Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 659 5177517 5073380 2026-08-08T13:24:04Z Ілля Касакоў 21245 5177517 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> '''28 снежня''' — трыста шэсцьдзесят другі (трыста шэсцьдзесят трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[484]]: [[Аларых II]] стаў каралём [[Каралеўства вестготаў|вестготаў]]. * [[1612]]: [[Галілеа Галілей]] упершыню назіраў планету [[Нептун (планета)|Нептун]], але прыняў яе за нерухомую зорку. * [[1835]]: Правадыр [[семінолы|семінолаў]] [[Ацэола]] арганізаваў паўстанне супраць улад [[ЗША]]. * [[1908]]: Здарылася землетрасенне з эпіцэнтрам у [[Месінскі праліў|Месінскім праліве]]. * [[1908]]: У [[Вільня|Вільні]] заснавана кнігавыдавецкае таварыства «[[Наша хата]]». * [[1920]]: Скончыліся баявыя дзеянні [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]]. * [[1927]]: У Вільні пачаўся I з’езд [[Таварыства беларускай школы]]. * [[1985]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Новасібірскі метрапалітэн]]. * [[1991]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[ЗША]]. * [[2011]]: Заснавана [[літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. == Нарадзіліся == * [[1619]]: [[Антуан Фюрэцьер]], французскі [[пісьменнік]] і лексікограф (пам. 14.5.1688) * [[1856]]: [[Томас Вудра Вільсан]], 28-ы [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] (пам. 3.2.1924) * [[1858]]: [[Рыхард Берг]], шведскі мастак * [[1896]]: [[Роджэр Сешнс]], амерыканскі кампазітар * [[1925]]: [[Хільдэгард Кнеф]], нямецкая актрыса * [[1944]]: [[Кэры Муліс]], амерыканскі біяхімік * [[1955]]: [[Лю Сяабо]], [[кітай]]скі праваабаронца. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] 2010 года * [[1958]]: [[Жыль Леруа]], французскі пісьменнік і драматург * [[1965]]: [[Юрый Уладзіміравіч Якавенка|Юрый Якавенка]], беларускі мастак-графік * [[1969]]: [[Лінус Торвальдс]], фінскі праграміст, пачынальнік стварэння [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Linux]] * [[1973]]: [[Ідс Постма]], нідэрландскі канькабежац * [[1989]]: [[Джэсі Баклі]], ірландская актрыса * [[1996]]: [[Ніколас Оліслагерс]], аўстралійская лёгкаатлетка == Памерлі == * [[1622]]: [[Францыск Сальскі]], каталіцкі святы * [[1656]]: [[Ларан дэ Ла Ір]], французскі мастак * [[1694]]: [[Марыя II (каралева Англіі)|Марыя II, каралева Англіі]] (нар. 30.4.1662) * [[1706]]: [[П'ер Бейль]], французскіх мысляр і філосаф-багаслоў (нар. 18.11.1647) * [[1864]]: [[Эдвард Жалігоўскі]], польскі паэт, [[філосаф]], грамадскі дзеяч (нар. 20.7.1816) * [[1923]]: [[Аляксандр Эйфель]], французскі інжынер (нар. 15.12.1832) * [[1925]]: [[Сяргей Ясенін]], рускі [[паэт]] (нар. 21.9(3.10).1895) * [[1937]]: [[Марыс Равель]], французскі [[кампазітар]] (нар. 7.3.1875) * [[1945]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік (нар. 27.7.1871) * [[1953]]: [[Эдвін Паўэл Хабл]], амерыканскі [[астраном]] (нар. 20.11.1889) * [[1971]]: [[Дамінік Аніська]], беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч, публіцыст (нар. 7.1.1888) * [[1976]]: [[Фрэдзі Кінг]], блюзавы гітарыст і спявак * [[1981]]: [[Брам ван Велдэ]], нідэрландскі мастак * [[1984]]: [[Мікола Лобан]], беларускі празаік і мовазнавец * [[2025]]: [[Брыжыт Бардо]] [[Францыя|французская]] актрыса, спявачка, [[фотамадэль]], абаронца жывёл, (нар. 27.9.1934) == Святкуюць == * Міжнародны дзень кіно <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С28]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 снежня| ]] rgmyh4yk9tdid4ctnzehnjz94asrhv4 0 1797 5177498 5177487 2026-08-08T12:06:33Z Feeleman 163471 афармленне 5177498 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны. == Этымалогія == Слова '''год''' паходзіць да праслав. ''*godъ'' і звязана з дзеясловам ''*goditi'' — «дагаджаць, задавальняць». Менавіта таму першапачатковае значэнне кораня было не «часавы прамежак», а «зручны момант, нагода, пара»<ref name="enc"><i>{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}}</i></ref>. Гэты корань захаваў у беларускай мове вельмі шырокае і жывое словаўтваральнае гняздо: * '''гадзіць''', '''дагадзіць''' — задаволіць каго‑н., зрабіўшы яму што‑н. прыемнае, патрэбнае і пад.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzic|title=гадзіць, гадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dahadzic|title=дагадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''згода''', '''нязгода''', '''выгада''', '''нагода''' — вытворныя ад ''*goditi'' у пераносным значэнні; * '''гадзіна''' — у сучаснай мове «60 хвілін»<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzina|title=гадзіна, гадзіна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>, але этымалагічна тое самае слова, што і «год»<ref name="enc4">''{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=12|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Гадзіна}}''</ref>; * '''гадаваць''' — даглядаючы, выхоўваючы, забяспечваць рост, развіццё каго‑н.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadavac|title=гадаваць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадавіна''' — дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой‑н. падзеі''<ref name="enc5">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hadavina|артыкул=Гадавіна|старонкі=|том=2}}</ref>''. == Фразеалогія == У беларускай мове са словам «год» звязана шэраг устойлівых выразаў, зафіксаваных у тлумачальных і фразеалагічных слоўніках: * '''з году ў год''' — пастаянна, кожны год; * '''у гадах''' — пажылога ўзросту * '''Гады ў рады''' — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.). * '''Год ад году''' — з кожным годам. * '''Высакосны год''' — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён. * '''Светлавы год''' — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год. * '''Трапічны год''' — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.)<ref name="enc2">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}}</ref><ref name="enc3">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Каляндар]] * [[Стагоддзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}} *{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] 4xu0iwybo8462oe88e0vvq19p2ucymx 5177499 5177498 2026-08-08T12:07:08Z Feeleman 163471 афармленне 5177499 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны. == Этымалогія == Слова '''год''' паходзіць да праслав. ''*godъ'' і звязана з дзеясловам ''*goditi'' — «дагаджаць, задавальняць»<ref name="enc"><i>{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}}</i></ref>. Гэты корань захаваў у беларускай мове вельмі шырокае і жывое словаўтваральнае гняздо: * '''гадзіць''', '''дагадзіць''' — задаволіць каго‑н., зрабіўшы яму што‑н. прыемнае, патрэбнае і пад.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzic|title=гадзіць, гадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dahadzic|title=дагадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''згода''', '''нязгода''', '''выгада''', '''нагода''' — вытворныя ад ''*goditi'' у пераносным значэнні; * '''гадзіна''' — у сучаснай мове «60 хвілін»<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzina|title=гадзіна, гадзіна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>, але этымалагічна тое самае слова, што і «год»<ref name="enc4">''{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=12|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Гадзіна}}''</ref>; * '''гадаваць''' — даглядаючы, выхоўваючы, забяспечваць рост, развіццё каго‑н.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadavac|title=гадаваць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадавіна''' — дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой‑н. падзеі''<ref name="enc5">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hadavina|артыкул=Гадавіна|старонкі=|том=2}}</ref>''. == Фразеалогія == У беларускай мове са словам «год» звязана шэраг устойлівых выразаў, зафіксаваных у тлумачальных і фразеалагічных слоўніках: * '''з году ў год''' — пастаянна, кожны год; * '''у гадах''' — пажылога ўзросту * '''Гады ў рады''' — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.). * '''Год ад году''' — з кожным годам. * '''Высакосны год''' — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён. * '''Светлавы год''' — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год. * '''Трапічны год''' — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.)<ref name="enc2">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}}</ref><ref name="enc3">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Каляндар]] * [[Стагоддзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}} *{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] a1xewqafcv6rs0bs17xf4f092nhzxv2 5177500 5177499 2026-08-08T12:09:20Z Feeleman 163471 афармленне 5177500 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны<ref name="enc6">{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}}</ref>. == Этымалогія == Слова '''год''' паходзіць да праслав. ''*godъ'' і звязана з дзеясловам ''*goditi'' — «дагаджаць, задавальняць»<ref name="enc"><i>{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}}</i></ref>. Гэты корань захаваў у беларускай мове вельмі шырокае і жывое словаўтваральнае гняздо: * '''гадзіць''', '''дагадзіць''' — задаволіць каго‑н., зрабіўшы яму што‑н. прыемнае, патрэбнае і пад.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzic|title=гадзіць, гадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dahadzic|title=дагадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''згода''', '''нязгода''', '''выгада''', '''нагода''' — вытворныя ад ''*goditi'' у пераносным значэнні; * '''гадзіна''' — у сучаснай мове «60 хвілін»<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzina|title=гадзіна, гадзіна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>, але этымалагічна тое самае слова, што і «год»<ref name="enc4">''{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=12|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Гадзіна}}''</ref>; * '''гадаваць''' — даглядаючы, выхоўваючы, забяспечваць рост, развіццё каго‑н.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadavac|title=гадаваць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадавіна''' — дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой‑н. падзеі''<ref name="enc5">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hadavina|артыкул=Гадавіна|старонкі=|том=2}}</ref>''. == Фразеалогія == У беларускай мове са словам «год» звязана шэраг устойлівых выразаў, зафіксаваных у тлумачальных і фразеалагічных слоўніках: * '''з году ў год''' — пастаянна, кожны год; * '''у гадах''' — пажылога ўзросту * '''Гады ў рады''' — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.). * '''Год ад году''' — з кожным годам. * '''Высакосны год''' — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён. * '''Светлавы год''' — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год. * '''Трапічны год''' — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.)<ref name="enc2">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}}</ref><ref name="enc3">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Каляндар]] * [[Стагоддзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}} *{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}} *{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] gw9bcymo7x4tgzd9asnlwsjvnpm9cw0 5177518 5177500 2026-08-08T13:24:23Z Feeleman 163471 /* Літаратура */ 5177518 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны<ref name="enc6">{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}}</ref>. == Этымалогія == Слова '''год''' паходзіць да праслав. ''*godъ'' і звязана з дзеясловам ''*goditi'' — «дагаджаць, задавальняць»<ref name="enc"><i>{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}}</i></ref>. Гэты корань захаваў у беларускай мове вельмі шырокае і жывое словаўтваральнае гняздо: * '''гадзіць''', '''дагадзіць''' — задаволіць каго‑н., зрабіўшы яму што‑н. прыемнае, патрэбнае і пад.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzic|title=гадзіць, гадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dahadzic|title=дагадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''згода''', '''нязгода''', '''выгада''', '''нагода''' — вытворныя ад ''*goditi'' у пераносным значэнні; * '''гадзіна''' — у сучаснай мове «60 хвілін»<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzina|title=гадзіна, гадзіна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>, але этымалагічна тое самае слова, што і «год»<ref name="enc4">''{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=12|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Гадзіна}}''</ref>; * '''гадаваць''' — даглядаючы, выхоўваючы, забяспечваць рост, развіццё каго‑н.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadavac|title=гадаваць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадавіна''' — дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой‑н. падзеі''<ref name="enc5">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hadavina|артыкул=Гадавіна|старонкі=|том=2}}</ref>''. == Фразеалогія == У беларускай мове са словам «год» звязана шэраг устойлівых выразаў, зафіксаваных у тлумачальных і фразеалагічных слоўніках: * '''з году ў год''' — пастаянна, кожны год; * '''у гадах''' — пажылога ўзросту * '''Гады ў рады''' — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.). * '''Год ад году''' — з кожным годам. * '''Высакосны год''' — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён. * '''Светлавы год''' — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год. * '''Трапічны год''' — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.)<ref name="enc2">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}}</ref><ref name="enc3">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Каляндар]] * [[Стагоддзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=|старонкі=193|том=1|артыкул=}} *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=|артыкул=|старонкі=66|том=2}} *{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=|артыкул=}} *{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] icivudkxrlfb3ns8fbbi0azziso99dv 5177556 5177518 2026-08-08T17:00:26Z Feeleman 163471 афармленне 5177556 wikitext text/x-wiki '''Год''' — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны<ref name="enc6">{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=Год}}</ref>. == Этымалогія == Слова '''год''' паходзіць да праслав. ''*godъ'' і звязана з дзеясловам ''*goditi'' — «дагаджаць, задавальняць»<ref name="enc"><i>{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Год}}</i></ref>. Гэты корань захаваў у беларускай мове вельмі шырокае і жывое словаўтваральнае гняздо: * '''гадзіць''', '''дагадзіць''' — задаволіць каго‑н., зрабіўшы яму што‑н. прыемнае, патрэбнае і пад.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzic|title=гадзіць, гадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dahadzic|title=дагадзіць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''згода''', '''нязгода''', '''выгада''', '''нагода''' — вытворныя ад ''*goditi'' у пераносным значэнні<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/zhoda|title=Згода - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/nahoda|title=Нагода - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадзіна''' — у сучаснай мове «60 хвілін»<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadzina|title=гадзіна, гадзіна - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>, але этымалагічна тое самае слова, што і «год»<ref name="enc4">''{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=12|том=3|спасылка=https://verbum.by/esbm/hod|артыкул=Гадзіна}}''</ref>; * '''гадаваць''' — даглядаючы, выхоўваючы, забяспечваць рост, развіццё каго‑н.<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/hadavac|title=гадаваць - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-08-08}}</ref>; * '''гадавіна''' — дата, дзень, у які спаўняецца яшчэ адзін год з часу якой‑н. падзеі''<ref name="enc5">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hadavina|артыкул=Гадавіна|старонкі=|том=2}}</ref>''. == Фразеалогія == У беларускай мове са словам «год» звязана шэраг устойлівых выразаў, зафіксаваных у тлумачальных і фразеалагічных слоўніках: * '''з году ў год''' — пастаянна, кожны год; * '''у гадах''' — пажылога ўзросту * '''Гады ў рады''' — вельмі рэдка (бываць дзе‑н., сустракаць з кім‑н. і інш.). * '''Год ад году''' — з кожным годам. * '''Высакосны год''' — кожны чацвёрты год, які мае ў лютым не 28, а 29 дзён. * '''Светлавы год''' — адзінка адлегласці, роўная шляху, які праходзіць прамень святла за адзін трапічны год. * '''Трапічны год''' — прамежак часу, за які Сонца завяршае адзін цыкл змен пор года (напр.: ад аднаго вясенняга раўнадзенства да наступнага і пад.)<ref name="enc2">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B3%D0%BE%D0%B4|старонкі=193|том=1|артыкул=Год}}</ref><ref name="enc3">{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=https://verbum.by/tsbm/hod|артыкул=Год|старонкі=66|том=2}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Каляндар]] * [[Стагоддзе]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2022)|спасылка=|старонкі=193|том=1|артыкул=}} *{{Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)|спасылка=|артыкул=|старонкі=66|том=2}} *{{Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|старонкі=100|том=3|спасылка=|артыкул=}} *{{Крыніцы/БелЭн|5|артыкул=}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] ndj7xsccwvhojxap52gmk7oequbam4h 0 1990 5177614 5154439 2026-08-09T00:40:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177614 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|US}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Злучаныя Штаты Амерыкі | Арыгінальная назва = {{lang-en|United States of America}} | Родны склон = ЗША | Дэвіз = [[In God We Trust]]»&nbsp;(з&nbsp;1956)<br /><small>бел. «На Бога спадзяемся»</small><br />«[[E Pluribus Unum]]»&nbsp;<small>([[Лацінская мова|лац.]],&nbsp;традыцыйны)</small><br /><small>англ. «Out of Many, One», бел. «Са шматлікіх — адзінае», ці «Адзінства са шматлікіх»</small> | Гімн = The Star-Spangled Banner | Дзяржаўны лад = [[федэратыўная рэспубліка]] | Аўдыё = Star-spangled banner.ogg | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 0 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 100 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | region = US | CoordScale = 20000000 | Дата незалежнасці = [[4 ліпеня]]&nbsp;[[1776]] года | Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]])<br />(прызнана [[Парыжскі мір (1783)|3 верасня 1783]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Нью-Ёрк]], [[Лос-Анджэлес]], [[Чыкага]], [[Х’юстан]], [[Філадэльфія]], [[Фінікс]], [[Сан-Антоніа]], [[Сан-Дыега]], [[Далас]] | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]]<br />[[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] | Кіраўнікі = [[Дональд Трамп]]<br />[[Джэймс Дэвід Вэнс]] | Месца па тэрыторыі = 4 | Тэрыторыя = 9 518 900{{efn|Без залежных тэрыторый.}} | Працэнт вады = 6,76 | Месца па насельніцтву = 3 | Насельніцтва = 313 232 044<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=U.S. POPClock Projection|lang=en|accessdate=9 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20|archivedate=25 снежня 2018|url-status=dead}}</ref> | Год перапісу = 2010 | Шчыльнасць насельніцтва = 32 | Этнахаронім = амерыканец, амерыканка, [[Амерыканцы ЗША|амерыканцы]] | ВУП = 14,256 трлн<ref name="IMF_GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=10|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707172248/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=10|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ВУП = 2009 | Месца па ВУП = 1 | ВУП на душу насельніцтва = 46 381<ref name="IMF_GDP" /> | ІРЧП = {{steady}} 0,910<ref name="hdi">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Human Development Index and its components] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |date=21 лістапада 2010 }}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2011 | Месца па ІРЧП = 4 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> }} '''Злу́чаныя Шта́ты Аме́рыкі''' ({{Lang-en|United States of America, USA}}) — [[Федэрацыя|федэратыўная]] дзяржава ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Саюз з 50 штатаў ([[Штаты ЗША|state]]), кожны з якіх афіцыйна лічыцца самастойнай (але не суверэннай або незалежнай) дзяржавай, што дэлегуе частку сваіх паўнамоцтваў [[Федэральны Урад ЗША|федэральнаму ўраду]]. Тэрыторыя дзяржавы складаецца з трох частак: * асноўнай — 48 [[Кантынентальныя штаты|сумежных штатаў]] і [[Вашынгтон|федэральнай акругі і сталіцы краіны — горада Вашынгтон]], на іх прыпадае 83,6% тэрыторыі і 99,4% насельніцтва краіны (у 2022 годзе), * паўэксклава — штата [[Аляска]], размешчанага на крайнім паўночным захадзе мацерыка Паўночная Амерыка; 16,2% тэрыторыі і 0,2% насельніцтва, * эксклава — штата [[Гаваі]], архіпелага у цэнтральнай частцы Ціхага акіяна; 0,2% тэрыторыі і 0,4% насельніцтва. Сумежныя штаты на поўначы маюць сухапутныя межы з [[Канада]]й, на поўдні — з [[Мексіка]]й. Аляска мае на ўсходзе і поўдні сухапутную мяжу з Канадай. Сумежныя штаты на захадзе абмываюцца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]; на поўдні, паўднёвым усходзе і ўсходзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] (у прыватнасці, на поўдні — водамі [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]], ад [[Багамскія Астравы|Багамскіх астравоў]] і [[Куба|Кубы]] аддзелены [[Фларыдскі праліў|Фларыдскім пралівам]]). Аляска абмываецца на поўдні і захадзе водамі Ціхага акіяна (на захадзе — [[Берынгава мора|Берынгава мора]], на поўдні — [[Аляска (заліў)|заліва Аляска]]), на поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] ([[мора Бофарта]] і [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]]). Гаваі абмываюцца водамі Ціхага акіяна. Плошча тэрыторыі складае 9,15 млн км² (з улікам унутраных вод 9,83 млн км²). Колькасць насельніцтва 335,0 млн чалавек (ліпень 2023, ацэнка)<ref>[https://bigenc.ru/c/soedinionnye-shtaty-ameriki-640c9b Соединённые Штаты Америки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250221101456/https://bigenc.ru/c/soedinionnye-shtaty-ameriki-640c9b |date=21 лютага 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. == Назва == У англійскай мове найбольш ужываецца назва '''Злучаныя Штаты''' ({{lang-en|the United States}}), якая ў беларускай мове мае больш афіцыйнае адценне, і ўтворная ад яго абрэвіятура '''the U.S.''', якая таксама з’яўляецца стандартным азначэннем, напр. ''the U.S. history'' — «гісторыя ЗША». Таксама сустракаюцца больш размоўныя варыянты '''Амерыка''' ({{lang-en|America}}) і '''Штаты''' ({{lang-en|the States}}), але ў беларускай мове яны ўжываецца часцей за англійскую. Ад першага слова ў абедзвюх мовах утвараецца назва жыхароў краіны — ''[[амерыканцы]]'' ({{lang-en|the Americans}}). На некаторых афіцыйных мерапрыемствах, у кантэксце гадоў утварэння федэрацыі і эпохі [[грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] для апісання дзяржавы ўжываецца тэрмін '''Саюз''' ({{lang-en|the Union}}) == Гісторыя == {{Main|Гісторыя ЗША}} [[Файл:United States Declaration of Independence.jpg|thumb|left|[[Дэкларацыя незалежнасці ЗША]]]] Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню з’явіліся, паводле ацэнак археолагаў, ад 12 да 40 тыс. гадоў назад. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз Аляску, [[Берынгія|якая ў той час злучалася з Азіяй]]. Гісторыі англійскіх паселішчаў, з якіх пасля сфарміраваліся ЗША, пачалася з заснавання [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаўна]] ў Віргініі ([[1607]]). У [[1696]], прыняцце чарговага закона аб мараплаўстве і ўсталяванне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імперскай сістэмы. На працягу дзевяці дзесяцігоддзяў утварыліся 13 калоній, там развілася сістэма рабаўладання, укараніліся англійская культура, англійская мова і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны перыяд каланіяльнай гісторыі ([[1696]]—[[1763]]) быў адзначаны малаважнымі зменамі ў сістэме імперскай адміністрацыі і пераўтварэннем практычна ўсіх бакоў жыцця калоній. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, развівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблей — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыццё калоній дзівіла сваёй разнастайнасцю. Усе сем дзесяцігоддзяў былі апалены пажарамі еўрапейскіх войн, якія дакочваліся і да амерыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калоній з метраполіяй у агульным змаганні супраць французаў і іспанцаў, што ўгрунтаваліся ў Амерыцы. У выніку гэтых войн іспанцаў выцеснілі з [[Фларыда (штат)|Фларыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калоній была адведзена пагроза знешняй агрэсіі. У [[1763]] брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амерыканскімі паселішчамі. Новае імперскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калоніях. У выніку дзесяцігадовага супрацьстаяння і лютага змагання ў [[1776]] калоніі прынялі Дэкларацыю незалежнасці. Да [[1783]] мяцежныя калоніі заваявалі незалежнасць сілай зброі і ўтварылі вольную канфедэрацыю пад назвай Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[1789]] суверэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхвалена канстытуцыя, якая заклала асновы новай дзяржавы. [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|thumb|left|360px]] Паводле першага перапісу [[1790]], у краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За перыяд з [[1790]] па [[1815]] колькасць насельніцтва падвоілася, а да [[1860]] дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы [[19 ст.]] адбывалася міграцыя амерыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты Агая, [[Індыяна]], Ілінойс, Мічыган і Вісконсін, узрасло з 51 тыс. у [[1800]] да 6,9 млн у 1860. За той жа перыяд колькасць насельніцтва [[Новая Англія|Новай Англіі]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 у складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей ([[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швейцарцы]], [[галандцы]]). Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязменным да наплыву нямецкіх і [[ірландцы|ірландскіх]] імігрантаў у 1840-1850-х гадах. У 1790 афрыканцы, якія былі дастаўлены сюды ў якасці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводства ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасць у большасці штатаў увоз рабоў быў забаронены, і ў [[1808]] годзе [[Кангрэс ЗША]] заканадаўча замацаваў гэту забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасці паўночных штатаў атрымалі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы ({{далей}} [[Англа-амерыканская вайна 1812-1814]]). === Гістарычныя даты === [[Файл:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|thumb|[[Новы Амстэрдам]] (будучы Нью-Ёрк) каля 1650 года]] * [[1565]] — [[іспанцы]] заснавалі першае паселішча на тэрыторыі сучасных ЗША — горад [[Сент-Агасін]]. * 1585 — заснаванне [[Раанок (калонія)|калоніі]] на востраве [[Раанок (востраў)|Раанок]] — першая няўдалая спроба [[Каралеўства Англія|англійскай]] каланізацыі Амерыкі. * 1607 — заснавана першая пастаянная калонія [[Англічане|англічан]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] — [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]] ([[Вірджынія]]). * 1609 — іспанцы заснавалі [[Санта-Фэ]] — пачатак сур’ёзнага пашырэння [[Іспанская каланізацыя Амерыкі|іспанскай каланізацыі]] на Паўднёвым Захадзе сучасных ЗША. * 1620 — заснавана першая ў [[Новая Англія|Новай Англіі]] (гістарычным цэнтры ЗША) [[Плімуцкая калонія|калонія Плімут]]. * 1623 — заснаванне калоніі [[Нью-Гэмпшыр]]. * 1626 — [[Нідэрланды]] засноўваюць [[Новы Амстэрдам]] — сталіцу галандскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы, якая пазней стала [[Нью-Ёрк]]ам. * 1630 — брытанскія [[Пурытанства|пурытанне]] заснавалі [[Калонія Масачусецкага заліва|Калоніі Масачусетскага заліва]], сталіца якіх — [[Бостан]] — стала найбуйнейшым горадам брытанскіх калоній Паўночнай Амерыкі. * 1634 — англійскія перасяленцы-каталікі заснавалі калонію [[Мэрыленд]]. * 1636 — [[Баптызм|баптысты]], выгнаныя з калоніі Масачусетскага заліва, заснавалі калонію [[Род-Айленд]]. * 1638 — [[шведы]] заснавалі сваю калонію [[Новая Швецыя]] на тэрыторіі сучаснага штата [[Дэлавэр]]. Меней чым праз 20 год калонія пераходзіць пал кантроль Нідэрландаў. * 1638 — заснаванне калоніі [[Канектыкут]] выхадцамі з Калоніі Масачусетскага заліва. * 1670 — заснаванне брытанскай калоніі [[Караліна, калонія|Караліна]], якая ў 1729 годзе падзялілася на 2 калоніі — [[Паўночная Караліна|Паўночную]] і [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвую]]. * 1682 — абвяшчэнне басейна ракі [[Місісіпі]] ўладаннем караля Людовіка XIV. * 1682 — [[Квакеры|квакер]] [[Вільям Пэн]] заснаваў калонію [[Пенсільванія]], першая сталіца якой ([[Філадэльфія]]) — стала сталіцай Трынаццаці калоній у час [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]] і першай сталіцай ЗША. * 1701 — заснаваны порт [[Дэтройт]] — найбуйнейшага пункту французскай каланіяльнай экспансіі ў раёне [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. * 1718 — французы засноўваюць [[Новы Арлеан]], які стаў цэнтрам прасоўвання [[Французская каланізацыя Амерыкі|французскай каланізацыі]] на тэрыторыі сучасных ЗША. * 1724 — заснаванне самай паўднёвай брытанскай калоніі ў Паўночнай Амерыцы — [[Джорджыя|Джорджыі]]. * 1756—1763 — [[Сямігадовая вайна]]. Большасць калоній у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] апынулася ў руках [[Англічане|англічан]]. * 1763 — французы засноўваюць [[Сент-Луіс]] — найважнейшага апорнага пункту ў сярэдняй плані [[Місісіпі]]. * 1763—1764 — [[Паўстанне Пантыяка|паўстанне]] [[Індзейцы|індзейцаў]] на чале з правадыром [[Пантыяк (правадыр)|Пантыякам]]. * 1769 — іспанцы засноўваюць [[Сан-Дыега]], што робіцца пачаткам іспанскай каланізацыі [[Верхняя Каліфорнія|Верхняй Каліфорніі]]. * 1773 — [[Бостанскае чаяпіцце]] — пачатак [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць ЗША]]. * 1774 — [[Першы Кантынентальны Кангрэс|Першы Кантынентальны кангрэс]] — пачатак адкрытага супрацьстаянна паўночнаамерыканскіх калоній і метраполіі. * 1775—1783 — [[Вайна за незалежнасць ЗША]], якая таксама завецца Амерыканскай рэвалюцыяй.[[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|thumb|[[Вайна за незалежнасць ЗША]], Капітуляцыя брытанскіх войскаў у Ёркутане, 19 кастрычніка 1781]] * 1784 — Заснаванне першага рускага паселішча ў [[Бухта Трох Свяціцеляў|Бухце Трох Свяціцеляў]] на востраве [[Кадзьяк, востраў|Кадзьяк]]. * 1787, 17 верасня — [[Філадэльфійскі канвент|Канстытуцыйным канвентам]], які склікалі ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], прынята [[Канстытуцыя ЗША]]. * 1789, 25 верасня — Прыняцце [[Біль аб правах (ЗША)|Білю аб правах]] — першых дзесяці паправах да Канстытуцыі ЗША, якія гарантавалі асноўныя Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна. * 1789 — першыя прээзідэнцкія выбары ў ЗША. Прэзідэнтам стаў [[Джордж Вашынгтон|Джордж Вашынгтан]], які атрымаў 100 %. Кіраваў 2 тэрміны, адмовіўся ад трэцяга і ў 1799 годзе сышоў у адстаўку. * 1799 — Заснаванне [[Расійска-амерыканская кампанія|Расійска-Амерыканскай кампаніі]] — пачатак комплекснага засваення [[Аляска|Аляскі]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. * 1800 — Перанос сталіцы ЗША з Філадэльфіі ў [[Вашынгтон|Вашынгон]]. * 1803 — [[Луізіянская купля|Луізіанская купля]] — набытак у [[Першая французская імперыя|напалеонаўскай Францыі]] французскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы за 15 мільёнаў долараў. У выніку плошча ЗША вырасла ўдвая. * 1804 — заснаванне Новаархангельска (цяпер горад [[Сітка]]) — будучай сталіцы [[Руская Амерыка|Рускай Амерыкі]]. * 1812 — заснаванне [[Форт Рос]]а — самай паўднёвай кропкі расійскай экспансіі ў ЗША. * 1812—1814 — [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканская вайна]], «Другая вайна за незалежнасць». * 1816—1817 — стварэнне расійскай [[Елізавецінская крэпасць|Елізавецінскай крэпасці]] на [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравах]]. * 1818 — Дамова з [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Велікабрытаніяй]] пра вызначэнне межаў паміж ЗША і брытанскімі ўладаннямі ў басейне [[Місісіпі]], у выніку чаго да ЗША адыйшла частка тэрыторыі [[Мінесота|Мінесоты]] і [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоты]]. * 1819, 21 лютага — ратыфікавана [[дамова Адамс-Оніс]] аб куплі [[Фларыда (штат)|Фларыды]] за 5 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў ЗША]]. * 1820 — [[Місурыйскі кампраміс]], які дазволіў захаваць баланс паміж свабоднымі паўночнымі штатамі і [[Рабства|рабаўладальніцкімі]] паўднёвымі яшчэ на тры дзесяцігоддзі. * 1823 — Першы выклад [[Дактрына Манро|Дактрыны Манро]] як асноватворнай знешнепалітычнай канцэпцыі ЗША. * 1828 — Заснаванне [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі ЗША]]. * 1830, 28 мая — [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] прымае [[Закон аб перасяленні індзейцаў]] на захад, у будучую [[Індзейская тэрыторыя|Індзейскую тэрыторыю]]. Закон прывёў да шматлікіх дэмаграфічных трагедый сярод [[Індзейцы|індзейскага]] насельніцтва. Іх землі вызваляліся ад карэнных жыхароў дзеля белых пасяленцаў.[[Файл:Mexican–American War-ru.svg|thumb|[[Амерыкана-мексіканская вайна]]]] * Продаж Форт-Роса грамадзяніну ЗША [[Джон Сатэр|Джону Сатэру]]. * 1845, 29 снежня — Далучэнне [[Рэспубліка Тэхас|Рэспублікі Тэхас]] да ЗША. * 1846 — Далучэнне (паводле дагаворы з Велікабрытаніяй) тэрыторыі [[Арэгон]]а — паўночнага захаду сучасных Злучаных Штатаў. * 1846—1848 — [[Амерыкана-мексіканская вайна]]. * 1848—1855 — Перасяленне [[Мармоны|мармонаў]] з [[Ілінойс]]а ў [[Юта|Юту]] — адно з найбольш масавых арганізаваных перасяленняў на [[Дзікі Захад|Захадзе ЗША]]. * 1850 — [[Закон аб беглых рабах]] на ўсёй тэрыторыі ЗША ў якасці кампраміса з Поўднем па пытанні прыняцця [[Каліфорнія|Каліфорніі]] ў Саюз у якасці вольнага штата. * 1853 — [[Купля Гадсдэна]]. ЗША набываюць частку тэрыторыі сучасных штатаў [[Арызона]] і [[Нью-Мексіка]]. Канчатковае ўсталяванне паўднёва-заходняй мяжы. * 1854 — Заснаванне [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі ЗША]]. * 2001, 11 верасня — [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычныя акты 11 верасня]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{main|Геаграфія ЗША}} Злучаныя Штаты Амерыкі — чацвёртая паводле плошчы краіна ў свеце пасля [[Расія|Расіі]], [[Канада|Канады]] і [[Кітай|Кітаю]]. Кантынентальная частка ЗША займае тэрыторыю ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] да [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіяна, ляжыць паміж Канадай і [[Мексіка]]й і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]]. [[Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынентальнай часткі Канадай, узбярэжжа Аляскі выходзіць да Ціхага і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] акіянаў. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпелаг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амерыкі. Уладанне ЗША [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходдзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі (выключэнне — толькі тэрыторыя вострава [[Гуам]], які належыць ЗША, і заходняя частка Аляскі. === Рэльеф === [[Файл:Barns grand tetons.jpg|thumb|Скалістыя горы]] [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|thumb|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША па асаблівасцях рэльефу дзеляць на восем правінцый: [[Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны (у т.л. [[Цэнтральныя раўніны]]), узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Межгорныя плато і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і Гавайскія астравы таксама з’яўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[гара Дэналі]] (6193 м). === Унутраныя воды === [[Файл:LightningVolt Lake Michigan Sunset.jpg|thumb|left|250px|возера Мічыган]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлантычны акіян]] і [[Ціхі акіян]]. Вялікая частка рачнога сцёку накіроўваецца ў [[Мексіканскі заліў]] (які з’яўляецца часткай Атлантычнага акіяна). Яго вадазборны басейн распасціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, Апалачаў на ўсходзе і межы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыа-Грандэ]], цякуць непасрэдна ў Мексіканскі заліў. Большасць рэк належыць да гіганцкай сістэмы, сфарміраванай р. [[Місісіпі]] (даўжыня — 3757 км) і яе галоўным прытокам р. [[Місуры (рака)|Місуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлантычны акіян. Самыя доўгія з іх, працягласцю ў некалькі сотняў кіламетраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сцёк з вобласці Вялікіх азёр накіраваны на паўночны ўсход па р. [[рака Святога Лаўрэнція|Святога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлантычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сістэмы рэк [[Каларада (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамента-Сан-Хоакін утвораць асноўныя вадазборныя басейны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і семіарыдных раёнах, аддаленых ад узбярэжжа акіяна, мноства пересыхаючых рэк і некалькі рэк з сталым сцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінесота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басейна, сцёк з якога накіраваны да поўначы праз [[Вініпег (возера)|возера Вініпег]], [[Нельсан (рака)|р. Нельсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Паўночны Ледавіты акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёр. Самае вялікае з іх — [[Мічыган (возера)|возера Мічыган]] (57 440 км²), адзінае з пяці [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], цалкам змешчанае ў межах ЗША. Другое па памерах [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 км²). === Клімат === ЗША адрозніваюцца вялікай разнастайнасцю кліматычных умоў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзве галоўныя кліматычныя вобласці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мерыдыяна 100° з.д. Усходняя вобласць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам з сярэдняй гадавой колькасцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мерыдыяна 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мексіканскага заліва, і — у значна меншай ступені — з боку Атлантычнага акіяна. Тэмпературы ў гэтай вобласці больш залежаць ад шыраты мясцовасці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Усходняй вобласці падвержана частым зменам надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зменлівае надвор’е ў Новай Ангдіі, дзе ветраныя дажджлівыя перыяды хутка змяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасферы. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяна на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забяспечаныя вільгаццю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, размешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласці ўласцівы арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні [[Пустыня Санора|Санора]] да больш 2500 мм у некаторых мясцовасцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпературы ў Заходняй вобласці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўздзеянне акіяна. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку года пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварвання халодных паветраных мас з поўначы. === Флора === Раёны ад усходняга ўзбярэжжа да [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] да 19 стагоддзя былі пакрыты лясамі, заходняе ўзбярэжжа ў раёне вільготных лясоў умеранага пояса было пакрыта лясамі, дрэвы якіх дасягалі 100 метраў у вышыню. У выніку гаспадарчай дзейнасці плошча лясоў скарацілася. На Гаваях расце 1 800 відаў [[кветкавыя|кветкавых раслін]], многія з іх — [[эндэмік]]і<ref>[http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf ''Plants'', National Biological Service] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |date=24 ліпеня 2013 }} (PDF, 888&nbsp;kB)</ref>. Схілы [[Кардыльеры|Кардыльер]] пакрыты густымі хваёвымі лясамі, [[Апалачы]] — [[Шыракалістыя лясы|шыракалістымі лясамі]]. [[Прэрыя|Прэрый]] амаль не засталося. На поўначы [[Аляска|Аляскі]] распаўсюджана [[тундра]]вая расліннасць. Дастатак вільгаці судзейнічае развіццю самай разнастайнай расліннасці ў Прыатлантычных рэгіёнах і Апалачах, асабліва — лясной расліннасці. Дрэвы не сустракаюцца толькі на голых скалах і ў нізінных [[балота]]х; у апошніх расце высокі [[чарот]] і [[Мохападобныя|мхі]]. Апалачская флора вылучаецца вялікім багаццем [[Біялагічны від|біялагічных відаў]], у тым ліку драўнінных парод ([[амерыканскі каштан]], [[платан]]а, [[гікоры]], [[магнолія]], [[цюльпаннае дрэва]]). Лясная вобласць [[Новая Англія|Новай Англіі]] падобная сваімі драўніннымі пародамі на прычарнаморскія правінцыі [[Канада|Канады]]. На поўначы яе падпярэзвае вобласць хвояў з яе важнай прадстаўніцай — [[Хвоя веймутава|хвояй веймутавай]]. Вобласць лісцяных дрэваў цягнецца прыблізна да ракі [[Алегейні]], якая служыць мяжой для двух раслінных абласцей (пенсільванскай і перадмісісіпскай), але гэта размежаванне нярэзкае (адныя і тыя ж пароды сустракаюцца як у паўночных, так і ў паўднёвых прыатлантычных абласцях, нягледзячы на рознасць [[клімат]]у). Прыбярэджныя пясчаныя і балоцістыя нізіны паўдднёвых прыатлантычных штатаў пакрыты хваёвымі лясамі. Побач з [[Сосны|соснамі]] растуць вялізныя [[кіпарыс]]ы з прамымі стваламі, якія патоўшчаны ля «падмурку» (накшталт лукавіны). Галіны кіпарысаў абрастаюць сівой «[[Іспанская барада|іспанскай барадой]]». === Фаўна === [[Файл:Opossum 1.jpg|thumb|left|240px|[[Апосум]]]] [[Файл:Hystrix cristata qtl1.jpg|thumb|left|240px|[[Дзікабраз]]]] [[Файл:Haliaeetus leucocephalus2 flopped.jpg|thumb|240px|[[Белагаловы арлан]] — сімвал ЗША]] [[Файл:Grizzly_Denali_edit.jpg|thumb|240px|[[Мядзведзь Грызлі]] ў нацыянальным парку [[Дэналі, нацыянальны парк|Дэналі]]]] Фаўну ЗША прадстаўляюць 400 відаў [[сысуны|сысуноў]], 750 відаў [[птушкі|птушак]], 500 відаў [[рэптыліі|рэптылій]] і амфібій, а таксама больш 90000 відаў [[насякомыя|насякомых]]<ref>[http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species, in: Sustainable Development Indicators, 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html |date=18 студзеня 2009 }}</ref>, з 1973 года прыняты закон, які абараняе віды, якім пагражае знікненне. На тэрыторыі ЗША дзейнічаюць 58 нацыянальных паркаў і некалькі соцен ахоўных тэрыторый. Характэрная асаблівасць [[Фаўна|жывёльнага свету]] ЗША ў тым, што большасць [[Жывёлы|жывёл]] падобныя на тых, што насяляюць [[Еўразія|Еўразію]]. Магчыма, прычына — у [[Рух кантынентаў|сухапутнай сувязі]], якая раней існавала паміж [[кантынент]]амі. Акрамя падобных відаў ёсць і ўнікальныя. Фаўна і флора моцна залежаць ад кліматычнай зоны. Буйная [[Біялагічны від|віды]] [[Тундра|тундры]] — [[аўцабык]], [[мускусны бык]], паўночны алень [[Паўночны алень|карыбу]], дробная фаўна — [[палярная ласка]], [[палярны воўк]], а таксама грызуны — [[лемінгі]], [[Заяц-бяляк|зайцы-белякі]]. Багаты жывёльны свет прыбярэжных раёнаў поўначы ЗША (грэнландскі кіт, бялуха, нарвал, цюлені, маржы). У зоне [[Тайга|тайгі]] сустракаюцца лось, алень, снежны баран, [[мядзведзь грызлі]], [[барсук]], [[Янот-паласкун|янот]], [[Норка амерыканская|норка]], [[воўк]], расамаха. Найбуйнейшай жывёлінай тайгі быў лясны бізон, які цяпер захаваўся толькі ў запаведніках, — як і алені-вапіці, якія калісьці пасліся на волі вялізнымі статкамі. Шматлікія драпежнікі тайгі, большасць якіх — каштоўныя пушныя жывёлы ([[Скунсы|паўночны скунс]], [[выдра]], паўночнаамерыканская куніца). Сярод грузуноў найбольш тыповыя — [[канадскі бабёр]], [[андатра]]. Раней іх цалкам вынішчылі ў многіх раёнах, але пасля абмежавання палавяння зноў распаўсюдзіліся. Цікавы [[эндэмік]] [[паркупайн]] (буйны грызун з сямейства дзікабразавых, які жыве пераважна на дрэвах)<ref>[http://welcome-usa.ru/geography/fauna.html Фаўна ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170506071730/http://welcome-usa.ru/geography/fauna.html |date=6 мая 2017 }}</ref>. Дробныя грызуны тайгі — [[чырвоная вавёрка]], [[амерыканскі заяц]], [[бурундук]], мышы. У цэнтральнай зоне, дзе дамініруюць змешаныя лясы, жывёльны свет надобны на фаўну тайгі, аднак ёсць і свае мясцовыя віды — [[Алені|алень]], [[апосум]], [[Барыбал|чорны мядзведзь барыбал]], воўк, [[Лісы|ліса]], норка, [[Індык дзікі|дзікая індзейка]], [[вілахвосты лунь]]. У шыракалістых лясах сустракаюцца некалькі відаў [[калібры]], на поўдні — [[Алігатаравая чарапаха|місісіпкая алігатаравая чарапаха]], а таксама [[місісіпскі алігатар]]. На [[Вялікія раўніны|раўніннай мясцовасці]] вядуцца [[бізон]]ы, коні ([[мустанг]]і), каёты, лугавыя сабачкі, розныя грызуны, мноства відаў паўзуноў ([[яшчаркі]], [[змеі]], [[скарпіёны]]). У гарах Кардыльерах жыве [[пума]] і [[мядзведзь грызлі]]. * [[Іасеміцкі нацыянальны парк]] * [[Нацыянальны парк Кінгс-Каньён]] * [[Нацыянальны парк Рэдвуд]] == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка ЗША}} [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|380px|thumb|[[Капітолій, Вашынгтон|Капітолій]], у якім праводзіць свае пасяджэнні [[Кангрэс ЗША]]]] Дзяржаўны лад ЗША — прэзідэнцкая рэспубліка. Прэзідэнт абіраецца на дзвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партый спачатку павінны перамагчы ў [[праймерыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ва ўзросце ад 18 гадоў незалежна ад палавой і расавай праналежнасці. Заканадаўчую ўладу ў краіне ажыццяўляе [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасць месцаў у Палаце Прадстаўнікоў маюць члены дзвюх партый — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] і [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амерыканскую палітычную сістэму дзвюхпартыйнай. Уладу ў штатах прадстаўляюць губернатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Прэзідэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнай сістэмы, вядомай як ''[[калегія выбаршчыкаў]]''. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя Сілы ЗША}} Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сіл * Ваенна-марскіх сіл * Ваенна-паветраных сіл * Берагавой аховы * Касмічных сіл Колькасць на красавік 2007 года — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзерве. Бюджэт 2007 года — 553 млрд долараў. == Праваахоўныя органы == {{Асноўны артыкул|Праваахоўныя органы ЗША}} * [[ЦРУ]] (Цэнтральнае раследвальнае ўпраўленне) * [[ФБР]] (Федэральнае бюро расследаванняў) Па становішчу на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1 % ад усяго насельніцтва краіны. З зняволеных 2.77 працэнта латынаамерыканцы, 6.66 працэнта афраамерыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, спажывана 49 млрд долараў ЗША, да 2011 года выдаткі, як чакаецца, дасягнуць 74 млрд долараў. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Map of USA with state names.svg|thumb|справа|lang=be]] Дзяржава складаецца з 50 [[Штаты ЗША|штатаў]], якія з’яўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі федэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон|федэральнай акругі Калумбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[графствы ЗША|графствы]] (у [[Луізіяна|Луізіяне]] гістарычна склаўся тэрмін «парафія» (parish); у [[Аляска|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (borough), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, звычайна не якія маюць істотных урадавых функцый. Найбольш вядомай функцыяй графстваў з’яўляецца кіраванне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыццём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агая]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдаха]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклахома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вермонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлавэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ілінойс]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канектыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізіяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусетс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінесота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місуры (штат)|Місуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрыленд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Небраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Невада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрсі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мексіка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пенсільванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айленд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнесі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Фларыда (штат)|Фларыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> == Насельніцтва == {{Асноўны|Насельніцтва ЗША}} === Колькасць, рассяленне === [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|290px|Найбуйнейшыя групы паводле паходжання па акругах у [[2000]] годзе]] Згодна са звесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за [[20 стагоддзе|XX стагоддзе]], ад прыкладна 76 мільёнаў у [[1900]] годзе да сённяшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты з’яўляюцца трэцяй самай населенай краінай у свеце, пасля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША з’яўляецца адзінай буйной прамыслова развітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэнне колькасці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам з’яўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з [[1990]] па [[2000]] год назіраўся ў штатах [[Невада]] (66,3 %), [[Арызона]] (40 %) і [[Каларада]] (30,6 %). === Гарады === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%" width=100% |- style="background:#3751bb; color:white; " !colspan=5|'''Найбуйнейшыя гарады ЗША''' |- style="background:#3751bb; color:white" !scope="col"|'''№''' !scope="col"|'''Горад''' !scope="col"|'''Штат''' !scope="col"|'''Насельніцтва''' |rowspan=21 style="background:white; text-align:center" width=230px|[[Файл:Top of Rock Cropped.jpg|190px]]<br />[[Нью-Ёрк]]<br />[[Файл:LA Skyline Mountains2.jpg|190px]]<br />[[Лос-Анджэлес]]<br />[[Файл:ChicagoFromCellularField.jpg|190px]]<br />[[Чыкага]]<br />[[Файл:Aerial views of the Houston, Texas, 28005u.tif|190px]]<br />[[Х’юстан]] |- |style="text-align:center"|1 |[[Нью-Ёрк]] |[[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] |style="text-align:center"|8,537,673 |- |style="text-align:center"|2 |[[Лос-Анджэлес]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|3,976,322 |- |style="text-align:center"|3 |[[Чыкага]] |[[Ілінойс]] |style="text-align:center"|2,704,958 |- |style="text-align:center"|4 |[[Х’юстан]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|2,303,482 |- |style="text-align:center"|5 |[[Фінікс]] |[[Арызона]] |style="text-align:center"|1,615,017 |- |style="text-align:center"|6 |[[Філадэльфія]] |[[Пенсільванія]] |style="text-align:center"|1,567,872 |- |style="text-align:center"|7 |[[Сан-Антоніа]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|1,492,510 |- |style="text-align:center"|8 |[[Сан-Дыега]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|1,406,630 |- |style="text-align:center"|9 |[[Далас]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|1,317,929 |- |style="text-align:center"|10 |[[Сан-Хасэ]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|1,025,350 |- |style="text-align:center"|11 |[[Остын]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|947,890 |- |style="text-align:center"|12 |[[Джэксанвіл]] |[[Фларыда (штат)|Фларыда]] |style="text-align:center"|880,619 |- |style="text-align:center"|13 |[[Сан-Францыска]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|870,887 |- |style="text-align:center"|14 |[[Калумбус (Агая)|Калумбус]] |[[Агая]] |style="text-align:center"|860,090 |- |style="text-align:center"|15 |[[Індыянапаліс]] |[[Індыяна]] |style="text-align:center"|855,164 |- |style="text-align:center"|16 |[[Форт-Уэрт]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|854,113 |- |style="text-align:center"|17 |[[Шарлат]] |[[Паўночная Караліна]] |style="text-align:center"|842,051 |- |style="text-align:center"|18 |[[Сіэтл]] |[[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] |style="text-align:center"|704,352 |- |style="text-align:center"|19 |[[Дэнвер]] |[[Каларада]] |style="text-align:center"|693,060 |- |style="text-align:center"|20 |[[Эль-Паса (Тэхас)|Эль-Паса]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|683,080 |} === Нацыянальны склад === Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, гэта значыць налічваецца 31 этнічная група паводле паходжання, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Прыбыццё прадстаўнікоў этнасаў еўрапейскага паходжання мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часцяком у [[19 стагоддзе|XIX]] або нават [[18 стагоддзе|XVIII]] стст., некаторыя з іх святаў укараніліся ў агульнаамерыканскай культуры (напрыклад, [[Дзень Святога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжанне ад пурытанаў — першых еўрапейскіх насельнікаў сучаснай тэрыторыі ЗША. Нямецкія амерыканцы з’яўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іх шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні з’яўляюцца ірландскія амерыканцы (каля 35 млн), наступныя — амерыканцы мексіканскага паходжання (каля 31 млн) і англійскія амерыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы еўрапейскага паходжання ўключаюць у сябе італьянцаў, шведаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе з пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. з эканамічных прычын узнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагоддзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасць, у прыватнасці, беларусы былі прызнаны ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжання, якая адзначылася вядомай дзейнасцю ў ЗША, з’яўляецца [[Тадэвуш Касцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амерыканцы з’яўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамерыканцы]] ёсць найбуйнейшай у краіне расавай меншасцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжання<ref name="ancestry"/>. Амерыканцы азіяцкага паходжання з’яўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амерыканскімі этнічнымі групамі з’яўляюцца амерыканцы кітайскага паходжання, філіпінскія амерыканцы і амерыканцы індыйскага паходжання<ref name="ancestry"/>. Амерыканцы індзейскага паходжання дагэтуль з’яўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзервацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] і [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзеллю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае праз дзейнасць расійскіх даамерыканскіх каланізатараў. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амерыканскі варыянт англійскай мовы}} 1 сакавіка 2025 года прэзідэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнанне англійскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іх гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацверджанай на федэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні англійская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Па дадзеных урада за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-англійску. Відавочная большасць з іх гаварылі на іспанскай мове: іх колькасць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ў ЗША|Пратэстантызм у ЗША|Каталіцызм у ЗША}} [[Файл:Saint Patrick's Cathedral by David Shankbone.jpg|thumb|300px|[[Сабор святога Патрыка, Нью-Ёрк|Сабор святога Патрыка]] ў Нью-Ёрку]] [[Файл:2009-0528-MN-IA10-Harmony-church.jpg|thumb|225px|Лютэранская царква [[Горад Хармані, Мінесота|Хармані]], [[Мінесота]]]] [[Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША|Першая папраўка ў канстытуцыі ЗША]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt1toc_user.html |title=Первая поправка: CRS Annotated Constitition |archiveurl=https://archive.today/20120805/http://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt1toc_user.html |archivedate=5 жніўня 2012 |accessdate=9 сакавіка 2017 |url-status=live }}{{Ref-en}}</ref>, прынятая 15 снежна 1791 года, абвяшчае аддзяленне царквы ад дзяржавы, якое «[[Бацькі-заснавальнікі ЗША|Бацькі-заснавальнікі]]» ЗША разумелі як забарону на ўсталяванне дзяржаўнай рэлігіі (якая [[Царква Англіі|мела месца]], напрыклад, у [[Вялікабрытанія|Велікабрытаніі]]). Паводле даследвання 2002 года, ЗША — адзіная развітая краіна, дзе большасць насельніцтва адказала, што рэлігія мае «вельмі важнае значэнне» у іх жыцці<ref>{{cite web|title=U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|work=Pew Global Attitudes Project|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VVVp2K?url=http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|archivedate=21 жніўня 2011|lang=en|accessdate=9 сакавіка 2017|url-status=live}}</ref>. Амерыканскі ўрад не вядзе афіцыйнай статыстыкі па рэлігіі. Паводле дадзеных «[[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў ЦРУ]]» на 2007 год, 51,3 % насельніцтва ЗША лічаць сябе [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]]. 25 % з іх — [[Баптызм|баптысты]], якія належаць да найбуйнейшых рэлігійных арганізацый «[[Паўднёвая баптысцкая кавенцыя]]» (каля 15,9 млн чалавек) і «[[Амерыканская баптысцкая царква]]» (''{{lang-en|American Baptist Churches USA}}''). * [[Пратэстанцтва|Пратэстанты]] — 46,5 % ** [[пяцідзесятнікі]] — 8,9 % (13,6 млн); ** [[Лютэранства|лютэране]] — 5,1 % (пераважваюць у Паўночнай і Паўднёвай Дакоце, 7,8 млн); ** [[Кальвінізм|кальвіністы]] — 3,8 % (5,8 млн); ** метадысты — 3,6 % (5,4 млн, пераважваюць у Дэлавэры); ** [[Царква Англіі|англікане]] — 1,5 % (2,3 млн); ** [[Адвентызм|адвентысты]] — 1,4 % (2,2 млн); ** [[рух святасці]] — 1,4 % (2,1 млн); ** іншыя — 0,9 % (1,3 млн)); * [[каталіцкая царква|Каталікі]] — 20,8 % (дамініруюць у паўднёва-заходніх і паўночна ўсходніх штатах); * не належаць ні да якай канфесіі — 12,1 %; * [[мармоны]] — 1,6 % (дамініруюць у Юце); * члены іншай [[Галіны хрысціянства|хрысціянскай канфесіі]] — 1,6 %; * [[Іўдаізм|іўдзеі]] — 1,9 %; * [[Будызм|будысты]] — 0,7 %; * 0,9 % — [[Іслам|мусульмане]]; * 2,5 % — іншае ці не пазначана; * 4 % — [[атэізм|атэісты]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html#People |title=United States — People — Religions |archiveurl=https://archive.today/20120805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%23People#People |archivedate=5 жніўня 2012 |accessdate=9 кастрычніка 2012 |url-status=live }}{{Ref-en}}</ref>. == Эканоміка == Эканоміка ЗША — буйнейшая нацыянальная эканоміка свету. ВУП ЗША ў 2008 склаў 14,3 трлн долараў. Даход на душу насельніцтва — 46,8 тыс. дол. з’яўляецца адным з самых высокіх у свеце (краіна ўваходзіць у першую дзесятку). Разам з тым для ЗША ўласцівыя высокая знешняя запазычанасць (13,6 трлн долл. у 2008), вялікія карпаратыўныя запазычанасці і запазычанасці па іпатэцы, нізкі ўзровень ашчаджэнняў, падзенне цэнаў на нерухомасць (праблема інвесціравання), вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5 % (май 2009). Асноўныя сектары: [[сельская гаспадарка]] (0,9 %), прамысловасць (20,6 %), сфера паслуг (78,5 %). Асноўныя галіны прамысловасці: нафтаперапрацоўка, металургія, машынабудаванне, аэракасмічная, хімічная, электронная, харчовая, [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенная прамысловасць]]. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb|250px|Універсітэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэферсанам у 1819 годзе, з’яўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных універсітэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: федэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартаментам адукацыі ЗША шляхам увядзення абмежаванняў на федэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сістэма дзяржаўных школ. У большасці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросце ад шасці або сямі гадоў, пакуль ім не споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сістэма з 12 класаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучання ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12 % дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2 % дзяцей праходзяць хатняе навучанне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў свеце, гэта значыць на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за 11 тысяч долараў<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows/ U.S. education spending tops global list, study shows] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows |date=26 ліпеня 2013 }}. CBS.</ref>. Каля 80 % амерыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўніверсітэты<ref>[http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=1 жніўня 2014 }}. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных устаноў. У адпаведнасці з міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амерыканскіх каледжаў і ўніверсітэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных устаноў свету<ref>[http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Topuniversities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97 %, аднак паводле перапісу [[2003]] толькі 84,5 % амерыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычын адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя федэральныя стандарты для навучальных устаноў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мексіка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага свету|каледжаў міжнароднай супольнасці]] — Заходнеамерыканскі. == Культура і мастацтва == {{main|Культура ЗША}} === Літаратура === {{main|Літаратура ЗША}} [[Файл:Mark Twain, Brady-Handy photo portrait, Feb 7, 1871, cropped.jpg|left|thumb|225px|[[Марк Твэн]] — адзін з найбольш вядомых пісьменнікаў свету. Фота 7.2.1871 года]] [[Файл:Лонгфелло Генри.JPG|thumb|225px|[[Генры Лангфела]] — амерыканскі паэт, Аўтар «Песні аб Гаяваце»]] У 18-м і пачатку 19 стагоддзя амерыканская літаратура была сфарміравана пад уплывам [[Англійская літаратура|англійскай]] і еўрапейскай літаратуры<ref>{{cite web|url=http://englishstory.ru/amerikanskaya-literatura-periodizatsiya.html|title=Американская классическая литература, периодизация|publisher=englishstory.ru|accessdate=2016-06-03}}</ref>. Найбольш вядомыя постаці першай паловы XIX стагоддзя — [[Джэймс Фенімар Купер]], [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтан Ірвінг]]. Такія пісьменнікі, як [[Нітаніэль Гордан]], [[Эдгар Алан По|Эдгар По]], [[Генры Лангфела|Генры Лонгфела]], [[Марк Твэн]], [[Генры Дэвід Тора]], [[Герман Мэлвіл]], паэт [[Уолт Уітмен]] былі найбольш значнымі літаратарамі сярэдіны і другой паловы XIX стагоддзя<ref name=":2">{{кніга|аўтар=Emily Dickinson|загаловак=Bloom, Harold|адказны=|выданне=1999|месца=Broomall, PA: Chelsea House. p. 9.|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=0-7910-5106-4.}}</ref>. [[Эмілі Дзікінсан]], практычна невядомая пры жыцці, цяпер лічыцца найважнейшай амерыканскай паэткай. Раманы, якія адлюстроўваюць фундаментальныя аспекты нацыянальнага вопыту і характару — такія, як «[[Мобі Дзік]]» [[Герман Мэлвіл|Германа Мэлвіла]] ([[1951]]), «[[Прыгоды Гекльберы Фіна]]» [[Марк Твэн|Марка Твэна]] ([[1885]]), «[[Вялікі Гэтсбі (раман)|Вялікі Гэтсбі]]» [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Фрэнсіса Скота Фіцжэральда]] (1925) і «[[Забіць перасмешніка]]» [[Харпер Лі]] (1960) — маюць права быць аднесеныя да «вялікага амерыканскага рамана». 11 грамадзян ЗША атрымалі [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], у тым ліку [[Тоні Морысан]] ў 1993 годзе. [[Уільям Катберт Фолкнер|Уільям Фолкнер]], [[Эрнест Хемінгуэй|Эрнест Хэмінгуэй]] і [[Джон Стэйнбек]] часта лічацца найбольш уплывовымі пісьменнікамі XX стагоддзя. Пісьменнікі [[Бітнікі|біт-пакалення]] ([[Джэк Керуак]], [[Чарлз Букоўскі]], [[Ален Гінзберг|Алэн Гінзберг]] і іншыя) адкрылі новыя літаратурныя стылі, пазней новы прарыў здзеснілі постмадэрністы ([[Пол Остэр]], [[Томас Пінчон]], [[Джон Барт]] і іншыя). === Філасофія === [[Трансцэндэнталісты|Трансцэндэнталістамі]] на чале з Г. Тора і [[Ралф Уолда Эмерсан|Ральфам Улда Эмерсанам]] быў створаны першы буйны [[Амерыканская філасофія|амерыканскі філасоўскі рух]]. Пасля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Чарлз Сандэрс Пірс]], а пазней [[Уільям Элісан Андэрс|Уільям Сандэрс]] і [[Джон Дзьюі]] былі лідарамі ў развіцці прагматызму. У XX стагоддзі працы У. О. Куайна і [[Рычард Рорці|Рычарда Рорці]], а пазней [[Ноам Хомскі|Ноама Хомскага]], паставіла аналітычную філасофію на першы план амерыканскай філасоўскай навуковай супольнасці. Працы [[Джон Ролс|Джона Ролса]] і [[Роберт Нозік|Роберта Нозіка]] прывялі да адраджэння паэтычнай філасофіі<ref>{{кніга|аўтар=Buell, Lawrence.|загаловак=The Unkillable Dream of the Great American Novel: Moby-Dick as Test Case".|адказны=|выданне=American Literary History 20|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=132–155.|старонак=|isbn=}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Broadway_Crowds_(5896264776)_crop.jpg|thumb|306px|[[Брадвей, Нью-Ёрк|Брадвей]]]] Асабісты ўнёсак у выяўленчае мастацтва ЗША зрабілі: * мастакі: Гілберт Сцюарт, Джон Джэймс Одзюбан, Томас Гарт Бентан, Альберд Бірштат, Мэры Касат, Фрэдэрык Эдвін Чорч Томас Коўл, Эдварт С. Керціс, Рычард Дыберкорн, Томас Ікінс, Хелен Франкенталер, Аршыл Горкі, Марсдэн Хартлі, Эл Гіршфельд, Ганс Хофман, Уінслоў Хомер, Джорджыя О’Кіф, Лі Краснер, [[Веллем де Кунінг]], Рой Ліхтэнштэйн, Морыс Луіс, Джон Марцін, Агнэс Марцін, [[Джэнсан Полак]], Ман Рэй Роберт Раўшэнберг, [[Марк Ротка]], Альберт Нінкгем Райдэр, [[Эндзі Уорхал]], Уайет; * фатографы: Ансэль Адамс, Даратэя Ланж, Сінды Шерман; * скульптары: Аляксандр Кодлер, Дэвід Сміт, Фрэнк Стэла; * ілюстратары: Фрэдэрык Рэмінгтан, Норман Роквел, Ньюэл Конверс Уайет; * дызайнеры: Луіс Комфарт Тыфані, Фрэнк Ллойд Райт<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|загаловак=History of Art: The Western Tradition. Prentice Hall Professional|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2003|старонкі=|старонак=955|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. === Музыка === {{main|Музыка ЗША}} [[Файл:Louis Armstrong restored.jpg|thumb|300px|[[Луі Армстранг]] — амерыканскі джазавы трубач]] Рытмічныя і лірычныя кірункі афра-амерыканскай музыкі, пад вялікім уплывам амерыканскай музыкі ў цэлым, адрознікаюцца ад еўрапейскіх традыцый. Элементы ідыём, такіх як блюз, і тое, што і цяпер вядома, як старадаўняя музыка, былі запазычаны і ператвораны ў папулярныя жанры, якія маюць сусветную аўдыторыю. === Кінематограф === {{main|Кінематограф ЗША}} [[Файл:Walt Disney 1946.JPG|thumb|225px|[[Уолт Дысней]] — амерыканскі мастак, аніматар, рэжысёр, прадзюсэр, заснавальнік сусветна папулярнай стыдіі «[[The Walt Disney Company]]»]] Амерыканскі кінематограф і мультыплікацыя не толькі сусветна вядомыя, але і паўплывалім на развіццё кінамастацтва ва ўсім свеце. == Спорт == Рынак для прафесійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна 69 млрд долараў, прыкладна на 50 % больш за ўсе краіны [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit,1 billion in 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 |date=4 кастрычніка 2014 }}. Reuters.</ref>. [[Бейсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]], не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША з’яўляецца [[амерыканскі футбол]]<ref>[http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] з’яўляюцца наступнымі дзвюма вядучымі прафесійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Каледжаўскі амерыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |date=7 красавіка 2014 }}. National Football Foundation.</ref>. == Міжнародныя адносіны == {{main|Знешняя палітыка ЗША}} === Беларуска-амерыканскія адносіны === {{Main|Беларуска-амерыканскія адносіны}} Злучаныя Штаты прызналі незалежнасць Беларусі [[25 снежня]] [[1991]] года. Пасля таго, як дзве краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны, у Мінску [[31 студзеня]] [[1992]] года было афіцыйна адкрыта пасольства ЗША. Першы пасол ЗША ў Беларусі Дэвід Суорц прыступіў да выканання сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 года і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 года. Наступнымі пасламі ЗША ў Беларусі былі Кенет Ялавіц, Дэніел Спекхард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 года Прэзідэнт Джордж Буш рэкамендаваў на пасаду пасла ЗША ў Беларусі Карэн Сцюарт. Яна прыбыла ў Мінск 18 верасня 2006 года і працавала да 2008 года, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаванні на колькасць амерыканскіх дыпламатаў і вымусіў Злучаныя Штаты адазваць з Беларусі пасла. Дзве краіны абмяняліся афіцыйнымі візітамі на вышэйшым узроўні: [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з Прэзідэнтам [[Біл Клінтан|Клінтанам]] у ліпені 1993 года, а Прэзідэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 года. == Гл. таксама == * [[Тэрыторыі ЗША]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * Нарысы амерыканскай гісторыі / Рэд.: Г. Сіннкота і інш., пер. Л. Калабан. — Вена: Інфарм. агенцтва ЗША, 1993(?). — 406 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|United States of America}} * [http://www.mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/americas/aa86af2dd4c6af36.html Адмысловая старонка на сайце МЗС Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ЗША ў тэмах}} {{НАТА}} {{G8}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўночная Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:ЗША| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] oj3jmxx4wlmbseivq2yioz8gkl6ijon 0 2622 5177592 4844060 2026-08-08T19:47:03Z DENAMAX 36236 5177592 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Рымская імперыя |саманазва = {{lang-la|Imperium Romanum}}<br />{{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}} |статус = Старажытны Рым |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Vexilloid of the Roman Empire.svg |апісанне_герба = |карта = Roman Empire (orthographic projection).svg |апісанне = |p1 = Рымская рэспубліка |flag_p1 = Spqrstone.jpg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[27 да н.э.]] |ліквідавана = [[476]] г. |утворана2 = <!--выкарыстоўваецца пры некалькіх перыядах існавання дзяржавы--> |ліквідавана2 = |s1 = Заходняя Рымская імперыя |flag_s1 = Labarum of Constantine the Great.svg|30px |s2 = Усходняя Рымская імперыя |flag_s2 = Labarum.svg|30px |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Рым]], [[Канстанцінопаль]] |гарады = |мовы = [[лацінская мова]], [[старажытнагрэчаская мова]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = Аўтакратыя |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = <!--выкарыстоўваецца пры змене тытула наступнага кіраўніка--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = Рымская рэспубліка |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = Заходняя Рымская імперыя |п1 = Усходняя Рымская імперыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} {{Гісторыя Старажытнага Рыма}} [[Файл:Roman Republic Empire map.gif|thumb|right|250px|Экспансія Рымскай Імперыі]] '''Ры́мская імпе́рыя''' ({{lang-la|Imperium Romanum}}, {{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}}) — пострэспубліканская фаза ў развіцці старажытнай рымскай дзяржаўнасці, характэрнай рысай якой былі аўтакратычная форма праўлення і вялікія тэрытарыяльныя ўладанні ў Еўропе і Міжземнамор’і. Адзіная дзяржава ў гісторыі, якой належала ўсё ўзбярэжжа Міжземнага мора. Храналагічныя рамкі існавання Рымскай імперыі ахопліваюць перыяд часу пачынаючы з праўлення першага імператара Актавіяна Аўгуста, да падзелу імперыі на Заходнюю і Усходнюю і наступнага падзення Заходняй Рымскай імперыі, гэта значыць з 27 года да н. э. па 476 год. Усходняя частка Рымскай імперыі з цэнтрам у Канстанцінопалі існавала яшчэ каля 1000 гадоў. [[Файл:Roman Empire.png|thumb|left|250px|Рымская рэспубліка ў '''[[133 да н. э.|<span style="color:red">133 да н. э.</span>]]''' і '''[[44 да н. э.|<span style="color:orange">44 да н. э.</span>]]''', Рымская імперыя ў '''[[14|<span style="background:silver; color:yellow">14</span>]]''' і '''[[117|<span style="background:gray; color:lime">117</span>]]''' гг. н. э.]] == Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі == Перыядызацыя гісторыі Рымскай імперыі адрозніваецца ў залежнасці ад падыходу. Так, пры разглядзе дзяржаўна-прававога ладу звычайна вылучаецца два асноўных этапы: 1. Прынцыпат — форма дзяржаўнага ладу, якая спалучае рэспубліканскія і манархічныя рысы (дзе пад прыкрыццём рэспубліканскіх органаў улады на самай справе была ваенная манархія), існавала ў I стагоддзі да н. э. — III стагоддзі н. э. Перыяд прынцыпата можна падзяліць на наступныя этапы: : а) Праўленне дынастыі Юліяў-Клаўдзіяў і фарміраванне сістэмы прынцыпата (27 да н. э. — 68 н. э.) : б) Год чатырох імператараў — маштабны крызіс улады (68-69) : в) Праўленне дынастый Флавіяў і Антанінаў — росквіт сістэмы прынцыпата (69-192) : г) Праўленне дынастыі Севераў — пачатак фарміравання ваенна-бюракратычнай сістэмы (193—235) : в) Крызіс III стагоддзя — поўнамаштабны сацыяльна-эканамічны і палітычны крызіс Рымскай імперыі (235—284) 2. Дамінат (284—476) — палітычная сістэма, больш блізкая да манархіі. Унутры перыяду можна вылучыць наступныя этапы: : а) Праўленне Дыёклетыяна і Канстанціна I — фарміраванне сістэмы даміната, адміністрацыйныя, ваенныя і сацыяльна-эканамічныя рэформы (284—337) : б) Імперыя IV стагоддзя н. э. — досыць стабільнае існаванне сістэмы, тэндэнцыя да палітычнага размежавання заходняй і ўсходняй частак імперыі (337—395) : в) Канчатковы падзел імперыі на Усходнюю і Заходнюю (395—476) Дата заканчэння гісторыі Рымскай імперыі дыскусійная. Для Захаду звычайна называецца 476 год — год зрушэння імператара Ромула Аўгустула, або 480 год — год смерці Няпота, апошняга юрыдычна легітымнага імператара. Для Усходняй імперыі, дзяржаўнасць якой праіснавала, змяняючыся, яшчэ каля тысячы гадоў, называюцца даты: канец V стагоддзя, 610 год, 1204, 1453 і іншыя. Галоўны змест гэтага перыяду складае працэс ўсебаковага аб’яднання антычнага свету. Яно здзяйснялася ўжо Рымскай рэспублікай, але было тады матэрыяльным, заключалася ў факце заваявання і падпарадкавання; зараз гэты працэс ўскладняецца (дыферэнцыруецца). Ён праяўляецца: # у прыпадабненні (асіміляцыі) заваёўнікаў і заваяваных, рымскага і правінцыйнага элементаў; # у змене самой аб’ядноўваючай улады; # у аб’яднанні частак з цэлым з дапамогай ўпершыню створанай для гэтай мэты дзяржаўнай адміністрацыі; # у аб’яднанні юрыдычных прававых ідэалаў; # у аб’яднанні маральных ідэалаў. Гэты працэс аб’яднання, плённую і прагрэсіўны, дасягае свайго поўнага развіцця да канца II стагоддзя. Але ён мае і адваротны бок: ён суправаджаецца паніжэннем культурнага ўзроўню і знікненнем свабоды, што праяўляецца ў III стагоддзі. Між тым здзяйсняецца рэлігійнае аб’яднанне антычнага свету на глебе хрысціянства, трыумф якога над паганствам напаўняе IV стагоддзе. На працягу V стагоддзя Рым неаднаразова падвяргаецца нападам з боку варвараў, якія ў 476 годзе назаўжды знішчаць класічную рымскую цывілізацыю. У новым дуалізме на рымскай глебе зараджаецца новы гістарычны перыяд. Поспех сацыяльнага аб’яднання і асіміляцыі разнастайных нацыянальных элементаў правінцый асабліва наглядна выяўляецца ў гісторыі саміх імператараў, асабісты лёс і характар якіх становіцца самым бачным фактарам у гісторыі імперыі. == Гісторыя Рымскай імперыі == === Прынцыпат === Прынцыпат Аўгуста спалучаў у сабе элементы рэспубліканскай магістратуры і ваеннай манархіі. Кіраўніцтва магістратур фармуецца шляхам абрання або прызначэння, у той час як манаршы сан даецца ў спадчыну альбо выбарамі, якія ажыццяўляюцца вузкім, як правіла, колам прадстаўнікоў вышэйшай улады. У гісторыі прынцыпата практыкуецца як выбарнасць, так і атрыманне ў спадчыну, прычым апошняе часам на падставе спецыфічнага рымскага інстытута ўсынаўлення: імператар усынаўляе свайго пераемніка. Час ад часу ў працэс перадачы ўлады ўмешваюцца сілавы фактар з боку інстытутаў, якія павінны ахоўваць імператарскую ўладу. ==== Кіраванне Аўгуста (31 г. да н. э. — 14 г. н. э.) ==== Другі трыумвірат быў не прыватнай здзелкай, як першы, а дзяржаўнай установай, якое было надзелена шырокімі паўнамоцтвамі: па пастанове народнага сходу на трыумвіраў было ўскладзена будова дзяржавы — triumviri rei publicae constituendae causa. Па ліквідацыі абодвух таварышаў ўся ўстаноўчая ўлада засяродзілася ў руках аднаго Актавіяна, ён скарыстаўся гэтай надзвычайнай уладай толькі для таго, каб узнагародзіць і прыбудаваць сваіх салдат, а затым склаў яе з сябе і задаволіўся званнем imperator perpetuns, г. зн. становішчам галоўнакамандуючага ў правінцыях. На наступны ж год ён зрабіўся цэнзарам разам з Агрыпам і атрымаў званне princeps senatus («першы ў сенаце»). Вызначыўшы такім чынам сваё стаўленне да сенату, [[Актавіян Аўгуст|Актавіян]] склаў з сябе і званне пажыццёвага галоўнакамандуючага і толькі па патрабаванні сената зноў прыняў гэтую ўладу тэрмінам на 10 гадоў, па сканчэнні якіх яна была працягнута на такі ж тэрмін. З праконсульскай уладай ён паступова злучыў ўладу іншых рэспубліканскіх магістратур — пажыццёвы трыбунат (з 23 г. да н. э.), уладу цэнзара (praefectura morum) і галоўнага пантыфіка. Яго ўлада мела, такім чынам, дваісты характар: яна складаецца з рэспубліканскай магістратуры па адносінах да рымлян і ваеннага імперыума ў адносінах да правінцый. Актавіян быў у адной асобе, так бы мовіць, прэзідэнтам сената і імператарам. Абодва гэтыя элемента зліваліся ў пачэсным тытуле Аўгуста — «ушанаванага», які яму быў прысвоены сенатам ў 27 годзе. У гэтым тытуле заключаецца і рэлігійнае адценне. Зрэшты, і ў гэтым дачыненні Аўгуст выяўляў вялікую умеранасць. Ён дазволіў назваць шосты месяц яго імем, але не хацеў дапусціць у Рыме свайго абагаўлення, задавальняючыся толькі абазначэннем divi filius («сын чароўнага»). Толькі па-за Рымам ён дазваляў будаваць у гонар яго храмы, і то толькі ў злучэнні з Рымам (Roma et Augustus), і засноўваць асаблівую жрэцкую калегію — Аўгусталы. Улада Аўгуста яшчэ так істотна адрозніваецца ад улады наступных імператараў, што пазначаецца ў гісторыі асаблівым тэрмінам — [[прынцыпат]]. Характар прынцыпата як дуалістычнай улады выступае асабліва ясна пры разглядзе адносін Аўгуста да сенату. У [[Гай Юлій Цэзар|Гая Юлія Цэзара]] выяўляліся ў адносінах да сенату паблажлівая пыха і некаторае грэбаванне. Аўгуст не толькі аднавіў сенат і дапамог многім асобным сенатарам весці лад жыцця, які адпавядае іх высокаму становішчу, — ён прама падзяліў з сенатам Уладу. Усе правінцыі былі падзеленыя на сенацкія і імператарскія. У першы разрад патрапілі ўсе канчаткова заміраныя вобласці — іх кіраўнікі ў званні праконсулаў, па-ранейшаму прызначаліся па жэрабі ў сенаце і заставаліся пад яго кантролем, але валодалі толькі грамадзянскай уладай і не мелі ў сваім распараджэнні войскаў. Правінцыі, у якіх стаялі войскі і дзе магла весціся вайна, былі пакінутыя пад непасрэднай уладай Аўгуста і прызначаных ім [[Легат (Старажытны Рым)|легатаў]], у званні прапрэтараў. Адпаведна з гэтым была падзелена і фінансавая адміністрацыя імперыі: [[эрарый]] (aerarium) застаўся па-ранейшаму ў падпарадкаванні сената, але разам з ім паўстала імператарская казна (fiscus), куды ішлі даходы з імператарскіх правінцый. Прасцей было стаўленне Аўгуста да народнага сходу. [[Каміцыі]] фармальна існуюць і пры Аўгусце, але іх выбарчая ўлада пераходзіць да імператара, юрыдычна — напалову, фактычна — цалкам. Судовая ўлада каміцыі адыходзіць да судовых устаноў або да імператара як прадстаўніка трыбуната, а іх заканадаўчая дзейнасць — да сената. Да якой ступені каміцыі страчваюць сваё значэнне пры Аўгусце, відаць з таго, што яны незаўважна зніклі пры яго пераемніку, пакінуўшы след толькі ў тэорыі народнага вяршэнства як асновы імператарскай улады — тэорыі, якая перажыла Рымскую і [[Візантыйская імперыя|Візантыйскую імперыі]] і якая перайшла, разам з рымскім правам, да сярэднявечча. Унутраная палітыка Аўгуста насіла кансерватыўна-нацыянальны характар. Цэзар шырока раскрыў правінцыялам доступ у Рым. Аўгуст жа клапаціўся аб тым, каб прымаць ў грамадзянства і ў сенат толькі цалкам дабраякасныя элементы. Для Цэзара, а ў асаблівасці для [[Марк Антоній|Марка Антонія]], прадастаўленне права грамадзянства бывала крыніцай прыбытку. Але Аўгуст, паводле яго ўласных слоў, хутчэй быў гатовы дапусціць, каб «казна пацярпела шкоду, чым панізіць гонар рымскага грамадзянства», — згодна з гэтым ён у многіх нават адабраў дараванае ім раней права рымскага грамадзянства. Гэтая палітыка выклікала новыя заканадаўчыя меры па адпушчаныя на волю рабоў, якое раней было прадастаўлена цалкам на меркаванне спадара. «Поўная свабода» (magna et justa libertas), з якой па-ранейшаму было звязана права грамадзянства, паводле закона Аўгуста магла быць падаравана толькі пры вядомых умовах і пад кантролем адмысловай камісіі з сенатараў і коннікаў. Пры незахаванні гэтых умоў вызваленне давала толькі лацінскае права грамадзянства, а рабы, якія падвяргаліся пакаранням, траплялі толькі ў разрад правінцыяльны падданых. Аўгуст паклапаціўся пра тое, каб колькасць грамадзян была вядомая, і аднавіў цэнз, які амаль ужо выйшаў з ужытку. У 28 годзе грамадзян, здольных насіць зброю, аказалася 4 063 000, а праз 19 гадоў — 4 163 000. Аўгуст захаваў звычай змяшчаць збяднелых грамадзян за дзяржаўны кошт і выводзіць грамадзян у калоніі. Але прадметам асаблівых яго клопатаў быў сам Рым — яго добраўпарадкаванне і ўпрыгожванне. Ён хацеў адрадзіць таксама і духоўную сілу народа, моцны сямейны побыт і прастату нораваў. Ён рэстаўраваў храмы, якія прыйшлі ў прахласць, і выдаў законы з мэтай пакласці мяжу распушчанасці нораваў, заахвочваць шлюбы і выхаванне дзяцей (Leges Juliae і Papia Poppeae, 9 г. н. э.). Асаблівыя прывілеі дадзены былі тым, хто меў трох сыноў (jus trium liberorum). Памятаючы словы [[Гарацый|Гарацыя]], што законы нямоглыя, калі не атрымліваюць сілы ад нораваў, Аўгуст сам хацеў быць узорам старажытнарымскай доблесці. Уладар свету жыў у сціплым доме на Палаціне, які пазней стаў узгоркам палацаў. Лад жыцця Аўгуста і звычка адпавядалі рэспубліканскаму ідэалу — ён не насіў іншага адзення, акрамя таго, якое было выткана «гаспадыняй дома» імператрыцай Лівіяй Аўгустай. У лёсе правінцый адбываецца пры ім круты паварот: з маёнткаў Рыма яны становяцца часткамі дзяржаўнага цела (membra partesque imperii). Праконсулам, якім перш дасылаліся ў правінцыю для кармлення (гэта значыць кіравання), прызначаліся цяпер пэўнае жалаванне і тэрмін іх знаходжання ў правінцыі даўжэе. Перш правінцыі былі толькі прадметам пабораў на карысць Рыма. Цяпер, наадварот, з Рыма ім выдаюцца субсідыі. Аўгуст адбудоўвае правінцыяльныя гарады, пагашае іх даўгі, прыходзіць да іх на дапамогу ў час бедстваў. Дзяржаўная адміністрацыя знаходзіцца яшчэ ў зародку — імператар мае мала сродкаў для збору інфармацыі аб сітуацыі ў правінцыях і таму лічыць патрэбным асабіста знаёміцца з становішчам справы. Аўгуст наведаў усе правінцыі, акрамя Афрыкі і Сардзініі, і многія гады правёў у іх аб’ездзе. Ён зладзіў паштовае паведамленне для патрэб адміністрацыі — у цэнтры імперыі (на Форуме) была пастаўлена калона, ад якой лічыліся адлегласці па шматлікіх дарогах, які ішоў з Рыма да ўскраін. Рэспубліка не ведала пастаяннай арміі — салдаты прысягалі палкаводцу, які паклікаў іх пад сцягі на год, а пазней — «да заканчэння паходу». З Аўгуста ўлада галоўнакамандуючага становіцца пажыццёвай, армія — сталай. Служба ў войсках вызначаецца ў 20 гадоў, пасля чаго «ветэран» атрымлівае права на ганаровыя адпачынкі і на забеспячэнне грашыма або зямлёй. Войска, не патрэбнае ўнутры дзяржавы, размяшчаецца ўздоўж межаў. У Рыме адборны атрад у 6000 чалавек, набраны з рымскіх грамадзян (прэтарыянцаў), 3000 прэтарыянцаў размешчаны ў Італіі. Астатнія войскі расстаўленыя па межах. З легіёнаў, якія ўтварыліся падчас грамадзянскіх войнаў у велізарным ліку, Аўгуст захаваў 25 (3 загінулі пры паразе Вара). З іх у верхняй і ніжняй Германіі (вобласці па левым беразе Рэйна) стаялі 8 легіёнаў, у прыдунайскіх абласцях — 6, у Сірыі — 4, у Егіпце і ў Афрыцы — па 2 і ў Іспаніі — 3. У кожным легіёне было 5000 салдат. Ваенная дыктатура, не ўкладваючыся больш у рамкі рэспубліканскіх устаноў і не абмяжоўваючыся правінцыямі, усталёўваецца ў Рыме — перад ёй сенат губляе сваё значэнне, зусім знікае народны сход. Месца каміцыі займаюць легіёны — яны служаць прыладай ўлады, але яны ж заўсёды гатовыя быць і крыніцай улады для таго, каму спрыяюць. Спадчыннік Цэзара Аўгуста ўзяў на сябе задачу зрабіць у Германіі тое, што было зроблена ў [[Галія|Галіі]] яго дзядзькам — заваяванне ваяўнічых і рухомых плямёнаў, забяспячэнне Рыма моцнай мяжой і бяспекай з поўначы. З двух бакоў — з захаду, у напрамку да Эльбы, і з поўдня, у напрамку да Дуная — прыёмныя сыны імператара Друз Старэйшы і Тыберый вялі рымскія легіёны у сэрца Германіі. Але план атрымаўся толькі напалову: паражэнне Публія Вара (9 г. н. э.) у Тэўтабургскім лесе прымусіла Рым адмовіцца ад думкі пра распаўсюд свайго валадарства да Эльбы і абмежавацца [[Рэйн]]ам. На поўдні, дзе германцы яшчэ не пасяліліся масамі, атрымалася давесці мяжу да Дуная і ўтварыць новыя правінцыі: Рэцыю (з Віндзеліцыей) і Норык. Больш жорсткую было супраціўленне, якое рымляне сустрэлі далей на ўсходзе — у Паноніі, дзе ваяваў ужо Аўгуст, і ў Далмацыі, куды рымляне пранікалі з Ілірыі. Рашучая перамога Тыберыя ў далмацінска-панонскай вайне (9 г. н. э.) забяспечыла за Рымам мяжу па Дунаі ад яго вытока да вусця і арганізацыю трох новых правінцый — Паноніі, Ілірыі і Мезіі, яшчэ раней заваяваных праконсулам Македоніі. Аўгуст замкнуў трэці канцэнтрычны круг рымскага валадарства і на поўдні. [[Егіпет]], заціснуты Сірыяй, трымаўся Рыма і гэтым пазбег [[Анексія|анексіі]] Сірыяй, а потым захоўваў незалежнасць дзякуючы сваёй царыцы Клеапатры, якая здолела зачараваць Цэзара і Марка Антонія. Пастарэлай царыцы не ўдалося дасягнуць таго ж у адносінах да стрыманага Аўгуста, і Егіпет стаў рымскай правінцыяй. Дакладна таксама і ў заходняй частцы Паўночнай Афрыкі рымскае валадарства канчаткова зацвердзілася пры Аўгусце, які заваяваў Маўрытанію і аддаў яе нумідыйскаму цару Юбе, Нумідыю ж далучыў да правінцыі Афрыка. Рымскія пікеты ахоўвалі ад качэўнікаў пустыні занятыя культурай вобласці па ўсёй лініі ад Марока да Кірэнаікі на межах Егіпта. ==== Дынастыя Юліяў-Клаўдзіяў: спадчыннікі Аўгуста (14-69 гг.) ==== Недахопы дзяржаўнай сістэмы, створанай Аўгустам, выявіліся адразу пасля яго смерці. Ён пакінуў забароненае сутыкненне інтарэсаў і правоў паміж усыноўленым ім прыёмным сынам Тыберыям і родным унукам, нягодным юнаком, ім жа закінуты на востраў. Тыберый (14-37) па сваіх заслугах, розуму і дасведчанасці меў права на першае месца ў дзяржаве. Ён не хацеў быць дэспатам: адпрэчваючы тытул спадара (dominus), з якім лісліўцы да яго звярталіся, ён казаў што ён валадар толькі для рабоў, для правінцыялаў — імператар, для грамадзян — грамадзянін. Правінцыі знайшлі ў ім, па прызнанні саміх яго пагарду, клапатлівага і дзелавога кіраўніка — ён нездарма казаў сваім праконсулам, што добры пастыр стрышча авечак, але не лупіць скуру. Але ў Рыме перад ім стаяў сенат, поўны рэспубліканскіх паданняў і ўспамінаў аб мінулай велічы, і адносіны паміж імператарам і сенатам хутка былі сапсаваныя лісліўцамі і даносчыкамі. Няшчасныя выпадкі і трагічныя спляценні ў сям’і Тыберыя ажарсцвілі імператара, і тады пачалася крывавая драма палітычных працэсаў, «бязбожная вайна (impia bella) у сенаце», гэтак горача і мастацка намаляваная у бессмяротным тварэнні Тацыта, якія зганьбіў жахлівага старога на востраве Капры. На месца Тыберыя, апошнія хвіліны якога нам у дакладнасці невядомыя, быў абвешчаны сын яго пляменніка, папулярнага і ўсімі аплаканага Германіка, — Калігула (37-41), юнак даволі сімпатычны, але хутка звар’яцелы ад улады. Ён дайшоў да маніі велічы і жорсткасці. Меч прэтарыянскага трыбуна спыніў жыццё гэтага вар’ята, які меўся паставіць сваю статую ў Іерусалімскім храме для глыбокай пашаны разам з Іеговай. Сенат уздыхнуў свабодна і ўздумаў аб рэспубліцы, але прэтарыянцамі далі яму новага імператара ў асобе Клаўдзія (41-54) — брата Германіка. Клаўдзій быў практычна цацкай у руках сваіх двух жонак — Месаліны і Агрыпіны, якія пакрылі ганьбой рымскую жанчыну таго часу. Яго вобраз, аднак, скажоны палітычнай сатырай, і пры Клаўдзіі (не без яго ўдзелу) працягвалася як знешняе, так і ўнутранае развіццё імперыі. Клаўдзій нарадзіўся ў Ліоне і таму асабліва прымаў да сэрца інтарэсы Галіі і галаў: у сенаце ён асабіста адстойваў хадайніцтва жыхароў паўночнай Галіі, якія прасілі зрабіць для іх даступнымі ганаровыя пасады ў Рыме. Клаўдзій звярнуў у 46 годзе царства Котыса ў правінцыю Фракію, а з МаўрЫтаніі зрабіў рымскую правінцыю. Пры ім жа здзейсніўся ваенны занятак Брытаніі, якая была канчаткова заваяваныя Агрыколам. Інтрыгі, а можа быць, і злачынства, Агрыпіны адкрылі шлях да ўлады яе сыну, Нерону (54-68). І ў гэтым выпадку, як амаль заўсёды ў першыя два стагоддзі імперыі, прынцып спадчыннасці прынёс ёй шкоду. Паміж асабістым характарам і густамі маладога Нерона і яго становішчам у дзяржаве была поўная неадпаведнасць. У выніку жыцця Нерона выліўся ваенны мяцеж; імператар пакончыў з сабой, і ў наступны год грамадзянскай вайны змяніліся і загінулі тры імператара — Гальба, Атон, Вітэлій. ==== Дынастыя Флавіяў (69-96 гг.) ==== [[Файл:Roman empire provnames.png|thumb|400px]] Канчаткова ўлада дасталася галоўнакамандуючаму у вайне супраць паўстанцаў іўдзеяў, Веспасіяну. У асобе Веспасіяна (70-79) імперыя атрымала арганізатара, у якім яна мела патрэбу пасля ўнутраных смут і паўстанняў. Ён здушыў паўстанне батаваў, уладзіў адносіны да сенату і прывёў у парадак дзяржаўную гаспадарку, будучы сам узорам старажытнарымскай прастаты нораваў. У асобе яго сына, Ціта (79-81), які разбурыў Іерусалім, імператарская ўлада акружыла сябе арэолам чалавекалюбства, а малодшы сын Веспасіяна, Даміцыян (81-96), зноў паслужыў пацвярджэннем таго, што прынцып спадчыннасці не прыносіў Рыму шчасця. Даміцыяна пераймаў Тыберыя, ваяваў на Рэйне і на Дунаі, хоць не заўсёды ўдала, варагаваў з сенатам і загінуў у выніку змовы. ==== Пяць добрых імператараў — Антаніны (96-180) ==== [[Файл:Roman Empire Map.png|400px|left|thumb|Рымская імперыя пры Траяне]] Следствам гэтай змовы было пакліканне да ўлады не генерала, а чалавека з асяроддзя сената, Нервы (96-98), які, усынавіўшы Ульпія Траяна (98-117), даў Рыму аднаго з лепшых яго імператараў. Траян быў родам з Іспаніі; яго ўзвышэнне з’яўляецца знамянальнай прыкметай сацыяльнага працэсу, які здзяйсняўся ў імперыі. Пасля валадарства двух патрыцыянскіх родаў, Юліяў і Клаўдзіяў, на рымскім троне з’яўляецца плебей Гальба, затым імператары з муніцыпіяў Італіі і, нарэшце, правінцыял з Іспаніі. Траян адкрывае сабой шэраг імператараў, якія зрабілі другое стагоддзе лепшай эпохай імперыі: усе яны — Адрыян (117—138), Антанін Пій (138—161), Марк Аўрэлій (161—180) — правінцыйнага паходжання (іспанцы, акрамя Антаніна, які быў з паўднёвай Галіі); усе яны абавязаны сваім узвышэннем ўсынаўленню папярэдніка. Траян праславіўся як палкаводзец, імперыя дасягнула пры ім найбольшага аб’ёму. Траян рассунуў межы імперыі на поўнач, дзе была заваяваная і каланізаваная Дакія, ад Карпат да Днястра, і на ўсход, дзе былі ўтвораны чатыры правінцыі: Арменія (малая — вярхоўі Еўфрата), Месапатамія (нізоўі Еўфрата), Асірыя (вобласць Тыгра) і Сірыя (на паўднёвы ўсход ад Палесціны). Гэта было зроблена не столькі з захопніцкімі мэтамі, колькі для таго, каб адсунуць ад імперыі варварскія плямёны і качэўнікаў пустыні, якія пагражалі ёй пастаянным уварваннем. Гэта відаць з дбайнага клопату, з якой Траян і яго пераемнік Адрыян, для ўмацавання межаў, насыпалі велічэзныя валы, з каменнымі бастыёнамі і вежамі, рэшткі якіх захаваліся да нашых дзён — у паўночнай Англіі, у Малдавіі (Траянаў вал), лімес ад Рэйна (у паўночным Насау) праз Майн і паўднёвую Германію да Дуная. Міралюбівы Адрыян заняўся пераўтварэннямі ў адміністрацыі і ў галіне права. Як Аўгуст, Адрыян правёў многія гады ў наведванні правінцый; ён не грэбаваў узяць на сябе пасаду архонта ў Афінах і асабіста склаў для іх праект гарадскога кіравання. Ідучы з стагоддзем, ён быў больш адукаваны, чым Аўгуст, і стаяў на ўзроўні сучаснай яму адукаванасці, якая дасягнула тады свайго апагею. Як Адрыян сваімі фінансавымі рэформамі заслужыў мянушку «абагачальнік свету», так яго пераемнік Антанін быў празваны «бацькам роду чалавечага», за яго апекі аб правінцыях, якія падвергліся бедствам. Вышэйшае месца ў шэрагу Цэзараў займае Марк Аўрэлій, празваны філосафам, аб ім мы можам судзіць не па адным эпітэце — мы ведаем яго думкі і планы ў яго ўласным выкладзе. Як вялікі быў прагрэс палітычнай думкі, рэальны ў лепшых людзях з часу падзення рэспублікі, пра гэта ясней за ўсё сведчаць яго знамянальныя словы, «Я насіў у сваёй душы вобраз вольнай дзяржавы, у якой усё кіруецца на падставе аднолькавых для ўсіх законаў і роўнага для усіх права». Але і гэтаму філосафу на троне прыйшлося выпрабаваць на сабе, што ўлада рымскага імператара — асабістая ваенная дыктатура; многія гады ён павінен быў правесці ў абарончай вайне на Дунаі, дзе ён і памёр. Пасля чатырох імператараў, запанавалых ў сталым узросце, трон зноў дастаўся, па праву спадчыны, юнаку, і зноў недастойнаму. Падаўшы кіраванне дзяржавай улюбёнцам, Камод (180—193), падобна Нерону, прагнуў лаўраў не на полі бітвы, а ў цырку і амфітэатры: але густы яго былі не артыстычныя, як у Нерона, а гладыятарскія. Ён загінуў ад рукі змоўшчыкаў. ==== Дынастыя Север (193—235) ==== Ні стаўленік змоўшчыкаў прэфект Пертынакс, ні сенатар Дзідзій Юльян, які набыў парфіру ў прэтарыянцаў за вялікія грошы, не ўтрымаліся ва ўладзе; ілірыйскія легіёны пазайздросцілі сваім таварышам і абвясцілі імператарам свайго палкаводца, Септымія Севера. Септымій быў родам з Лептыса ў Афрыцы; у яго вымаўленні чутны быў афрыканец, як у мове Адрыяна — іспанец. Яго ўзвышэнне азначае поспехі рымскай культуры ў Афрыцы. Тут яшчэ жывыя былі традыцыі пунійцаў, якія дзіўным чынам зліваюцца з рымскімі. Калі тонка адукаваны Адрыян аднавіў грабніцу Эпамінонда, то Септымій, як абвяшчае паданне, пабудаваў маўзалей Ганібала. Але пуніец цяпер ваяваў за Рым. Суседзі Рыма зноў адчулі на сабе цяжкую руку пераможнага імператара; рымскія арлы абляталі мяжы ад Вавілона на Еўфрат і Ктэсіфона на Тыгру да Ёрка на далёкім поўначы, дзе памёр Септымій ў 211 годзе. Септымій Север, стаўленік легіёнаў, быў першым салдатам на троне Цэзара. Грубая энергія, якую ён прынёс з сабой з сваёй афрыканскай радзімы, вырадзілася ў дзікунства ў яго сыне Каракале, які захапіў адзінаўладдзе забойствам брата. Каракала яшчэ ясней выяўляў свае афрыканскія сімпатыі, усюды ставячы статуі Ганібала. Рым абавязаны яму, зрэшты, пышнымі тэрмамі (Тэрмы Каракалы). Як і бацька, ён нястомна абараняў рымскія зямлі на двух франтах — на Рэйне і на Еўфраце. Яго нястрымнасць выклікала змову сярод яго ваенных, ахвярай якой ён упаў. Пытанні права мелі ў Рыме тых часоў такое значэнне, што менавіта салдату Каракале Рым абавязаны адным з найвялікшых грамадзянскіх подзвігаў — прадастаўленнем ўсім правінцыялам права рымскага грамадзянства. Тое, што гэта была не проста фіскальная мера, відаць з льгот, падараваных егіпцянам. З часу заваявання Аўгустам царства Клеапатры гэтая краіна знаходзілася на асаблівым бяспраўным становішчы. Септымій Север вярнуў Александрыі самакіраванне, а Каракала не толькі падаў александрыйцам права займаць дзяржаўныя пасады ў Рыме, але і ўпершыню ўвёў егіпцяніна ў сенат. Узвышэнне пунійцаў на пасад Цэзара пацягнула за сабой пакліканне да ўлады іх супляменнікаў з Сірыі. Сястры ўдавы Каракалы, Мэзе, атрымалася ліквідаваць з пасаду забойцу Каракалы і замясціць яго сваім унукам Геліягабалам. Узыходжанне яго ўяўляе дзіўны эпізод у гісторыі рымскіх імператараў: гэта было змяшчэнне ў Рыме ўсходняй тэакратыі. Але жраца немагчыма было ўявіць на чале рымскіх легіёнаў, і Геліягабал быў хутка заменены сваім стрыечным братам, Аляксандрам Северам. Узыходжанне Сасанідаў на месцы парфянскіх цароў і выкліканае гэтым рэлігійна-нацыянальнае абнаўленне персідскага ўсходу прымусілі маладога імператара правесці шмат гадоў у паходах; але значэнне меў і для яго рэлігійны элемент, пра гэта сведчыць яго ларарый (lararium), у якім сабраны былі малюнкі ўсіх багоў, якія карысталіся культам ў межах імперыі, і ў тым ліку Хрыста. Аляксандр Север загінуў блізу Майнца ахвярай салдацкага самаволі. === Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя (235—284) === Тады адбылася падзея, якое паказала, да якой ступені хутка здзяйсняўся ў войсках, самай жыццёвым элеменце тагачаснага Рыма, працэс асіміляцыі рымскіх і правінцыйных элементаў і як блізкі быў гадзіну панавання варвараў над Рымам. Легіёны абвясцілі імператарам Максімін, сына гота і аланкі, былога пастухом і абавязанай свайму багатырскаму целаскладу і адвагі хуткай ваеннай кар’ерай. Гэта заўчаснае ўрачыстасць паўночнага варварства выклікала рэакцыю ў Афрыцы, дзе абвясцілі імператарам праконсула Гардыяна. Пасля кровапралітных сутыкненняў ўлада засталася ў руках юнака, унука Гардыяна. У той час, калі ён з поспехам адлюстроўваў на ўсходзе персаў, ён быў скінуты іншым варварам на рымскай ваеннай службе — Філіпам Арабам, сынам разбойніцкага шэйха ў Сыра-аравійскай пустыні. Гэтаму семіты наканавана было пышна адсвяткаваць у 248 годзе тысячагоддзе Рыма, але цараваў ён нядоўга: яго легат, Дэцый, пад ціскам сваіх салдат быў вымушаны адабраць у яго ўладу. Дэцый быў рымскага паходжання, але сям’я яго даўно ўжо была выселена ў Панонію, дзе ён і нарадзіўся. Пры Дэцыю выявілі сваю сілу два новых ворага, падрывае Рымскую імперыю — готы, якія ўварваліся з-за Дуная ў Фракію, і хрысціянства. Супраць іх накіраваў Дэцый сваю энергію, але яго гібель у бітве з готамі ўжо ў наступным годзе (251) пазбавіла хрысціян ад яго жорсткіх эдыктаў. Улада захапіў яго таварыш, Валяр’ян, які прыняў у суправіцелі свайго сына Галіена: Валяр’ян загінуў у палоне ў персаў, а Галіен пратрымаўся да 268 года. Рымская імперыя была ўжо так расківаны, што цэлыя вобласці аддзяляліся ад яе пад аўтаномным кіраваннем мясцовых галоўнакамандуючых. Галоўнай апорай Рыма былі ў гэты час генералы ілірыйскага паходжання: там, дзе небяспека прымусіла згуртавацца абаронцаў Рыма, былі выбіраюцца адзін за адным, па нарады камандзіраў, здольнасці палкаводца і адміністратары: Клаўдзій II, Аўрэліян, Проб і Кар. Аўрэліян заваяваў Галію і царства Зіновіі і аднавіў ранейшыя межы імперыі; ён жа абнёс новай сцяной Рым, які даўно вырас з рамак сцен серво Тулл і стаў адкрытым безабаронным горадам. Усе гэтыя стаўленікі легіёнаў хутка гінулі ад рук былі абураныя салдат: Проб, напрыклад, за тое, што, клапоцячыся пра дабрабыт сваёй роднай правінцыі, прымусіў салдат разводзіць вінаграднікі на Рэйне і Дунаі. === Тэтрарха і дамінат (285—324) === Нарэшце, па рашэнні афіцэраў у Халкідоне, у 285 годзе быў узведзены на трон Дыяклетыян, годна завяршальны сабой шэраг язычніцкіх імператараў Рыма. Пераўтварэнні Дыяклетыяна цалкам змяняюць характар і формы Рымскай імперыі: яны падводзяць вынікі папярэдняму гістарычнаму працэсу і мяркуюць пачатак новага палітычнага парадку. Дыяклетыян здае ў архіў гісторыі прынцыпат Аўгуста і стварае рымска-візантыйскае адзінадзяржаўе. Гэты далмаціец, надзеўшы на сябе вянок ўсходніх цароў, канчаткова развянчаў царскі Рым. У храналагічных рамках акрэсленай вышэй гісторыі імператараў паступова здзяйсняўся найвялікшы гістарычны пераварот культурнага характару: правінцыі пакараюць Рым. У галіне дзяржаўнай гэта выяўляецца знікненнем дуалізму ў асобе гаспадара, які ў арганізацыі Аўгуста быў прынцэпсам для рымлян, а для правінцыялаў — імператарам. Дуалізм гэты паступова страчваецца, прычым ваенная ўлада імператара паглынае ў сябе грамадзянскую рэспубліканскую магістратуру прынцыпата. Пакуль было яшчэ жыва паданне Рыма, трымалася і ідэя прынцыпата, але калі ў канцы III стагоддзя імператарская ўлада дасталася афрыканцам, ваенны элемент ва ўладзе імператара зусім выцесніў рымскую спадчыну. Разам з тым частае ўварванне ў дзяржаўнае жыццё рымскіх легіёнаў зняважыла гэтую ўладу, зрабіла яе даступнай кожнаму славалюбу і пазбавіла яе трываласці і працягласці. Шырокасць імперыі і адначасовыя войны па ўсёй яе мяжы не дазвалялі імператару засяродзіць ўсе ваенныя сілы пад сваёй непасрэднай камандай, легіёны на іншым канцы імперыі свабодна маглі абвясціць імператарам свайго ўлюбёнца, каб атрымаць ад яго звычайнае «падараванне» грашыма. Гэта заахвоціла Дыяклетыяна рэарганізаваць імператарскую ўладу на пачатках калегіяльнасці і іерархіі. === Канстанцін I === Штучная тэтрархія Дыяклетыяна пратрымалася нядоўга; Цэзары не мелі цярпення мірна чакаць свайго ўзвышэння ў аўгусты. Яшчэ пры жыцці Дыяклетыяна, які пайшоў на супакой у 305 годзе, вылілася вайна паміж супернікамі. Абвешчаны брытанскімі легіёнамі ў 312 годзе Цэзарам Канстанцін разбіў пад сценамі Рыма свайго саперніка, апошняга стаўленіка рымскіх прэтарыянцаў, цэзара Максенцыя. Гэтая параза Рыма адкрыла шлях да трыумфу хрысціянства, з якім быў звязаны далейшы поспех пераможца. Канстанцін не толькі даў хрысціянам свабоду веравызнання ў Рымскай імперыі, але і прызнанне іх царквы з боку дзяржаўнай улады. Калі перамога пры Адрыянопалі ў 323 годзе над Аўгустам усходу, Ліцыніям, пазбавіла Канстанціна ад апошняга саперніка, хрысціянская царква стала новай запамогай яго адзінадзяржаўя. Замяніўшы тэтрархію Дыяклетыяна арганізацыяй чатырох прэфектур, Канстанцін завяршыў адміністрацыйныя пераўтварэнні свайго папярэдніка ў тым спецыяльным палітычным стылі, які стаў потым вядомы пад імем візантыйскага, з шматлікімі прыдворнымі пасадамі і новымі тытуламі. Наколькі і ў якім сэнсе змянілася з Дыёклетыяна сама імператарская ўлада, пра гэта лепш за ўсё сведчыць скліканы Канстанцінам Нікейскі сабор. Значэнне, якое запазычаў паганскі імператар ад звання «галоўнага пантыфекса», мела мясцова-рымскі нацыянальны характар і было мала параўнальна з становішчам, якое заняў Канстанцін пасля прыняцця хрысціянства. Для новай імперыі спатрэбілася і новая сталіца; ёю стаў град Канстанціна. Такім чынам ажыццявілася тое, што марылася сучаснікам Цэзара і Аўгуста, пра што гаварыў з трывогай у сваіх одах Гарацый: узнікненне новага Рыма на далёкім усходзе, пераемніка старажытнага горада Ромула. Становішча Канстанціна было настолькі грунтоўным, што ён зрабіўся заснавальнікам дынастыі. === Імперыя пасля Канстанціна (337—395) === Пасля яго смерці (337) улада перайшла да яго тром сынам: Канстанцый атрымаў Канстанцінопаль і ўсходнюю прэфектуру, Канстант — ілірыйскую прэфектуру і Італію, Канстанцін II — прэфектуру Галію з Афрыкай. Перш за ўсё новых імператараў было вынішчэнне сваякоў. Міжусобіцы паміж Канстанцінам і Канстантам і паўстанне злучылі усю ўладу ў руках Канстанцыя. У 360 годзе легіёны Галіі абвясцілі імператарам ацалелага сваяка Канстанцыя, Юліяна. Гэты запознены неаплатонік узяў на сябе няздзейсная задачу адрадзіць паганства і спыніць трыумф хрысціянства. Лёс, аднак, не даў яму нават часу змагацца з «Галілеянінам»: два гады праз, у бітве з войскамі Сасанідаў, атрымаў раненне дзідай, хутчэй за ўсё нанесенае адным з сваіх салдат і афіцэраў, і тут жа памёр. Яго пераемнік, якая была абвешчана ў лагеры, памёр на зваротным шляху, не дайшоўшы да Канстанцінопаля. Абраны там у імператары Валентыніан (364—375) заснаваў другую хрысціянскую дынастыю, якая складалася з яго брата Валента і двух малалетніх сыноў, Грацыяна і Валентыніана II, якія валадаравалі адначасова, але нязгодна паміж сабой адносна галоўнай злосці таго дня — арыянства. Валентыніан I ўсё сваё кіраванне ваяваў з варварамі на Рэйне і Дунаі. Вядомы таксама пабудовай абарончых збудаванняў як на мяжы, так і ў глыбіні правінцый. Ён памёр у 376 годзе на Дунаі, пакінуўшы заходнюю частку імперыі двум сваім сынам. Імперыя зноў падвергнулася нашэсцям варвараў: перадавы атрад германскага нашэсця, вестготы, перайшлі праз Дунай і пры Адрыянопалі знішчылі войскі Валента, які загінуў у бітве. Юнак Грацыян прызначыў суправіцелем на Усходзе Феадосія I. Праз некаторы час Грацыян быў забіты намеснікам Брытаніі магніт Максімам. Пасля гэтага захад імперыі пагрузіўся на дзесяцігоддзе ў грамадзянскія смуты. Максім быў разгромлены Хвядосам ў 388 годзе і забіты. На захадзе быў адноўлены на троне Валентыніан II пад наглядам палкаводца Арбагаста. Тры гады правёў Феадосій ў Рыме і Медыялане, а затым вярнуўся ў Канстанцінопаль. Праз год Валентыніан быў знойдзены павешаным, а імператарам стаў Флавій Яўген, стаўленік Арбагаста. І зноў Феадосій і яго палкаводзец Стыліхон адправіліся на захад і разграмілі узурпатараў ў жорсткай бітве каля ракі Фрыгід на ўсход ад Аквілы (394). На кароткі час (394—395) Феадосій засяродзіў у сваіх руках уладу над усёй імперыяй, стаўшы, такім чынам, фактычна апошнім адзіным кіраўніком усяго рымскага свету. == Падзенне Заходняй Рымскай імперыі (395—480) == Ужо ў 395 годзе ўлада Хвядоса перайшла да двух малалетніх сыноў Хвядоса, прызначаным жніўня — да Аркадзя на ўсходзе і Ганорыя на захадзе. Заходняя Рымская імперыя больш ніколі не злучалася з Усходняй і паступова слабела пад націскам варвараў. У 476 годзе Адаакр здымае парфіру з малалетняга імператара Рыма, а ў 480 годзе памірае Юлій Няпот — апошні, хто насіў тытул імператара Захаду. {{Rq|wikify|sources|refless|grammar}} == Гл. таксама == * [[Пералік консулаў Рымскай Імперыі]] == Спасылкі == * [http://www.roman-glory.com Римская слава]. Античное военное дело. {{ref-ru}} * [http://ancientrome.ru/ История Древнего Рима]. Крыніцы і публікацыі па гісторыі і культуры Старажытнага Рыма, карты, даведнікі. {{ref-ru}} * [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ Рим становится империей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804072538/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ |date=4 жніўня 2011 }}, [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ Преемники Августа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170919001536/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ |date=19 верасня 2017 }} і інш. артыкулы на сайце «История Древнего мира» {{ref-ru}} {{Рымскія правінцыі}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рымская імперыя|Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Старажытны Рым]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Рымская імперыя| ]] ar2m9wmqoli52b295kjmaxk5nxln3ox 0 3174 5177506 5131829 2026-08-08T12:50:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177506 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дубай}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дубай |арыгінальная назва = {{lang-ar|إمارة دبيّ}} |падначаленне = |краіна = Аб’яднаныя Арабскія Эміраты |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 18|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 18|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = Эмірат Дубай |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = эмір |глава = {{s|[[Махамед ібн Рашыд аль-Мактум]]}} |першае згадванне = 1833 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 1114 |від вышыні = вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП = 5 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2 106 177 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 |DST = |тэлефонны код = +9714 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dubai |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дуба́й''' — найбуйнейшы [[горад]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], адміністрацыйны цэнтр эмірата [[Эмірат Дубай|Дубай]]<ref name=dxbshj>The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157</ref>, найважнейшы гандлёвы і фінансавы цэнтр ААЭ<ref name="сгт">Словарь современных географических названий. — Под ред. акад. В. М. Котлякова. Екатеринбург: У-Фактория. 2006 [http://enc-dic.com/enc_geo/Duba-3213.html]</ref> і ўсяго [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|title=The 2008 Global Cities Index|date=15 October 2008|work=Foreign Policy|accessdate=20 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|archivedate=20 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Глыбакаводны [[марскі порт]] Дубая дзякуючы нізкім пошлінам займае вядучае месца ў рэгіёне па [[рээкспарт]]у розных тавараў, улучаючы золата. У перыяд 1954—1971 г. з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам брытанскага пратэктарату [[Дагаворны Аман]]<ref name="сгт" />. У Дубаі праводзяцца размаітыя міжнародныя канферэнцыі, фестывалі, выставы і т.п.<ref name="км">[http://www.km.ru/turizm/encyclopedia/dubai] Энциклопедия туризма Кирилла и Мефодия. 2008</ref>, плануецца правядзенне [[сусветная выстаўка|сусветнай выстаўкі]] [[Сусветная выстаўка, 2020|Экспа-2020]]<ref>{{cite web |url=http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |title=Where is Dubai and Dubai city? |publisher=Thatsdubai.com |date=2007-06-14 |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215234701/http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |archivedate=15 лютага 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Узрост рэшткаў старажытнага [[Мангры|мангравага балота]], выяўленага ў наваколлі Дубая падчас пабудовы калектарных сетак, ацэньваецца прыкладна ў 7000 гадоў. Прыкладна 5000 гадоў назад берагавая лінія, адступіўшы ўнутр краіны, прыняла сучасны выгляд, пры гэтым тэрыторыя пакрылася пяском<ref name=hist_trad>{{cite web |url=http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |title=History and Traditions of the UAE |format=PDF |accessdate=31 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815064112/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |archivedate=15 жніўня 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=The old&nbsp;... turned new |url=http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |publisher=[[Travel & Culture]] |date=25 October 2001 |accessdate=15 March 2008 |archive-date=17 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017084536/http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |url-status=dead }}</ref>. Да прыходу ісламу людзі ў гэтай вобласці ўшаноўвалі Баджаі (ці Баджар)<ref name=preislam>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=QcMz3zV0qAMC&pg=PA79 |title=United Arab Emirates: A perspective|last=Ibrahim Al Abed, Peter Hellyer|year=2001|publisher=Trident Press |accessdate=31 July 2009|isbn=978-1-900724-47-0}}</ref>. Тэрыторыя, на якой мясцуецца горад, з VI стагоддзя да н.э. падначальвалася персідскай дынастыі [[Ахеменіды|Ахеменідаў]], у III—VI стагоддзях н.э. прыналежала [[Сасаніды|Сасанідам]]. У VII стагоддзі сюды прыйшоў [[іслам]] і тэрыторыя стала часткай [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]. У VIII стагоддзі княства Дубай брала ўдзел у паўстанні супраць намесніка халіфа, з прычыны чаго кіраўнікі Дубая былі фактычна незалежныя ў сярэдзіне VIII—IX стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя яны трапілі пад уладу [[Абасід]]ов. У XIII стагоддзі сюды ўрываліся [[Хулагуіды]]. Да XVIII стагоддзя за тэрыторыю змагаліся [[Партугалія]], [[Іран]], [[Турцыя]], [[Аман]], [[вахабіты]]<ref name="бсэ">{{БСЭ3|загаловак=Объединённые арабские эмираты|спасылка=http://enc-dic.com/enc_sovet/Obedinnne-arabskie-jemirat-42970.html}}</ref>. Венецыянскі гандляр жэмчугам Гаспера Балбі, што пабыла ў гэтых краях у 1580 годзе, апісваючы лоўлю жэмчугу, згадваў Дубай (''Dibei'')<ref name=balbi>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |title=The Coming of Islam and the Islamic Period in the UAE. King, Geoffrey R. |format=PDF |accessdate=2013-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116151947/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |archivedate=16 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. З XVIII стагоддзя мясцовыя маракі, якое займалася галоўным чынам [[кабатаж]]ным гандлем, канфліктавалі з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніяй]], якая перамагала ў канкурэнцыі з імі, у сувязі з чым англічане далі мянушку гэтаму раёну «Пірацкі бераг». У 1820 Ост-Індская кампанія з дапамогай вайсковай сілы, скіраванай сюды для змагання з [[пірат]]амі, дамаглася падпісанні г. зв. Генеральнага дагавора, у выніку якога Аман быў падзелены на 3 часткі. Дагаворы 1835, 1839, 1853 і 1892 гадоў прывялі да ўсталявання брытанскага [[пратэктарат]]а. З 1853 года тэрыторыя ўваходзіла ў г. зв. [[Дагаворны Аман]]<ref name="бсэ" />. [[Файл:Dubai's Rapid Growth.ogv|thumb|220px|left]] Першыя згадванні пра селішча на месцы Дубая адносяцца да 1799<ref name="сгт" />. У пачатку XIX стагоддзя насельніцтва Дубая складала ўсяго каля 1200 чалавек. Гэта было невялікае селішча, абароненае сценамі вакол яго і [[форт]]ам Аль Фахідзі (Al Fahidi) у цэнтры яго<ref name="км" />. Да 1833 года ён уваходзіў у склад эмірата [[Абу-Дабі]], пазней, да атрымання незалежнасці ў 1971 годзе, прыналежаў Дагаворнаму Аману<ref name="сгт" />. З 1833 года Дубай знаходзіцца пад уладай эміраў дынастыі [[Аль Мактум]]<ref>{{cite web|url=http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|title=Bani Yas|publisher=Sheikh Mohammed Official Website|accessdate=2009-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090429035231/http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|archivedate=29 красавіка 2009|url-status=dead}}</ref>. На працягу XIX стагоддзя дзве катастрофы нанеслі вялікую шкоду дабрабыту горада: у 1841 годзе ў горадзе бліснула эпідэмія воспы, змушаючы жыхароў перасунуцца на ўсход ад Дайры, а ў 1894 годзе агонь пранёсся праз Дэйру, знішчыўшы большасць хат<ref name="hist_karim">{{cite web|url=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |title=Modernity and tradition in Dubai architecture. Karim, Luiza |publisher=Alshindagah.com |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Аднак геаграфічнае месцазнаходжанне горада працягвала прыцягваць гандляроў з усёй вобласці. Эмір Дубая жадаючы прыцягнуць замежных гандляроў, зменшыў падаткі, што прыцягвала гандляроў з [[Эмірат Шарджа|Шарджы]] — галоўнага гандлёвага цэнтра рэгіёна таго часу<ref name="hist_karim" /><ref name="asianaffairs">Davidson, Christopher, ''The Emirates of Abu Dhabi and Dubai: Contrasting Roles in the International System''. March 2007.</ref>. [[Файл:AlRas Deira Mid1960s.jpg|thumb|220px|right|Раён [[Дэйра]] на берагу лімана [[Дубай-Крык]] у 1960-х гадах.]] Дзякуючы сваёй блізкасці да Ірана порт Дубая прыцягваў увагу замежных гандляроў, асабліва з Ірана, многія з якіх урэшце сяліліся ў Дубаі, у пачатку XX стагоддзя ён з’яўляўся адным з найважнейшых портаў Персідскага заліва<ref name="britannica">[http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 «Dubayy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130903094953/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 |date=3 верасня 2013 }}. Encyclopædia Britannica. 2008</ref>. У 1910 годзе насельніцтва горада складала ўсяго каля 10 тыс. жыхароў, рынак, што размяшчаўся на ўзбярэжжы на боку [[Дэйра|Дэйры]], налічваў каля 350 крам<ref name="км" />. У Дубаі квітнелі здабыча і экспарт [[жэмчуг]]а аж да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1930-х гадоў, пераадолець наступствы якой перашкаджала індустрыя гадоўлі жэмчугу на фермах, якая развівалася ў [[Японія|Японіі]]<ref name="hist_trad" />. Доўгі час Дубаю даводзілася здавольвацца нязначнымі зыскамі ад суседства з багатым нафтай Абу-Дабі, але ў 1966 годзе ў яго былі знойдзены ўласныя радовішчы, хоць і значна менш багатыя<ref name="pop7" />. Прыбыткі ад здабычы нафты пачалі паступаць з 1969 года<ref name=":1">{{Cite book|title = Sand to Silicon|url = https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp|last = Sampler & Eigner|first = |publisher = Motivate|year = 2008|isbn = 9781860632549|location = UAE|pages = [https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp/page/n11 11]}}</ref>. Нафтавая прамысловасць, якая развівалася, запатрабавала прытоку працоўнай сілы, які скіроўваўся галоўным чынам з [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]а, у выніку чаго з 1968 па 1975 год насельніцтва горада вырасла ў чатыры разы<ref name="pop7">{{cite web|url=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |title=Historic population statistics |format=PDF |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Прыбыткі ад нафты дапамаглі развіццю горада на раннім этапе, але запасы нафты ў Дубаі вельмі абмежаваны і ровень здабычы невысокі: прыбыткі ад нафты складаюць усяго каля 5 % усіх паступленняў<ref>{{Cite news|url = http://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/dubai-gets-2-gdp-from-oil-after-diversifying-revenue-prospectus-shows.html|title = Dubai gets 2% GDP from oil|last = DiPaola|first = Anthony|date = 2010-09-28|work = Bloomberg |accessdate = September 2014}}</ref>. Грунт эканомікі Дубая сталі складаць [[турызм]], [[авіяцыя]], [[нерухомая маёмасць]], [[фінансавыя паслугі]]<ref name="oilrev">[http://www.ameinfo.com/122863.html Oil share dips in Dubai GDP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130926033757/http://www.ameinfo.com/122863.html|date=26 верасня 2013}} ''[[AMEInfo]]'' (9 June 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="ArBusEcon">[http://www.arabianbusiness.com/dubai-economy-set-treble-by-2015-149721.html Dubai economy set to treble by 2015] ''ArabianBusiness.com'' (3 February 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="Ddooo">{{cite web |title=Dubai diversifies out of oil |url=http://www.ameinfo.com/66981.html |publisher=[[AMEInfo]] |date=7 September 2005 |accessdate=12 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219030604/http://www.ameinfo.com/66981.html |archivedate=19 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref>. == Геаграфія == [[Праліў]] Крыік дзеліць Дубай на дзве часткі. На адным [[Бераг|беразе]] размешчаны раён Бар-Дубай, на другім — раён Дэйра. Абодва бакі злучаюцца ў трох месцах — [[Мост|мастамі]] Аль-Мактум і Аль-Гархуд і знакамітым [[Тунэль|тунэлем]] Шындога (прататыпам [[Еўратунэль|Ла-Маншскага тунэля]]) які праходзіць пад вусцем праліва. Размешчаны на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] да паўночнага ўсходу ад сталіцы — [[Абу-Дабі]] па суседстве з [[Шарджа (горад)|Шарджай]]. Геаграфічныя каардынаты: 25°27' паўночнай шыраты, 55°33' усходняй даўгаты. Даўжыня горада складае 134 км, шырыня — 35 км. === Клімат === Клімат Дубая — надзвычай гарачы ([[Арыдны клімат]] гарачых пустэльняў BWib па [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі Кёпена]]). Дубай лічыцца адным з самых гарачых гарадоў свету. Сярэдняя тэмпература жніўня (самага цёплага месяца) +35,1&nbsp;°C, а сярэдні максімум звычайна перавышае +40&nbsp;°C, часам тэмпература ў цені можа даходзіць амаль да 50&nbsp;°C. Зімы больш халаднаватыя, прыблізна па тэмпературы яны адпавядаюць лету ў сярэдняй палосе Расіі, з цёплымі днямі і халаднаватымі начамі. Сярэдняя тэмпература студзеня +19&nbsp;°C (самага халоднага месяца). Асадкі ў Дубаі рэдкія (за год выпадае каля 80 мм), выпадаюць галоўным чынам у другой палове зімы (люты-сакавік), з мая па кастрычнік асадкі практычна немагчымыя. {{Клімат горада | Шырына = auto | Горад_род = Дубая (1974-1991) | Сту_сяр=19.1 | Сту_сяр_апад=11.3 | Лют_сяр=20.3 | Лют_сяр_апад=35.7 | Сак_сяр=22.8 | Сак_сяр_апад=22.4 | Кра_сяр=26.8 | Кра_сяр_апад=7.6 | Май_сяр=31.0 | Май_сяр_апад=0.7 | Чэр_сяр=32.9 | Чэр_сяр_апад=0.0 | Ліп_сяр=34.9 | Ліп_сяр_апад=0.1 | Жні_сяр=35.1 | Жні_сяр_апад=0.1 | Вер_сяр=32.7 | Вер_сяр_апад=0.0 | Кас_сяр=29.5 | Кас_сяр_апад=0.1 | Ліс_сяр=25.2 | Ліс_сяр_апад=1.8 | Сне_сяр=21.2 | Сне_сяр_апад=14.3 | Год_сяр=27.6 | Год_сяр_апад=94.1 | Сту_сяр_мин=14.7 | Сту_сяр_макс=23.8 | Лют_сяр_мин=16.0 | Лют_сяр_макс=25.3 | Сак_сяр_мин=18.2 | Сак_сяр_макс=28.1 | Кра_сяр_мин=21.5 | Кра_сяр_макс=32.7 | Май_сяр_мин=25.2 | Май_сяр_макс=37.5 | Чэр_сяр_мин=27.5 | Чэр_сяр_макс=39.3 | Ліп_сяр_мин=30.2 | Ліп_сяр_макс=40.7 | Жні_сяр_мин=30.6 | Жні_сяр_макс=41.1 | Вер_сяр_мин=27.8 | Вер_сяр_макс=38.8 | Кас_сяр_мин=24.2 | Кас_сяр_макс=35.3 | Ліс_сяр_мин=20.2 | Ліс_сяр_макс=30.6 | Сне_сяр_мин=16.6 | Сне_сяр_макс=26.1 | Год_сяр_мин=22.7 | Год_сяр_макс=33.3 | Сту_а_макс=31.6 | Сту_а_мин=8.0 | Лют_а_макс=36.0 | Лют_а_мин=7.4 | Сак_а_макс=41.0 | Сак_а_мин=11.2 | Кра_а_макс=43.5 | Кра_а_мин=13.7 | Май_а_макс=47.0 | Май_а_мин=17.5 | Чэр_а_макс=47.0 | Чэр_а_мин=21.0 | Ліп_а_макс=48.5 | Ліп_а_мин=24.2 | Жні_а_макс=47.5 | Жні_а_мин=26.0 | Вер_а_макс=45.1 | Вер_а_мин=21.0 | Кас_а_макс=41.6 | Кас_а_мин=15.0 | Ліс_а_макс=36.9 | Ліс_а_мин=12.8 | Сне_а_макс=33.2 | Сне_а_мин=8.2 | Год_а_макс=48.5 | Год_а_мин=7.4 | Сту_вада=20 | Лют_вада=19 | Сак_вада=22 | Кра_вада=26 | Май_вада=28 | Чэр_вада=30 | Ліп_вада=32 | Жні_вада=33 | Вер_вада=32 | Кас_вада=30 | Ліс_вада=27 | Сне_вада=24 | Год_вада=27 |}} == Раёны горада == '''Асноўныя раёны горада:''' * [[Бур-Дубай]] — гістарычны цэнтр; * [[Гардэнс]] — спальны раён; * [[Даўнтаўн Дубай|Даўнтаўн]] — які будуецца дзелавы раён горада; * [[Дэйра, Дубай|Дэйра]] — усходняя гандлёвая частка горада; * [[Джумейра]] — прыморскі жылы раён; * [[Дубай Марына]] — жылы раён вакол рукатворнага заліва на захадзе горада. == Эканоміка == Дубай — найбуйнейшы гандлёвы, фінансавы і турыстычны цэнтр [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Па тэмпах развіцця гарады параўнальны з [[Шанхай|Шанхаем]]. Трэці па важнасці цэнтр [[рээкспарт]]у ў свеце (пасля [[Ганконг]]а і [[Сінгапур]]а). У Дубаі адсутнічаюць некаторыя значныя віды падаткаў: падатак на прыбыткі арганізацый, падатак на прырост капіталу, падатак на прыбыткі фізічных асоб, а таксама падатак на рэпатрыяцыю прыбыткаў. З’яднаныя Арабскія Эміраты таксама маюць пагадненні пра ўнікненне падвойнага падаткаабкладання больш за з дваццаццю краінамі свету. Значную каштоўнасць у веданні бізнесу ў Дубаі ўяўляюць СЭЗ — свабодныя эканамічныя зоны. [[Афшорная зона]] мясцуецца ў раёне Джэбель Алі. == Транспарт == {{also|Дубайскі метрапалітэн}} У горадзе ёсць два марскія [[порт|парты]], некалькі аўтавакзалаў (найбуйнейшы ў Бур-Дубаі) і два буйныя міжнародныя аэрапорты ([[Дубай, аэрапорт|Дубай]] і [[Міжнародны аэрапорт Аль-Мактум|Аль-Мактум]]). Ёсць развітая аўтобусная сетка, частка прыпынкаў кандыцыянавана. 9 верасня 2009 года быў адкрыты [[Дубайскі метрапалітэн]]. 30 красавіка 2009 года была адкрыта [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]]. 12 лістапада 2014 года запушчана {{нп5|Дубайскі трамвай|трамвайны рух|en|Dubai Tram}} у [[Дубай Марына|адным з раёнаў горада]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Бурдж-Халіфа]] — [[небаскроб]], форма якога нагадвае сталагміт. З 19 мая 2008 года — самае высокае калі-небудзь існавалае збудаванне ў свеце. Небаскроб быў афіцыйна адкрыты 4 студзеня 2010 года. Яго вышыня складае 828 метраў, 163 паверха. Мяркуецца функцыянаванне больш 50 ліфтаў, з хуткасцю ўздыму 18 м/с. {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Панарама Дубая.</center>}} * [[Бурдж аль-Араб]] — гатэль у форме ветразя, адзін з самых раскошных у свеце. * [[Фантан Дубай]] — музычны фантан, які знаходзіцца каля небаскроба [[Бурдж Халіфа]]. Адзін з самых вялікіх і высокіх фантанаў у свеце. Вышыня яго бруй дасягае 150 метраў. * [[Акварыум, Дубай|Акварыум]] — адзін з самых вялікіх акварыумаў свету, які знаходзіцца ў самым буйным гандлёва-забаўляльным цэнтры Блізкага Ўсходу — [[Гандлёва-забаўляльны цэнтр «Дубай»]]. Ёсць таксама [[акварыум]] у гатэлі «Атлантыс» на намыўной выспе «Пальма Джумейра». * [[The World, архіпелаг|The World]] — [[архіпелаг]] на ўзбярэжжы ААЭ ў форме кантынентаў Зямлі, які будуецца. * [[Emirates Towers]] — Гонарам галоўнай вуліцы Дубая Шэйх Заід Роўд з’яўляюцца Эмірэйтс Тауэрз (EmiratesTowers) — серабрыста-шэрыя вежы двайняты, адна з якіх лічылася самым высокім будынкам на Блізкім Усходзе і ў Еўропе да пабудовы новага найвышэйшага будынка ў свеце — небаскроба Бурдж Халіфа<ref>{{Cite web |url=http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |title=Описание Эмирата Дубаи |access-date=9 жніўня 2016 |archive-date=11 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411201836/http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref>. * [[Астравы Пальмаў]] — група штучных астравоў. Складаецца з трох астравоў: абжытага [[Пальма Джумейра]], амаль гатовага [[Пальма Джэбель Алі]] і пачатага [[Пальма Дайра]]. На першым востраве пракладзена 5-кіламятровая [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]], першая на Блізкім Усходзе. * Крыты [[гарналыжны курорт]] Ski Dubai — першы крыты гарналыжны комплекс на Блізкім Усходзе і адзін з найбуйнейшых у свеце з пляцам 22,5 тысячы м² (эквівалент плошчы 3 футбольных палёў), круглы год пакрыты штучным снегам. Ёмістасць 1,5 тысячы наведнікаў. Знаходзіцца ў гандлёвым цэнтры «[[Mall of the Emirates|Мол Эміратаў]]». * [[Бастакія]] — даўнейшая частка Бар-Дубая. Знаходзіцца паміж гарадскім музеем у форце Аль-Фахідзі, набярэжнай Бухты і вуліцай Мусала. Большасць тутэйшых будынкаў была пабудавана ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Тут сяліліся заможныя купцы з Персіі; сама назва квартала паходзіць ад персідскай правінцыі Бостак. Цяпер Бастакія актыўна рэстаўруецца і ператвараецца ў культурна-турыстычны цэнтр з кафэ, рэстаранамі, крамамі сувеніраў і мастацкімі галерэямі. * [[Разам (скульптура)|Скульптура «Разам»]] — арабская пара, апранутая ў традыцыйныя белыя і чорныя адзенні ў характэрным эмірацкім стылі; створана з белага карарскага мармуру і шведскага чорнага граніту сірыйскім скульптарам Лутфі Рамхейнам<ref>[http://www.danemirates.com/news/711/ Центр Дубая пополнился новой скульптурной композицией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305180714/http://danemirates.com/news/711 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Музей Будучыні]] * [[JW Marriott Marquis Dubai]] == Галерэя == <center><gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> UAE Dubai Al Fahidi Fort img1 asv2018-01.jpg|Форт Аль-Фахідзі, пабудаваны ў 1799 годзе UAE Dubai Marina img3 asv2018-01.jpg|Чырвоная лінія метро Panorama metro.jpg|Панарама лініі метро Night Dubai.jpg|Начны Дубай PalmIslandDubai.JPG|[[Пальма Джумейра]] DubaiSkyscrapers2.jpg|[[Шаша Шэйха Зайда]] Dubai Monorail 01.jpg|[[Дубайскі манарэльс]] </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7390 Василий Бабуров. Грезостроительный комбинат (статья о градостроительстве Дубая) // «Вокруг света» № 4, 2011] * The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.&nbsp;157 == Спасылкі == * [http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ www.DM.gov.ae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005011403/http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ |date=5 кастрычніка 2013 }} — Афіцыйны сайт муніцыпалітэта Дубая {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дубай (горад)| ]] 7xdic7svyb4950tqmz0clyc3dddxxvd 0 3197 5177704 4836120 2026-08-09T09:12:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177704 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Канкун |арыгінальная назва = Cancún |падначаленне = |краіна = Мексіка |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Cancun aerial photo by safa.jpg |подпіс = Панарама горада: Карыбскае мора — злева, лагуна — справа |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 9|lat_sec = 38 |lon_dir = W|lon_deg = 86|lon_min = 50|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 8 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 526 701 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = -6 |DST = ёсць |тэлефонны код = 998 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 77500—77530 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Cancún |сайт = http://www.cancun.gob.mx |мова сайта = es |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Канкун''' ({{lang-es|Cancún}}) — прыморскі курортны [[горад]] і [[порт]] у [[Мексіка|Мексіцы]] на паўвостраве [[Паўвостраў Юкатан|Юкатан]], на беразе [[Юкатанскі праліў|Юкатанскага праліва]]. 526 тыс. жыхароў. Міжнародны [[аэрапорт]] (другі ў краіне па аб’ёме пасажырскіх перавозак). == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Фатаграфіі == <gallery> Выява:Cancun from the Lagoon (2657945964).jpg| Выява:UNICARIBE.JPG| Выява:Cancun-Central-Square.jpg| Выява: Cancun Beach.jpg </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.cancun.gob.mx Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070715193725/http://www.cancun.gob.mx/ |date=15 ліпеня 2007 }} * [http://zephire.ru/index.php/puteshestvija/23-kankun-u-istokov-drevnej-tsivilizatsii-majja Канкун: У вытокаў старажытнай цывілізацыі мая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120212055611/http://zephire.ru/index.php/puteshestvija/23-kankun-u-istokov-drevnej-tsivilizatsii-majja |date=12 лютага 2012 }} * [http://www.cancun.info Турыстычны сайт Канкуна] * [http://www.explorandomexico.com.mx/city/55/Cancun/ Даведнік па Мексіцы. Канкун] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Мексікі]] 6g4set5p5yy138aarydpzy5eo6albkq 0 11974 5177597 5177458 2026-08-08T21:50:42Z AlexPin 3953 вікіфікацыя 5177597 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міндоўг | арыгінальнае імя = | партрэт = Seal_of_Mindaugas.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Фрагмент пячаткі, якую прыпісваюць Міндоўгу пад 1255 годам, з выявай караля на стальцы. | герб = | подпіс герба = | тытул = кароль літоўскі | парадак = | перыядпачатак = 1253 | перыядканец = 1261 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = 29 чэрвеня 1253 | наследнік = [[Войшалк]] | тытул_2 = вялікі князь літоўскі | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = канец 1240-х | перыядканец_2 = 1263 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Транята]] | наследнік_2 = Войшалк | дата нараджэння = каля 1195 | месца нараджэння = | дата смерці = 1263 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = * 1) невядомая на імя (паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. Тацішчава]], княжна цвярская<ref>{{Cite web |url=http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |title=Татищев, В. Н. История Российская // ЛитМир — электронная библиотека. (Часть 3, глава 42.) |access-date=6 сакавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331165048/http://www.litmir.net/br/?b=35325&p=7 |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>) * 2) [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] (удава [[Булевічы|Вішымута Булевіча]]) * 3) Агна (сястра Марты) | у шлюбе = | дзеці = * сыны: Войшалк, Рукля, Рупек; * дачка: невядомая на імя жонка [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]] | гады службы = | прыналежнасць = | званне = | камандаваў = | бітвы = | дзейнасць = | рэлігія = | Commons = }} '''Міндоўг''' ('''Мендог''', {{lang-la|Mindowe}}<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. [[Алесь Жлутка|А. Жлуткі]]. — Мінск: Тэхналогія, 2005.</ref>, ст.-рус.: ''Мидогъ'', ''Мендогъ'', ''Минъдовгъ''; {{lang-lat|Mindowe}}; {{lang-de|Myndowen}}; каля [[1195]] — [[12 верасня]]<ref>Паводле звестак [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбута]].</ref> [[1263]]) — першы [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (канец 1248—1253 і 1261—1263), першы і апошні{{заўвага|Таксама часам літоўцы называюць некаранаваным каралём [[Вітаўт]]а, а ў пачатку XX ст. была спроба стварыць Літоўскае каралеўства на чале з [[Міндаўгас II|Міндаўгасам II]].}} кароль літоўскі (1253—1261). Княжэнне Міндоўга прыйшлося на пачатак [[Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага|утварэння новай цэнтралізаванай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага]], якое першапачаткова ўключыла ў сябе [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] і [[Балты|балцкія]] землі ў [[Панямонне|Панямонні]] (якія цяпер уваходзяць у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]] і [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскую Рэспубліку]]). Гэты працэс адбываўся ў сярэдзіне XIII ст. — у складаны час, калі ў выніку пагрозы з боку [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэну]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]] склаліся цяжкія ўмовы для існавання [[Славяне|славянскага]] і балцкага [[насельніцтва]]. Такія абставіны вымушалі Міндоўга шукаць шляхі для ўмацавання сваёй [[Дзяржава|дзяржавы]] і неаднойчы змяняць саюзнікаў. У [[Гісторыя Літвы|гісторыі Літоўскай Рэспублікі]] Вялікае Княства Літоўскае — пачатак літоўскай [[дзяржаўнасць|дзяржаўнасці]], а Міндоўг — першым уладар літоўскай дзяржавы. У [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], на землях якой дзяржаўнасць пачалася з раннейшых [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага княстваў]], Міндоўг выступае як першы ўладар дзяржавы, якая ахапіла ўсю сучасную тэрыторыю Беларусі, а таксама Літвы і шэрагу суседніх зямель. == Імя == Імя Міндоўг (Міндаўг) — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая іменная аснова ''Min''- звязаная з літ. ''mintis'' «думка»'', minti'' «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім ''men-'' «думаць; разумова ўзрушвацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 116.</ref>. На іншай пазіцыі гэтая аснова знаходзіцца таксама ў імені [[Гедзімін]]. Другая аснова ''Daug''- звязаная з літ. ''daug'' «шмат»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 82-83.</ref>. У скарочаным выглядзе яна прысутная таксама, напрыклад, у імёнах [[Даўмонт (вялікі князь літоўскі)|Даўмонт]], [[Даўгерутэ|Даўгіруць]]. Аднаслоўна значэнне імя можна выказаць як «шматдумны» (аналаг — польскае імя Балемысл). == Паходжанне == [[Файл:Henriku kroonika papp.jpg|thumb|left|150 px|Старонка Хронікі Лівоніі, XIII ст.]] Паводле надзейных крыніц паходжанне Міндоўга дакладна невядома. [[Лівонская старэйшая рыфмаваная хроніка]] (каля 1290) паведамляе толькі, што бацька Міндоўга быў «вялікі кароль» (''könig gros'') — магчыма, гэта значыць, што яму былі падначалены «меншыя» князі. Аднак імя не названа. [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] лічыць імаверным, што бацькам Міндоўга быў князь літоўскі [[Даўгерутэ]], які неаднаразова згадваецца [[Хроніка Лівоніі|Хронікай Лівоніі]] (XIII ст.). Таксама ёсць легенды, які падаюць сярод іншага і паходжанне Міндоўга. Паводле легенды з [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] (XVI ст.), Міндоўг паходзіць з роду полацкіх князёў [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў (Рагвалодавічаў)]], а яго бацька [[Маўкольд Расціславіч]]. Паводле іншага падання таго ж часу, Міндоўг паходзіў ад рымляніна [[Палямонавічы|Палемона]], які з іншымі рымлянамі перасяліўся з Італіі на берагі [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. У «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» (XVI ст.) бацькам Міндоўга названы [[Рынгольд]], міфічны літоўскі князь з Палямонавічаў. == Біяграфія == === Княжанне ў літоўскай зямлі === Упершыню Міндоўг згадваецца ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісы]] ў канцы 1219 года<ref>''Грушевський М.'' Хронологія подій… С. 16.</ref> пад імем ''Мидогъ'' разам з братам [[Даўспрунк]]ам, як чацвёрты з пяці старэйшых літоўскіх князёў, якія разам з іншымі 16-цю літоўскімі князямі — [[Князі жамойцкія|жамойцкімі]], [[Князі дзяволцкія|дзяволцкімі]], [[Рушкавічы|Рушкавічамі]] і [[Булевічы|Булевічамі]] — заключылі мір з галіцка-валынскімі князямі [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і [[Васілька Раманавіч|Васількам Раманавічамі]]: {{Пачатак цытаты}}«Бж҃иимъ повелениемь . прислаша кнѧзи Литовьскии . к великои кнѧгини Романовѣ . и [[Даніла Раманавіч|Данилови]] и Василкови . миръ дающе бѧхоу же имена Литовьскихъ кнѧзеи се старѣшеи . Живинъбоудъ . Давъѧтъ . Довъспроункъ . братъ его Мидогъ.»{{Канец цытаты|крыніца=[[Галіцка-Валынскі летапіс]] (у [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім спісе]], 1420-я гады)<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat31.htm#st736 ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 736.]</ref>.}} Да сярэдзіне 1230-х гадоў Міндоўг дасягнуў аднаасобнай вярхоўнай улады ў [[Літва (зямля)|землях Літвы]] або значнай яе часткі. Вясною 1238 года<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.27-28.</ref> «Літва Міндоўга» быў у саюзных або васальных адносінах з галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам, які накіраўваў Міндоўга і князя [[Ізяслаў Новагародскі|Ізяслава Новагародскага]] ваяваць супраць польскага князя [[Конрад I Мазавецкі|Конрада І Мазавецкага]]<ref>''Насевіч, В.'' Міндоўг // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 5. М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 592 с.: іл. — С. 144—145. ISBN 985-11-0141-9.</ref>. У сярэдзіне ліпеня 1245 года Даніла пасылае да Міндоўга па дапамогу супраць венграў, Міндоўг паслаў войска, але яно не паспела да вырашальнай [[Бітва пры Яраславе 1245|бітвы пры Яраславе]] 17 ліпеня 1245 года. === Утварэнне ВКЛ і пачатак княжання ў ім === [[Файл:Mindaugas (99259281).jpg|thumb|Міндоўг. Уяўны партрэт, гравюра з кнігі [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] Неўзабаве Міндоўг далучыў да сваіх уладанняў Навагародскую зямлю, што фактычна дало пачатак утварэнню [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]]. Пасля гэтага адносіны Міндоўга з Данілам сталі варожымі. Першапачаткова тэрыторыя дзяржавы ўключала ў сябе славянскія землі ў Верхнім Панямонні (з гарадамі [[Навагрудак|Навагародак]], [[Ваўкавыск]], [[Гродна|Гародня]], [[Слонім]]) і балцкія землі ў сярэднім цячэнні [[Вілія|Віліі]]. Позні Густынскі летапіс (XVII ст.) паведамляе пра хрышчэнне Міндоўга каля 1246 года ў праваслаўе, але звестак пра гэта ў ранейшых крыніцах няма. Паводле Галіцка-Валынскага летапісу Міндоўг перад каталіцкім хрышчэнне быў [[Язычніцтва|паганцам]]. === Вайна 1249—1254 гадоў === [[Файл:Papal bull regarding Lithuanian ruler Mindaugas 1251.jpg|thumb|Була Папы рымскага Інакенція IV пра хрышчэнне і каранацыю Міндоўга. 1251.]] У канцы 1248 года<ref name="Гр.35">Грушевський, М. Цыт. арт. С.35.</ref> Міндоўг захапіў у [[Літва (зямля)|землях Літвы]] ўладанні сваіх пляменнікаў [[Таўцівіл Даўспрункавіч|Таўцівіла Даўспрункавіча]] і [[Едзівід Даўспрункавіч|Эдзівіда Даўспрункавіча]] — з прычыны даўняй варожасці з імі. Таўцівіл і Эдзівід збеглі да Данілы, жонкай якога была іх сястра. Таўцівіла і Эдзівіда падтрымалі жамойцкі князь [[Выкінт]], Даніла Раманавіч, Лівонскі ордэн і Рыжскае арцыбіскупства. Узімку 1249—1250<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла ідзе вайной супраць Міндоўга да [[Навагрудак|Новагародка]]. Таўцівіл з дапамогай Данілы ваюе з Міндоўгам увесь 1250 год<ref name="Гр.35"/>. [[Файл:Mindoŭh, Vit. Міндоўг, Віт (XVII).jpg|thumb|Хрышчэнне Міндоўга. Фрагмент карціны «Бласлаўлёны Віт» (якая паказвае [[Віт (біскуп новагародскі)|біскупа Віта]]). Невядомы мастак XVII ст.]] Каб разбурыць небяспечную кааліцыю, Міндоўг і яго жонка ў пачатку 1251 года<ref name="Гр.35"/> прынялі каталіцтва, і ўжо з дапамогай рыцараў Лівонскага ордэна Міндоўг працягваў ваяваць са сваімі пляменнікамі. Ён пайшоў у [[Жамойць]] да [[Замак|замку]] Цверамет, які належаў Выкінту — дзядзьку і саюзніку Таўцівіла і Эдзівіда. Цверамет ён узяць не здолеў, у сутычцы быў паранены ў сцягно, і адступіў з Жамойці ў Літоўскую зямлю. Таўцівіл праследаваў яго, і Міндоўг забег ад пагоні ў [[Варута|Варуту]]{{заўвага|Дакладная лакалізацыя гэтага замку пакуль не вызначаная.}}. Міндоўг выслаў з Варуты супраць Таўцівіла свайго шурына — князя [[Лугвен (князь літоўскі)|Лугвена]], пасля сутычкі Таўцівіл адступіў і звярнуўся па дапамогу да Данілы. Узімку 1251—1252<ref name="Гр.35"/> гадоў Даніла дасылае вялікае войска, якое спусташае ўсе ўладанні Міндоўга. І хоць Міндоўг у адказ даслаў свайго сына (магчыма, [[Войшалк]]а) ваяваць ваколіцы [[Турыйск (Валынская вобласць)|Турыйска]], але быў змушаны пайсці на перамовы. Таўцівіл прыехаў да Данілы, відаць, каб пераконваць не заключаць мір. Ці то ўмовы, прапанаваныя Міндоўгам, не задаволілі Данілу, ці то аргументы Таўцівіла былі пераканаўчыя, але мір не быў заключаны, і ў кан. 1252<ref name="Гр.37">Грушевський, М. Цыт. арт. С.37.</ref> Даніла з вялікім войскам зноў пайшоў супраць Міндоўга да Новагародка. === Каранацыя === [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|thumb|Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі Л. Ходзькі «Палонія», 1824<small>.</small>]] 6 ліпеня 1253 года, у дзень [[Пётр (апостал)|св. Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]]<ref>На думку [[Томас Баранаўскас|Томаса Баранаўскаса]].</ref> (або 29 ліпеня<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/egudavicius-lietuva-neturi-monarchijos-tradiciju.d?id=10060763|title=E.Gudavičius: Lietuva neturi monarchijos tradicijų|first=Jūratė|last=Vaižgauskaitė|website=DELFI|access-date=2023-12-03}}</ref>), па даручэнні Папы Рымскага [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] Міндоўг і яго жонка [[Марта (жонка Міндоўга)|Марта]] каранаваны як кароль і каралева Літвы. Імаверна, каранацыю правёў кульмскі біскуп Генрык, якому паўнамоцтвы на гэта надаў Папа. Магчыма, каранацыя адбылася ў Новагародку. [[Мацей Стрыйкоўскі]] ў XVI ст. спачатку называў месцам каранацыі [[Кернаў]] (цяпер Шырвінцкім раёне Літвы): {{Пачатак цытаты}}«Потым ахрысціўся, Мэндольф названы, <br />На Літоўскае каралеўства каранаваны, <br />У Кернаве з дазволу Папскага і Цэсарскага.» <br />(З паэмы «Ганец цноты»<ref>Stryjkowski, M. Goniec cnoty, do prawych slachciczów // Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 2. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 572 s. — S. 541.</ref>.) «Так яго з волі папскай укаранавалі <br />У Кернаве і літоўскім каралём абвясцілі.» <br />(З паэмы-хронікі «Аб пачатках, паходжанні, дзейнасці, справах рыцарскіх і хатніх слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага…»<ref>Stryjkowski, M. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia / Maciej Stryjkowski; oprac. [wstępu i komentarza] Julia Radziszewska; [słownik i notę językową oprac. Maria Karpluk; przekł. wiersza Augustyna Rotundusa Jan Sękowski, przekł. tekstów łac. Maria Ściebora, przekł. tekstów lit. Jan Safarewicz; mapę Litwy XVI w. oprac. Wiesław Wodecki]. — Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1978. — 762, [2] s., [1] k. tabl., [8] s. tabl.: il. — S. 197.</ref>.) {{Канец цытаты}} [[Файл:Тытульны аркуш Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі.jpg|thumb|left|150 px|«Хроніка…» М. Стрыйкоўскага. Тытульны аркуш. 1582.]] Затым у сваёй галоўным творы — «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» — Стрыйкоўскі змяніў думку і падаў, што каранацыя адбылася ў Новагародку: {{Пачатак цытаты}} «…Гайндрыха, які, прыехаўшы да Наваградка Літоўскага з арцыбіскупам Рыжскім і з крыжакамі прускімі і лівонскімі, Міндоўга альбо Мяндока на каралеўства Літоўскае паводле звыклых цырымоніяў царкоўных памазаў…»<ref>Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. T. 1. — Warszawa: Gustaw Leon Glücksberg, 1846. — [4], 63, XLVIII, 392 s.: il. — S. 289.</ref> {{Канец цытаты}} Каранацыя дазволіла Міндоўгу выйсці з вайны, хоць ён быў вымушаны часова аддаць крыжакам частку Жамойці, а сыну Данілы Раману — Навагрудак. У 1254<ref name="Гр.37"/> годзе сын Міндоўга — Войшалк — заключае мір з Данілам, выдае сваю сястру за яго сына [[Шварн Данілавіч|Шварна]] і перадае гарады Новагародак, [[Ваўкавыск]] і [[Слонім]] іншаму яго сыну — [[Раман Данілавіч|Раману]]. === Падзеі пасля 1254 г. === Каля 1257 года супраць Літоўскай дзяржавы быў наладжаны паход мангола-татарскага военачальніка Бурундая і галіцка-валынскі князёў, аднак Міндоўг здолеў не толькі захаваць уладу, але і аднавіў поўны кантроль над Наваградскай зямлёй. У 1260 годзе Міндоўг скасаваў дамову з Лівонскім ордэнам і адмовіўся ад каталіцтва, у выніку чаго згубіў правы на каралеўскi тытул. Ён пачаў разам з жамойтамі вайну з Лівонскім (Iнфлянцкiм) ордэнам, уступіўшы для гэтага ў саюз з наўгародскім князем [[Аляксандр Яраславіч|Аляксандрам Яраславічам]] і іншымі рускімі князямі. У 1260-х гадах Міндоўг карыстаўся неабмежаванай уладай, што выклікала незадаволенне і змову супраць яго князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла і нальшчанскага [[Даўмонт]]а. У выніку змовы ўвосень 1263<ref>Грушевський М. Цыт. арт. С.43.</ref> года Міндоўг разам з двума малодшымі сынамі быў забіты. Пасля смерці Міндоўга вялікім князем стаў [[Транята]], аднак у 1264 годзе быў забіты слугамі Міндоўга, за гэтым вялікім князем стаў [[Войшалк]]. == Сям’я == === Жонкі === Расійскі гісторык XVIII ст. Васіль Тацішчаў адзначыў без спасылкі на крыніцу, што маці [[Войшалк]]а — старэйшага сына Міндоўга — была княжна цвярская. Тацішчаў мог карыстацца крыніцамі, якія не дайшлі да нашага часу, у існуючых зараз крыніцах няма звестак пра маці Войшалка і яго сястры. * Марта (? — ~1262), імя ў хрышчэнні 1251 годзе, імя па нараджэнні невядома. Паводле летапіснай згадкі, была ўдавой літоўскага князя [[Булевічы|Вышымунта Булевіча]], забітага Міндоўгам, пасля чаго Міндоўг ажаніўся з Мартай. Яе сыны былі найшмат маладзейшыя за іншых дзяцей Міндоўга — Войшалка і дачку. * Агна (?—?, імя паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], сястра Марты, была жонкай князя нальшчанскага Даўмонта). Пасля смерці Марты Міндоўг ажаніўся з Агнай, якая прыехала на пахаванне сястры — быццам паводле завяшчання Марты, якая не хацела даверыць сваіх дзяцей нікому, акрамя Агны. Магчыма, гэта стала галоўнай прычынай удзелу Даўмонта ў змове супраць Міндоўга. === Дзеці === * [[Войшалк]] (~1223 — 1267) — вялікі князь літоўскі ў 1264—1267, нашчадкаў не меў. * Дачка (?—?, імя невядома) — з 1254 жонка галіцка княжыча Шварна Данілавіча (1230-я — 1270), князя холмскага ў 1264—1270, вялікага князя літоўскага ў 1267—1270, нашчадкаў не мела. Сыны ў шлюбе з Мартай: * Рукля (?—1263), * Рупек (?—1263). == Вядомыя граматы Міндоўга == Сярод дакументаў, якія вядомы як граматы Міндоўга, ёсць як сапраўдныя (аўтэнтычныя), так і падробкі ([[Фальсіфікацыя|фальсіфікаты]]). Адносна сапраўднасці некаторых грамат даследчыкі не маюць агульнага меркавання. * 1253 — на дазвол бязмытнага гандлю ў ВКЛ для рыжскіх купцоў; валодае ўсімі прыкметамі аўтэнтычнасці<ref name="auten">Аўтэнтычнасць падаецца паводле [[Караль Малечыньскі|К. Малечыньскага]]: Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. Wilno, 1936. R.11;</ref>, але не мае агульных рысаў з іншымі граматамі; упершыню апублікавана [[Фрыдрых Георг фон Бунге|Ф. Г. фон Бунге]] (Bunge<ref>Liv-, Est- uhd Curländisches Urkundenbuch, nebst Regesten /Ed. F. G. von Bunge. Bd.1 (1093—1300). Reval, 1853.</ref> № 243). * 1253, ліп. — на дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 252). * 1254 — на дараванне земляў літоўскаму біскупу [[Хрысціян, біскуп літоўскі|Хрысціяну]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 263). * 1255, кастр. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Селонія|Селоніі]]; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 286). * 1255, кастр. — да Папы Рымскага па зацвярджэнне даравання Селоніі; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 287). * 1257 — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну земляў у Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана [[Эдвард Рачыньскі|Э. Рачыньскім]] (CDL<ref>Codex diplomaticus Lithuaniae. / Ed. E. Raczyński. Vratislaviae, 1845.</ref> № 8). * 1257 — на дараванне Лівонскаму ордэну ўсёй Жамойці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 294). * 1259, 7 жн. — на дараванне Лівонскаму ордэну [[Дайнава (рэгіён)|Дайнавы]], [[Скаловія|Скаловіі]] і Жамойці; аўтэнтычная<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 342). * 1260, сяр. чэрв. — на дараванне Літвы Лівонскаму ордэну ў выпадку безпатомнай смерці; фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 354). * 1261, 7 жн. — на паўторнае дараванне Лівонскаму ордэну Селоніі (з апісаннем яе межаў); фальсіфікат<ref name=auten/>; упершыню апублікавана Бунге (Bunge № 363). == Пячатка Міндоўга == {{main|Пячатка Міндоўга}} {{падвойная выява|right|Seal_of_Mindaugas.jpg|108|Mindoŭh. Міндоўг (1255, 1393).jpg|150|Фрагмент пячаткі, які захаваўся.|Сучаснае ўзнаўленне паводле апісання 1393 года.<ref>Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Менск: Тэхналогія, 2005. — 136 с.</ref>}} Пячатка Міндоўга — сярэднявечная пячатка, прымацаваная да граматы Міндоўга, як караля Літвы, ад кастрычнік 1255 года пра перадачу [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскаму ордэну]] зямлі [[Сэлія|Сэліі]]. Сапраўднасць гэтай грамары дыскусійная ў навуцы. Калі яна сапраўдная, то на пячатцы захавалася адзіная прыжыццёвая выява Міндоўга. У маі 1393 годз [[папскі легат]] зрабіў падрабязнае апісанне пячаткі. Апісанне перадае тое, што ёсць і цяпер — акрамя шнуроў, якімі пячатка была прымацавана да [[пергамент]]у: паводле апісання, шнуры былі белы і жоўты, а цяпер яны белы і сіні. Надпіс (легенда), дзе павінны знаходзіцца імя Міндоўга і [[тытул]], амаль цалкам адколатая. Захаваўся толькі маленькі крыж, які паказвае пачатак тэксту легенды, і літара. Літара можа быць прачытана як M, D, або SІ. Згодна з апісаннем 1393 г., калі легенда была яшчэ цэлая, яна чыталася: + MYNDOUWE DEI GRA REX LITOWIE (лац.) — «Міндоўг Божаю ласкаю кароль Літвы». == Гістарыяграфія == [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1611).jpg|thumb|Міндоўг. Гравюра з кнігі А. Гваньіні «Апісанне еўрапейскай Сарматыі», 1578.]] У гістарыяграфіі дасюль няма кансэнсусу па асноўных пытаннях біяграфіі Міндоўга, якія сфармуляваш яшчэ [[Зянонас Івінскіс]]<ref>Ivinskis Z. Lietuvos istorija: iki Vytauto Didžiojo mirties. — Roma, 1978 (репринт: Vilnius, 1991).</ref> у 1939 годзе: 1) ці належала Міндоўгу вызначальная роля ва ўтварэнні ВКЛ; 2) якое было паходжанне Міндоўга; 3) дзе была сталіца Міндоўга; 4) якія з грамат Міндоўга аўтэнтычныя; 5) калі Міндоўг быў больш шчырым — калі прымаў хрысціянства або калі вяртаўся да паганства; 6) якая мусіць быць ацэнка яго дзейнасці з пазіцый цяперашняга часу. У сярэдзіне 16 ст. Мацей Стрыйкоўскі заўважыў, што Міндоўг не застаўся ў літоўскай народнай памяці, у адрозненне многіх іншых асоб, у т. л. міфічных, а згадваецца толькі на старонках рускіх летапісаў. Стрыйкоўскі быў здзіўлены гэтым фактам, бо лічыў, што Міндоўг больш варты памяці ў літоўцаў, як стваральнік літоўскай дзяржавы. == Ушанаванне памяці == === Рэспубліка Беларусь === [[Файл:Hara Mindouha.JPG|thumb|Гара Міндоўга, памятны знак. Навагрудак.]] * [[Файл:Flag of Navahradak.svg|20 px|Сцяг г. Навагрудак.]] [[Гара Міндоўга]] — пагорак у [[Навагрудак|Навагрудку]], помнік гісторыі XIII ст. Знаходзіцца каля сярэдневяковага гарадзішча, уздоўж вуліцы Мінскай. У 1993 годзе на гарадскім свяце з нагоды 740-годдзя каранацыі Міндоўга ля падножжа гары ўстаноўлены памятны знак (скульптар [[Уладзімір Міхайлавіч Лятун|У. М. Лятун]]). У 2014 годзе каля гары пастаўлена металічная скульптура Міндоўга, вышыня каля 2,5 м. === Літоўская Рэспубліка === * {{Сцяг|Літва}} Дзень дзяржавы (дзень каранацыі караля літоўскага Міндоўга) [[6 ліпеня]] — дзяржаўнае свята, з 1991 года. * Юбілейны медаль «750-годдзе каранацыі караля літоўскага Міндоўга» (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ), 2003. * Юбілейны медаль у гонар 1000-годдзя назвы Літва з выявай караля Міндоўга (мастакі Ю. Калінаўскас, Л. Калінаўскайтэ). * Манета Банка Літвы «Міндоўг — кароль літоўскі», у серыі «Правіцелі Літвы», 50 [[літ]]аў, серабро (дызайн: А. Закаўскас), 1996. * Манета Банка Літвы «Каранацыя Міндоўга», 200 літаў, золата, серабро (дызайн: П. Рэпсіс), 2003. ==== [[Файл:Flag of Vilnius.svg|20 px|Сцяг г. Вільнюс.]] Вільнюс ==== * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] (скульптар Р. Мідвікіс, архітэктары А. Насвіціс, Р. Крыштапавічус, І. Алістратавайтэ), на вуліцы Арсенала каля Нацыянальнага музея Літвы; граніт. Адкрыты 6.07.2003 з нагоды 750-годдзя ўтварэння літоўскай дзяржавы; у афіцыйных мерапрыемствах узялі ўдзел кароль Швецыі [[Карл XVI Густаў]] з жонкай [[Сільвія Рэната Зомерлат|Сільвіяй]], вялікі герцаг люксембургскі [[Анры (вялікі герцаг Люксембурга)|Анры]] і вялікая герцагіня Марыя-Тэрэза Местрэ, прэзідэнт Польшчы [[Аляксандр Квасьнеўскі|А. Квасьнеўскі]], прэзідэнт Эстоніі [[Арнольд Руйтэль|А. Руйтэль]]. * Вуліца Міндоўга. * Мост караля Міндоўга, праз [[Вілія|Вілію]] ([[Літоўская мова|літ.]] Нярыс) — злучае вуліцы Т. Урублеўскага і Рынкцінес, адкрыты 6.7.2003 (тым самым днём, што і помнік Міндоўгу). ==== [[Файл:LTU Kaunas flag.svg |20 px|Сцяг г. Каўнас.]] Каўнас ==== * Праспект караля Міндоўга. == Галерэя == <center><gallery> Выява:LT-1996-50litų-Mindaugas-b.png|Манета «Міндоўг, кароль літоўскі». Літва, 1996. Выява:LT-2003-200litų-Mindaugas-b.png|Манета «Каранацыя Міндоўга». Літва, 2003. Выява:Mindaugo g. 23, Vilnius.JPG|На вуліцы Міндоўга. Вільнюс. Выява:Vilnius river.jpg|Мост Міндоўга. Вільнюс, від з [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]]. Выява:Karaliaus Mindaugo prospektas001.jpg|Праспект Міндоўга. Каўнас. </gallery></center> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша, А.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу?] / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103. * ''Грушевський, М.'' [http://litopys.org.ua/hrs/hrs06.htm Хронологія подій Галицько-Волинського літопису] // Записки Наукового товариства ім. Шевченка. — Львів, 1901. — Т. 41. — С. 1—72. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А. І.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/49/%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3%D0%B0.html Дзе адбылася каранацыя Міндоўга?] // Фрэскі гісторыі: Артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. — Мінск : РІВШ, 2011. — 246 с. — С. 8—24. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html Жыццёпіс вялікіх князёў літоўскіх. Міндоўг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160125225704/http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/06/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%9E%D0%B3._%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_.html |date=25 студзеня 2016 }} — Мінск, 2006. * ''Краўцэвіч, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf Блуканне па міфах] / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка] / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95. * ''Мікульскі, Ю.'' [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/01/29_uvekavechanne_mifa.pdf Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку] / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76. * Міндаў, кароль Літовіі, у дакументах і сведчаннях. — Мінск, 2005. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/57 Каранацыя Міндоўга ў кантэксце падзей сярэдзіны ХІІІ ст.] // Навагрудскія чытанні. Гісторыка-археалагічныя даследаванні Навагрудка. — Навагрудак, 1993. — Ч. 2. — С. 10—16. * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/62 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. (''Раздз.1. Пакаленне першае: Міндоўг (1230-ыя — 1250-ыя гады)'')] — Мінск, 1993. * ''Насевіч, В.'' [http://vln.by/node/37 Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка] / В. Насевіч, У. Свяжынскі // БГА. Т. 6. Сш. 1—2 (10—11). — Мінск, 1999. — С. 261—272; Рэцэнзія: ''Edvardas Gudavicius. Mindaugas / Lietuvos istorijos institutas. — Vilnius: Zara, 1998. — 359 p.'' * ''Насевiч, В. Л.'' [http://vln.by/node/14 Міндоўг] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 тамах. — Мінск : БелЭН, 2006. — Т. 2. — С. 312—313. * ''[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]'' [http://media.catholic.by/nv/n39/art13.htm Кароль праз ласку хроснай купелі] // Наша Вера. — 2007. — № 1 (39). Рэцэнзія: ''Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сведчаньнях — Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimoniis / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Мінск: Тэхналогія, 2005. — 136 с., [16] арк. іл.'' * ''[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто, В. Т.]]'' Образование Литовского государства. — Москва, 1959. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Семянчук|Семянчук, Г.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm Да пытання аб пачатках Вялікага княства Літоўскага ў сярэдзіне ХІІІ ст. (яшчэ адна версія канструявання мінуўшчыны)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305040402/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/11/11art_siemienczuk.htm |date=5 сакавіка 2016 }} / Г. Семянчук, А. Шаланда // БГЗ. — 1999. — № 11. * ''Сіцько, З.'' «…ясней ад перлаў і золата кароны» (да 750-годдзя каранацыі Міндоўга) // Беларускі гістарычны часопіс. — 2003. — N 5. * [http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Messenius_2/frametext1.htm Скандинавия в наглядных описаниях Йоханнеса Мессениуса] = Ex Johannis Messenii Scondia Illustrata. — T. X. Seu Chronologia De Rebus Venedarum Borealium, ad Scondiam jure pertinentium, scilicet Finnonum, Livonum, et Curlandorum, ab ipso ferme orbis diluvio, ad annum Christi M DC XXVIII. — Stokholm, 1703. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Gudavičius, E.]]'' Mindaugas. — Vilnius : Žara, 1998. * ''Maleczyński, K.'' W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1936. — R. 11. * Mindaugo knyga: Istorijos šaltinai apie Lietuvos karalių. — Vilnius, 2005. == Спасылкі == * [http://nv-online.info/get_img?ImageId=32327 Каранацыя Міндоўга]{{Недаступная спасылка}} на карціне {{нп3|Адомас Варнас|Адомаса Варнаса|lt|Adomas Varnas}} * [http://www.belhistory.com/course_mind.html Князь Міндаў, кароль Летовіі (Міндоўг)] на www.belhistory.com {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] |гады = [[1248]] — [[1254]] |папярэднік = — |пераемнік = [[Транята]] }} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прынялі хрысціянства]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Міндоўг| ]] 0ihl2lswbm2u7jujm8v01vmrlng77gp 4 16411 5177745 5177180 2026-08-09T09:57:10Z M.L.Bot 261 /* Дзяніс Трусаў */ Адказ 5177745 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} emb6zdkuiumfuu60s2pf6yx09np027v 5177795 5177745 2026-08-09T11:36:25Z JerzyKundrat 174 /* Дзяніс Трусаў */ вынік 5177795 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} lsfbegy7svd1dnt07310pjr15ndg25n 5177801 5177795 2026-08-09T11:53:09Z JerzyKundrat 174 /* B. В. Шчасная */ меркаванне 5177801 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 36ik1tjlwat8em0bz83y8ij4tco089i 0 18464 5177713 5057389 2026-08-09T09:16:21Z DzBar 156353 5177713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sanfranciscoearthquake1906.jpg|thumb|250px|Наступствы катастрафічнага землетрасення ў [[Сан-Францыска]], [[ЗША]] у [[1906]] годзе.]] '''Землетрасе́нне''', '''землятрус''' — падземныя штуршкі і ваганні [[зямная паверхня|зямной паверхні]], якія ўзнікаюць у выніку раптоўных, амаль імгненных разрываў і змяшчэнняў мас [[горная парода|горных пародаў]] у [[зямная кара|зямной кары]] і ў верхняй частцы [[мантыя Зямлі|мантыі Зямлі]]. Назіранні за землетрасеннямі вядуць сейсмічныя станцыі, вывучаюцца землетрасенні ў [[сейсмалогія|сейсмалогіі]]. == Прырода землетрасенняў == [[Зямная кара]] складаецца з [[літасферныя пліты|літасферных пліт]] — буйных блокаў [[літасфера|літасферы]], абмежаваных тэктанічна рухомымі абласцямі і зонамі разломаў. Літасферныя пліты знаходзяцца ў пастаянным руху і перамяшчаюцца ў розных кірунках з хуткасцю да некалькіх сантыметраў у год. Гэтыя рухі выклікаюцца павольнымі цячэннямі гарачага пластычнага рэчыва ў нетрах зямлі. Цячэнні ўзнікаюць у выніку цеплавой [[канвекцыя|канвекцыі]] ў спалучэнні з дынамічнымі эфектамі вярчэння Зямлі. Каласальныя напружанні і дэфармацыі, якія ўзнікаюць пры ўзаемадзеянні руху пліт, прыводзяць да разрыву суцэльнасці парод, ствараючы такім чынам землетрасенне. Землятрус пачынаецца з разрыву і перамяшчэння [[Горныя пароды|горных парод]] у глыбіні Зямлі. Гэта месца называецца ачагом або [[гіпацэнтр]]ам. Глыбіня яго звычайна бывае не большай за 100 км, але часам даходзіць і да 700 км. Па глыбіні ачага адрозніваюць нармальныя (70-80 км), прамежкавыя (80-300 км) і глыбокія землятрусы (больш за 300 км)<ref>Геологический словарь. — М.: Недра, 1973. {{ref-ru}}</ref>. У асноўным ачагі землетрасенняў сканцэнтраваны ў зямной кары на глыбіні 5–40 км. Часам галоўнаму падземнаму сейсмічнаму ўдару папярэднічаюць лакальныя штуршкі — фаршокі. Сейсмічныя штуршкі, што ўзнікаюць пасля галоўнага ўдару, — афтэршокі — могуць адбывацца доўгі час і спрыяць разрадцы напружанняў у ачаговай зоне. 3емлетрасенні бываюць тэктанічнай прыроды ці могуць быць выкліканы тэхнагеннымі прычынамі (будаўніцтва буйных гідразбудаванняў, здабыча карысных выкапняў, прамысловыя выбухі і інш.). == Асноўныя характарыстыкі землетрасення == Працэсы ў ачагу землетрасення недасягальныя для прамых вымярэнняў, таму для вызначэння месцазнаходжання і вывучэння ўласцівасцей землетрасення выкарыстоўваюць характарыстыкі розных фаз сейсмічных хваль, якія рэгіструюцца сейсмічнай апаратурай. Месца ўзнікнення штуршкоў — ачаг землетрасення. Гіпацэнтр — месца ў глыбіні зямлі, дзе пачалося землетрасенне; эпіцэнтр — праекцыя гіпацэнтра на паверхню Зямлі; глыбіня ачага — адлегласць ад паверхні Зямлі да гіпацэнтра; даўжыня разрыву суцэльнасці пароды — ад некалькіх метраў пры неадчувальных землетрасеннях да некалькіх сотняў кіламетраў пры найбуйнейшых землетрасеннях (разрыў можа дасягаць паверхні Зямлі). [[Інтэнсіўнасць землетрасення]] (велічыня страсенняў зямной паверхні) вымяраецца ў балах. Бальнасць вызначаецца ступенню разбурэння будынкаў і збудаванняў, характарам змянення зямной паверхні, звесткамі аб перажытых людзьмі адчуваннях і інш. Велічыня ніжняй мяжы інтэнсіўнасці страсенняў, якая адчуваецца людзьмі, складае 2–3 балы. У Беларусі прынята міжнародная [[шкала Мядзведзева–Шпанхоера–Карніка]] (MSK‑64), у адпаведнасці з якой землетрасенні падзяляюцца паводле сілы штуршкоў на паверхні зямлі на 12 балаў. Умоўна іх можна падзяліць на слабыя (1–4 балы), моцныя (5–8 балаў) і наймацнейшыя, або разбуральныя (8 балаў і вышэй). Інтэнсіўнасць страсенняў залежыць ад аддаленасці, сілы і глыбіні ачага землетрасення, а таксама ад тыпу грунтоў, характэрных для гэтага месца. Сіла землетрасення (M, сейсмічная энергія, якая вызвалілася) вымяраецца па шкале [[магнітуда землетрасення|магнітуд]]. Максімальнае значэнне магнітуды магчымага землетрасення на Зямлі ў цяперашні геалагічны этап яе развіцця складае 9–9,5 адзінак. == Распаўсюджанне землетрасенняў == Штогод на зямным шары рэгіструюцца сотні тысяч землетрасенняў. Пераважная большасць з іх не адчуваецца людзьмі і адносіцца да слабых. [[Файл:Quake epicenters 1963-98.png|thumb|250px|Эпіцэнтры землетрасенняў (1963—1998)]] На зямной паверхні землетрасенні распаўсюджаныя нераўнамерна. Часцей за ўсё яны назіраюцца ў [[глыбакаводны жолаб|глыбакаводных жолабах]], на ціхаакіянскіх астравах і ўзбярэжжы, у Альпійска-Гімалайскім [[горны пояс|горным поясе]] [[Еўразія|Еўразіі]], у месцах глыбокіх упадзін сушы ([[Байкал|возера Байкал]], вобласць Усходне-Афрыканскіх азёраў). На платформах і на большай частцы дна акіянаў землетрасенні адбываюцца дастаткова рэдка і не вельмі моцныя. == Вядомыя і значныя ў гісторыі чалавецтва землетрасенні == [[File:Statue of Christ at Cemetery Hill overlooking old Yungay.jpg|thumb|250px|Наступствы землетрасення ў Перу, 1970]] Некаторыя вядомыя і значныя ў гісторыі чалавецтва землетрасенні: * {{нп3|Землетрасенне ў Малой Азіі (1201)||en|1202 Syria earthquake}} * {{нп3|Землетрасенне ў Кітаі (1556)||en|1556 Shaanxi earthquake}} * [[Землетрасенне ў Далмацыі (1667)]] * [[Лісабонскае землетрасенне|Лісабонскае землетрасенне (1755)]] * [[Землетрасенне ў Японіі (1923)]] * [[Землетрасенне ў Чылі (1960)]] * [[Землетрасенне ў Перу (1970)]] * [[Таншанскае землетрасенне|Таншанскае землетрасенне (1976)]] * [[Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе|Землетрасенне каля Суматры (2004)]] * [[Землетрасенне ў Японіі (2011)]] == Гл. таксама == * [[Чарлз Рыхтэр]] * [[Сейсматрываласць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * С. В. Бычков. [https://cyberleninka.ru/article/n/prognoz-zemletryaseniy-plohie-novosti/viewer Прогноз землетрясений. Плохие новости…] // Вестник научного центра по безопасности работ в угольной промышленности. — 2018. — № 2. — С. 82. {{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/9935/|ЗЕМЛЕТРАСЕННЕ}} {{Стыхійныя бедствы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Землетрасенні| ]] [[Катэгорыя:Надзвычайныя сітуацыі]] [[Катэгорыя:Прыродныя з’явы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 6b1kldljkb0b4t0hu2uzxyp7dm7rac3 0 19579 5177675 5043948 2026-08-09T08:12:18Z Ciepiersia 162280 афармленне 5177675 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Манастыр}} [[Выява:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|<center>[[Сінайскі манастыр]] — адзін з найстаражытнейшых бесперапынна дзеючых хрысціянскіх манастыроў у свеце</center>]] '''Манасты́р''', '''кля́штар'''<ref>Найчасцей у дачыненні да каталіцкага манастыра.</ref> ({{lang-el|monastērion}} «келля пустэльніка», {{lang-pl|klasztor}}) — [[рэлігійная суполка]] [[манах]]аў ці манашак у хрысціянстве (апроч пратэстантызму), індуізме, будызме, ісламе. '''Таксама:''' тэрыторыя, храм і ўсе будынкі, якія належаць такой суполцы. Манастыры маюць свае падвор’і, дзе вернікі займаюцца гаспадарчай і прамысловай дзейнасцю. Манастыры падзяляюцца на мужчынскія і жаночыя. У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] існавалі з сярэдзіны 1 тыс. да н.э. (культ [[Серапіс]]а), у Індыі — з 2—1 тыс. да н.э. У Рымскай імперыі хрысціянскі манаскі рух распаўсюдзіўся з IV ст. ({{таксама}}: [[кіновія]]). Першы хрысціянскі манастыр быў заснаваны Пахоміем на востраве на рацэ Ніл. Неўзабаве з’явіліся і жаночыя манастыры. Манастыры хутка распаўсюдзіліся, асабліва ва ўсходніх абласцях, і пачаткова, да [[Халкідонскі сабор|Халкідонскага сабора]] (V ст.) існавалі незалежна ад біскупаў адпаведных епархій. У VI ст. ва Ўсходняй Рымскай імперыі было забаронена і пустэльніцтва. == У Беларусі == [[Выява:BiarozaKlastar-Napoleon Orda.jpg|thumb|220px|[[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў]] на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]]] Каталіцкія манастыры ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] узніклі неўзабаве пасля хрышчэння Літвы (1387) і былі тады нешматлікімі. Крыніцы даюць пра іх часам супярэчлівыя звесткі. Найболей старажытныя: францысканцаў у Пінску (1396) і Ашмянах (1505), аўгусцінцаў у Быстрыцы (цяпер Астравецкі раён), Брэсце і Гродне (заснаваны Вітаўтам), бернардзінцаў у [[Вільнюс|Вільні]] (1471), Гродне і Полацку (1498). Большасць іх заснавана ў перыяд [[Контррэфармацыя, Рэч Паспалітая|Контррэфармацыі]], іх фундатарамі былі каралі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], магнаты (Сапегі, Глябовічы, Радзівілы, Пацы і іншыя), [[шляхта]].<ref>Паводле: ??? {{крыніцы/БелЭн|9}}</ref> == Гл. таксама == * [[Дарміторыум]] * [[Рэфекторый]] * [[Ордэн Базыльян]] * [[Манах|Манаства]] {{зноскі}} == Літаратура == * От общины к церкви: (О формировании христианской церкви) / Свенцицкая И. С. — Москва: Политиздат, 1985. — С. 122,123. — 224 с. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манастыры| ]] sjmpurayxi2y9n4ovt420vbpbbx7atx 0 21378 5177576 5071023 2026-08-08T18:47:24Z Magnefl 34101 foto 5177576 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Anguis |ref = |comment = |rang = Від |latin = Anguis fragilis |author = [[L.]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Anguis fragilis }} [[File:Anguis fragilis-m.jpg|thumb|Дарослыя самцы аднастайна яркія]] '''Вераценніца ломкая''' (''Anguis fragilis''), мясцовыя назвы: '''мядзянка, слімень''' — паўзун [[сямейства (біялогія)|сямейства]] вераценніцавых. == Апісанне == Даўжыня цела 12-22 см, разам з хвастом 23-43 см, маса 15-35 г. Цела верацёнападобнае, доўгае, нагадвае цела [[Змеі|змяі]]. Знешнія прыкметы, якія адрозніваюць вераценніцу ад змей, — гэта наяўнасць рухомых павекаў; лускі брушнога і спіннога бакоў амаль аднолькавыя. Луска тулава выключна гладкая. Маладыя вераценніцы афарбаваны ў серабрыста-белы і бледна-крэмавы (з залатым адлівам) колер. Уздоўж хрыбта праходзяць адна або дзве тонкія палоскі, якія пачынаюцца на патыліцы трохвугольнай плямай. Бакі і бруха ярка-бурага або чорнага колеру, рэзка кантрастуюць з афарбоўкай спіны. У працэсе росту афарбоўка мяняецца: спіна цямнее, а бакі і брушка, наадварот, святлеюць. З узростам вераценніцы зверху набываюць ярка-карычневую або цёмна-шэрую афарбоўку з характэрным медным або бронзавым адценнем, чым і тлумачыцца іншая назва віду — мядзянка. == Распаўсюджанне == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 802507 - Slow Worm Anguis fragilis.jpeg|thumb|left|Паштовая марка Беларусі.]] Арэал вераценніцы займае вялікую частку [[Еўропа|Еўропы]], месцамі даходзіць амаль да Палярнага круга. Пашырана яна таксама ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], на [[Каўказ]]е, на поўначы [[Іран]]а, у [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Найбольш звыклымі [[біятоп]]амі для вераценніцы з'яўляюцца мяшаныя, бярозавыя і хваёвыя [[лес|лясы]], [[алешнікі]], у якіх яна аддае перавагу палянам, узлескам, высечкам, прасекам, абочынам дарог. Часам паўзуны трапляюцца ў месцах, дзе хваёвыя лясы мяжуюцца з [[пойма]]мі рэк, азёр, вярховымі балотамі. Вераценніца ломкая — адзіны [[від (біялогія)|від]] бязногіх яшчарак у [[Беларусь|Беларусі]]. Колькасць вераценніцы даволі нізкая. == Экалогія == У адрозненне ад іншых яшчарак Беларусі вераценніца менш прыкметная ў прыродзе, бо вядзе даволі скрытны спосаб жыцця. Да таго ж яна актыўная ў асноўным у прыцемках і ноччу пры цёплым надвор'і. Днём яна бывае часцей актыўная ў пахмурнае надвор'е, хаця адзначаліся асобныя выпадкі актыўнасці вераценніц у паўдзённую спёку пры тэмпературы больш за 30 °C. Вераценніц, якія «загараюць», часцей можна бачыць [[вясна|вясной]], калі яшчэ недастаткова цяпла, а таксама пасля перыяду халоднага надвор'я летам. Любіць гэта яшчарка выйсці на паляванне пасля спорнага летняга дажджу. Сховішча вераценніца здольна зрабіць сабе сама ў лясным подсціле або мяккай глебе, хаваецца таксама пад стваламі паваленых дрэў і штабялямі бярвення, пад кучамі буралому, у трухлявых пнях і пад іх [[Кара (біялогія)|карой]], пад камянямі, у [[нара|норах]] розных дробных рыючых жывёл. Палюе гэта яшчарка пераважна на дажджавых чарвей, якіх бывае шмат на паверхні глебы пасля дажджу. Акрамя таго, яна часта паядае [[малюскі|малюскаў]]. Нямала ў рацыёне гэтых яшчарак [[насякомыя|насякомых]] і іх [[лічынка|лічынак]], [[мнаганожкі|мнаганожак]]. Ад ворагаў вераценніцу ратуе скрытны спосаб жацця і характэрная для ўсіх іншых яшчарак здольнасць да [[аўтатамія|аўтатаміі]] — абломвання доўгага хваста, які застаецца ў зубах або кіпцюрах драпежніка (адсюль і другая частка назвы віду — ломкая). Тым не менш вераценніца часта становіцца ахвярай іншых жывёл, якія кормяцца яшчаркамі. На зімоўку вераценніца адыходзіць даволі позна — у канцы [[верасень|верасня]] — [[кастрычнік]]у. Зімовую [[спячка|спячку]] праводзіць у норах, пад пнямі, у гнілых пнях. Часам збіраецца да 20-30 і больш асобін у адным месцы. Вясной яна з'яўляецца ў [[красавік]]у. Пасля шлюбнага перыяду прыкладна праз 3 месяцы самка шляхам [[яйцажыванараджэнне|яйкажыванараджэння]] прыносіць ад 5 да 26 дзіцянят, часцей за ўсё 7-14. Маляўкі звычайна з'яўляюцца ў канцы [[ліпень|ліпеня]]-[[жнівень|жніўні]] і становяцца [[полавая спеласць|полаваспелымі]] на трэці год жыцця. [[лінька|Ліняе]] вераценніца некалькі разоў на год, пакідаючы пасля сябе, як і змеі, выпаўзак — старую скуру. Вераценніца добра сябе адчувае ў жывых кутках і прывыкае да чалавека. == Літаратура == * Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6 * Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / Белорус. Сов. Энцикл.; И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. == Спасылкі == * [http://slounik.org/149652.html Артыкул на Slounik.org] [[Катэгорыя:Вераценніцавыя]] [[Катэгорыя:Паўзуны Еўропы]] [[Катэгорыя:Паўзуны Азіі]] 5fxxkz1orqy1ekkht14qmu6of2ne36c 5177692 5177576 2026-08-09T08:55:55Z M.L.Bot 261 5177692 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Anguis |ref = |comment = |rang = Від |latin = Anguis fragilis |author = [[L.]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Anguis fragilis }} [[File:Anguis fragilis-m.jpg|thumb|Дарослыя самцы аднастайна ярка афарбаваны.]] '''Вераценніца ломкая''' (''Anguis fragilis''), мясцовыя назвы: '''мядзянка, слімень''' — паўзун [[сямейства (біялогія)|сямейства]] вераценніцавых. == Апісанне == Даўжыня цела 12-22 см, разам з хвастом 23-43 см, маса 15-35 г. Цела верацёнападобнае, доўгае, нагадвае цела [[Змеі|змяі]]. Знешнія прыкметы, якія адрозніваюць вераценніцу ад змей, — гэта наяўнасць рухомых павекаў; лускі брушнога і спіннога бакоў амаль аднолькавыя. Луска тулава выключна гладкая. Маладыя вераценніцы афарбаваны ў серабрыста-белы і бледна-крэмавы (з залатым адлівам) колер. Уздоўж хрыбта праходзяць адна або дзве тонкія палоскі, якія пачынаюцца на патыліцы трохвугольнай плямай. Бакі і бруха ярка-бурага або чорнага колеру, рэзка кантрастуюць з афарбоўкай спіны. У працэсе росту афарбоўка мяняецца: спіна цямнее, а бакі і брушка, наадварот, святлеюць. З узростам вераценніцы зверху набываюць ярка-карычневую або цёмна-шэрую афарбоўку з характэрным медным або бронзавым адценнем, чым і тлумачыцца іншая назва віду — мядзянка. == Распаўсюджанне == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 802507 - Slow Worm Anguis fragilis.jpeg|thumb|left|Паштовая марка Беларусі.]] Арэал вераценніцы займае вялікую частку [[Еўропа|Еўропы]], месцамі даходзіць амаль да Палярнага круга. Пашырана яна таксама ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], на [[Каўказ]]е, на поўначы [[Іран]]а, у [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Найбольш звыклыя [[біятоп|біятопы]]амі для вераценніцы -- мяшаныя, бярозавыя і хваёвыя [[лес|лясы]], [[алешнікі]], у якіх яна аддае перавагу палянам, узлескам, высечкам, прасекам, абочынам дарог. Часам паўзуны трапляюцца ў месцах, дзе хваёвыя лясы мяжуюць з [[пойма]]мі рэк, азёр, вярховымі балотамі. Вераценніца ломкая — адзіны [[від (біялогія)|від]] бязногіх яшчарак у [[Беларусь|Беларусі]]. Колькасць вераценніцы даволі нізкая. == Экалогія == У адрозненне ад іншых яшчарак Беларусі вераценніца менш прыкметная ў прыродзе, бо вядзе даволі скрытны спосаб жыцця. Да таго ж яна актыўная ў асноўным у прыцемках і ноччу пры цёплым надвор'і. Днём яна бывае часцей актыўная ў пахмурнае надвор'е, хаця адзначаліся асобныя выпадкі актыўнасці вераценніц у паўдзённую спёку пры тэмпературы больш за 30 °C. Вераценніц, якія «загараюць», часцей можна бачыць [[вясна|вясной]], калі яшчэ недастаткова цяпла, а таксама пасля перыяду халоднага надвор'я летам. Любіць гэта яшчарка выйсці на паляванне пасля спорнага летняга дажджу. Сховішча вераценніца здольна зрабіць сабе сама ў лясным подсціле або мяккай глебе, хаваецца таксама пад стваламі паваленых дрэў і штабялямі бярвення, пад кучамі буралому, у трухлявых пнях і пад іх [[Кара (біялогія)|карой]], пад камянямі, у [[нара|норах]] розных дробных рыючых жывёл. Палюе гэта яшчарка пераважна на дажджавых чарвякоў, якіх бывае шмат на паверхні глебы пасля дажджу. Акрамя таго, яна часта паядае [[малюскі|малюскаў]]. Нямала ў рацыёне гэтых яшчарак [[насякомыя|насякомых]] і іх [[лічынка|лічынак]], [[мнаганожкі|мнаганожак]]. Ад ворагаў вераценніцу ратуе скрытны спосаб жыцця і характэрная для ўсіх іншых яшчарак здольнасць да [[аўтатамія|аўтатаміі]] — абломвання доўгага хваста, які застаецца ў зубах або кіпцюрах драпежніка (адсюль і другая частка назвы віду — ломкая). Тым не менш вераценніца часта становіцца ахвярай іншых жывёл, якія кормяцца яшчаркамі. На зімоўку вераценніца адыходзіць даволі позна — у канцы [[верасень|верасня]] — [[кастрычнік]]у. Зімовую [[спячка|спячку]] праводзіць у норах, пад пнямі, у гнілых пнях. Часам збіраецца да 20-30 і больш асобін у адным месцы. Вясной яна з'яўляецца ў [[красавік]]у. Пасля шлюбнага перыяду, прыкладна праз 3 месяцы, самка [[яйцажыванараджэнне|яйкажыванараджэннем]] прыносіць ад 5 да 26 дзіцянят, часцей за ўсё 7-14, звычайна, у канцы [[ліпень|ліпеня]]-[[жнівень|жніўні]]. Вераценніцы становяцца [[полавая спеласць|полаваспелымі]] на трэці год жыцця. [[лінька|Ліняе]] вераценніца некалькі разоў на год, пакідаючы, як і змеі, выпаўзак — старую скуру. Вераценніца добра сябе адчувае ў жывых кутках і прывыкае да чалавека. == Літаратура == * Земнаводныя. Паўзуны: Энцыклапедычны даведнік. Мн: БелЭн, 1996. ISBN 985-11-0067-6 * Природа Белоруссии: Попул. энцикл. / Белорус. Сов. Энцикл.; И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — 2-е изд. — Мн.: БелСЭ, 1989. == Спасылкі == * [http://slounik.org/149652.html Артыкул на Slounik.org] [[Катэгорыя:Вераценніцавыя]] [[Катэгорыя:Паўзуны Еўропы]] [[Катэгорыя:Паўзуны Азіі]] 8osu33lw29yrve4o5sa93n8j9jxf80z 0 23331 5177680 5065492 2026-08-09T08:28:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177680 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Данжон |Беларуская назва = Камянецкая вежа |Арыгінальная назва = Камянецкі стоўп <br/> Белая вежа | Выява =Tower of Kamyanets 2011 4.JPG | Подпіс выявы =Белая Вежа | Шырыня выявы =300 |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Каменец |lat_dir =N |lat_deg =52 |lat_min =24 |lat_sec =17.15 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =49 |lon_sec = 10.28 |region = |CoordScale = |Тып будынка = Вежа |Архітэктурны стыль = [[Раманскі стыль|раманскі]], з элементамі [[Готыка|готыкі]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Алекса]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1271 |Заканчэнне будаўніцтва = 1288 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Камянецкая вежа''', '''Камянецкі стоўп''' — найбольш добра захаваная абарончая [[вежа валынскага тыпу]]<ref>Раней вежу часта вызначалі як [[данжон]], але сучасныя аўтары абвяргаюць такое вызначэнне, бо вежа не выконвала функцыі сталага жытла. Гл.: ''Макараў М.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2123-4.pdf&pubref=2123 Да пытання пра выкарыстанне тэрміну «данжон» (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407225846/http://kamunikat.org/download.php?item=2123-4.pdf&pubref=2123 |date=7 красавіка 2009 }} // Гістарычны альманах. — Т. 5. — 2001. — С. 54-67; {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|аўтар=[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]|артыкул=Замак|том=1|старонкі=643—646}}</ref><ref>А. Кушнярэвіч прапаноўвае класіфікаваць вежы валынскага тыпу як [[бергфрыд]]ы. Гл.: ''Кушнярэвіч А. М.'' Гісторыка-архітэктурная тыпалогія мураванага дынастычнага абарончага дойлідства ВКЛ // Беларускі гістарычны часопіс. — № 12. — 2005. — С. 36.</ref> і найвышэйшая з іх -- 29,4 метры{{Крыніца?}}. Пабудавана ў 1276—1288 гадах. Помнік [[раманскі стыль|раманскага стылю]] з элементамі ранняй [[готыка|готыкі]]. Знаходзіцца ў [[Каменец|Каменцы]] ([[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]). Цяпер вежа лічыцца гісторыка-культурнай каштоўнасцю, з 1960 года ў ёй размешчаны філіял [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей|Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея]]. Часам памылкова завецца «'''Белай вежай'''»<ref>[http://castle.iatp.by/kamen.htm Камянецкая вежа.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140824074850/http://castle.iatp.by/kamen.htm |date=24 жніўня 2014 }}</ref>. == Гісторыя == Пабудавана ў 1276—1288 гадах на левым беразе [[Лясная (рака)|Лясной]]. Адзіная вежа валынскага тыпу, якая захавалася на Беларусі да цяперашняга часу. Помнік архітэктуры раманскага стылю з элементамі готыкі. У XIV ст. вежа шмат разоў вытрымала набегі і штурмы крыжаносцаў і палякаў. У XVII ст. па ваколіцах Каменца прайшлася [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайна 1654-1667 гадоў]], таму ў 1661 годзе Каменец вызвалены ад выплаты падаткаў на 4 гады. Вежа служыла складам і арсеналам — у ніжніх ярусах захоўвалі правізію, у верхнім была баявая пляцоўка, на сярэдніх захоўвалі зброю і боепрыпасы. Таксама на сярэдніх ярусах размяшчаліся ваяры гарнізона. Вельмі пацярпела вежа да выкалупвання з яе цэглы на гаспадарчыя патрэбы ў XVIII-XIX стст. З удасканаленнем тэхнікі аблогі вежа страціла абароннае значэнне. Інвентар XVIII ст. дае сумную карціну занядбанасці: «Ніжні ярус без дзвярэй і якога-небудзь закрыцця; вежа зверху замуравана, унутры зруйнавана, у вокнах няма шыб» (1728). Як і многія гісторыка-архітэктурныя помнікі, яе спрабавалі разабраць на цэглу ў 1822 годзе, але не змаглі: звязка і вапнавая цэгла так зацвярдзелі за стагоддзі, што ўвесь стоўп нібы ператварыўся ў адзін вялікі камень. Вежа знаходзілася ўнутры кальцавога вала і дамінавала над драўлянымі ўмацаваннямі. З боку ракі да ўмацаванняў падступала балоцістая нізіна, з трох бакоў іх акружаў роў. Рэшткі [[земляны вал|землянога вала]] і драўлянага замка канчаткова зніклі ў 1903 годзе, пры правядзенні рэстаўрацыйных і зямельных работ. Па праекце архітэктара [[Уладзімір Васілевіч Суслаў|У. В. Суслава]] вакол вежы быў зняты трохметровы слой зямлі, у выніку чаго яе першы ярус, які раней памылкова лічыўся склепам, зноў апынуўся на паверхні. Аднак пры земляных работах бясследна зніклі старажытны вал і роў. Тады ж былі разабраны скляпенні над першым і другім ярусамі і заменены драўлянымі бэлькамі. Цэглу для рэстаўрацыі зубцоў і сцяны (каля 10 тыс. штук) была заказана селяніну Матыкальскай воласці С. Дранюку. Для правядзення земляных і цагляных работ быў запрошаны з [[Гродна]] вопытны майстар А. Арцішэўскі. Вакол вежы быў насыпаны і абкладзены каменем кальцавы вал. У такім выглядзе помнік захаваўся да нашых дзён. У пачатку 1950-х гадоў вежу ўпершыню пабялілі, а падлогу выбрукавалі каменем. Рэстаўрацыйныя работы праводзіліся ў вежы таксама ў 1968—1973 і 1996—2003 гады. == Архітэктура == Вежа круглая ў плане, дыяметрам 13,6 м пры таўшчыні сцен 2,5 м, вышыня яе 29,4 м. Стаіць вежа на магутным каменным падмурку вышынёй каля 2,3 м, дыяметрам 16 м. Змуравана з брусчатых цаглін цёмна-чырвонага і жаўтаватага колераў з характэрнымі прадаўгаватымі раўкамі ў ніжняй частцы. Мураванне «балтыйскае» — два «лажкі» паслядоўна чаргуюцца з адным «тычком». Звонку на сценах захавалася вялікая колькасць прамавугольных адтулін ад «пальцаў» рыштаванняў. Унутры захаваліся заглыбленні ад драўляных бэлек — перакрыццяў пяці ярусаў. Перакрыцці другога і трэцяга ярусаў былі падвойныя. Вежа мае пяць ярусаў (паверхаў), злучаных [[лесвіца]]мі, на якіх можна было размясціць значную колькасць воінаў. Маючы выключна абарончае прызначэнне, Камянецкая вежа пазбаўлена якіх-небудзь архітэктурных упрыгажэнняў. Вежы аналагічнага характару і прызначэння былі пабудаваны ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] ў [[Полацк]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Навагрудак|Навагрудку]], на тэрыторыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]], на замчышчы старажытнага [[Бярэсце|Бярэсця]]. == Галерэя == <center><gallery caption="Камянецкая вежа на выявах XIX — XX стагоддзяў" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Kamianiec Litoŭski Tower.jpg|1-я палова XIX стагоддзя Выява:Kamianieckaja vieža. Камянецкая вежа (1850).jpg|Невядомы мастак, сярэдзіна XIX стагоддзя Выява:Kamianiec, Padrečnaja. Камянец, Падрэчная (N. Orda, 20.04.1876).jpg|[[Напалеон Орда]], [[1876]] Выява:Napoleon Orda-Belaya Vezha.jpg|[[Літаграфія]] [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], [[1876]] Выява:1992. Stamp of Belarus 0011.jpg|Камянецкая вежа на паштовай марцы Беларусі Выява:Kamianiec Tower (silver coin, reverse).gif|[[Памятная манета «Камянецкая вежа»]], рэверс </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|110Г000321}} {{Commons|Category:Tower of Kamyanets}} * [https://brokm.by/bel/vezha/ «Камянецкая вежа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112172018/https://brokm.by/bel/vezha/ |date=12 лістапада 2022 }} — Сайт музея «Камянецкая вежа» * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/kamenets-tower Камянецкая вежа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803184328/https://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/kamenets-tower |date=3 жніўня 2020 }} на [http://www.belarus.by/by/ афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }} * [http://news.belta.by/by/info?id=690142 Камянецкая вежа] — Дасье БЕЛТА * [http://palac.by/iz-istorii-kamenetskoi-bashni-kak-vse-nachinalos-i-chut-bylo-ne-zakonchilos «З гісторыі Камянецкай вежы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100304065607/http://palac.by/iz-istorii-kamenetskoi-bashni-kak-vse-nachinalos-i-chut-bylo-ne-zakonchilos |date=4 сакавіка 2010 }} — Помнікі архітэктуры Беларусі * [http://kamenets.by/index.php?nma=vezha&fla=index Камянецкая вежа на сайце «Каменец и окрестности»] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Філіялы Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея}} {{Данжоны Беларусі}} {{Замкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Музеі Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Каменца]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1288 годзе]] [[Катэгорыя:Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]] [[Катэгорыя:1288 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] n5g7iphi00poqfg0hph0l1m9o73xgzn 0 25349 5177627 5134590 2026-08-09T04:26:18Z 5177627 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пазняк}} {{ДД}} '''Зяно́н Станісла́вавіч Пазня́к''' (нар. {{ДН|24|4|1944}}, [[Суботнікі|в. Суботнікі]], {{МН|Іўеўскі раён|у Іўеўскім раёне|}}) — беларускі [[палітык]] і [[грамадскі дзеяч]], [[археолаг]], [[мастацтвазнаўца]], [[пісьменнік]]. [[Кандыдат навук|Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1981). Адзін з заснавальнікаў «[[Мартыралог Беларусі|Мартыралога Беларусі]]» (1988) і [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэнне»]] (1989—1999), старшыня [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянскай партыі — БНФ]] (з 1999). З 1996 года жыве ў эміграцыі. == Біяграфія == === Раннія гады. Навуковая дзейнасць === [[Файл:Subotniki (01).jpg|thumb|left|Хата Зянона Пазняка ў [[Суботнікі|Суботніках]].]] Беларус, каталік. Унук беларускага дзеяча ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]) [[Ян Пазняк|Янкі Пазняка]]. Бацька, якога ўлетку [[Мабілізацыя|мабілізавалі]] ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], загінуў на фронце ў снежні 1944 года. Скончыў [[Суботнікі|Суботніцкую]] сярэднюю школу, мастацтвазнаўчае аддзяленне [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] па спецыяльнасці тэатразнаўца (1967), аспірантуру пры Інстытуце этнаграфіі, мастацтвазнаўства і фальклору [[АН БССР]] (1972). У 1969 разам з [[Лявон Цімафеевіч Баразна|Лявонам Баразной]] апублікаваў у маскоўскай газеце «Правда» артыкул «Заботясь о будущем», спрабуючы выратаваць ад знішчэння гістарычную [[вуліца Няміга|вуліцу Няміга]], што адтэрмінавала знішчэнне многіх гістарычна каштоўных будынкаў і кварталаў у цэнтры Мінска, у тым ліку [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]], [[Верхні Горад|Верхняга горада]] і [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]]. Займаўся мастацтвазнаўствам. У 1974 годзе праз палітычна-адміністрацыйныя рэпрэсіі пазбаўлены працы ў [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства]], з 1976 года займаўся археалогіяй. Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам у аддзеле археалогіі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі АН БССР]], вывучаў перыяд позняга [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]] на Беларусі, займаючыся раскопкамі [[Мінск]]а, [[Лоскі замак|Лоска]], [[Мядзел|Мядзела]] і іншых беларускіх гарадоў і мястэчак. У 1981 годзе абараніў дысертацыю «Праблемы станаўлення і развіцця беларускага прафесійнага тэатра пачатку XX стагоддзя (1900—1917 гг.)», з прычыны канфлікту з кіраўніцтвам інстытута абарона адбылася ў [[Ленінград]]зе. === Палітычная дзейнасць === У 1988 годзе адкрыў і археалагічна даследаваў масавыя пахаванні людзей у [[Курапаты|Курапатах]] каля Мінска, дзе ў 1930-я гады савецкія ўлады расстрэльвалі людзей. У чэрвені 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» апублікаваў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]». Пасля публікацыі артыкула, 30 кастрычніка 1988 года ў Мінску адбыўся [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынг-рэквіем «Дзяды»]], які быў разагнаная ўладамі з ужываннем дубінак і слёзатачывых газаў. Вынікам стаў рост апазіцыйных настрояў і ўтварэнне арганізацыйнага камітэта па стварэнні Беларускага народнага фронту, на чале якога стаў Зянон Пазняк. Старшыня [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]] (1989—1999) і [[партыя БНФ|партыі БНФ]] (1993—1999).<ref name="svaboda.org">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29898956.html|title=Зянону Пазьняку — 75 гадоў: Нехта павінен казаць праўду, нават калі пацягнуць на крыж|first=Сяргей|last=Навумчык|website=Радыё Свабода|date=2019-04-25|access-date=2023-09-17}}</ref> Ужо ў першым туры выбараў 4 сакавіка 1990 года абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] [[Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання|12-га склікання]]. З траўня 1990 года па студзень 1996 года — дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета]], кіраўнік дэпутацкай [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|апазіцыі БНФ]]. Дабіваўся адкрыцця праўды пра маштабы [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], выступаў за вяртанне [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] і герба [[Пагоня|Пагоні]] як дзяржаўных сімвалаў Беларусі, удзельнічаў у распрацоўцы сацыяльна-эканамічнага заканадаўства. У 1992 годзе пад кіраўніцтвам Зянона Пазняка фракцыяй БНФ у Вярхоўным Савеце створана Канцэпцыя эканамічнага развіцця Беларусі<ref>Апублікавана ў «Народнай газеце» ад 16 красавіка 1992.</ref>. На патрабаванне дэпутатаў Апазіцыі БНФ 24 жніўня 1991 года была скліканая нечарговая сесія Вярхоўнага Савета, на якую дэпутаты БНФ пад кіраўніцтвам Пазняка вылучылі пакет законапраектаў аб вяртанні незалежнасці Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны Савет прагаласаваў за наданне [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] статусу канстытуцыйнай сілы, што азначала вяртанне незалежнасці Беларусі. У 1994 годзе Зянон Пазняк ажаніўся з аднапартыйкай Галінай Вашчанка. [[Выява:Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994). Першы тур. Зянон Пазняк.svg|thumb|left|250px|Вынікі Зянона Пазняка на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі, 1994|выбарах прэзідэнта Беларусі 1994 года]]]] Зянон Пазняк вылучаўся кандыдатам у прэзідэнты Беларусі на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|выбарах 1994 года]], атрымаў у першым туры 12,82 % галасоў, заняўшы трэцяе месца, і не трапіў у другі тур. У студзені 1995 года, пасля ўварвання расійскіх войскаў у [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Чачню]], апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце выступіла ў падтрымку народа [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Ічкерыі]]. Новаабраны Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] ў адказ заявіў, што Зянон Пазняк заклікае беларусаў ехаць ваяваць. Пазняк падаў у суд, Вярхоўны Суд прызнаў рацыю Пазняка і абавязаў Лукашэнку абвергнуць сказанае і выбачыцца; зроблена гэта не было<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=229384|title=Ажаніўся ў 50 гадоў, яму прысвяцілі рэп… 11 фактаў пра Зянона Пазняка, якому спаўняецца 75 гадоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-17}}</ref>. Напярэдадні [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]], які быў ініцыяваны Аляксандрам Лукашэнкам і тычыўся пазбаўлення Пагоні і бела-чырвона-белага сцяга статусу дзяржаўных сімвалаў, а [[Беларуская мова|беларускай мовы]] — статусу адзінай дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з [[Расія|Расіяй]] і права прэзідэнта распускаць парламент, дэпутаты апазіцыі БНФ пад кіраўніцтвам Зянона Пазняка абвясцілі галадоўку на знак пратэсту. Уначы з 11 на 12 красавіка яны былі гвалтоўна выдаленыя з [[Дом урада (Мінск)|будынка Вярхоўнага Савета]]. Як успамінае яго паплечнік, былы дэпутат [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргей Навумчык]]: ''«Пазняка ўдарылі нагой у грудзі, выціскалі вочы, білі аб сцяну»''<ref>''Навумчык С.'' Дзевяноста пяты. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015</ref>. На [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (1995)|мясцовых выбарах]] у чэрвені 1995 года балатаваўся па Ангарскай акрузе ў Мінску. Прайграў у другім туры і не атрымаў дэпутацкі мандат<ref>[https://eurobelarus.info/files/22/86/Vopreki_ochevidnosti.pdf Вопреки очевидности/Владимир Мацкевич. — Невский простор, 2006. — 210 с.] — с.78-80</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах]] у лістападзе 1995 года балатаваўся ў [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паводле афіцыйных даных набраў 47 % галасоў, ягоны супернік — 40 %, але 13 % прагаласавалі супраць абодвух кандыдатаў, і выбары не адбыліся<ref>''Навумчык С.'' Дзевяноста пяты. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015. — С. 264</ref>. === Эміграцыя === У сакавіку 1996 года, пазбягаючы магчымага арышту, пакінуў Беларусь разам з [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргеем Навумчыкам]], праз месяц вярнуўся ў Мінск на [[Чарнобыльскі шлях]], затым зноў пакінуў краіну. Некаторы час быў ва [[Украіна|Украіне]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], пасля быў запрошаны ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе ўрадам яму 24 жніўня 1996 года быў дадзены палітычны прытулак. У эміграцыі займаецца палітычнай дзейнасцю, сустракаецца з грамадскасцю і журналістамі розных краін. Жыў з сям’ёй у [[Варшава|Варшаве]] (Польшча). З 1996 года выдаваў у Варшаве бюлетэнь «[[Беларускія ведамасці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]]». Зянон Пазняк вылучаўся кандыдатам у прэзідэнты Беларусь на альтэрнатыўных, непрызнаных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|выбарах 1999 года]], якія прызначылі дэпутаты Вярхоўнага Савета, верныя Канстытуцыі 1994 года. Але фактычна выбары не адбыліся. Восенню 1999 года крызіс, які ўзнік пасля вострай крытыкі Зянона Пазняка на адрас старшыні ЦВК [[Віктар Іосіфавіч Ганчар|Віктара Ганчара]], скончыўся расколам БНФ на дзве структуры: [[Партыя БНФ|партыю БНФ]] пад кіраўніцтвам [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]] і [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянскую партыю — БНФ]] на чале з Зянонам Пазняком. Для прадухілення небяспекі, якая навісла ў гэты час над [[Курапаты|Курапатамі]], Зянон Пазняк заклікаў да стварэння народнага мемарыяла і прапанаваў ідэю крыжовага шэсця на [[Дзяды]]. Канцэпцыя мемарыяла — тэхналогія, колькасць і размяшчэнне крыжоў — абмяркоўвалася ў лютым-сакавіку 2000 года, у тым жа годзе адбылося першае крыжовае шэсце. 15 чэрвеня 2001 года была зарэгістравана ініцыятыўная група па зборы подпісаў для вылучэння яго кандыдатам у прэзідэнты на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|выбарах]] (у колькасці 1429 чалавек), кіраўнік ініцыятыўнай групы [[Сяргей Пятровіч Папкоў (нар. 1940)|Сяргей Папкоў]]. Паводле звестак выбарчых штабоў, ініцыятыўная група Зянона Пазняка сабрала 104 600 подпісаў, але частка іх згубілася праз тое, што подпісы рэгістравалі ў раёнах, дзе яны былі сабраныя, а не па месцы жыхарства іх уладальнікаў. У выніку [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК Беларусі]] зарэгістравала толькі 75 818 подпісаў<ref>http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PRB2001-Soob3.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209103335/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PRB2001-Soob3.pdf |date=9 снежня 2017 }} Сообщение об итогах выдвижения гражданами Республики Беларусь кандидатов в Президенты Республики Беларусь(по результатам заседания Центральной комиссии 8 августа 2001 года)</ref>, а Зянон Пазняк заклікаў сваіх прыхільнікаў нікога на выбарах не падтрымліваць. 21 снежня 2005 года ініцыятыўная група Зянона Пазняка па вылучэнні яго ў кандыдаты ў прэзідэнты падала спісы на рэгістрацыю, аднак ЦВК заявіла, што Пазняк паводле закона не можа ўдзельнічаць у выбарах. [[Выява:Zianon Pazniak Warszawa 4.JPG|thumb|250px|Зянон Пазняк пасярод беларускіх студэнтаў у [[Варшава|Варшаве]], 15 верасня 2011]] Пад яго кіраўніцтвам калектывам палітыкаў і спецыялістаў у 2017 годзе распрацавана праграма «Вольная Беларусь» як праект новай Беларусі<ref>[https://news.tut.by/economics/540650.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190926040850/https://news.tut.by/economics/540650.html |date=26 верасня 2019 }}</ref>. Каментуючы тэму свайго магчымага вяртання ў Беларусь, Зянон Пазняк заявіў, што Аляксандр Лукашэнка не змяняецца, і «''прыезд Пазняка ў ягоны гэбісцкі калгас азначаў бы прызнанне лаяльнасці ягонай душагубкі і маральную капітуляцыю беларускага Адраджэння''»<ref name="svaboda.org" />. У студзені 2023 года наведаў [[Украіна|Украіну]]. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Даследаваў археалогію і архітэктуру сярэдневяковых гарадоў і мястэчак Беларусі, беларускае мастацтва і мастацкую культуру, займаўся тэорыяй і практыкай аховы і аднаўлення культурна-гістарычнай спадчыны [[Мінск]]а. Праводзіў раскопкі ў Мінску, [[Мядзел|Мядзелі]], [[Лоск]]у (Валожынскі раён), [[Суботнікі|Суботніках]] (Іўеўскі раён), [[Курапаты|Курапатах]] пад Мінскам і інш. У 1983 годзе Зянон Пазняк вывучаў мястэчкі Суботнікі і [[Іўе]]. У Суботніках ён знайшоў месца першапачатковага паселішча канца XIV ст. Самыя старажытныя знаходкі, выяўленыя праз шурфоўку ў Іўі, адносяцца да XVI ст.<ref>''Краўцэвіч А.'' Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV-XVIII стст. Планіроўка, культурны слой. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — С. 15.</ref> Аўтар кніг па мастацтве і архітэктуры. == Літаратурная і мастацкая творчасць == [[Выява:Zianon Pazniak czyta Listy spod szubienicy.ogv|thumb|left|250px|Зянон Пазняк чытае «[[Лісты з-пад шыбеніцы]]» Кастуся Каліноўскага падчас Беларускай дыктоўкі ў Варшаве, 28 лютага 2013]] Выдаў некалькі зборнікаў паэзіі і фотаальбомаў. Адзін з вершаў «Авэ, Марыя» быў пакладзены на музыку [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігарам Лучанком]] і ўвайшоў у рэпертуар ансамбля «[[Сябры (гурт)|Сябры]]»<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=qkqP-DfYlSs|title=«Авэ Марыя» - Алеся і Анатоль Ярмоленка «Сябры» 1993г.|access-date=2023-09-16}}</ref>/ Аўтар рамана «Палын-палын» (2016)<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=/&pubid=40044|title=Пазьняк Зянон, Пaлын-палын - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=Пазьняк Зянон, Пaлын-палын - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-09-16|archive-date=18 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230918112945/https://kamunikat.org/index.php?q=/&pubid=40044|url-status=dead}}</ref> і п’есы «Акупацыя» (2020)<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belarus-z-akupatsyyaj-zyanona-paz/|title=“Беларус” з “Акупацыяй” Зянона Пазняка|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2021-01-24|access-date=2023-09-16|last2=tanyasm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230918112943/https://www.racyja.com/kultura/belarus-z-akupatsyyaj-zyanona-paz/|archivedate=18 верасня 2023|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29838254.html|title=Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100|first=Сяргей|last=Навумчык|website=Радыё Свабода|date=2019-03-27|access-date=2023-09-16}}</ref>, [[Крыж Ордэн Пагоні|Крыжам Ордэнам Пагоні]] (2024) за найважнейшы ўнёсак у здабыццё незалежнасці Беларусі, нацыянальнае адраджэнне, абарону дэмакратыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=Рацыя|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. == Ацэнкі == [[Файл:Zianon Pazniak Warszawa 2.JPG|thumb|справа|Зянон Пазняк, Варшава, 2011]] Беларускі палітык і дыпламат [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] называе Зянона Пазняка галоўным героем таго часу, калі здабывалася беларуская незалежнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30149637.html|title=Пётра Садоўскі: Не магла зваліцца на галаву незалежнасьць. Гэта журналісцкі штамп|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2019-09-07|access-date=2023-09-16}}</ref>. Пісьменніца [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] сказала, што Зянон Пазняк у эміграцыі «мае справу не з рэальнай Беларуссю, а з той, якая ў яго ў галаве»<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/yon-mae-spravu-ne-z-realnayu-belarussyu-a-z-prydumanayu-aleksievich-raskrytykavala-paznyaka-praz-kalinouskaga/|title=Ён мае справу не з рэальнаю Беларуссю, а з прыдуманаю. Алексіевіч раскрытыкавала Пазняка праз Каліноўскага|website=belsat.eu|access-date=2023-09-16}}</ref>. Галоўны рэдактар часопіса [[ARCHE]] [[Валерый Булгакаў]] заўважыў, што рыторыка Зянона Пазняка фактычна не змяняецца з канца 1980-х<ref>[https://gazeta.arche.by/article/415.html gazeta.arche.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200628203511/https://gazeta.arche.by/article/415.html |date=28 чэрвеня 2020 }}</ref>. == Бібліяграфія == * Браслаўшчына. Мн., 1970; * Рэха даўняга часу. Мн., 1985; * Сапраўднае аблічча. — Мн., 1992; * Курапаты. Менск — Ню Ёрк, 1993; * Глёрыя Патрыя. Вільня, 2000. * [http://www.bielarus.net/pdf/ksiazka_2003_rok_srodek.pdf Гутаркі з Антонам Шукелойцем]. — Беларускія ведамасьці, Варшава; Таварыства Беларускай Культуры ў Летуве, Вільня, 2003. — 144 с.: іл. ISBN 9955-9337-8-X == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||519—520}} * {{крыніцы/ЭХЁХ|Позняк Зенон Станиславович}} * {{крыніцы/ХЁХ-1999|Позняк Зенон}} == Спасылкі == {{Commons|Zianon Paźniak}} * [http://www.pazniak.info Афіцыйны сайт Зянона Пазняка] * [http://www.bielarus.net Bielarus.net Беларуская Салідарнасць] * [http://www.narodnaja-partyja.org/ Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613180912/http://www.narodnaja-partyja.org/ |date=13 чэрвеня 2021 }} * [http://www.svaboda.org/archive/Zianon_Pazniak/latest/592/3045.html Блог на радыё «Свабода»] * [http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=kBidN2ffq0I З. Пазняк пра стварэнне «апазіцыі»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пазняк Зянон}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Актывісты супраць русіфікацыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага народнага фронту]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўна-Хрысціянскай Партыі — БНФ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (1994)]] [[Катэгорыя:Палітычныя эмігранты]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] n4guzdr3z1af2gmlpt23xarobkm0oiv 0 26366 5177638 5108203 2026-08-09T06:15:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177638 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стаповіч}} {{пісьменнік}} '''Казімі́р Свая́к''', сапраўднае імя '''Канстанцін Стаповіч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{lang-be-latin|Kazimir Svajak, Kazimier Svajak}}, гістарычнае напісанне імя {{lang-be-latin|Kanstanty Stepovič}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, [[паэт]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[літаратуразнавец]], [[каталіцтва|каталіцкі]] святар. Крыптанімы: ''К.С-ч; К. С.; К.Св; Каз. Св; Ко-ст; С.; K.S.''{{sfn|Беларусь|1995}} == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў сям’і селяніна-паў[[валока|валочніка]] Мацея Стаповіча, у сям’і было шасцёра дзяцей (у тым ліку браты [[Альбін Мацвеевіч Стаповіч|Альбін]] і Бернард<ref>Нарадзіўся 30.8.1907 года ў Баранях на Віленшчыне. Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. У 1939 годзе скончыў агранамічны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. У 1945 годзе прыехаў у [[Сопат (Польшча)|Сопат]], да 1952 года працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў [[Гданьск]]у, пасля ў [[Міністэрства сельскай гаспадаркі (Польская Народная Рэспубліка)|Міністэрстве сельскай гаспадаркі]] ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1972 годзе выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «{{нп5|Gromada – Rolnik Polski||pl|Gromada – Rolnik Polski}}». Пакінуў успаміны, у тым ліку пра свайго брата Казіміра Сваяка. Памёр 9.8.1982 года.</ref> Стаповічы). Жылі ў невялікай хаце, пакуль мясцовы памешчык Сволькен, якому Мацей служыў лесніком, не даў участак зямлі і драўніну на будаўніцтва новага дома. Новы дом у [[Барані (Астравецкі раён)|Баранях]] захаваўся да нашага часу. Скончыў пачатковую і Свянцянскую павятовую школы (1905). У 1906—1907 гадах жыў у [[Вільня|Вільні]], дзе пазнаёміўся з беларускім нацыянальным рухам. У 1908 годзе паступіў у [[Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|Віленскую каталіцкую духоўную семінарыю]]. У 1912 годзе захварэў на [[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]], у тым жа годзе напісаў першы верш «''На імяніны майго пробашча''». Зіму 1912—1913 гадоў правёў на курорце ў [[Закапанэ]]. У 1913 годзе ў газеце «[[Беларус (газета)|Беларус]]» друкуюцца яго творы. === Пасля высвячэння на святара === [[Файл:Kanstantyn Stapovič (Kazimier Svajak). Канстантын Стаповіч (Казімер Сваяк) (1915).jpg|міні|злева|Канстанцін Стаповіч, 1915]] Вучобу ў семінарыі скончыў у 1914 годзе, праз хваробу толькі ўвесну 1915 года быў высвечаны на ксяндза. Атрымаў першае прызначэнне вікарыем у [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]]. Неўзабаве Канстанціна Стаповіча перавялі ў [[Клюшчаны]], побач з роднымі Баранямі. 19 чэрвеня 1915 газета «Беларус» змясціла віншаванне ксяндзу Стаповічу з нагоды яго першай імшы ад жыхароў Клюшчан. У Клюшчанах Стаповіч стварыў хор, у якім, паводле [[Ян Драўніцкі|Яна Драўніцкага]], спявалі хлопцы і дзяўчаты з [[Вялікая Казаноўшчына|Вялікай Казаноўшчыны]], [[Будраны|Будрань]], [[Пятрашышкі|Пятрашышак]], [[Кісялі (Астравецкі раён)|Кісялёў]], [[Трашчаны|Трашчан]]. Стаповіч меў лірычны [[тэнар]], граў на [[скрыпка|скрыпцы]]. З хорам ён развучваў не толькі рэлігійныя, але і [[Беларуская народная песня|народныя беларускія песні]]: «''Чырвона каліначка''», «''Гусі''», «''Зялёны дубочак''», «''Салавейка''». Першае казанне на [[Беларуская мова|беларускай мове]] прагучала ў Клюшчанскім касцёле 21 лістапада 1915 года. [[Файл:Janka Bylina, Adam Stankievič, Kazimier Svajak.jpg|міні|[[Янка Быліна]], [[Адам Станкевіч]], Казімір Сваяк, 1916]] У Клюшчанах узнік нелегальны гурток «Хаўрус Сваякоў», галоўнай задачай якога была самаадукацыя на аснове хрысціянскай этыкі. У гуртку рыхтавалі і чыталі рэфераты, ладзілі канцэртна-дэкламацыйныя сходы, арганізоўвалі прадстаўленні (для пастаноўкі выкарыстоўваліся найчасцей п’есы самога Казіміра Сваяка), народныя бібліятэкі. У Клюшчанскай акрузе намаганнямі Стаповіча было адкрыта сем школ. Бараньская школа, адкрытая Стаповічам, месцілася ў бацькоўскай хаце, займала яе палову, потым перайшла да суседа — Вітаўта Буйкі. Адкрыў курсы падрыхтоўкі настаўнікаў. Падручнікі і школьныя прывозіў з Вільні. У канцы 1916 года за беларусізацыю касцёла Казіміра Стаповіча пераводзяць на [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беласточчыну]]. На Беласточчыне ён таксама спрабаваў увесці беларускую мову ў касцёле, але гэта было забаронена мясцовым [[пробашч]]ам. У 1917—1919 гадах хварэў, зноў паехаў у Закапанэ дзе адначасова працаваў капеланам кліматычнага шпіталя. У ліпені 1919 года па дарозе дамоў заехаў да ксяндза Язэпа Германовіча ([[Вінцук Адважны]]) у [[Лапеніца|Лапеніцу]] пад Ваўкавыскам. Там Стаповіч выступаў з казаннямі па-беларуску, прычыніўся да арганізацыі школ. Але неўзабаве з’явіўся пратэст мясцовых ксяндзоў супраць ужывання беларускай мовы ў касцёле. Узімку 1919—1920 года зноў у Закапанэ. З гэтага часу яго творы — вершы, апавяданні, эсэ, філасофскія эцюды, гумарэскі, публіцыстычныя артыкулы рэлігійнага і літаратурна-крытычнага зместу, у тым ліку нарыс пра [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], нататку пра аповесць «''[[Дзве душы]]''» [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], пачынаюць друкаваць у віленскіх беларускіх перыядычных выданнях. З Закапанэ прыехаў у [[Пабрадзе|Пабродзе]], дзе закончыў пісаць навуковую працу пра [[Уніяцкая царква на Беларусі|Унію]] на Беларусі для рэдакцыі «[[Беларуская крыніца|Крыніцы]]». Калі пачалася [[Польска-савецкая вайна|савецка-польская вайна]], Стаповіч пераязджае з Пабродзя ў Клюшчаны. У канцы 1920 года Канстанцін Стаповіч атрымлівае размеркаванне ў [[Засвір]] (пад уладай палякаў у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]), дзе служыў у [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Засвір)|Касцёле Найсвяцейшай Тройцы]]. Праз данос Сваяку было забаронена весці службы па-беларуску. У Засвір да Стаповіча прыязджаў мастак [[Рамуальд Ракіцкі]], сябра «Хаўрусу Сваякоў», які намаляваў абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Святога Язафата Кунцэвіча]] для галоўнага алтара. У гонар Святога Язафата Стаповіч устанавіў у парафіі 16 лістапада фестываль. Таксама прыязджаў кс. [[Вінцэнт Гадлеўскі]] з [[Жодзішкі|Жодзішак]], які рабіў казанні па-беларуску. Прыязджаў мастак [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], які падарыў Стаповічу некалькі абразоў. Увосень 1922 года стан здароўя Стаповіча пагаршаецца. Восень 1923 — вясну 1924 гадоў зноў правёў у Закапанэ. Вяртаецца ў [[Засвір]], але хварэе. У 1924 годзе ў Вільні выходзіць зборнік паэзіі Казіміра Сваяка «''Мая Ліра''»<ref>Новае выданне: ''Сваяк К. Мая ліра. Мн., 1992. — 39 с.''</ref>, зборнік аб’яднаў розныя творы Сваяка: вершы-медытацыі, вершы-звароты да Бога, вершы-імпрэсіі і вершы ў прозе, балады і жартаўлівыя прыпеўкі, вершы на евангельскія сюжэты. Узімку 1924—1925 гадоў зноў у Закапанэ, але стан здароўя пагаршаецца. Узімку 1926 года, баючыся смерці на чужыне, Канстанцін Стаповіч некалькі разоў просіць брата [[Альбін Мацвеевіч Стаповіч|Альбіна]] і кс. [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]] забраць яго з Закапанэ. Станкевіч паехаў за ім, з цягніка ў Вільні Стаповіча давялося выносіць ужо на руках. === Смерць і пахаванне === Паміраў у шпіталі Вільні, разам з ім быў ксёндз Адам Станкевіч. Памёр 6 траўня. 7 траўня цела перавезлі ў віленскі [[Касцёл Святога Мікалая (Вільня)|касцёл Святога Мікалая]], дзе сабралася беларуская грамадская супольнасць. Прамову казаў ксёндз [[Адам Станкевіч]]. Стаповіч прасіў у сяброў, каб яго пахавалі ў Клюшчанах, але пахавалі яго ў Вільні на могілках [[Роса]]. Хор [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] спяваў беларускія рэлігійныя песні. Згодна з жаданнем, выказаным у тастаменце, над магілай прагучалі ўсе тры мовы: кс. [[Вінцэнт Гадлеўскі|Гадлеўскі]] — па-беларуску, кс. Рэпаць — па-польску, кс. Чыбірас — па-літоўску. У 1936 годзе на адкрыццё помніка К. Стаповічу ў Вільню за 85 км прыйшла вялікая група моладзі з Клюшчан<ref>[https://www.racyja.com/wp-content/uploads/2016/05/02-Стаповічы.jpg Надмагільны помнік братам Казіміру і Альбіну Стаповічам]{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery perrow=2> Файл:Kanstantyn Stapovič (Kazimier Svajak). Канстантын Стаповіч (Казімер Сваяк) (1926).jpg|міні|Пахаванне Казіміра Сваяка, 7 траўня 1926 года. File:Photograph of the tombstone on the grave of Kazimir Svaiak (Kanstantsin Stapovich), installed in 1936.jpg|thumb|Надгробак на магіле Казіміра Сваяка, пастаўлены ў 1936 годзе. </gallery> == Творчасць == Друкаваўся з 1913 года («[[Biełarus|Беларус]]»). Аўтар адзінага зборніка вершаў «Мая ліра» (Вільня, 1924), вершаванага апавядання «Чарку дай, браце» (Вільня, 1926). Выступаў як [[Публіцыстыка|публіцыст]], пісаў драматычныя творы. Асобнымі выданнямі выйшлі «Янка Канцавы» (Вільня, 1920, 1924), «Купалле» (Вільня, 1930). Напісаў філасофскі дзённік «Дзея маёй мыслі, сэрца і волі» з «Аўтабіяграфіяй»<ref>Новае выданне: ''Сваяк К. Дзея маей мыслі, сэрца і волі: (з Аўтабіяграфіяй). 4-е выд. — Мн., 1992.''</ref>. == Памяць == У 1990 годзе [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] падчас візіту ў [[Ватыкан]] пры размове з папам унёс прапанову прылічыць Канстанціна Стаповіча да ліку блаславёных. 22 траўня 2016 года ў Вільні Таварыствам беларускай культуры ў Літве была ўсталявана мемарыяльная дошка ў памяць Казіміра Сваяка, якая месціцца па адрасе Didžioji g. 17<ref>{{Cite web |url=http://harodniaspring.org/files/images/svajak-2.jpg |title=Мемарыяльная дошка ў памяць Казіміра Сваяка |access-date=24 лютага 2020 |archive-date=24 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224210117/http://harodniaspring.org/files/images/svajak-2.jpg |url-status=dead }}</ref>. == Публікацыі == * {{Артыкул| аўтар = К. Сваяк. | загаловак = З кніг Эдды. (Верш)| спасылка = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2486/232915-1923-4.pdf?sequence=4&isAllowed=y | выданне =[[Новае жыццё (газета, 1923)|Новае жыцьцё]] | тып = газэта | год = 1923, 24 сакавіка | нумар = 4 | старонкі = 4 }} * {{Артыкул| аўтар =Kaz. Swojak.| загаловак =Polemika. W obronie «Krynicy». | спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/15379/69040m1923n17.pdf?sequence=46&isAllowed=y| мова = pl| выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год =14 października 1923 | нумар =17 | старонкі =7 }} * {{Артыкул| аўтар =[[Уладзіслаў Талочка|Spectator.]]| загаловак =K. Swojak. Moja lira. Wilnia, 1924. Str. 111. | спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/15379/69040m1924n9.pdf?sequence=59&isAllowed=y| мова = pl| выданне =[[Przegląd Wileński]] | тып =часопіс | год =18 maja 1924 | нумар =9 | старонкі =7, 8 }} * {{артыкул|аўтар =[[Уладзімір Самойла|Суліма]]. |загаловак = «COR ARDENS» К. Сваяк. «Мая Ліра», Беларускае выдавецкае Таварыства. Вільня — 1924 г.|спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2537/235125-1924-27.pdf?sequence=27&isAllowed=y|адказны =рэдактар-выдавец [[Мікалай Шыла|М. Шыла]]|выданне=[[Сын Беларуса]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=друкарня Левін і сын|год=15 жніўня 1924 |нумар=27| старонкі=2, 3}} * {{артыкул|аўтар =[[Уладзімір Самойла|Суліма]]. |загаловак =«COR ARDENS» К. Сваяк. «Мая Ліра», Беларускае выдавецкае Таварыства. Вільня — 1924 г. |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2537/235125-1924-28.pdf?sequence=28&isAllowed=y|адказны =рэдактар-выдавец [[Мікалай Шыла|М. Шыла]]|выданне=[[Сын Беларуса]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=друкарня Левін і сын|год=17 жніўня 1924 |нумар=28| старонкі=2, 3}} * {{артыкул|аўтар=[[Макар Краўцоў|Świetazar]].|загаловак=«Maja Lira» K. Swajaka.|спасылка=http://kamunikat.org/bielaruskaja_krynica.html?pub_start=570&pubid=38723|адказны=[[Тамаш Вайцяховіч|T. Wojciechowič]]|выданне=[[Крыніца (газета)|Biełaruskaja Krynica]]. Tydniowaja sialianskaja hazeta|тып=газэта|месца=[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва=«Pogon»|год=5 studnia 1926|нумар=1|старонкі=4, 5|archive-date=28 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028201816/https://kamunikat.org/bielaruskaja_krynica.html?pub_start=570&pubid=38723}} * {{артыкул|аўтар=[[Адам Станкевіч|Ks. Ad. Stankiewič]].|загаловак=Kazimir Swajak (Ks. K. Stepowič).|спасылка=http://kamunikat.org/bielaruskaja_krynica.html?pub_start=550&pubid=38738|адказны=[[Тамаш Вайцяховіч|T. Wojciechowič]]|выданне=[[Крыніца (газета)|Biełaruskaja Krynica]]. Tydniowaja sialianskaja hazeta|тып=газэта|месца=[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва=«Pogon»|год=16 traŭnia 1926|нумар=16|старонкі=1—3|archive-date=29 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029000611/https://kamunikat.org/bielaruskaja_krynica.html?pub_start=550&pubid=38738}} * {{артыкул|аўтар =[[Антон Луцкевіч|Ант. Навіна]]. |загаловак = «Казімір Сваяк»|спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2318/219737-1926-7.pdf?sequence=7&isAllowed=y|адказны =[[Аляксандар Вільчыцкі]]|выданне=[[Беларуская справа]]|тып=газэта|месца=[[Вільня ]]|выдавецтва=друкарня Левін і сын |год=14 траўня 1926|нумар=7 | старонкі=2, 5 }} * {{артыкул|аўтар =Каз. Сваяк.|загаловак =Чарку дай, браце...|спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-37.pdf?sequence=40&isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=11 лістападу 1926|нумар=37| старонкі=2, 3}} * {{артыкул|аўтар =Каз. Сваяк.|загаловак =Чарку дай, браце...|спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-38.pdf?sequence=41&isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=18 лістападу 1926|нумар=38| старонкі=2}} * {{Кніга |аўтар =Казімір Сваяк. |загаловак =«Дзея маей мысьлі, сэрца і волі.» |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2943 |выданне =4-е выданьне |месца =[[Менск]] |год =1992 |старонак =44 |archive-date =28 кастрычніка 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221028201821/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2943 }} * {{Кніга |аўтар =Казімір Сваяк. |загаловак =«Выбраныя творы» |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=23699 |адказны =Рэдактар: Ірына Багдановіч — укладаньне, прадмова, камэнтар |месца =[[Менск]] |выдавецтва =Беларускі Кнігазбор |год =2010 |старонак =472 |серыя =Серыя І. Мастацкая літаратура |isbn =978-985-6976-06-6 |archive-date =28 кастрычніка 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221028201817/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=23699 }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сваяк Казімір|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|247—248}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||255}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Сваяк Казімір}} * {{кніга|аўтар =Казімір Сваяк|загаловак =Выбраныя творы|месца = Мн .|год =2010|старонак =468|серыя =Беларускі кнігазбор |isbn =978-985-6976-06-6 |тыраж =1000}} * ''Цадко Алесь''. Вялікі паэт-духоўнік // «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальная газета»]], 10 сакавіка 2000 г., № 10 (255) * Vytautas Žeimantas. Kazimieras Svajakas — kunigas, publicistas, švietėjas // XXI amžius, 2010 saus. 29, 12-13 pusl.{{ref-lt}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сваяк Казімір (сапр. Стаповіч Канстанцін)|650}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web|author = [[Мікола Мікуліч]] |authorlink = |date = 2025-04-11|url =https://zviazda.by/sites/default/files/14-2025.pdf |title = «Ня траць надзеі нігдзе і ніколі…» |publisher = [[Літаратура і мастацтва]] № 14|access-date = |language = }} * [https://www.svaboda.org/a/27719073.html 20 нечаканых фактаў пра Казіміра Сваяка] // svaboda.org 16 мая 2016 * [http://www.westki.info/artykuly/1188/z-uspamіnau-pra-kazіmіra-svaiaka З успамінаў пра Казіміра Сваяка: (з успамінаў Бернарда Стаповіча, брата К. Сваяка)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081204130349/http://www.westki.info/artykuly/1188/z-uspamіnau-pra-kazіmіra-svaiaka |date=5 чэрвеня 2008 }} // WESTKI.info — інтэрнэт-газета Паазер’я і Віленшчыны: Нашы карані — Эл.рэсурс westki.info * ''Сваяк К.'' [http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=2943 Дзея маей мыслі, сэрца і волі: (з аўтабіяграфіяй)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172406/http://kamunikat.org/knihi.html?pubid=2943 |date=16 ліпеня 2019 }} (10,7 MB) 4-е выд. — Мн., 1992. — Эл.рэсурс kamunikat.org * ''Чакур Г.'' [http://astraviec.org/people/people23.php Да 115-й гадавіны са дня нараджэння Канстанціна Стаповіча]{{Недаступная спасылка}} // Астравеччына: Выдатныя людзі Астравеччыны — Эл.рэсурс astraviec.org — неафіцыйны сайт Астравеччыны {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сваяк Казімір}} [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Драматургі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Хормайстары Беларусі]] [[Катэгорыя:Сімвалісты]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] isptbqxmvy826zxb8j4sk8h2kswhtjl 0 28093 5177589 5064635 2026-08-08T19:29:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177589 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Жыльбер дэ Лануа''' ({{lang-fr|Gilbert de Lannoy}}; {{ДН|||1386}} — {{ДС|22|4|1462}}) — бургундскі падарожнік і дыпламат, мемуарыст. == Біяграфія == Паходзіў са старажытнага французскага роду, аселага ў [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], якая належала герцагам [[Бургундыя|Бургундыі]]. З трынаццаці гадоў вёў жыццё «дасканалага» рыцара: удзельнічаў у турнірах, [[крыжовыя паходы|крыжовых паходах]], шматлікіх войнах і міжусобіцах: [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайне]], [[Вайна арманьякаў і бургіньёнаў|барацьбе арманьякаў і бургіньёнаў]] у [[Францыя|Францыі]], [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Плантагенеты|Плантагенетаў]] у [[Англія|Англіі]]. Кавалер [[Ордэн Залатога Руна|Ордэна Залатога Руна]]. Шмат падарожнічаў ([[Германія]], [[Данія]], [[Іспанія]], [[Сірыя]], [[Егіпет]]), наведваў [[Святая Зямля|Святую Зямлю]] і іншыя традыцыйныя месцы паломніцтва, выконваў дыпламатычныя даручэнні розных манархаў. Здзейсніў два падарожжы па [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], у 1413—1414 і 1421 гадах. Першае адбылося пасля яго ўдзелу ў паходзе прускіх [[крыжакі|крыжакоў]] на [[Польшча|Польшчу]] і пралягала праз [[Ноўгарад]] і [[Пскоў]], [[Лівонія|Лівонію]] і [[ВКЛ]] (па маршруце [[Дынабург]] — [[Вільня]] — [[Трокі]] — [[Коўна]] — [[Мемель]] (Клайпеда)). Сустракаўся з вялікім князем [[Вітаўт]]ам, яго жонкай [[Ганна Святаслаўна|Ганнай]], дачкой [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’яй]] і ўнучкай Ганнай. Пад час другога падарожжа быў адначасова паслом англійскага караля [[Генрых V (кароль Англіі)|Генрыха V]] да манархаў Усходняй Еўропы — [[Ягайла|Ягайлы]], Вітаўта, візантыйскага імператара [[Мануіл II|Мануіла II]], з утапічнай мэтай стварэння шырокай кааліцыі дзяржаў на чале з Англіяй для крыжовага паходу супраць [[асманы|асманаў]]. Праехаў праз вялікалітоўскае [[Падолле]], у [[Каменец|Камянцы]] ізноў сустракаўся з Вітаўтам, прысутнічаў пры прыняцці ім пскоўскага і наўгародскага пасольстваў. Атрымаў каштоўныя падарункі, ахоўныя лісты і даручэнні да татарскага хана, стаўленіка Вітаўта. Працягнуў шлях у [[Канстанцінопаль]] праз [[Малдова|Малдову]] і [[Крым]]. Быў сведкам узвядзення пад кіраўніцтвам падольскага старосты Гедыгольда на процілеглым ад [[Белгарад-Днястроўскі|Белгарада]] беразе [[Днестр|Днястра]] вялікалітоўскага замка, на будоўлі якога былі заняты 12 тысяч чалавек і 4 тысяч вазоў. == Мемурыстыка == Лануа звяртаў увагу найперш на ваенна-тапаграфічныя характарыстыкі мясцовасці (стан фартыфікацый, шляхі зносін), але яго дзённікі змяшчаюць шмат іншых каштоўных звестак па гісторыі ВКЛ, у тым ліку этнаграфічнага зместу. Адзначыў наяўнасць у жыхароў ВКЛ асобнай мовы і існаванне 12 епархій. Гарлівы католік, папракаў Вітаўта за сувязь з [[гусіты|гусітамі]], парушэнне посту і іншае, але засведчыў моц і ўплыў дзяржавы, у гегемоніі якой на прасторы ад Ноўгарада да Крыма ён не сумняваўся. Місія Лануа скончыла доўгі перыядам насцярожана-варожага стаўлення да ВКЛ як да дзяржавы «[[сарацыны|сарацынаў]]» і садзейнічала распаўсюджванню ведаў пра яе ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. Так, нямецкі храніст [[Ульрых Рыхенталь]] (1420-я гады) спасылаўся на Лануа, калі вызначаў межы Еўропы: «Еўропа — гэта зямля, унутры якой мы знаходзімся, яна прылягае да [[Белая Русь|Белай Русі]], да [[Смаленск]]а, а праз іх — і да сапраўднай [[Турцыя|Турцыі]], да герцагства Літвы, Польшчы, [[Славонія|Славоніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Маравія|Маравіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://books.google.com/books?id=iOBaAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Voyages+Lannoy&hl=ru&ei=QgomTfPAHs6hOtDH6fgC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Voyages et ambassades de messire Guillebert de Lannoy, 1399—1450]. — Mons, MDCCCXL (1840). — 140 pр. * ''Gachet E.'' [http://books.google.com/books?id=IJ9AAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Voyages+Lannoy&hl=ru&ei=1AomTYTREcTpOeXXpP8C&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDYQ6AEwBDgK#v=onepage&q&f=false Examen critique des voyages et ambassades de Guillebert de Lannoy, 1399—1450]. — Bruxelles, 1843. — 51 pp. * ''Lelewel J.'' [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=27111&from=FBC Gilbert de Lannoy i jego podroze] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250220181658/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=27111&from=FBC |date=20 лютага 2025 }}. — Poznan, 1844. — 91 s. * ''Lelewel J.'' [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=150073&showContent=true Gilbert de Lannoy i jego podroze] // Rozbiory dzieł obejmujacych albo dzieje albo rzeczy polskie roznymi czasy. — Poznan, 1844. — S. 342—431. * Gilbert de Lannoy i jego podroze // Materyaly do dziejow polskich. Poznan, 1847. * ''Савельев П. С.'' [http://books.google.com/books?id=OUdDAAAAcAAJ&pg=PA153&dq=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F+1850&hl=ru&ei=0homTcKcHMvp4gaNqv3KCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDkQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false Очерк путешествия в прибалтийские страны, Великий Новгород и Псков, совершенного рыцарем Гильбертом де-Ланноа, в 1412—1414 годах] // Географические известия. — 1850. — январь, февраль, март. — С. 17—35. * ''Брун Ф. К.'' [http://www.library.chersonesos.org/showtome.php?tome_code=60&section_code=5 Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа // Записки Одесского общества истории и древностей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190605143559/http://www.library.chersonesos.org/showtome.php?tome_code=60&section_code=5 |date=5 чэрвеня 2019 }}. — Одесса, 1853. — Т. 3. — С. 433—465. * [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=21000&from=publication Aus den Voyaiges de Guillebert de Lannoy 1412 ff.] // Scriptores rerum Prussicarum. — Leipzig, 1866. — T. III. — P. 443—452. * [http://rapidshare.com/files/203441989/Vestnik_Yugo_Zapadnoj_i_Zapadnoj_Rossii_1867_07.pdf Путешествие по Литве в XV веке Жильберта де Лянуа] // Вестник Западной России. — 1867. — № 7. — С. 38—47. * ''Емельянов В.'' [http://ia311329.us.archive.org/0/items/universitetskia13vladgoog/universitetskia13vladgoog.djvu Путешествия Гилльбера де-Ланноа в восточные земли Европы в 1413—1414 и 1421 годах] // Киевские университетские известия. — 1873. — № 8. — С. 1—46. * Ulrichs von Richental Chronik des Constanzer Concils 1414 bis 1418. Herausgegeben von M. R. Buck. Tuebingen, 1882. * Новгород и Псков в начале XV в. (Гильбер де Ланноа) // Хрестоматия по истории СССР: С древнейших времен до конца XV века / Под ред. М. Н. Тихомирова. — М., 1960. — С. 545—549. * Литва и Украина в начале XV в. (по Гильберу де Ланноа) // Хрестоматия по истории СССР: С древнейших времен до конца XV века / Под ред. М. Н. Тихомирова. — М., 1960. — С. 661—666. * ''[[Алесь Белы|Белы А.]]'' [http://www.knihi.com/Ales_Biely/Pad_kryzom_Sviatoha_Hieorhija.html Пад крыжом Св. Георгія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190407233327/http://www.knihi.com/Ales_Biely/Pad_kryzom_Sviatoha_Hieorhija.html |date=7 красавіка 2019 }} // Падарожнiк. — 1996. — № 2. * ''Белы А.'' [http://autary.iig.pl/bely/www/encyklapedyja/l.htm Лануа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060205024421/http://www.autary.iig.pl/bely/www/encyklapedyja/l.htm |date=5 лютага 2006 }} // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн., 1997. — Т. 4. * ''Лялькоў І.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1737 Жыльбер дэ Ланаа: фламандзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XV ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123230647/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1737 |date=23 студзеня 2022 }} // Беларусь — Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага «круглага стала», Мінск, 18-19 мая 2001 г. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2002. — С. 47—52. * [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text.phtml?id=778 Великая Русь рыцаря де Ланноа] // Родина. — 2003. — № 12. — С. 76—79. * [http://window.edu.ru/window_catalog/files/r46997/mion-ino-center20.pdf Жильбер де Ланнуа]{{Недаступная спасылка}} // Великий Новгород в иностранных сочинениях XV — нач. XX века / Сост. Г. М. Коваленко. — М., 2005. — С. 25-27. * ''Мартынюк А.'' [https://www.academia.edu/35021885/ Кто подал Жильберу де Ланнуа идею поехать в Новгород, или о важности сопоставления источников] // Актуальные проблемы источниковедения. Материалы IV Международной научно-практической конференции. — Витебск, 2017. — С. 149—151. == Спасылкі == {{commonscat|Guilbert de Lannoy}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лануа Жыльбер дэ}} [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Постаці Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Ваенныя Францыі]] [[Катэгорыя:Рыцары]] [[Катэгорыя:Постаці Стагадовай вайны]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Сярэднявечча]] [[Катэгорыя:Падарожнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Падарожнікі ў Расію]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна]] gnyuonb23xai1jrwhuog97is3u1hdwl 0 30127 5177617 5139917 2026-08-09T00:48:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177617 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бядуля}} {{цёзкі2|Плаўнік}} {{Пісьменнік}} '''Змітро́к Бяду́ля''', сапраўднае імя '''Самуі́л Яфі́мавіч (Яўхі́мавіч) Пла́ўнік''' ({{lang-be-latin|Źmitrok Biadula|1}}; [[23 красавіка]] [[1886]], мястэчка [[Пасадзец]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|3|11|1941}}, каля [[Уральск]]а, [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], публіцыст і мовазнаўца [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання. Удзельнік [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку XX ст{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=159}}. У яго творах адлюстравана сучаснае і гістарычнае мінулае Беларусі, спалучаны рамантычна-пафаснае адлюстраванне рэвалцыйных падзей, часоў прыгоннага права і сацыяльных працэсаў грамадскага жыцця перыяду індустрыялізацыі і калектывізацыі вёскі. Выступаў як аўтар твораў для дзяцей, перакладчык, даследаваў пытанні этнаграфіі і фальклору. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Змітрок Бядуля з братамі.jpg|міні|злева|Злева направа: браты Мацвей, Самуіл, [[Ізраіль Плаўнік|Ізраіль Плаўнікі]]]] Самуіл Плаўнік нарадзіўся ў небагатай [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і ў мястэчку [[Пасадзец]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Бацька Хаім (Яфім, Яўхім) быў арандатарам, а зімой працаваў на лесанарыхтоўках. Часам ён займаўся дробным гандлем, любіў музыку — іграў на скрыпцы. Маці, Хана Плаўнік (у дзявоцтве Рабіновіч), працавала швачкай-каптурніцай<ref name="žybuĺ">{{cite web|url = http://belisrael.info/?p=6502|title = Змітраку Бядулю — 130|author = Віктар Жыбуль|authorlink = Віктар Вячаслававіч Жыбуль|date = 19-4-2016|publisher = belisrael.info|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220109103858/https://belisrael.info/?p=6502|archivedate = 9-1-2022|accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У Ханы і Хаімы было сямёра дзяцей: сыны Самуіл (1886—1941), Мацвей (1903—1988), Ізраіль (1905—1941), дочкі Марыя (1892—?), Ірына (1901—1976), Яўгенія (1903—1981), Зоф’я (1912—1998). Яшчэ двое дзяцей памерлі немаўлятамі<ref name="žybuĺ"/>. Дзед, адзіны ў мястэчку каваль і меднік, меў уласную бібліятэку. У яго на паліцы, акрамя [[Талмуд]]а і іншых рэлігійных кніг, стаялі тамы «Металічнае справы», «Геаметрыі», «Матэматыкі»<ref name="ССС">{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/semeynaya-saga-solovya.html|title = Семейная сага соловья|author = Людмила Рублевская|authorlink = Людміла Рублеўская|date = 9-4-2011|publisher = sb.by|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref> і інш. Яго дзеці — трое сыноў і чатыры дачкі, — атрымалі пачатковую адукацыю. Паміж старэйшай і малодшай дочкамі была розніца ў 25 гадоў<ref name="ССС" />. Самуілу з самага дзяцінства прыйшлося дапамагаць у гаспадарцы сваёй вялікай сям’і. На здольнасці і інтарэсы хлопчыка паўплываў бацька, які чытаў сваім дзецям кнігі. Будучы пісьменнік вучыўся ў пачатковай яўрэйскай школе — [[хедар]]ы, а пасля яе заканчэння — у школе рабінаў ([[Ешыбот|ешыбоце)]], з якой быў выгнаны за вальнадумства. Ведаў [[іўрыт]], [[ідыш]], беларускую, нямецкую, рускую і крыху польскую мовы. Нейкі час працаваў хатнім настаўнікам [[іўрыт]]а. З дзяцінства захапіўся чытаннем. Выпісваў кнігі з [[Вільня|Вільні]], [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург]]а, выпрошваў у заможных гаспадароў, шукаў у [[школа]]х, якія былі непадалёк. Як і браты, граў на скрыпцы<ref name="ССС" />. Першыя творы пісаў на іўрыце, пасля — на рускай мове. Перайсці на беларускую падказаў яму [[Вульф Сосенскі]] з мястэчка [[Даўгінава]], дзе хлопчыкам Самуіл навучаўся ў ешыбоце. === Пачатак актыўнасці. Віленскі і Менскі перыяды === [[Файл:Abrazki (1913).pdf|міні|злева|page=5|[[s:Abrazki (1913)|Абразкі]] (лац. «Abrazki») — першы зборнік Змітрака Бядулі, выдадзены выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» ў Санкт-Пецярбургу [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1913 г.]] Пасля ешыбота Самуіл Плаўнік працаваў хатнім настаўнікам, а з 1902 года канторшчыкам на лесараспрацоўках. Займаўся самаадукацыяй{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Яшчэ ў дзяцінстве Плаўнік складаў вершы на старажытнаяўрэйскай мове, але пачаткам яго літаратурнай дзейнасці лічыцца 1907 год, калі ён пачаў пісаць вершы на [[Руская мова|рускай мове]] і пасылаць іх у пецярбургскія часопісы. Там вершы хвалілі, але не друкавалі. Пачынаючы пісаць, ён арыентаваўся на старадаўнюю яўрэйскую літаратуру (тагачасныя рэлігійныя творы). Але пазней адмовіўся ад гэтай манеры пісьма і стаў вывучаць сучасную літаратуру. У 1909 годзе ў рукі Самуіла Плаўніка, дзякуючы яго сябру [[Вульф Сосенскі|Вульфу Сосенскаму]], які быў палітычным актывістам, трапіла беларускамоўная газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»<ref name="nacyjanaĺnaja">{{cite web|url = https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|title = Жыццёвы і творчы шлях Змітрака Бядулі|author = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|publisher = nlb.by|archiveurl = https://archive.today/20220109120850/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = live}}</ref>. Факт існавання «простанароднай» газеты ўразіў Самуіла Плаўніка. Знаёмства з беларускай газетай замацоўвае ягоны рэалістычны светапогляд. У 1910 годзе Плаўнік пачынае дасылаць свае вершы ў беларускую газету, але першыя творы не былі апублікаваныя, магчыма праз няспеласць яго творчасці. Першым надрукаваным творам Плаўніка стала імпрэсія на беларускай мове «Пяюць начлежнікі», надрукаваная з подпісам ''С. Плаўнік'' у 1910 годзе газетай «Наша ніва»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Плаўнік наладжвае сувязь з беларускай газетай і становіцца яе сталым карэспандэнтам. У 1911 годзе пад псеўданімам Змітрок Бядуля ў «Нашай Ніве» быў надрукаваны верш «Мой спеў». У 1911—1912 гадах таксама друкуюцца ягоныя рускамоўныя вершы ў часопісах для маладых літаратараў «На берегах невы» ([[Санкт-Пецярбург]]) і «Молодые порывы» ([[Вільня]]). У 1912 годзе пераязджае ў [[Вільня|Вільню]], дзе на сталую працу ўладкоўваецца ў беларускія культурныя арганізацыі{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Наладжвае знаёмства з такімі дзеячамі беларускага адраджэння, як [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Алаіза Пашкевіч]], [[Ядвігін Ш.]] і інш<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. Працаваў у выдавецкім таварыстве, змяшчаў вершы і артыкулы ў газеце «[[Biełarus]]». Удзельнічае ў віленскім беларускім грамадска-палітычным жыцці, у [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускім музычна-драматычным гуртку]]. У друку выступае з вершамі, апавяданнямі, публіцыстычнымі, гістарычна-папулярнымі артыкуламі. Апавяданні, напісаныя Змітраком Бядулям у тыя гады, у далейшым сталі класікай беларускай літаратуры. У 1913 годзе санкт-пецярбургскае выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» надрукавала яго першы зборнік вершаў «[[s:Abrazki (1913)|Абразкі]]» (арыгінальнае напісанне лацінкай: «Abrazki»){{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1914 годзе прызначаны сакратаром у «Нашай Ніве», дзе працаваў разам з [[Янка Купала|Янкам Купалам]]<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. [[Файл:Samuił Płaŭnik (Źmitrok Biadula). Самуіл Плаўнік (Зьмітрок Бядуля) (1910-19).jpg|міні|злева|Змітрок Бядуля. Вільня, 1914 г.]] З пачаткам нямецкай акупацыі Вільні ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] газета «Наша ніва» спыняе сваю дзейнасць. Улетку 1915 года Змітрок Бядуля з Вільні вярнуўся ў роднае мястэчка Пасадзец, але калі фронт наблізіўся да родных мясцін, то сям’я яго была вымушана ратавацца ад яўрэйскіх пагромаў (падзеі адлюстраваны ў паэме «Жыды», напісанай Бядулем у тым жа годзе<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/ns/2010/16/%E2%84%96_16_(959).html|title = З нагоды 124-годдзя з дня нараджэння Змітрака Бядулі|author = Юлія Аляшкевіч|authorlink = |date = 21-4-2010|publisher = pawet.net|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>). Самуіл Плаўнік пераязджае ў Мінск. Працуе ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1916—1917 гадах збліжаецца з [[Максім Багдановіч|Максімам Багдановічам]], яны разам жывуць у кватэры [[Дом, дзе жыў Змітрок Бядуля|дома на Мала-Георгіеўскай вуліцы № 12]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года ў творчасці Бядулі ўзмацняецца нацыянальная беларуская ідэя{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}, якая адлюстроўваецца ў публікацыях мінскай газеты «[[Вольная Беларусь]]» пад псеўданімам Ясакар. Уваходзіць у арганізацыйнае бюро [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]], створанай у траўні 1917 года ў Мінску, блізкай да [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], але з менш радыкальнай, на думку заснавальнікаў, ідэалогіяй{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў снежні 1917 года, разагнанага бальшавікамі, склаў пра яго справаздачу для газеты «Вольная Беларусь»<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/ns/2017/50/%E2%84%96_50_(1357).html|title = Каля Ўсебеларускага з’езду|author = |authorlink = |date = 13-12-2017|publisher = Наша Слова (pawet.net)|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 1918 годзе супрацоўнічаў з газетай «[[Беларускі шлях (газета, 1918)|Беларускі шлях]]», якая выходзіла за часам нямецкай акупацыі [[Мінск|Менска]] і падтрымлівала палітыку [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У публікацыях выступаў з незалежніцкіх беларускіх пазіцый, абараняў дэмакратыю, крытыкаваў [[бальшавізм]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Апрача таго, ён выступаў як прыхільнік супрацоўніцтва і добрых адносін яўрэяў і беларусаў, напісаў нарысы «Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі» (1918), «Да жыдоўства» (1919), «На дарозе да сваёй бацькаўшчыны» (1920, пра канферэнцыю [[Сіянізм|сіяністаў]], якая адбылася ў Менску ў снежні 1919). [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні|Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, час польскай акупацыі горада, 24 чэрвеня 1920 г. Змітрок Бядуля сярод удзельнікаў святкавання.]] З польскай акупацыяй у 1919 годзе стаў карэспандэнтам грамадска-палітычнага і літаратурнага часопіса «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», у пачатку 1920 года, калі рэдакцыя месцілася ў Менску, быў яго літаратурным рэдактарам{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. 6 лістапада 1919 года разам з [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], [[Макар Краўцоў|Макарам Краўцовым]] і [[Янка Купала|Янкам Купалам]] звяртаўся да старшыні [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Народных міністраў БНР]] [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] па атрыманне субсідый для газеты «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. Падтрымліваў намаганні па стварэнні беларускага войска, дапамагаў у рабоце [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] пры польскай адміністрацыі, выступаў у жанры «жаўнерскай песні»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. === Савецкая Беларусь === [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|міні|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з латвійскім паэтам [[Райніс|Янам Рэйнісам]], прыхільнікам беларускага нацыянальнага руху, у часе яго прыезду на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. Сядзяць (злева направа): З. Бядуля, [[Райніс|Я. Рэйніс]], [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]]. Менск, 19 лістапада 1926 г.]] Па ўсталяванні савецкай улады і паўторным [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнні незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] ў ліпені 1920 года падтрымаў курс на адраджэнне беларускай культуры і пазнейшую [[Беларусізацыя|беларусізацыю]], актыўна ўключыўся ў культурнае і грамадска-палітычнае жыцця савецкай Беларусі. Жыве ў Менску. З 1920 па 1926 гады Змітрок Бядуля працуе загадчыкам літаратурна-крытычнага аддзела газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]». У перыяд з 1921 па 1923 гады таксама рэдагуе дзіцячы часопіс «[[Зоркі (часопіс)|Зоркі]]». У ліку нямногіх старэйшых пісьменнікаў быў прыняты ў літаратурнае аб’яднанне «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», у 1926 годзе перайшоў ува «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1926 годзе пачаў працу ў [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] (Інбелкульт), быў першым рэдактарам краязнаўча-этнаграфічнага часопіса «[[Наш край (часопіс)|Наш край]]». Удзельнік менскай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў лістападзе 1926 года. 10 снежня 1928 года ў ліку дзесяці беларускіх дзеячаў культуры падпісаў хадайніцтва на імя старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалая Галадзеда]] аб вызваленні «''першага створцы і арганізатара Беларускага тэатру''» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], які дагэтуль быў асуджаны і адпраўлены на Салаўкі. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з моманту заснавання ў 1934 годзе. Няма звестак пра тое, што ў час [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]] 1930-х гадоў Змітрок Бядуля падвяргаўся арышту, пры гэтым вядома што арыштоўвалі яго брата [[Ізраіль Плаўнік|Ізраіля Плаўніка]], паэта і перакладчыка<ref>{{cite web|url = https://zviazda.by/be/news/20210423/1619196019-zmitrok-byadulya-gistoryya-zhyccya-u-pyaci-dakumentah|title = Змітрок Бядуля: гісторыя жыцця ў пяці дакументах|author = Людміла Рублеўская|authorlink = Людміла Рублеўская|date = 24-4-2021|publisher = zviazda.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220109124259/https://zviazda.by/be/news/20210423/1619196019-zmitrok-byadulya-gistoryya-zhyccya-u-pyaci-dakumentah|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = dead}}</ref>. Змітрок Бядуля трапляў пад крытыку ў друку за «[[нацыянал-дэмакратызм]]». У жніўні 1936 годзе разам з іншымі беларускімі літаратарамі ад імя [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР]] падпісаў зварот да ''«роднага, любага''» [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] з заклікам знішчыць «''бандыцкіх вылюдкаў''» з «''контррэвалюцыйнай трацкісцка-зіноўеўскай хеўры''»<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=13231|title = В. Рубінчык пра Якава Бранштэйна|author = Волф Рубінчык|authorlink = Уладзімір Рубінчык|date = 10-11-2017|publisher = |language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 1939 годзе ўзнагароджаны [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. === Апошнія гады. Смерць === [[Файл:Źmitrok Biadulia (Samuil Plaŭnik). Змітрок Бядуля (Самуіл Плаўнік) (1940).jpg|міні|злева|Змітрок Бядуля, 1940 г.]] У чэрвені 1941 года з наступам войскаў Германіі на СССР у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] эвакуяваўся з Беларусі. Вярнуўся з [[Хойнікі|Хойнікаў]] у Мінск, забраў маці і дабраўся з ёй да [[Барысаў|Барысава]], дзе паспеў сесці на цягнік, які ішоў у Расію. Нейкі час жыў у Піжме [[Ніжагародская вобласць|Горкаўскай вобласці]], потым разам з жонкай і дзецьмі ў пасёлку [[Новыя Бурасы]] [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе яны жылі да канца кастрычніка 1941 года<ref name=":0">{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=8411|title = Бядуліха|author = Віктар Жыбуль|authorlink = Віктар Вячаслававіч Жыбуль|date = 14-11-2016|publisher = belisrael.info|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. Памёр ад інфаркту ў [[эвакуацыя|эвакуацыі]] каля [[Уральск]]а (Казахстан), дзе і быў пахаваны. У пахаванні Змітрака Бядулі ўдзельнічаў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Другі Беларускі Дзяржаўны тэатр]], які ў гэты час гастраляваў ва Уральску. Было зладжана тэатральнае развітанне, труна стаяла на чырвоным узвышшы. Акцёры чыталі яго творы<ref name="ССС" />. === Перапахаванне === У лютым 2020 года адбылася эксгумацыя рэшткаў Змітрака Бядулі, самалётам іх даставілі ў Беларусь. Праз жаданне сваякоў рэшткі захоўваліся з бласлаўлення мітрапаліта ў [[Свята-Ільінская царква (Бабруйск)|Ільінскай царкве]] ў [[Бабруйск]]у, нягледзячы на тое што Бядуля быў [[Іўдаізм|іўдзеем]] і пазней атэістам. 3 лістапада 2020 года, у 79-ю гадавіну смерці пісьменніка, рэшткі даставілі ў [[Мінск]]. Шыльды, літары з надмагілля таксама былі прывезены ў Беларусь і перададзены ў [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры]] (філія Беларуская хатка). Рэшткі Змітрака Бядулі ўрачыста перапахавалі на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] Мінска, паніхіду адслужыў праваслаўны святар і іўдзейскі [[рабін]], на магіле ўсталяваны [[Праваслаўе|праваслаўны]] крыж з надпісам на рускай мове<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30927939.html|title = Як на Ўсходніх могілках Менску перапахавалі прах Зьмітрака Бядулі|author = |authorlink = |date = 3-11-2020|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 2021 годзе быў абвешчаны збор сродкаў на стварэнне надмагільнага помніка<ref>{{Cite web |url=https://www.warmuseum.by/news/sotrudnichestvo/zbor_srodka_dlya_stvarennya_pomnika_zmitraku_byaduli/ |title=Архіўная копія |access-date=26 мая 2023 |archive-date=26 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526172325/https://www.warmuseum.by/news/sotrudnichestvo/zbor_srodka_dlya_stvarennya_pomnika_zmitraku_byaduli/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 годзе, паводле «Рэспубліканскага плана мерапрыемстваў па правядзенні „Года гістарычнай памяці“», помнік Бядулю планавалася ўсталяваць<ref>https://edu.gov.by/kalendar-meropriyatiy/respublikanskiy-plan-meropriyatiy-po-provedniyu-v-2022-godu-goda-istoricheskoy-pamyati/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230202154018/https://edu.gov.by/kalendar-meropriyatiy/respublikanskiy-plan-meropriyatiy-po-provedniyu-v-2022-godu-goda-istoricheskoy-pamyati/ |date=2 лютага 2023 }}</ref>, аднак станам на травень 2023 года быў зроблены эскіз манумента, абвешчаны паўторны збор сродкаў на выраб і ўстаноўку<ref>Збор сродкаў на помнік Змітраку Бядулю — Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры (bellitmuseum.by)</ref>. 3 лістапада 2025 года быў адкрыты помнік з надпісам на беларускай мове (скульптар — [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргей Гумілеўскі]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://zviazda.by/news/pomnik-zmitraku-byadulyu-adkryli-na-uskhodnikh-mogilkakh-u-minsku/|title=Помнік Змітраку Бядулю адкрылі на Усходніх могілках у Мінску|website=zviazda.by|date=2025-11-03|access-date=2025-11-17}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Марыя Ісакаўна Плаўнік (дзявочае прозвішча Шыркес; 1900—1984), дзеці Зоя (1929—1975) і Яфім (1934)<ref name="ССС"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belisrael.info/?tag=mariya-plavnik-byadulya|title=Бядуліха|author=[[Віктар Жыбуль]]|first=|last=|website=belisrael.info|date=2016-11-14|access-date=2024-08-16}}</ref>. == Творчасць == === Дарэвалюцыйная творчасць === [[Файл:Жыды на Беларусi.pdf|міні|Нарыс Змітрака Бядулі «''[[commons:File:Жыды на Беларусi.pdf|Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі]]''». Менск, 1918.]] Пісаў неапублікаваныя вершы на [[Іўрыт|іўрыце]], пазней на рускай мове. Першы твор надрукаваны ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» ў 1910 годзе, ім стала імпрэсія на беларускай мове «Пяюць начлежнікі». У 1911—1912 гадах друкаваў вершы на [[Руская мова|рускай мове]] ў часопісах «На берегах Невы» ([[Санкт-Пецярбург]]) і «Молодые порывы» ([[Вільнюс|Вільня]]). У 1913 годзе апублікаваў зборнік лірычных імпрэсій «Абразкі» (выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», Санкт-Пецярбург). Для ранніх твораў, як для вершаў, так і для прозы быў характэрны [[рамантызм]]. Для таго, каб перадаць светапогляд і багацце духоўнага і культурнага жыцця чалавека наогул і сялян у асаблівасці, Бядуля імкнецца пераймаць [[Янка Купала|Янку Купалу]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У маладосці Змітрок Бядуля быў блізкі да [[Сімвалізм|сімвалістаў]], але элементы сімвалізму ў яго творчасці грунтаваліся на беларускай глебе, на фальклорна-міфалагічных вытоках. У беларускую літаратуру ён прынёс, як падкрэслівае [[Іван Навуменка]], адзнаку інтэлігентнасці, культ пачуцця, замілаванасць да прыгажосці, разлітай у навакольным свеце. Да ранняй лірыкі Змітрака Бядулі прымыкае яго першы зборнік імпрэсіяністычных замалёвак «[[s:Абразкі (Бядуля)|Абразкі]]» (1913), якія толькі адсутнасцю рыфмы адрозніваюцца ад вершаў. У большасці сваіх імпрэсій пісьменнік звяртаўся да прыроды, імкнуўся супрацьпаставіць убогаму вясковаму жыццю яе вечна маладую, паказваў зменлівую прыгажосць. Класікай беларускай літаратуры сталі апавяданні Змітрака Бядулі, напісаныя ў гэтыя ж гады: «Пяць лыжак заціркі» (1912), «Малыя дрывасекі» (1914), «На каляды к сыну» (1913), «Велікодныя яйкі» (1913), «Летапісцы» (1914). У 1923 годзе яны ўвайшлі ў першую кнігу апавяданняў Бядулі «[[s:На зачарованых гонях (Бядуля, зборнік)|На зачарованых гонях]]». У гэтых апавяданнях пісьменнік малюе тагачаснае цяжкае вясковае жыццё, часта без надзеі на будучае. Героі многіх апавяданняў — дзеці, якія галадаюць, не маюць магчымасці развіваць свае здольнасці, паміраюць. У сваіх творах пісьменнік імкнецца паказаць цяжкую долю працоўных («[[s:Ля вапеннай гары|Ля вапеннай гары]]»), расказвае пра гора людзей, якія пацярпелі ад пажару («[[s:Чырвоная казка|Чырвоная казка]]»), паказаць трагедыю селяніна ў сутыкненні з жорсткасцю жыцця («[[s:Без споведзі|Без споведзі]]»). Паказаць усю рэальнасць і складанасць сялянскага жыцця дапамагае менавіта блізкасць літаратара да гэтага жыцця і выдатнае разуменне душы сялянства. === Паслярэвалюцыйны перыяд === [[Файл:Uzvyšša 2.jpg|міні|Літаратурнае аб’яднанне «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]». 1 рад (злева направа): [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|В. Шашалевіч]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Максім Лужанін|М. Лужанін]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]; 2 рад: [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовіч]], [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]], З. Бядуля, [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Сяргей Міхайлавіч Дарожны|С. Дарожны]], [[Тодар Кляшторны|Т. Кляшторны]]. 1929 г.]] У паслярэвалюцыйны час выйшлі кнігі паэзіі «[[s:Пад родным небам (1922)|Пад родным небам]]» (1922), «Буралом» (1925), «[[s:Поэмы (Бядуля, 1927)|Паэмы]]» (1927), зборнікі апавяданняў «[[s:На зачарованых гонях (1923)|На зачарованых гонях]]» (1923), «[[s:Апавяданьні (Бядуля, 1926)|Апавяданні]]» (1926), «Выбраныя апавяданні» (1926), «Танзілія» (1927), «Дэлегатка» (1928), «Тры пальцы» (1930), «Незвычайныя гісторыі» (1931), «Па пройдзеных сцежках» (1940), аповесці «[[s:Салавей (Бядуля)|Салавей]]» (1928, [[Салавей (фільм)|экранізавана]] і пастаўлена ў 1937 годзе, [[Салавей (балет)|аднайменны балет]] у 1939 годзе), «Набліжэнне» (1935), «У дрымучых лясах» (1939, часопіс «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]»), двухтомны раман «Язэп Крушынскі» (1929—1932), «Выбраныя творы» (1934). Для дзяцей выдадзены кнігі «Качачка-цацачка» (1927, казка), «Вясной» (1928, вершы), «Гаспадарка» (1930, вершы), «Мурашка-Палашка» (1939, вершаваная казка), «Люцік» (1940, верш), «Хлопчык з-пад Гродна» (1940, паэма). Цяпер малавядомыя ваяцкія песні і патрыятычныя вершы, уключаныя ў зборнік «Пад родным небам» (1922), якія пазней не друкаваліся. Гэта публіцыстычныя, грамадзянскія вершы-заклікі, санеты патрыятычнага гучання. У той час Змітрок Бядуля напісаў некалькі паэм: «Беларусь», «У ясных Крушнях», «З сказаў буры і віхуры», «Дзед», у якіх супрацьпастаўляў цяжкае дарэвалюцыйнае жыццё новаму — светламу і шчасліваму. Пісьменніка цікавіла вусная народная творчасць, міфалогія, этнаграфія, краязнаўства. Як народная легенда была пазначана яго паэма «Госць», напісаная на аснове народнага падання і ўключаная ў зборнік «Паэмы» (1927). Цалкам на этнаграфічным і фальклорным матэрыялах створана паэма Змітрака Бядулі «Ярыла». На фальклоры [[Палессе|Палесся]] напісана паэма «Палескія былі». Пытанням этнаграфіі і фальклору прысвяціў ён шэраг артыкулаў, а ў 1924 годзе выдаў асобную кнігу «Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песнях і казках». Выдаў кнігу нарысаў «Дзесяць» (1930). Адметнай з’явай стала аповесць Змітрака Бядулі «Салавей» (1927), прысвечаная мінуўшчыне, часам прыгоннага права — казачна-прыгодніцкі і рамантычны твор. Паводле матываў аповесці быў пастаўлены балет «[[Салавей (балет)|Салавей]]». Няпросты лёс быў у сацыяльна-псіхалагічнага рамана «Язэп Крушынскі» (1929—1932). Па выхадзе першага тома крытыка папракала аўтара за слабую ідэйнасць твора, недастатковае адлюстраванне класавай барацьбы, [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Пісьменнік цяжка перажываў нападкі крытыкі; другі том рамана ён зрабіў больш «ідэйным», што не пайшло на карысць мастацкай праўдзе. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Язэп, зблудзіўшы ў цёмных крушнях,''<br /> ''Спаткаў пад кустам салаўя''<br /> ''І сябру мовіў прастадушна:''<br /> ''«Твая, брат, доля, як мая'' ''Дваім нам блутанай пуцінай''<br /> ''Прыйшлося шмат павандраваць.''<br /> ''Давай-жа песьняй лебядзінай''<br /> ''Былы наш посьпех апяваць»''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Зміцер Жылуновіч|Ц. Гартны]]. «Змітраку Бядулю (эпіграма)»''.<ref>ЛіМ. — 1932. — № 15 ад 5 жніўня. — С.4</ref> |} У 1930-х гадах Змітрок Бядуля напісаў аўтабіяграфічныя аповесці «Набліжэнне» (1935) і «У дрымучых лясах» (1939). Апошнім яго творам стала аповесць-казка «Сярэбраная табакерка» (1940). Упершыню яна цалкам была надрукавана толькі ў 1953 годзе. У аснове сюжэта аповесці матывы народнай казкі пра тое, як дудар-[[Палешукі|паляшук]] паланіў смерць, запазычаныя з фальклорных запісаў [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]]. З народнай казкі Бядуля зрабіў філасофска-павучальную прытчу аб барацьбе дабра і зла, жыцця і смерці. У суаўтарстве з Нохімам Рубінштэйнам выдаў кішэнны «Яўрэйска-беларускі слоўнічак» (пад сапраўдным прозвішчам, 1932). Шмат твораў і зборнікаў выйшлі па смерці і ў пасляваенныя гады: «Апавяданні» (1947), «Мае забавы» (1949, вершы), «Сярэбраная табакерка» (1958, казка і апавяданні), «Дзень добры!» (1979, вершы, казкі, апавяданні), асобныя вершы, казкі. У 1951—1953 гг. выйшаў збор твораў у 4-х, у 1985—1989 — у 5 тамах. Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі: ''Саша Пл-ік''; ''Ясакар''; ''мітро Бядуля'', ''Сымон Пустэльнік''; ''Іскра''; ''Святагор''; ''Ярыла Чырвоны''<ref name="БС">{{кніга|аўтар=|частка=Бядуля Змитрок|загаловак=Биографический справочник|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год=1982|том=5|старонкі=96|старонак=737|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Буралом (1925).pdf|«Буралом» (1925) Файл:На зачарованых гонях (1927).pdf|«На зачарованых гонях» (1927) Файл:Паэмы (Бядуля, 1927).pdf|«Паэмы» (арыг. «Поэмы) (1927) Файл:Салавей (1928).pdf|«Салавей» (1928) </gallery> === Перакладчыцкая дзейнасць === Пераклаў з [[ідыш]]а на беларускую мову аповесць [[Шолам-Алейхем]]а «Хлопчык Мотка» (1930), раман [[Саламон Давідавіч Годынер|Самуіла Годынера]] «Чалавек з вінтоўкай» (1933), кнігу [[С. Каган|Сары Каган]] «Апавяданні» (1940), з [[Украінская мова|украінскай]] — паасобныя вершы {{нп3|Юрый Якаўлевіч Будзяк|Юрыя Будзяка|uk|Будяк Юрій Якович}}, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], у тым ліку «{{нп3|Халодны Яр, верш|Халодны Яр|uk|Холодний Яр (вірш)}}», «{{нп3|Запавет, верш|Запавет|uk|Заповіт (вірш)}}», «Русалка», «Ведзьма», «Лілея» і іншыя<ref>{{нп3|Шаўчэнкаўскі слоўнік|Шевченківський словник|uk|Шевченківський словник}}: У двох томах / Інститут літератури імені Т. Г. Шевченка Академії Наук УРСР. — К.: Головна редакція УРЕ, 1978.</ref>. == Пасмяротныя выданні. Выбраная бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} * Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; рэдкалегія : В. В. Барысенка [і інш.]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі А. Д. Атаевай і В. Ю. Дэконскай. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985—1989. ** Т. 1 : Вершы, паэмы. — 1985. — 407 с., 1 л. партр. ** Т. 2 : Вершы ў прозе, лірычныя імпрэсіі, апавяданні. — 1986. — 351 с., 1 л. партр. ** Т. 3 : Аповесці. — 1987. — 358 с., 1 л. партр. — Змест: Салавей; Тры пальцы; Таварыш Мінкін; У дрымучых лясах. ** Т. 4 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 1. — 1987. — 375 с., 1 л. партр. ** Т. 5 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 2 ; Сярэбраная табакерка : казка ; Публіцыстычныя артыкулы. — 1989. — 519 с., [8] л. фат. * Выбранае: аповесці і апавяданні / Змітрок Бядуля; Уклад. і паслясл. Т. Тарасава. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1973. — 431 с. * В дремучих лесах: перевод с белорусского / Змитрок Бядуля; Составл. и вступ. статья Виктора Коваленко. — Москва: Художественная литература, 1975. — 428 с. * Апавяданні / Змітрок Бядуля. — Мінск: Народная асвета, 1973. — 158 с. * Салавей; Сярэбраная табакерка: аповесць. Казка: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. В. Каваленкі. — Мінск: Юнацтва, 1983. — 288 с. * Змитрок Бядуля (1886—1941) // Антология педагогической мысли Белорусской ССР / Составит.: Э. К. Дорошевич и др.; ред. кол.: М. А. Лазарук (отв.ред.) и др. Москва, 1986. С. 319—325. * Клад: сказки: (для дошкольного возраста) / Змитрок Бядуля; перевод с белорус. В. М. Казберука. — Минск: Юнацтва, 1986. — 31 с. * Дзень добры!: вершы, казкі, апавяданні: (для дашкольнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 88 с. * Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Берасцянка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1994. С. 11—193. * Салавей: аповесць: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. І. Навуменкі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1996. — 238 с. * Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Сінявочка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1998. С. 23—199. * Сярэбраная табакерка: апавяданні, казка: (для мал. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1997. — 272 с. * [[:s:Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі|Жыды на Беларусі]] / Змітрок Бядуля // ARCHE. — 2000. — № 3. — С. 23 — 31 (перадрук з выдання 1918 г.). * Салавей: аповесць, апавяданні: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 2000. — 222 с. * «Жыды» (паэма) // Анахну кан. — 2002. — № 7<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2387&Club_ID=1|title = Анахну Кан № 7|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133458/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2387&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>, 8<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2448&Club_ID=1|title = Анахну Кан № 8|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133520/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2448&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. * Рукапіс чарнакніжніка ХVIII веку (Багатыя матэрыялы па беларускай этнаграфіі) // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 1. (перадрук з часопіса «Вольны сьцяг», 1921 г.)<ref>{{cite web |url =https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2702&Club_ID=1 |title =Мы яшчэ тут № 1 |author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20220109110325/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2702&Club_ID=1 |archivedate =9 студзеня 2022 |accessdate = |url-status =dead }}</ref>. * На дарозе да сваёй Бацькаўшчыны // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 2. (перадрук з газеты «Беларусь», 1920 г.)<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2785&Club_ID=1|title = Мы яшчэ тут № 2|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133613/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2785&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. * Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006. — 496 с.<ref>{{cite web|url = http://kamunikat.org/download.php?item=13226-1.pdf&pubref=13226|title = Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006|author = |authorlink = |date = |publisher = kamunikat.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022|url-status = dead}}</ref> * Прытчы беларускіх сялян а большэвіках // Беларускі шлях. — 1918. — № 63. — С. [Перадрук: // ARCHE. — 2009. — № 3 (78). — Сакавік. — С. 611—612.] {{калонкі/канец}} == Памяць == [[Файл:Памятны знак Змітраку Бядулю.jpg|міні|Памятны знак у [[Даўгінава|Даўгінаве]], Вілейскі раён]] Імем Змітрака Бядуля названа [[Плошча Змітрака Бядулі (Мінск)|плошча]] ў Мінску, вуліцы ў [[Вуліца Змітрака Бядулі (Мінск)|Мінску]], [[Віцебск]]у, [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Жабінка|Жабінцы]], [[Лагойск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Таксама імем Змітрака Бядулі названа школа на яго радзіме, у вёсцы [[Пасадзец]] Лагойскага раёна, цяпер школа закрыта. Каля колішняга будынка школы ёсць музей творца, дзе захоўваецца аўтограф пісьменніка на рамане «Язэп Крушынскі» 1933 года<ref>{{cite web|url = http://news.tut.by/society/144329.html|title = «100 дорог»: Швейцария и «Виагра»|date = 6-8-2009|publisher = tut.by (web.archive.org)|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133637/http://news.tut.by/society/144329.html|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = 9-1-2022|url-status = }}</ref>. На будынку школы размешчана памятная дошка, каля будынка бюст аўтарства [[Заір Ісакавіч Азгур|Заіра Азгура]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=161}}. Таксама музей Змітрака Бядулі ёсць у горадзе [[Уральск]]у ([[Казахстан]])<ref name="ССС" />. Памятныя камяні з дошкамі ёсць у аграгарадку [[Ілья]] і [[Даўгінава|Даўгінаве]]<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. === Успаміны пра Змітрака Бядулю === * Плаўнік М. Успаміны пра Змітрака Бядулю. * Успаміны пра Змітрака Бядулю / Уклад.: Я. І. Садоўскі, К. А. Цвірка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1988. — 174 с. * Азгур З. И. Змитрок Бядуля // То, что помнится… : рассказ о времени, об искусстве и о людях / Заир Азгур. Мн., 1977. С. 179—191. * Аўрамчык М. Я. Зменлівае ўражанне / Мікола Аўрамчык // Знаёмыя постаці / Мікола Аўрамчык. Мн., 2004. С. 64—67. * Вольскі А. Дзядзька Змітрок / Артур Вольскі // Пачатковая школа. 1999. № 2. С. 34—35. * Грахоўскі С. І. Нібы ўчора было / Сяргей Грахоўскі // Так і было : артыкулы, успаміны, эсэ / Сяргей Грахоўскі. Мн., 1986. С. 28—32. * Кавалёў П. Н. Памятны аўтограф / Павел Кавалёў // На ўсё жыццё : нарысы, успаміны / Павел Кавалёў. Мн., 1986. С. 133—139. * Казека Я. З далечы гадоў / Янка Казека // Падарожжа ў маладосць : артыкулы, літаратурныя партрэты, успаміны / Янка Казека. Мн., 1984. С. 41—46. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бядуля Змітрок||392—393}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Бядуля Змітрок|139|}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Бядуля Змітрок||451—467}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|1|Бядуля Змітрок|539—540|}} * Бядуля Змітрок // Тэатральная Беларусь : у 2 т. / пад агульнай рэдакцыяй А. В. Сабалеўскага. Мінск, 2002. Т. 1. С. 191—192. * {{крыніцы/БП 1917-90|Бядуля Змітрок}} * Гарэцкі М. Бядуля пасля Кастрычніка : гісторыка-літаратурныя нататкі / Максім Гарэцкі // Творы / Максім Гарэцкі. Мінск, 1990. С. 364—369. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бядуля Змітрок|[[Віктар Антонавіч Каваленка|Каваленка В.]]|159—161|ref=Каваленка В.}} * Каліта І. Мова твораў Змітрака Бядулі як фразеалагічная скарбонка. // Svět v obrazech a ve frazeologii — World in Pictures and in Phraseology. Praha: Univerzita Karlova, 2017, с. 129—143. * Каліта, І. Эмацыянальная насычанасць як мастацкі сродак. // Rejestr emocjonalny języka, Siedlce: Akademie Podlaská, 2009, s. 51-54. * Каліта І. «Тры пальцы» Змітрака Бядулі ў чэшскім перакладзе. // МОВА, ЛІТЕРАТУРА, КУЛЬТУРА, ФОЛЬКЛОР, МИСТЕЦТВО НАРОДІВ СВІТУ: УНІВЕРСАЛЬНЕ Й УНІКАЛЬНЕ: Міжнародний проєкт. Колективна монографія : самостійне електронне видання / Т. П. Беценко та ін.; за заг. ред. Т. П. Беценко — Суми: видавничо-виробниче підприємство «Мрія-1», 2021. — 676 с. ISBN 978-966-566-783-4. С. 217—231. https://history.sumy.ua/research/books/9465-mova-litetratura-kultura-folklor-mystetstvo-narodiv-svitu-universalne-i-unikalne-kolektyvna-monohrafiia.html * Кульбянкова І. М. Эвалюцыя лірычнай творчасці Змітрака Бядулі: ідэйна-тэматычны і вобразны аспекты : метадычны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў:, 2004. — 46 с. * Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля пра нацыянальнае адраджэнне: (на прыкладзе невядомых і малавядомых твораў) / І. М. Кульбянкова // Беларускае Асветніцтва: вопыт тысячагоддзя: матэрыялы Міжнароднага кангрэса (Мінск, 20-21 кастрычніка 1998 г.). Мінск, 1998. Кн. 2. С. 32—34. * Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля — майстар «малой прозы» : вучэбны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў, 2000. — 47 с. * Лашкевіч В. А. Змітрок Бядуля — дзецям / В. А. Лашкевіч. — Мінск : Універсітэцкае, 1986. — 110 с. * Лойка А. А. Змітрок Бядуля (1886—1941) / А. А. Лойка // Гісторыя беларускай літаратуры : дакастрычніцкі перыяд : у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Мінск, 1989. Ч. 2. С. 364—376. * Марціновіч А. У душы… міласць да краю свайго: (пра дзяцінства З.Бядулі) / Алесь Марціновіч // Родная прырода. 1993. № 3. С. 24—25. * Мацюх М. Першы рэдактар — Змітрок Бядуля: (пра працу З. Бядулі ў час. «Наш край») / Мікола Мацюх // Падарожнік. 1996. № 1. 4-я с. укладыша паміж с. 10—11. * Навуменка І. Я. Змітрок Бядуля / Іван Навуменка. — 2-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2004. — 227 с. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры : у 2 кн. / уклад. В. В. Ашмян і інш. Мінск, 2001. Кн. 1. С. 456—490. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. Мінск, 1999. Т.1. С. 237—264. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. Выд. 2-е, дапрацаванае. Мінск, 1998. С. 457—491. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А.]] Дакастрычніцкая творчасць Змітрака Бядулі: сувязь з эстэтыкай сімвалізму і імпрэсіянізму / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. Мінск, 2000. С. 261—283. * Мельнікава З. П. Творчасць Змітрака Бядулі першай трэці XX стагоддзя ў святле гісторыка-функцыянальнага даследавання / З. П. Мельнікава // Беларускае гісторыка-функцыянальнае літаратуразнаўства / З. П. Мельнікава. Брэст, 2003. С. 93—251. * [[Л. Ц. Пракопчык|Пракопчык, Л. Ц.]] Бядулеў Пасадзец / Леанід Пракопчык // «Дрэмле памятка дзён…» : краязнаўчыя нарысы / Леанід Пракопчык. Мінск, 1991. С. 114—121. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 2. Дапаўненні да папярэдніх тамоў; Летапіс жыцця і творчасці; Дадатак|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|том =9. Кн. 2|старонкі = |старонак = 414|серыя = |isbn = 985-02-0661-6|тыраж = |ref = Збор твораў Т. 9 Кн. 2.}} {{калонкі/канец}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128805}} * {{cite web|url = https://knihi.com/Zmitrok_Biadula/|title = Змітрок Бядуля. Выбраныя творы|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Беларуская Палічка|Беларуская палічка]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} * {{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=271995|title = «Жонка была вышэйшая на дзве галавы. На вуліцу стараліся ісці паасобку». Невядомыя факты пра Змітрака Бядулю|author = Дзяніс Марціновіч|authorlink = Дзяніс Марціновіч|date = 23-4-2021|publisher = nn.by|language = be|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}} * {{cite web|url = https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|title = Жыццёвы і творчы шлях Змітрака Бядулі|author = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|publisher = nlb.by|language = be|archiveurl = https://archive.today/20220109120850/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = live}} * {{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31218591.html|title = 20 нечаканых фактаў пра Зьмітрака Бядулю, які нарадзіўся 135 гадоў таму|author = Васіль Дэ Эм|authorlink = Васіль Дранько-Майсюк|date = 23-4-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бядуля Змітрок}} [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з іўрыта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] 6s8mlwojk51oy128wi4jssd7neaojqi 0 30486 5177727 5144574 2026-08-09T09:34:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177727 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юхневіч}} {{пісьменнік}} '''Кастусь Юхневіч''', поўнае імя '''Канстанцін Аляксандравіч Юхневіч''' ({{ДН|15|12|1896}}, в. [[Пушкарышкі]] Новааляксандраўскага пав. Ковенскай губ. (цяпер [[Браслаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — {{ДС|14|8|1971}}, [[Браслаў]]) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. == Біяграфія == Скончыў гарадскую школу ў Дзвінску (цяпер [[Даўгаўпілс]], [[Латвія]]), вучыўся ў сельскагаспадарчай школе ў [[Шаўлі|Шаўлях]] (цяпер [[Літва]]). Падчас [[1СВ|1-й сусветнай вайны]] мабілізаваны ў Рускую імператарскую армію. Станам на май 1917 года яфрэйтар 4-га Польскага стралковага палка Польскага корпуса, ваяваў на Аўстрыйскі фронце, 4 чэрвеня 1917 года з флегмонай левай ступні выбыў з палка, 25 чэрвеня 1917 года дастаўлены ў лазарэт № 5 у Таганрогу<ref>{{Cite web|url=https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_gospital22059766/|title=Юхневич Константин Александрович Ранен/контужен. Картотека потерь|website=gwar.mil.ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_gospital21103839/|title=Юхневич Константин Александрович Болен. Картотека потерь|website=gwar.mil.ru}}</ref>. У 1917 годзе вярнуўся дадому на Браслаўшчыну. Займаўся беларускай асветнай працай сярод насельніцтва, арганізацыяй кааперацыі. У 1920-я гады ўваходзіў у кіраўніцтва [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]], які дзейнічаў у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. З 1926 года ў кіраўніцтве партыі «[[Беларускі сялянскі саюз]]». Супрацоўнічаў з газетай «[[Сялянская ніва]]», выступаў на яе старонках як публіцыст. У 1928 годзе за беларускую патрыятычную дзейнасць арыштаваны польскімі ўладамі, два месяцы правёў у [[Лукішская турма|Лукішскай турме]] ў [[Вільня|Вільні]]. Вызвалены пасля абрання паслом у Сейм Польскай Рэспублікі і атрымаў дэпутацкую недатыкальнасць. Палітычную дзейнасць не спыняў да канца 1930-х гадоў. Публікаваўся на старонках часопісу «[[Новы шлях (1933)|Новы шлях]]». Рэпрэсаваны савецкімі ўладамі. Пасля вяртання з лагераў жыў у Браславе. Загінуў у аўтамабільнай катастрофе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Новы шлях. № 2, 1937. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Канстанцін Юхневіч|год=2012|спасылка=https://kamunikat.org/?pubid=23492|выданне=[[Беларускі Рэзыстанс (часопіс)|Беларускі Рэзыстанс]]|нумар=1 (12)|мова=be-tarask|старонкі=44-50|archive-date=10 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410105409/https://kamunikat.org/?pubid=23492}} {{DEFAULTSORT:Юхневіч Канстанцін Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага сялянскага саюза]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі]] 8fozdggx7d3yn9q6qgklynw9pwy6umu 0 31053 5177623 5150864 2026-08-09T03:36:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177623 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Верас, значэнні}} {{Пісьменнік}} '''Зо́ська Ве́рас''', сапр.: '''Людві́ка Анто́наўна Сіві́цкая-Во́йцік'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменніца]] і [[грамадскі дзеяч]]. Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]]. У [[Мінск]]у супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка, Мінск|Беларускай хаткай]]», працавала ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле]] [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў. З 1923 года жыла ў [[Вільня|Вільні]]. Друкавала артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву. У 1980-я гады вакол яе гуртавалася беларуская інтэлігенцыя. == Псеўданімы == У псеўданіме ''Зоська Верас'' пісьменніца Людвіка Сівіцкая зашыфравала дзень уласнага нараджэння — 30 верасня<ref>[https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html Хто спаліў «Лясную хатку»? Да 130-х угодкаў Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001093946/https://d12o51dv9ktkvg.cloudfront.net/a/32057959.html |date=1 кастрычніка 2022 }}</ref>. Выкарыстоўвала таксама псеўданімы: ''А. Войцікава''; ''Мама''; ''Мірко''; ''Л. Савіцкая''; ''Шара Пташка''. == Сям’я == [[Выява:Zos'ka Veras.jpg|thumb|200px|left|З. Верас у сцэнічным касцюме. 1913 год.]] Нарадзілася ў сям’і вайскоўца Антона Сівіцкага і Эміліі Садоўскай, якія паходзілі з Гарадзеншчыны<ref name="ГВ">[https://web.archive.org/web/20100915214012/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=187 Галіна Войцік. ЗОСЬКА ВЕРАС. СЭРЫЯ «ПАРТРЭТЫ ВІЛЕНЧУКОЎ»]</ref>, у 1892 годзе. Як і ў шмат якіх шляхецкіх сем’ях, дома размаўлялі па-польску<ref name="ГВ"/><ref name="ЗВ">[http://kuferak.iatp.by/text01.htm Зоська Верас. З АЎТАБIЯГРАФII] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302115056/http://kuferak.iatp.by/text01.htm |date=2 сакавіка 2012 }}</ref>. Гісторык [[Генадзь Каханоўскі|Г. Каханоўскі]] зацікавіўся постаццю прадзеда Людвікі Сівіцкай [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Iгната Кулакоўскага]], які яшчэ ў 1834 г. у пісьме на імя расійскага міністра асветы пісаў пра неабходнасць даць беларускаму народу адукацыю «с учётом национальной самобытности здешних людей». Праўнучка захавала дыплом аб выбранні даследчыка беларускіх старажытнасцей i педагога І. Кулакоўскага сябрам Навуковага таварыства ў Даніі. Ён меў гонар таксама быць сябрам навуковых таварыстваў у Вільні, Варшаве, Пецярбургу<ref name="ГВ"/>. Дзед Людвікі па матчынай лініі Людвік Садоўскі быў знатным пчаляром і садаводам, ён вучыўся ў Варшаве ў К. Лявіцкага, імем якога названа канструкцыя рамачнага вулля, прапанаваная Лявіцкім у 1882 г.<ref>[http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html Улей Левицкого — немного в историю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110930235635/http://v-zzz.ru/kms_prodlog+show+ids-367.html |date=30 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref> Людвік добра ведаў беларускую мову і карыстаўся ёю ў размовах з сялянамі<ref name="ГВ"/>. Бацька Людвікі, Антон Міхайлавіч Сівіцкі, быў родам з Гродна, скончыў Гродзенскую мужчынскую гімназію<ref name="СВ">[http://www.harodnia.com/sl044.php Сівіцкая-Войцік Людвіка Антонаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110212170553/http://harodnia.com/sl044.php |date=12 лютага 2011 }}</ref>, называў сябе ліцвінам<ref name="ЗВ"/>, ён шмат чытаў, любіў паэзію, яго ўлюбёнымі паэтамі былі [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]] i [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]<ref name="ЗВ"/>. == Біяграфія == Пачатковую адукацыю, у тым ліку і музычную, атрымала ад бацькоў<ref name="ЗВ"/><ref name="СГП">[http://ggau.by/nowosti/staraya-grodzenskaya-patryjotka-zoska-veras.html Старая Гродзенская патрыётка Зоська Верас!]{{Недаступная спасылка}}</ref>, а ў 1904 паступіла ў прыватнае гандлёвае вучылішча Л. Валадкевіч у [[Кіеў|Кіеве]]. У 1905 жыла ў [[Луцк|Луцку на Валыні]]. Пасля смерці бацькі ў 1908 пераехала разам з маці ў радавы маёнтак {{нп3|Альхоўнікі||pl|Olchowniki}} (па іншых крыніцах — маёнтак Крыштапарова) [[Сакульскі павет|Сакольскага павета]]. Скончыла прыватную жаночую гімназію Кацярыны Баркоўскай, якая мясцілася ў камяніцы Стэфана Баторыя ў [[Гродна|Гродне]] (1912), 10-месячныя садоўніцка-агародніцка-пчалярскія курсы<ref name="СГП"/> і 6-тыднёвыя ваенныя санітарныя курсы ў [[Варшава|Варшаве]] (1914). Падчас вучобы ўваходзіла ў [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]], які меў на мэце пашыраць веды пра Беларусь, яе гісторыю, культуру, мову, развіваць нацыянальную свядомасць. Займалася літаратурнай творчасцю, друкавалася ў газеце [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва»]]. У 1913 гурткоўцамі выдадзены [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] на беларускай мове літаратурны альманах «Kołas biełaruskaj niwy» («Колас беларускай нівы»), куды ўвайшлі між іншага творы Л. Сівіцкай (пад псеўд. Шара Пташка), яна ж была аўтарам уступнага артыкула. [[File:Fabijan Shantyr.jpg|thumb|150px|злева|[[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]]]] 3 1915 у [[Мінск]]у. Працавала сакратаркай у [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускім нацыянальным камітэце]], у [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый 1917|Цэнтральнай радзе беларускіх арганізацый]], [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамадзе]]. У тым жа годзе пазнаёмілася з [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіянам Шантырам]], які быў на 5 гадоў старэйшы за яе<ref name="ФФ">[https://nn.by/?c=ar&i=99928 Фабіян! Фабіян!..]</ref>. У іх завязаліся рамантычныя адносіны. Фабіян жыў у [[Бабруйск]]у, але часта наведваўся ў [[Мінск]]. Ён удзельнічаў у рабоце клуба «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]» ў 1916—1917 і быў актыўна залучаны ў грамадскім жыцці. Зоська таксама наведвала яго ў Бабруйску, нават пасля арышту Фабіяна, які адбыўся ў 1918 годзе, у выніку чаго Шантыр апынуўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасной турме]]. У сваіх лістах і ўспамінах З. Верас называе Ф. Шантыра мужам, але пабрацца ім не выпала<ref name="ФФ"/>. У лісце да [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]] Зоська ўскладае віну за гэта на [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]], які, паводле аўтаркі ліста, узвёў паклёп на яе ў вачах Ф. Шантыра<ref name="ФФ"/>. У канцы 1918 г. З. Верас пакідае Мінск з прычыны хваробы маці і вяртаецца ў дзедаў маёнтак — Альхоўнікі<ref name="ФФ"/>. У 1919 г. у Зоські Верас нарадзіўся сын Антон, яго бацька [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] быў расстраляны ў 1920 г<ref name="ГВ"/>. Жывучы ў Альхоўніках, Людвіка пісала вершы, прысвечаныя найчасцей малому сыночку. У 1922 г. Людвікін дзед памёр, і маёнтак давялося прадаць<ref name="СГП"/>. У 1923 годзе ў лясным масіве на Панарскіх узгорках пад Вільняй разам з [[Антон Іванавіч Войцік|Антонам Войцікам]] пабудавалі прасторную хатку з галінак дрэў, абмазаных глінай так, як гэта рабілася ва Украіне<ref name="СГП"/> У 1926 г. Зоська Верас выйшла замуж за Антона Войціка, маладыя павянчаліся ў Віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|Касцёле Святога Мікалая]]<ref>[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&date=20050203&id=389&f=a Обретение Вильни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203010058/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&date=20050203&id=389&f=a |date=3 лютага 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. У гэтым шлюбе 1 ліпеня 1927<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=10801 Памерла Галіна Войцік]</ref> нарадзілася дачка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна]], у замужжы Луцкевіч. У 1924—1929 гг. працавала адміністратарам рэдакцыі газет [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], у 1927—1931 гг. — рэдактар дзіцячага часопіса [[Заранка (1927)|«Заранка»]], пісала для яго апавяданні, а ў 1934—1935 гг. — дзіцячага часопіса [[Пралескі (1934)|«Пралескі»]], у 1928—1939 гг. — старшыня Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала», адначасова (1934—1938) — рэдактар пчалярскага часопіса «[[Беларуская борць (1934)|Беларуская борць]]» (Вільня). У 1946 годзе Антона Шантыра арыштавалі і асудзілі. Ні маці, ні сястра не ведалі, дзе знаходзіцца Антон і што з ім<ref>[http://ipcentr.org/news/bol_vospominanij/2009-09-15-467 Боль воспоминаний]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Пасля таго, як у 1944 г. была закрыта [[Віленская беларуская гімназія]], у 1945 г. ліквідаваны [[Беларускі музей імя І. Луцкевіча]], а ў 1948 г. раптоўна памёр муж, у жыцці пісьменніцы наступіў цяжкі перыяд, які пазней яна звала «''летаргічным сном''». У 1956 г. Антон нечакана вярнуўся дамоў са сталінаўскіх лагераў, цяжка хворы<ref>[http://media.catholic.by/nv/n34/art21.htm Д. Бічэль. Сустрэчы з Зоськай Верас]</ref>: 10 гадоў ён быў пазбаўлены права ліставацца з маці<ref name="ГВ"/>. Толькі ў 1961 г. Зоська Верас была «адкрытая» [[Арсень Ліс|Арсенем Лісам]], які збіраў у вільнюскіх архівах матэрыял для сваёй дысертацыі, пасля гэтага яе пачалі наведваць пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, студэнты. У канцы 1980-х вакол Зоські Верас гуртавалася беларуская інтэлігенцыя Вільнюса. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1982). {{external media | topic = | subtopic = | width = | image1 = [http://holm.km.ua/wp-content/uploads/2017/10/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B0-%D0%97%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81.jpg Магіла на Панарскіх могілках] | audio1 = | video1 = }} Памёрла ў 1991 годзе, пахавана на [[Панарскія могілкі|Панарскіх могілках]] побач з магіламі маці, мужа і сына<ref name="ГВ"/>. == Грамадская дзейнасць == [[Выява:Зямкевіч, Леўчык, Верас.jpg|250px|thumb|[[Гальяш Леўчык]], Зоська Верас, [[Рамуальд Зямкевіч]]]] Удзельніца [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі|Гродзенскага гуртка беларускай моладзі]] (1909—1913), дзе была за бібліятэкарку і сакратарку<ref name="СГП"/>. Падчас удзелу ў гуртку іграла ў пастаноўцы п’есы «[[Па рэвізіі]]» ў лютым 1910 г. Пантурчыху, а ў «Модным шляхцюку» ў лютым 1911 г. — Ганку. Паказ апошняй прайшоў на кватэры ў Л. Сівіцкай<ref name="СВ"/>. Удзельнічала ў выданні альманаха «Колас беларускай нівы» (Гродна, 1913). Кантактавала з газетай «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», віленскімі выдавецтвамі, перапісвалася з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. Луцкевічам]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскім]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласавым]]. [[File:Zapiska-bogdan.jpg|thumb|злева|Запіска Максіма Багдановіча Зосьцы Верас, напісаная падчас гульні моладзі на вечарынцы. г. Мінск. 1917 г.]] Падчас [[Першая сусветная вайна|1-ай сусветнай вайны]] разам з маці, Эміліяй Сівіцкай, эвакуіравалася ў [[Мінск]]. Супрацоўнічала з «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хаткай]]», дзе пазнаёмілася з [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]] і яго дачкой [[Ванда Лявіцкая|В. Лявіцкай]], а таксама з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смолічам]] і [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубком]], пасябравала з [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановічам]]. У 1916—1917 працавала ў Мінскім аддзеле [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У 1917 г. Зоська Верас удзельнічае ва [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім кангрэсе]]. Ладзіла батлеечныя вечарынкі, спрабавала арганізаваць выданне беларускіх падручнікаў. З 1923 г. жыла ў Вільні. Апекавала беларускіх палітычных вязняў, якія сядзелі ў віленскай турме «[[Лукішская турма|Лукішкі]]». Вынесла з «Лукішак» вершы [[Міхась Машара|М. Машары]] і выдала за свой кошт яго першы зборнік «Малюнкі» (1928)<ref>[http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf Імёны свабоды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923173636/http://www.arlou.org/tvory/Imiony-Svabody.pdf |date=23 верасня 2015 }}</ref>. Друкавала свае творы ў часопісах «Шлях моладзі», «Студэнцкая думка», дзе выступала разам з [[Наталля Арсеннева|Н. Арсенневай]]. З. Верас ліставалася і сябравала са шматлікімі беларускімі грамадскімі дзеячамі ды літаратурнымі асобамі: [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталём Скалабанам]], [[Янка Саламевіч|Янкам Саламевічам]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Данутай Бічэль-Загнетавай]], [[Зыгмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Зыгмунтам Абрамовічам]], [[Ларыса Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Вольга Іпатава|Вольгай Іпатавай]], [[Сяргей Панізнік|Сяргеем Панізнікам]], [[Уладзімір Содаль|Уладзімірам Содалем]] і г. д<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24352037.html Партызанка Зоська Верас]</ref>. У «Лясной хатцы» бывалі пісьменнікі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Яраслаў Сільвестравіч Пархута|Я. Пархута]], [[Рыгор Барадулін|Р. Барадулін]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Данута Бічэль-Загнетава|Д. Бічэль-Загнетава]], [[Алесь Бачыла|А. Бачыла]], мастакі [[Аляксей Антонавіч Марачкін|А. Марачкін]], [[Віктар Маркавец]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Я. Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|В. Целеш]], [[Алесь Цыркуноў|А. Цыркуноў]], вучоныя-літаратуразнаўцы [[Адам Мальдзіс|А. Мальдзіс]], [[Янка Саламевіч|Я. Саламевіч]], [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Г. Кісялёў]], [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|В. Скалабан]]<ref name="ГВ"/>. [[Рыгор Барадулін]] падкрэсліў непаддзельную цікавасць З. Верас да грамадскага жыцця на працягу амаль цэлага стагоддзя такімі радкамі<ref name="РББ">[http://www.rv-blr.com/vershu/view/74413 Бяседа]{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{Цытата|Да часу маючы інтэрас,<br/> Не зачыняючы дзьвярэй,<br/> Гаворыць зь векам<br/> Зоська Верас,<br/> Як з братам,<br/> Што крыху старэй.}} У 1988 г. Зоська Верас разам з зяцем [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] стварылі спачатку клуб [[Сябрына (Вільня)|«Сябрына»]], а 4 лютага 1989 г. заснавалі Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. == Творчасць == [[Выява:Z. Veras.jpg|thumb|200px|left]] Дэбютавала ў 1907 (часопіс «Падснежник», Кіеў). На беларускай мове выступіла з «абразкамі» пад псеўданімам '''Мірко'''<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref> ў 1911 (газета «Наша ніва»). У час эвакуацыі ў [[Мінск|Мінску]] Зоська Верас піша вершы, лірычныя абразкі. Аўтарка «[[Беларуска-польска-руска-лацінскі батанічны слоўнік|Беларуска-польска-расейска-лацінскага батанічнага слоўніка]]» (Вільня, 1924; арыгінал захоўваецца ў Нью-Ёрку), брашуры «Гісторыя ўжывання зёлак у лячэнні» (1934), кнігі вершаў і апавяданняў для дзяцей «Каласкі» (1985). Напісала ўспаміны пра [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] («Пяць месяцаў у Менску»)<ref>[http://bagdanovich.by/by/zoska_veras Пяць месяцаў у Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150205111503/http://bagdanovich.by/by/zoska_veras |date=5 лютага 2015 }}</ref>, У. Галубка, Ядвігіна Ш. і інш. Для дзіцячага тэатра з украінскай мовы пераклала п’есы [[Р. Завадовіч]]а «Князь Марцыпан» (Вільня, 1929), [[Ю. Ігараў|Ю. Ігара]]ва «Сірата» (Вільня, 1929), з рускай — «Лясныя хаткі» [[В. Біянкі]] (Вільня, 1931). == Батанічная і пчалярская дзейнасць == З. Верас была рэдкім чалавекам, які з беларусканавуковымі мэтамі займаўся батанікай<ref name="ГВ"/>. У сваёй аўтабіяграфіі яна адзначала, што зацікаўленасць батанікаю з’явілася яшчэ ў гімназіі<ref name="ЗВ"/>. Пасля курсаў «Агародніцтва, садаўніцтва i пчалярства», якія Людвіка скончыла да 1 ліпеня 1914 года, яна атрымала пасведчанне «аб’яздовага інструктара»<ref name="СГП"/>. Практыку адбывала ў свайго дзеда, заўзятага садоўніка і пчаляра. Яшчэ ў 1912—1913 гадах яна пачала складаць «Батанічны зельнік», ставячы на першае месца назовы раслін акурат па-беларуску. На радзіме дзеда яна і далей працягвала запісваць назовы раслін<ref name="СГП"/>. Падчас працы сакратаром у «Камітэце Таварыства дапамогі ахвярам вайны», ёй было даручана арганізаваць вырошчванне капусты задалёка ад Мінска. Яна разрахавала колькасць неабходнай расады, насення, угнаенняў, але, калі выехала на месца, аказалася, што глеба там гліністая, вады блізка няма і капуста там проста не вырасце. На гэтым «Капусныя праекты Аляксандра Уласава», як яна іх называла, былі згорнуты. З дазволу Міністэрства Земляробства З. Верас чытала лекцыі на 45-дзённых курсах агародніцтва і пчалярства для бежанцаў. У 1918 годзе вярнулася ў Альхоўнікі, дзе пражыла пяць гадоў. Там яна працавала і над батанічным слоўнікам, і, сумесна з украінскім аграномам Міхалам Бароўскім, над кніжкай «Медадайныя расліны»<ref name="СГП"/>. Вакол хаткі З. Верас у Вільне рос багаты батанічны сад, які меў найбагацейшую калекцыю раслін, сабраных гаспадыняю<ref name="СГП"/>, тамсама была і аранжарэя з цяпліцай. Там раслі ўнікальныя гатункі кветак, дрэў, папараці, кітайскія, японскія, галандскія ружы, цытрыны, лаўр, арэхі. Кветкамі займалася Галіна — дачка гаспадыні, а ў цяпліцы працаваў Яраслаў, сын Галіны, і [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон]], яе муж<ref>[http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument Мікола Купава. Мая Вільня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619045410/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/kup30?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }}</ref>. У 1924 годзе выдала «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік». У слоўнік увайшлі 302 расліны, якія мелі 424 беларускія назвы. Гэта быў першы беларускі слоўнік такога тыпу<ref name="ГВ"/><ref name="СГП"/>. З 1928 года займае пасаду старшыні Беларускага кааператыўнага таварыства «Пчала». У 1935 годзе таварыства «Пчала» арганізуе завочныя курсы па зборы медадайна-лекарскіх i лекавых зёлак. Гэтыя курсы апрацоўвала ўдваіх са студэнтам-медыкам [[Вітаўт Тумаш|В. Тумашам]]<ref name="ГВ"/><ref name="СГП"/>. Яшчэ для «Заранкі», а пасля і для «Пралесак», пісьменніца пісала навуковапапулярныя артыкулы на тэму прыроды<ref name="ГВ"/>. Свае артыкулы па сельскай гаспадарцы, пчалярству і агародніцтву друкавала таксама ў газетах [[Беларуская ніва (1925)|«Беларуская ніва»]] і «[[Народная справа]]», а парады на гэтыя тэмы ў Віленскіх беларускіх адрыўных календарах, якія яна выдавала з 1926 да 1939 год<ref name="ГВ"/><ref name="СГП"/>. Маючы вялікі аўтарытэт у асяроддзі мастакоў, яна запрашала іх да сябе ў сад замалёўваць расліны ў розныя перыяды вегетацыі, збірала і сушыла зёлкі, расфасоўвала ў шкляныя слоічкі. Так яна параіла стварыць залу народнай медыцыны ў [[Гудзевічы|Гудзевічах]]<ref>[http://nashaziamlia.org/2011/04/30/4245/ ГУДЗЕВІЦКІ ЛІТАРАТУРНА-КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЕЙ]</ref><ref>[http://www.vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki Як лячылі прастуду нашы продкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630222545/http://vgr.by/home/zdorovje/8062-news-prostuda-predki |date=30 чэрвеня 2012 }}</ref> і сама рабіла экспанаты для аддзела зёлкавых раслін Гудзевіцкага школьнага музею. Адначасова стварала рэцэпты зёлкавых збораў. Яе сябра па Гродзенскім гуртку з Амерыкі даслаў кнігу аб лекавых раслінах, і ў свае 98 гадоў Зоська Верас начамі рабіла пераклад гэтай кнігі на беларускую мову<ref name="СГП"/>. [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], звяртаўся да яе ў ліставанні, называючы «паважаны наш батанічны бог»<ref>[http://86.57.250.232/index.php?id=606909 Ліст У. Караткевіча да беларускай пісьменніцы Зоські Верас. 6 жніўня 1980 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Унук Зоські Верас, Вячаслаў Войцік, стаў батанікам і прыродазнаўцам<ref>[http://pawet.net/ns/2005/29/%E2%84%96_29_%28715%29.html Pawet № 29 (715)]</ref>. == Ушанаванне памяці == Зосьцы Верас прысвяцілі вершы [[Віктар Шніп]]<ref>[http://rv-blr.com/vershu/view/51703 Балада Зоські Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230250/http://rv-blr.com/vershu/view/51703 |date=3 лютага 2015 }}</ref>, [[Рыгор Барадулін]]<ref name="РББ"/><ref>[http://bogdanovich149.narod.ru/V_lit.htm Р. Барадулін. Вяртанне Максіма]</ref>, [[Сяргей Панізнік]]<ref>[http://kuferak.iatp.by/text26.htm Сяргей Панізнік. Зоська Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302121916/http://kuferak.iatp.by/text26.htm |date=2 сакавіка 2012 }}</ref> [[Людміла Рублеўская]]<ref>[http://rv-blr.com/vershu/view/61083 ЗОСЬКА ВЕРАС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203230531/http://rv-blr.com/vershu/view/61083 |date=3 лютага 2015 }}</ref>, яна ж сумесна з гісторыкам Віталём Скалабанам напісала п'есу «Людвіка і Фабіян», прысвечаную каханню Людвікі і [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіяна Шантыра]]<ref>[http://pda.sb.by/post/55313/fontsize/8/ Советская Белоруссия № 52 (23443). Вторник, 23 марта 2010 года]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.golas.by/print.php?id=1178270341&archive=1179313526 Ад архіўнага дакумента — да мастацкага твора]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Зосьцы Верас прысвечаны фільм, зняты на «Беларусьфільме»<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=39169 На «Беларусьфільме» здымаюць стужку пра Зоську Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825231745/http://nn.by/index.php?c=ar&i=39169 |date=25 жніўня 2011 }}</ref>. Галіна Войцік напісала кнігу «Зоська Верас», якая выйшла ў 2002 годзе<ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |title=Зоська Верас |access-date=13 студзеня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015147/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |url-status=dead }}</ref>. Вядомая беларуская паэтка [[Ларыса Геніюш]] пісала: {{Цытата|Вільня, Вільня, наша Мекка, вера,<br/> Каліноўскага святая кроў.<br/> Там жыве, бы ў казцы, Зоська Верас<br/> ля высокіх віленскіх муроў…}} Партрэт Зоські Верас напісаў [[Анатоль Змітравіч Крывенка|Анатоль Крывенка]] і адліў [[Мікалай Лаўрэнцьевіч Несцярэўскі|Мікалай Несцярэўскі]]<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=49&Itemid=95 ВЕРАС Зоська]</ref><ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=600:2009-05-17-16-58-23&catid=30:2009-04-23-19-14-38&Itemid=500 Зоська Верас]</ref>. [[Іван Міхайлавіч Пратасеня|Іван Пратасеня]] напісаў карціну «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»<ref>[http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&id=1354101022&archive=1354629284&start_from=&ucat=4& Мастак Іван Пратасеня са сваёй карцінай «Максім Багдановіч і Зоська Верас у Мінску. 1916 год»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Экслібрыс]] для яе стварыў [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|Вячка Целеш]]<ref>[http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html Вячка (Вячаслаў) Міхайлавіч ЦЕЛЕШ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150204122111/http://volkovysk.by/history/lyustradzyon-na-syonnya-67.html |date=4 лютага 2015 }}</ref><ref>[http://kuferak.iatp.by/imgbg/b04.jpg Экслібрыс З. Верас]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2013 годзе ў кніжнай серыі «Гарадзенская Бібліятэка» выйшла кніга «Зоська Верас. Я помню ўсё». У кнізе надрукаваны ўспаміны Зоські Верас, яе прыватная карэспандэнцыя, фотаздымкі. Упершыню апублікаваныя 367 лістоў, датаваныя 1967—89 г. Лісты і ўспаміны сабраў, апрацаваў і ўклаў [[Міхась Скобла]].<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=106859 «Я помню ўсё». Выйшла кніга творчай спадчыны Зоські Верас]</ref> Выстаўка ''«Цвітуць на ўзлеску верасы…»'', прысвечаная 130-годдзю з дня нараджэння Зоські Верас, адбылася ў [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] (2—29 кастрычніка 2022 года)<ref>{{Cite web |url=http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |title=Афіша выстаўкі «Цвітуць на ўзлеску верасы…»'' |access-date=15 лістапада 2022 |archive-date=15 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115192611/http://bagdanovich.museum.by/files/styles/medium/public/afisha_zoska_veras_0.jpg?itok=xEdaUqBA |url-status=dead }}</ref>. == Бібліяграфія == * {{кніга|аўтар =Зоська Верас|частка = |загаловак =Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн . |выдавецтва=Беларуская навука|год =2015|том = |старонкі = |старонак =572|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1. Мастацкая літаратура|isbn =978-985-08-1928-4|тыраж =700}} * {{кніга|аўтар = Зоська Верас|частка = |загаловак = Пакуль рука пяро трымае: успаміны, лісты |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва= Лімарыус|год =2015|том = |старонкі = |старонак =615|серыя =Беларуская мемуарная бібліятэка|isbn = 978-985-6968-49-8|тыраж =300}} * {{кніга|аўтар = З. Верас|частка = |загаловак =Я помню ўсё: успаміны, лісты|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Гародня, Wrocław. |выдавецтва=|год =2013|том = |старонкі = |старонак =475|серыя =Гарадзенская бібліятэка ; кн. 21|isbn =978-83-7893-104-1|тыраж =}} * Каласкі: Вершы, апавяданні. Мн., 1985. * ["Заранка"] // Полымя. 1968. № 4. * Пяць месяцаў у Мінску // Шлях паэта. Мн., 1975. * Гісторыя беларускага адрыўнога календара // Ніва (Беласток). 1976. 26 снеж. * Мой дадатак // Ядвігін Ш. Выбр. творы. Мн., 1976. * Гальяш Леўчык // Леўчык Г. Доля і хлеб. Мн., 1980. * Справа дзён, даўно мінулых: Да 60-годдзя трупы У. Галубка // Тэатр. Мінск. 1980. № 6. * Гродзенскі гурток беларускай моладзі // Беларускі каляндар 1981. Беласток, 1981. * Старое Гродна // Краю мой — Нёман: Гродзеншчына літаратурная. Мн., 1986. * Лісты Зоські Верас да Апалёніі Савёнак / Падр. да друку й камэнт. Н. Гардзіенкі // Запісы = Zapisy. — 2004. — Кн. 27. — С. 251—257. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|||95}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2|||246}} * {{крыніцы/ЭКБ|2|}} — C. 253. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Верас Зоська}} — Т. 2. — С. 9. * {{крыніцы/БП 1917-90|Верас Зоська}} — С. 100. * Войцік Г. Зоська Верас. Сэрыя «Партрэты Віленчукоў». Вільня: Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002 * Мілаш Л. «Агеньчык, які не затухае»: (да 110-годдзя з дня нараджэння Зоські Верас) // Кантакты і дыялогі № 10-12, 2002 * Лойка А. Зоська Верас // Лойка А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 ввд. Мн., 1989. Ч. 2; * Пархута Я. Крыніца ёсць у родным краі… Мн., 1992. * Ягоўдзік Ул. Ластаўка з лясной хаткі // ЛіМ. 2001. 11 мая. * Vytautas Žeimantas. Redaktorė, publicistė, «pilkas paukštelis» [Veras Zoska]// Tėviškės gamta, 2010 Nr2(248)(на литовск.). * Vytautas Žeimantas. Zoska Veras: baltarusių poetė, rašytoja, redaktorė //Voruta, 2014 03 01 (на литовск.) == Спасылкі == {{Commonscat|Zos'ka Veras}} * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 Войцік Г. Зоська Верас (сэрыя «Партрэты Віленчукоў»). Вільня, 2002.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930184842/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2083 |date=30 верасня 2021 }} ISBN 9955-427-03-5 * [http://vershy.ru/category/zoska-veras Вершы З. Верас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130316224954/http://vershy.ru/category/zoska-veras |date=16 сакавіка 2013 }} * [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=648 ЛІСТЫ ЗОСЬКІ ВЕРАС ДА АПАЛЁНІІ САВЁНАК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160938/http://zbsb.org/lib/index.php?id=648&option=com_alblib&view=article |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.nn.by/2002/12/12.htm Зоська Верас: Я помню ўсё] * [http://fotki.yandex.ru/users/projectgender/view/182719/?page=0 Фатаграфія Верас] * [http://www.svaboda.org/content/transcript/760126.html Галіна Войцік: «Ня ведаю, што будзе з архівамі Зоські Верас»] {{Добры артыкул|Пісьменнік|Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верас Зоська}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя‎]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] r5tbxnvnckp8wu4kf6tlz3jccfnprjz 0 44965 5177648 4990856 2026-08-09T06:52:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177648 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''«Кало́сьсе»''' — літаратурна-мастацкі альманах [[Таварыства вольных літаратараў]]<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2006-04-10|url=https://www.svaboda.org/a/769164.html|title=Адноўлена выданьне літаратурнага альманаху “Калосьсе”|format=|work=|publisher=Радыё «Свабода»|accessdate=2024-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502220843/https://www.svaboda.org/a/769164.html|archivedate=2020-05-02|language=|postscript=}}</ref>. Заснаваны ў 1993 годзе. Першы нумар выйшаў у Пастаўскай друкарні<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=26|issn=}}</ref>. Галоўны рэдактар — [[Алесь Аркуш]]. Сталымі аўтарамі часопіса з’яўляюцца [[Вінцэсь Мудроў]], [[Юрый Гумянюк]], [[Ігар Сідарук]], [[Сяргей Шыдлоўскі]]. У 2006 годзе выйшаў 11 нумар альманаху. Часопіс друкаваў мастацкія творы, ад якіх з розных прычын адмовіліся дзяржаўныя літаратурныя выданні. Не менш за палову аб’ёму нумароў часопіса складалі творы рэгіянальных аўтараў. Альманах падтрымліваў пісьменнікаў-[[нонканфармізм|нонканфармістаў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=Дзесяць гадоў без Галоўліту|спасылка=http://pravincyja.litaratura.org/0102/011aa_01.htm|выданне=Правінцыя|тып=|год=2000|нумар=1—2|старонкі=|issn=}}</ref>. У артыкуле «Antonim», прысвечаным першаму нумару часопіса, адзначаецца, што ён працягвае справу віленскага «[[Калоссе (часопіс)|Калосся]]»<ref>{{Артыкул|аўтар=Ahladalnik.|загаловак=Antonim|спасылка=|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Naša Niva]]|тып=|год=1993|нумар=18|старонкі=4|issn=}}</ref>, адзін з чытачоў якога ([[Іван Фурсевіч]]) нават стаў адным з аўтараў альманаха<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аксана Пятроўна Бязлепкіна|Аксана Бязлепкіна]].|загаловак=Маладзёжны літаратурны рух у Беларусі напрыканцы ХХ ст.: Таварыства Вольных Літаратараў|спасылка=|выданне=[[Роднае слова]]|тып=|год=2005|нумар=4 (208)|старонкі=97|issn=}}</ref>. У рэцэнзіі на дзясяты нумар альманаха адзначаецца, што ў выпуску ўспаміны і артыкулы жывых літаратараў чаргуюцца з творамі памерлых пісьменнікаў<ref>{{Артыкул|аўтар=Павал Абрамовіч.|загаловак=Краіна мёртвых паэтаў|спасылка=https://store.arche.by/item/1497|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|тып=|год=2007|нумар=1—2 (53)|старонкі=223—226|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627223100/https://store.arche.by/item/1497|archivedate=27 чэрвеня 2021}}</ref>. На думку [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]], часопіс не мае шырокага розгаласу, бо не прапісаны ў [[Мінск]]у<ref>{{Артыкул|аўтар=Людміла Рублеўская.|загаловак=Дапісацца да міленіюму: Агляд беларускага літаратурнага друку за 1999 год|спасылка=http://arche.home.by/2-2000/rubl200.html|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|тып=|год=2000|нумар=2 (7)|старонкі=|issn=|archive-date=5 мая 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060505221128/http://arche.home.by/2-2000/rubl200.html}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kalossie.freeservers.com/|title=Афіцыйны сайт часопіса|format=|work=|publisher=|accessdate=2021-06-28|language=|postscript=}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kamunikat.org/kalossie.html|title=Калосьсе|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2020-09-18|language=|postscript=|archive-date=19 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819235049/http://kamunikat.org/kalossie.html|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Таварыства вольных літаратараў]] bf1fmhn08w7aijo5b2yhffm92zwux87 0 47106 5177540 5075202 2026-08-08T15:35:00Z PGS 1984 90336 5177540 wikitext text/x-wiki {{Метро |Назва = Рымскі метрапалітэн |Лагатып = [[Выява:Logo Metropolitane Italia.svg|50px]] |Краіна = [[Італія]] |Горад = [[Рым]] |Адкрыццё = [[9 лютага]] [[1955 год у гісторыі метрапалітэна|1955 год]] |Даўжыня = 54,7 км |Станцыі = 68 |Лініі = 3 |Пасажыры = 906 850 |Пасажыры1 = 331 000 000 |Схема ліній = [[Выява:Roma metropolitana 2025 in costruzione fino a Farnesina.svg|350px]] }} '''Рымскі метрапалітэн''' — сістэма ліній хуткаснага транспарту [[Рым]]а. == Гісторыя == Адкрыты [[9 лютага]] [[1955 год у гісторыі метрапалітэна|1955]] года, налічвае 68 станцый (3 лініі). == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.romametropolitane.it Рымскія метрапалітэн]{{ref-it}} * [http://www.atac.roma.it/ Аператар грамадскага транспарту Рыма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131231040624/http://www.atac.roma.it/ |date=31 снежня 2013 }}{{ref-it}} * [http://www.stazionidelmondo.it Станцыі Рымскага метро]{{ref-it}} * [http://www.urbanrail.net/eu/it/rom/roma.htm Рым на сайце Urban Rail]{{ref-en}} {{Метрапалітэны Італіі}} [[Катэгорыя:Рымскі метрапалітэн| ]] 2u7wdtbeu6xpzf8wracrepmt4utb7xa 0 49488 5177640 5037003 2026-08-09T06:26:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177640 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Какосавыя астравы (Кілінг) |Арыгінальная назва = ''Cocos (Keeling) Islands'' |Родны склон = |Герб = Clunies-Ross family arms.svg |Сцяг = <!-- |Замест герба= --> |Дэвіз= Maju Pulau Kita»<br />«''Мы ўмацаваліся на востраве'' |Назва гімна = |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Канстытуцыйная манархія]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія= --> ||lat_dir = S|lat_deg = 12|lat_min = 07|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =96 |lon_min =54 |lon_sec = |region = |CoordScale = 200000 |На карце = Keelingislands.png |Мова = [[англійская мова|англійская]] |Заснавана/Заснавана =[[23 лістапада]] [[1955]] |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= --> |Сталіца = [[Вест-Айленд (востраў, Какосавыя астравы)|востраў Заходні (Вест)]] |Найбуйнейшыя гарады = Бантам ([[Хоўм (востраў, Какосавыя астравы)|востраў Хоўм]]) |Пасады кіраўнікоў = [[Каралі вялікабрытанскія|Кароль]]<br />Адміністратар<br /> |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />Джон Стэнхоўп<br /> |Краіны-суседзі = |Месца па тэрыторыі = |Тэрыторыя = 14,3 |Працэнт вады = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 596 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць насельніцтва = 43 |ВУП = |Год разліку ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = <!-- |ІРЧП= --> <!-- |Год разліку ІРЧП= --> <!-- |Месца па ІРЧП= --> <!-- |Авіякампанія= --> |Валюта = [[аўстралійскі долар]] |Дамен = .cc <!--|ISO=--> |Тэлефонны код = 61891 |Часавы пояс = +06:30 <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} {{значэнні}} '''Какосавыя (Кі́лінг) астравы''' ({{lang-en|Cocos (Keeling) Islands}}) — [[Аўстралія|аўстралійская]] залежная тэрыторыя ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. Уключае групу з 2 [[атол]]аў, якія складаюцца з 27 дробных [[карал]]авых [[востраў|астравоў]] і [[рыф]]аў. Плошча [[суша|сушы]] — 14,3 км². Насельніцтва (2010 г.) — 596 чал. Адміністрацыйны цэнтр на [[Вест-Айленд (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Вест]]. == Геаграфія == [[Файл:Keeling be.png|thumb|left|Карта Какосавых астравоў]] Какосавыя астравы месцяцца на ўсходзе [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Найбольш абжыты [[Хоўм (востраў, Какосавыя астравы)|востраў Хоўм]] знаходзіцца ў 2118 км на паўночны захад ад узбярэжжа [[Мацярык Аўстралія|Аўстраліі]] і ў 1087 км на паўднёвы ўсход ад [[Востраў Ява|вострава Ява]] ([[Інданезія]]). У склад астравоў уваходзяць 2 [[атол]]ы — Паўночны і Паўднёвы, аддзеленыя адзін ад аднаго 25,7 км акіянічнай прасторы. Паўднёвы атол займае плошчу 13,1 км², падзяляецца на 24 астравы, якія разам з [[рыф]]амі атачаюць шырокую [[лагуна|лагуну]]. Толькі 2 з гэтых астравоў населены (востраў Хоўм — 0,95 км², [[Вест-Айленд (востраў, Какосавыя астравы)|востраў Вест]] — 6,23 км²). Даўжыня самага вялікага вострава Вест — 11,5 км, найбольшая шырыня — 848,5 м. Дыяметр лагуны — прыкладна 9,7 км. Плошча Паўночнага атола — усяго 1,2 км². Ён нагадвае формай [[чатырохвугольнік]] 2 км у даўжыню і 1,3 км у шырыню. Складаецца з 3 незаселеных астравоў. Берагі [[Друз|камяністыя]], на поўначы вылучаецца [[пясок|пясчаны]] [[пляж]]. Вышыня атола — да 5 м<ref>[http://www.environment.gov.au/topics/national-parks/pulu-keeling-national-park/natural-environment/geology Geology]</ref>. Абодва атолы маюць [[карал]]авае паходжанне. У [[1836]] г. іх наведваў [[Чарлз Роберт Дарвін|Чарлз Дарвін]]<ref>[http://www.darwinsgalapagos.com/Darwin_voyage_beagle/darwin_beagle_chapter_20.html Charles Darwin, KEELING ISLAND: CORAL FORMATIONS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140528022305/http://www.darwinsgalapagos.com/Darwin_voyage_beagle/darwin_beagle_chapter_20.html |date=28 мая 2014 }}</ref>, які выкарыстаў назіранні на Паўднёвым атоле для фарміравання сваёй тэорыі паходжання атолаў. Аднак вывучэнне пазнейшага перыяду паказала, што ў адносінах да Какосавых астравоў яна не зусім верная. Астравы былі складзены рэшткамі [[Каралавыя паліпы|каралаў]] на вяршынях старажытнага падводнага [[вулкан]]ічнага хрыбта каля 100 — 3 тысяч гадоў таму не ў выніку падняцця над узроўнем акіяна, а наадварот, у выніку паніжэння ўзроўню акіяна на 50 — 80 см<ref>[http://serc.carleton.edu/vignettes/collection/35374.html Colin D. Woodroffe, The Cocos (Keeling) Islands, and what coral reefs can tell us about changes of sea level]</ref>. Паверхня астравоў даволі плоская. У некаторых месцах з-пад тонкага пласту [[глеба|глебы]], друзу і пяску заўважны выхад [[вапняк]]овага [[карст]]у. Паверхневых вадацёкаў няма. [[Клімат]] трапічны пасатны з падзелам на 2 асноўныя сезоны. Сухі сезон цягнецца са жніўня да студзеня. Вільготны сезон — з лютага да ліпеня. Сярэднегадавая тэмпература +26,8 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1988 мм<ref>{{Cite web |url=http://www.cocos.climatemps.com/ |title=Climate of Cocos/ Keeling Islands |access-date=3 снежня 2013 |archive-date=4 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131204002409/http://www.cocos.climatemps.com/ |url-status=dead }}</ref>. <gallery widths=250px> Файл:Cocos Island Atoll.JPG|Паўднёвы атол Файл:North Keeling Island 01.JPG|Паўночны атол </gallery> == Прырода == Нягледзячы на адносна бедныя [[вапняк]]овыя [[глеба|глебы]] і ізаляванасць ад знешняга свету, дастатковая колькасць [[дождж|дажджавых]] ападкаў робіць Какосавыя астравы спрыяльным месцам для развіцця [[флора|флоры]]. На астравах зафіксавана 130 відаў розных [[расліны|раслін]], прычым толькі 1 з іх эндэмічны — мясцовы від {{нп3|панданус|пандануса|en|Pandanus}}. 59 відаў раслін былі інтрадуцыраваны чалавекам<ref>[http://www.ga.gov.au/webtemp/image_cache/GA21007.pdf Jeff Claussen, David Slip, The Status of Exotic Plants on the Cocos (Keeling) Islands, Indian Ocean]</ref>. Першародная флора блізкая па паходжанню да флоры іншых [[карал]]авых астравоў [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], перш за ўсё [[Мальдыўскія астравы|Мальдыўскіх]] і паўднёвых [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскіх]]<ref>[http://www.environment.gov.au/topics/national-parks/pulu-keeling-national-park/natural-environment/flora Flora]</ref>. Яна прадстаўлена рознымі [[куст|хмызнякамі]], [[трава]]мі, вільготным [[лес]]ам з [[:en:Pisonia|пізоній]] і [[Какосавая пальма|какосавых пальм]]. [[Фаўна|Жывёльны свет]] даволі бедны. Астравы насяляюць сухапутныя і марскія [[крабы]], 24 віды [[птушкі|птушак]], 1 від [[яшчаркі|яшчарак]] і [[Марскія чарапахі|зялёная чарапаха]]<ref>[http://www.environment.gov.au/topics/national-parks/pulu-keeling-national-park/natural-environment/wildlife Wildlife]</ref>. Разам з чалавекам на астравы трапілі [[пацукі]], якія наносяць значную шкоду першародным відам. Найлепш захавалася першародная [[прырода]] Паўночнага атола. Для яе аховы быў створаны [[нацыянальны парк]] Пулу-Кілінг<ref>[http://www.environment.gov.au/topics/national-parks/pulu-keeling-national-park Welcome to Pulu Keeling National Park]</ref>. Ён лічыцца адным з найменшых па плошчы прыродных нацыянальных паркаў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. [[Акіян]]ічную прастору вакол Какосавых астравоў насяляюць больш за 500 відаў [[рыбы|рыб]], 600 відаў [[Малюскі|малюскаў]], 100 відаў [[Каралавыя паліпы|каралаў]], 200 відаў [[Ракападобныя|ракападобных]], каля 100 відаў [[Ігласкурыя|ігласкурых]]<ref>[https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1-16/money-18 Marine life] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215054850/https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1-16/money-18 |date=15 снежня 2013 }}</ref>. Недалёка ад [[бераг]]а можна бачыць [[дэльфіны|дэльфінаў]] і [[Скаты-матылькі|скатаў-матылёў]]<ref>[https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1-16/money-20 Turtles, dolphins, manta rays] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215090658/https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1-16/money-20 |date=15 снежня 2013 }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kokosnootschillers op een plantage op de Cocos of Keeling eilanden TMnr 10012606.jpg|thumb|left|Праца на плантацыі, фота першай паловы XX ст.]] Першаадкрывальнікам астравоў лічыцца капітан Вільям Кілінг, служачы [[Брытанская Ост-Індская кампанія|англійскай Ост-Індскай кампаніі]], які ўбачыў іх у [[1609]] г.<ref>[http://www.environment.gov.au/topics/national-parks/pulu-keeling-national-park/history/cocos-keeling-islands-history Cocos (Keeling) Islands history]</ref> У той перыяд яны былі ненаселены. Толькі ў пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Какосавыя астравы былі [[картаграфія|картаграфаваны]], тут спыняліся [[гандаль|гандлёвыя]] караблі пад час плавання паміж [[Аўстралія]]й і [[Індыя]]й. У [[1826]] г. [[Вялікабрытанія|брытанскі]] гандляр Аляксандр Хэр заснаваў невялікую калонію на [[Хоўм (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Хоўм]]<ref>[https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/history/money-21 Cocos Histor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215063530/https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/history/money-21 |date=15 снежня 2013 }}</ref>. У [[1827]] г. на Паўднёвы востраў разам з сям’ёй пераехаў [[шатландцы|шатладзец]] Джон Клуніс-Рос. Паміж дзвюма групамі каланістаў адбыўся канфлікт, у выніку якога Аляксандр Хэр быў вымушаны пакінуць заснаванае ім паселішча. У [[1857]] г. Вялікабрытанія афіцыйна далучыла Какосавыя астравы да сваіх валоданняў<ref>[http://www.abc.net.au/dynasties/txt/s1229020.htm John George Clunies Ross (1823—1871)]</ref>. У [[1886]] г. каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] зацвердзіла маёмасныя правы на астравы за сям’ёй Клуні-Рос<ref>[http://www.chiefacoins.com/Database/Countries/Cocos_(Keeling)_Islands.htm Cocos (Keeling) Islands]</ref>. Яе прадстаўнікі стварылі камерцыйныя плантацыі, на якіх працавалі прывезеныя з тэрыторыі сучаснай [[Інданезія|Інданезіі]] рабочыя-[[малайцы]]. Карыстаючыся ізаляцыяй астравоў і малой цікавасцю з боку ўладаў, Клуні-Рос усталявалі паўфеадальныя парадкі. Рабочыя не маглі пакінуць новае месца жыхарства нават пасля заканчэння кантрактаў, атрымоўвалі заробак у рупіях Какосавых астравоў, унутраных незаконна ўведзеных [[грошы|грошах]], за якія нельга было набываць тавары ў выпадковых знешніх гандляроў<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6730047.stm Nick Squires, The man who lost a 'coral kingdom']</ref>. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. праз Паўднёвы атол прайшла лінія трансакіянскага кабелю. На востраве Дырэкшн была пабудавана невялікая кабельная станцыя. [[9 лістапада]] [[1914]] г. яна была захоплена экіпажам [[Германія|германскага]] ваеннага карабля «Эмдэн», які імкнуўся перарваць кабельную сувязь<ref>[http://www.atlantic-cable.com/Article/1914BattleOfCocos/ Direction Island Cable Station and the Battle of Cocos]</ref>. У гады [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]] на [[Вест-Айленд (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Вест]] быў пабудаваны ваенны аэрадром для бамбавання [[Японія|японскіх]] пазіцый у Інданезіі. У сваю чаргу, паселішча і невялікі гарнізон на астравах таксама былі абстраляны ў [[1942]] г. з японскай ваеннай [[Падводная лодка|субмарыны]]. [[23 лістапада]] [[1955]] г. у сувязі з ліквідацыяй брытанскай каланіяльнай адміністрацыі ў [[Сінгапур]]ы, якой фармальна падпарадкоўваліся Какосавыя астравы, кіраванне астраўной тэрыторыяй было перададзена Аўстраліі. Пры гэтым сям’я Клуні-Рос захавала правы ўладальніка і распараджалася на астравах да [[1978]] г. У [[1977]] г. была створана пасада адміністратара Какосавых астравоў, з [[1979]] г. было ўведзена мясцовае самакіраванне<ref>[http://www.naa.gov.au/collection/fact-sheets/fs103.aspx The Cocos (Keeling) Islands — Fact sheet 103] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130426073907/http://naa.gov.au/collection/fact-sheets/fs103.aspx |date=26 красавіка 2013 }}</ref>. У [[1978]] г. аўстралійскі ўрад прымусіў сям’ю Клуні-Рос прадаць свае зямельныя валоданні, пасля чаго яна хутка прыйшла да банкруцтва. У [[1993]] г. улады выкупілі апошнюю маёмасць Клуні-Рос — іх рэзідэнцыю на востраве Хоўм. У [[1984]] г. у сувязі з патрабаваннем [[ААН]] аб дэкаланізацыі залежных тэрыторый на Какосавых астравах адбыўся [[рэферэндум]]. Большасць выбаршчыкаў прагаласавала за далейшае ўваходжанне ў склад Аўстраліі. У [[1992]] г. правы мясцовага самакіравання былі пашыраны. == Насельніцтва == У [[2010]] г. насельніцтва Какосавых астравоў складала 596 чал. Асноўная частка астравіцян — [[малайцы]], нашчадкі перасяленцаў з астравоў на поўдзень ад [[Паўвостраў Малака|паўвострава Малака]]<ref>[http://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1/money-9 First settlers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215114459/https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1/money-9 |date=15 снежня 2013 }}</ref>. Большасць насельніцтва жыве на [[Хоўм (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Хоўм]], дзе знаходзіцца [[вёска]] Бантам — найбуйнейшы населены пункт на Какосавых астравах. Іншыя жыхары астравоў — выхадцы з [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Кіраванне == Кіраванне Какосавымі астравамі адбываецца ў згодзе з [[Закон (права)|Законам]] аб Какосавых астравах [[1955]] г., вынікамі [[рэферэндум]]у [[1984]] г. і [[Аўстралія|аўстралійскім]] законам аб тэрытарыяльнай прававой рэформе [[1992]] г.<ref>[http://www.regional.gov.au/territories/Cocos_Keeling/governanceadministration.aspx Cocos (Keeling) Islands governance and administration]</ref> === Заканадаўчыя дзяржаўныя функцыі === На Какосавыя астравы распаўсюджваецца заканадаўства [[Заходняя Аўстралія|штата Заходняя Аўстралія]]. Жыхары залежнай тэрыторыі ўдзельнічаюць у выбарах у федэральны парламент [[Аўстралія|Аўстраліі]], прычым галоўная частка іх выбарчай акругі знаходзіцца на [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]]. === Выканаўчыя дзяржаўныя функцыі === Агульная адказнасць за [[дзяржава|дзяржаўныя]] паслугі належыць аўстралійскаму Дэпартаменту рэгіянальнага кіравання, мясцовага кіравання, мастацтва і спорту. Акрамя таго, пэўныя спецыяльныя дзяржаўныя паслугі аказваюцца ўрадам [[Заходняя Аўстралія|штата Заходняя Аўстралія]] і галіновымі органамі ўрада Аўстраліі. Дзяржаўныя органы кантралююць і забяспечваюць функцыі [[Адукацыя|адукацыі]], паліцыі, пошты, мытні, сертыфікацыі, кансультацый па [[права]]вых пытаннях, аховы здароўя, аховы [[прырода|прыроды]], дастаўкі [[Электрычнасць|электрычнасці]], кіраўніцтва [[аэрапорт]]а, ліцэнзавання [[Алкагольныя напоі|алкагольных напояў]] і г. д. На месцы дзейнасцю дзяржаўных выканаўчых органаў кіруе адміністратар, прызначаны Дэпартаментам рэгіянальнага кіравання, мясцовага кіравання, мастацтва і спорту Аўстраліі. Офіс адміністратара знаходзіцца на [[Вест-Айленд (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Вест]]. === Мясцовае самакіраванне === Органам мясцовага самакіравання з’яўляецца Мясцовая Рада (''Shire Council'')<ref>[http://www.shire.cc/en/your-council/about-us.html Profile The Shire]</ref>, члены якой выбіраюцца насельнікамі астравоў шляхам прамога галасавання кожныя 3 гады. Першыя выбары адбыліся ў [[1993]] г. Раду ўзначальвае прэзідэнт, што выбіраецца кожныя 2 гады з ліку ўжо выбраных чальцоў Рады<ref>[http://www.shire.cc/en/your-council/council-elections.html Council Elections]</ref>. Рада адказвае за пытанні мясцовага развіцця, будаўніцтва [[дарога|дарог]], абслугоўвання ўнутранага [[транспарт]]у, размеркавання [[фінансы|фінансавых]] сродкаў і г. д. === Тэрытарыяльныя сімвалы === Тэрытарыяльнымі сімваламі Какосавых астравоў з’яўляюцца [[Сцяг Какосавых астравоў|сцяг]] і [[Герб Какосавых астравоў|герб]] Какосавых астравоў. Мясцовая Рада Какосавых астравоў мае свой [[лагатып]]. == Эканоміка == [[Эканоміка|Эканамічная]] актыўнасць насельніцтва абмежавана галоўным чынам працай у [[дзяржава|дзяржаўным]] і адміністрацыйным апараце і сферай паслуг. Мясцовае насельніцтва займаецца [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]], пераважна [[земляробства]]м. Развіццё [[турызм]]у мае абмежаваны характар. На [[Вест-Айленд (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Вест]] працуе міжнародны транзітны [[аэрапорт]]. Вялікая колькасць тавараў завозіцца з [[Аўстралія|Аўстраліі]].<ref>{{Cite web |url=http://www.economywatch.com/economic-statistics/country/Cocos-Islands/ |title=Cocos Islands (Keeling Islands) Economic Statistics and Indicators |access-date=3 снежня 2013 |archive-date=14 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114202542/http://www.economywatch.com/economic-statistics/country/Cocos-Islands/ |url-status=dead }}</ref>. Унутраны [[гандаль]] і [[транспарт]] у значнай ступені кантралююцца Кааператыўным таварыствам Какосавых астравоў, створаным у [[1978]] г. з мэтай забеспячэння кіравання і інфраструктуры некаторых паслуг, не прадугледжаных у дзяржаўным сектары<ref>{{Cite web |title=THE COCOS ISLANDS CO-OPERATIVE SOCIETY |url=https://www.cocoscoop.cc/ |accessdate=28 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128102227/https://www.cocoscoop.cc/ |archivedate=28 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Акцыянерамі кааператыўнага таварыства з’яўляюцца 263 [[сям'я|сям’і]], паміж якімі размяркоўваецца прыбытак. Кааператыву належаць абсталяванне для паромных перапраў паміж астравамі, супермаркет, матэль, сталярная майстэрня і г. д. Ён дае працу прыкладна 60 чалавекам. У [[2013]] г. сярэдні прыбытак сям’і на Какосавых астравах склаў 1420 [[Долар ЗША|долараў ЗША]] ў тыдзень<ref>[http://www.regional.gov.au/territories/Cocos_Keeling/economics.aspx Cocos Islands economics]</ref>. Афіцыйная валюта — [[аўстралійскі долар]]. == Культура == [[Малайцы]] Какосавых астравоў размаўляюць на мясцовым [[дыялект|дыялекце]] [[малайская мова|малайскай мовы]]<ref>[http://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1/money-10 Language] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215123112/https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/sub-menu-1/money-10 |date=15 снежня 2013 }}</ref>. Малайская і [[інданезійская мова|інданезійская]] мовы выкладаюцца ў школе нароўні з [[англійская мова|англійскай]]. Усё насельніцтва пісьменнае. Малайцы Какосавых астравоў захоўваюць [[іслам|мусульманскія]] звычаі, шырока святкуюць ''Хары Рая Пуаса'', дзень заканчэння [[рамадан]]а<ref>[http://www.cocoskeelingislands.com.au/home-7/cultural-experiences Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130817204424/http://cocoskeelingislands.com.au/home-7/cultural-experiences |date=17 жніўня 2013 }}</ref>. Захаваліся традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]] — пляценне кошыкаў, выраб лодак. На [[Хоўм (востраў, Какосавыя астравы)|востраве Хоўм]] працуе мясцовы [[музей]]<ref>[https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/location/money-2 Home Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216153251/https://www.cocoskeelingislands.com.au/home-2/location/money-2 |date=16 снежня 2013 }}</ref>, экспазіцыя якога прысвечана [[гісторыя|гісторыі]] і [[культура|культуры]] малайскай абшчыны. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cocos (Keeling) Islands}} * [http://www.shire.cc/en/ Афіцыйная старонка Мясцовай Рады] * [http://www.cocoskeelingislands.com.au Афіцыйная турыстычная старонка] * [http://www.regional.gov.au/territories/Cocos_Keeling/enviro_herritage.aspx Какосавыя астравы на сайце ўрада Аўстраліі] * [http://www.kuda.by/katalog_stran/kokosovye_o-va/ Какосавыя астравы на kuda.by] {{Адміністрацыйны падзел Аўстраліі}} {{Краіны Азіі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] [[Катэгорыя:Астраўныя групы Аўстраліі і Акіяніі]] [[Катэгорыя:Какосавыя астравы| ]] [[Катэгорыя:Залежныя тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Тэрыторыі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] lxiije26bqpxpl3moqln9t6j9vrkdj5 0 49753 5177770 5069985 2026-08-09T10:57:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177770 wikitext text/x-wiki == Кароткі агляд == XVI—XVIII стагоддзі характарызуюцца пераходам ад [[Сярэднявечча]] да [[Новы час|Новага часу]]. Цягам гэтых стагоддзяў адбываецца найбуйнейшы рух ідэй, войскаў, насельніцтва па ўсёй Еўропе, па сутнасці [[Еўропа]] пачынае жыць глабальным, агульнаеўрапейскім жыццём. Адбываюцца вялікія войны, у якія ўцягнуты кансорцыумы краін. Насельніцтва гарадоў пачынае дамінаваць над вясковым, ствараецца своеасаблівая гарадская культура, якая настойліва і актыўна падтрымлівае існаванне набожнасці і «упэўненай веры». З’яўляецца [[кнігадрукаванне]], што паскарае абмен ідэямі і цыркуляцыю іх у агульнаеўрапейскім асяроддзі. Шырыцца і развіваецца [[адукацыя]]. У пошуках ведаў насельніцтва дасягае высокай ступені мабільнасці. Шырацца адукацыйныя візіты. Такі парадак спраў яшчэ больш павялічвае цыркуляцыю ідэй, тэхналогій, звычаяў і моды. Вялікая запатрабаванасць у адукацыі інстытуцыяналізуе адукацыйныя ўстановы. Гэта дае падставы для з’яўлення глабальных адукацыйных кансорцыумаў накшталт [[езуіты|езуіцкіх]] [[калегіум]]аў, ці разнастайных ордэнаў, у тым ліку праваслаўных, ці пратэстанцкіх адукацыйных кааперацый. Цяпер палеміка можа адбывацца не толькі ў прасторы царкоўнай кафедры ці поля бітвы, але і ў прасторы падручнікаў, адукацыйных праграм, палемічнай літаратуры, у тым ліку [[часопіс|перыёдыкі]]. == Беларускі кантэкст == Тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] не стала выключэннем з гэтага агульнаеўрапейскага кантэксту. Падтрымліваючы найбольшыя сувязі з Паўночнай Італіяй і Чэхіяй{{sfn|Пичета|1961|с=656}}, тэрыторыя Беларусі стала кропкай пранікнення ідэй рэнесансу і пратэстантызму (паўночнага рэнесансу). Апроч гэтага, цягам XVI стагоддзя адбываўся ўстойлівы эканамічны пад’ём, які быў звязаны з адкрыццём Амерыканскіх калоній, што вяло да ўкідкі вялікай колькасці золата на кантынент. У той жа час, цягам трох стагоддзяў насельніцтва Еўропы павялічылася з 80 мільёнаў чалавек да 190 мільёнаў{{sfn|Бэрк|1999|с=277}}. Тэрыторыя Беларусі, як частка [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — аграрнай краіны, далучылася да гэтага пад’ёму праз экспарт харчоў і дрэва на заходнееўрапейскі рынак, які патрабаваў рэсурсаў як праз павелічэнне насельніцтва, так і праз пашырэнне суднабудавання{{sfn|Пичета|1961|с=637}}. Цягам [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Рэч Паспалітая стала самым вялікім экспарцёрам сыравіны ў Еўропе<ref name="Olszewski2007">Olszewski, K. [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/68805/1/MPRA_paper_68805.pdf The Rise and Decline of the Polish-Lithuanian Commonwealth due to Grain Trade] {{ref-en}}</ref>. Пасля вяртання кантроля над [[Гданьск]]ам і падначалення крыжакоў Рэч Паспалітая, як найбуйнейшая краіна Еўропы, становіцца галоўным экспарцёрам дрэва і харчоў на кантынент. Такія краіны, як [[Нідэрланды]] ці [[Англія]], робяцца цалкам залежнымі ад імпарту. Узрослае насельніцтва Еўропы патрабавала харчоў, а пладародныя землі Рэчы Паспалітай маглі ў вялікай ступені задаволіць гэты попыт. Гэтыя прычыны абумовілі найвялікшы эканамічны пад’ём Рэчы Паспалітай пад канец [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Пачынаючы з гэтага часу, у Рэч Паспалітую паступаюць велізарныя рэсурсы<ref name="Olszewski2007"/>. У той жа час гэтыя рэсурсы не ўкладаліся ў развіццё гандлю. Зніжэнне колькасці насельніцтва пасля перыяду войнаў сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]], а таксама эканамічнае развіццё амерыканскіх калоній, Швецыі і Расіі зводзяць гандаль Рэчы Паспалітай да нуля. З буйной гандлёвай краіны Рэч Паспалітая [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] ператварылася ў аграрны [[феадальны лад|феадальны]] куток Еўропы, дзе жыхары жылі натуральнай гаспадаркай. == Кропкі канфесійнай напружанасці == Узаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі на беларускіх землях у XVI—XVIII стагоддзях характарызаваліся вялікай ступенню канкурэнцыі. === Хрысціянска-іўдзейская канфрантацыя === Яшчэ ў XIV стагоддзі князем [[Вітаўт]]ам былі выдадзены два прывілеі, якія рэгламентавалі жыццё іўдзейскай супольнасці ў Вялікім Княстве Літоўскім, а таксама вызвалялі ад падаткаў іўдзейскія могілкі і [[сінагога|сінагогі]]<ref>Шуман, А. [http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/szuman_01.htm Ашкеназскія габрэі як адзін з карэнных народаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408011703/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/szuman_01.htm|date=2009-04-08}}</ref>. У ХIII ст. іўдзеі былі выгнаны з [[Францыя|Францыі]] і [[Германія|Германіі]], таму талерантныя законы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] не маглі не прывабіць гэты гандлёвы народ. Такім крокам князь Вітаўт не толькі прывабіў сюды новую этнічную супольнасць (варта сказаць, што іўдзеі былі не адны: Вітаўт не грэбаваў ні [[чаркесы|чаркесамі]], ні [[армяне|армянамі]], ні [[татары|татарамі]]), але і значна пашырыў гандлёвае саслоўе. XVI стагоддзе прынесла высокія заваёвы талеранцыі. [[Свабода веравызнання|Талеранцыя]] стала адным з галоўных элементаў рэлігійнай палітыкі ВКЛ. Менавіта рэлігійная талеранцыя разглядалася ў якасці асновы грамадскага ладу ВКЛ, а замахі на талеранцыю інтэрпрэтаваліся як замахі на дзяржаўны лад. Талеранцыя стала асноўным канструктам культуры, транслявалася ў кніжках, казаннях святароў, была асабовай і дзяржаўнай каштоўнасцю. Зыходзячы з неабходнасці захоўваць канфесійную цярпімасць у дзяржаве, прынцыпы талеранцыі леглі ў аснову статутаў Вялікага Княства Літоўскага, дзе апроч усяго іншага іўдзеям гарантаваліся прывілеі, роўныя [[шляхта|шляхце]], пры ўмове хрышчэння: «естли бы который жид або жидовка до веры християнское приступили, тогды кождая такая особа и потомство их за шляхтича почитаны быти мають» (Статут 1588, артыкул 7). У той жа час, эканамічны ўздым XVI стагоддзя прывёў да значнага росту феадальнай гаспадаркі. Пераарыентаваўшыся на павелічэнне багацця праз эканамічную дзейнасць, магнаты Вялікага Княства пачалі актыўна выкарыстоўваць іўдзейскі рэсурс. Апроч заахвочвання іўдзеяў да ўдзелу ў сваіх эканамічных манаполіях, такіх як продаж алкаголю і карчмарства, магнаты давалі ў арэнду іўдзеям свае маёнткі. Іўдзеі маглі займацца ліхвярствам, а таму лёгка пазычалі і прымалі грошы, што ўзбагачала абодва бакі. Апроч магнатаў, самі хрысціянскія цэрквы не грэбавалі даваць у арэнду іўдзеям царкоўныя землі, здаваць ім царкоўную маёмасць, пазычаць і крэдытаваць іўдзеяў. Такі стан рэчаў не мог не адбіцца на стаўленні хрысціянскіх канкурэнтаў да такой экстэнсіўнай сеткі эканамічнай кааперацыі магнатаў, царквы і іўдзеяў. Значна ўзбуйнеўшае насельніцтва гарадоў, пагатоў якое карысталася магдэбургскім правам, было незадаволена такой палітыкай стасоўна іўдзеяў. Па-першае, гарады, якія карысталіся самакіраваннем, знаходзіліся ў канкурэнцыі як з магнатамі, так і з іўдзеямі. Па-другое, што яшчэ больш істотна, гарадскія эліты былі ўключаны ў працэс падначалення царквы гарадской рэлігійнай супольнасці з аднаго боку, і выбудовы новай культуры з другога. Іншымі словамі, гарадская хрысціянская супольнасць знаходзілася як у эканамічнай, так і ў духоўнай канкурэнцыі з тымі, хто спансаваў і ачольваў іўдзеяў. Негатыўнае стаўленне да іўдзеяў выявілася ў сегрэгацыі гарадской супольнасці і яе рэлігійных поглядаў ад іўдзеяў, і ўсімі тымі культурнымі кодамі, якія выяўлялі іх заступнікі. Пад канец [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] рэлігійныя супярэчнасці ўзраслі. Часта іўдзеі абвінавачваліся з боку гарадской супольнасці ў рытуальным выкарыстанні хрысціянскай крыві, а таксама ў рытуальных забойствах хрысціянскіх дзяцей. Апроч гэтага, іўдзеі стала пачалі асацыявацца з рэлігійнай пагрозай для праваслаўных. Так, яшчэ ў 1539 годзе Львоўскае брацтва выдае антыіўдзейскі памфлет Мілеція Пігаса{{sfn|Плохій|2005|с=249}}. Прычым на стаўленне да іўдзеяў з боку праваслаўных святароў актыўна ўплывала гарадская грамада. У часы, калі праваслаўная іерархія была знішчана, а гарадскія эліты адказвалі як за падрыхтоўку праваслаўных святароў, так і за іх эканамічнае забеспячэнне, мяшчанскі погляд на іўдзеяў цалкам зліўся са святарскім поглядам. Не лішне згадаць, што кааперацыя шляхты з іўдзеямі не абмяжоўвалася эканамічным супрацоўніцтвам. Масавае захапленне містычнымі вучэннямі і магіяй у [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] выявілася і ў абвінавачваннях да шляхты, што тая спавядае іўдаізм, ладзіць іўдзейскія рэлігійныя практыкі. Адметным з’яўляецца абвінавачванне ў іўдзействе Марціна Радзівіла, што наклалася на спраўджаныя чуткі пра вялікі гарэм князя і містычныя практыкаванні ў яго замку{{sfn|Мальдзіс|2001|с=159}}. Абвінавачванне ў іўдзействе стала наследуемым абвінавачваннем, якое наступнічала маральнай дэградацыі і распуснаму ладу жыцця. Ужо ў XVII стагоддзі пры [[казакі|казацкіх]] паўстаннях зрабілася відавочнай уся трагічнасць канфесійнай сітуацыі ў Рэчы Паспалітай. Вайна казакаў з афіцыйным кіраўніцтвам дзяржавы заяўлялася як рэлігійная, але толькі ў той ступені, што яна вядзецца дзеля абароны праваслаўя ад каталіцкага прыгнёту і ад уніяцкага заахвочвання. У той жа час, цягам XVII стагоддзя аніводная рэлігійная група не пацярпела так, як цярпелі іўдзеі. Менавіта іўдзеі цягам гэтага канфлікту вынішчаліся цалкам, а іх майном казакі расплачваліся са сваімі татарскімі саюзнікамі{{sfn|Сагановіч|1995}}. Казакі, як абаронцы хрысціянства (у першую чаргу ад мусульманаў Крымскага паўвострава і Турцыі), пераарыентаваўшыся на вайну з афіцыйнай уладай Рэчы Паспалітай, пачалі выбудоўваць канфесійную ідэнтычнасць на тых, каго гэтая іерархія падтрымлівала. Так падсумоўвае іўдзейскія крыўды праваслаўны летапіс: «В городах зась от жидов тая била кривда, же неволно козакові в дому своем жадного напитку на потребу свою держати, не тилко меду, горілки, пива але і браги. А то леда шевлюга, леда жид богатится, по килка цутов коней справляет, вимишлаючи чинши великие, воловщини, дуди, осип, мірочки, сухіе, з жорнов плату інное, отнимае фолварков» (Летапіс Самавідца){{sfn|Плохій|2005|с=254}}. Тая ж тэндэнцыя працягнулася і пазней. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Руска-Польскай вайны]] іўдзеямі адкупляліся ад рускіх войскаў, і тыя забівалі іх з вялікай ахвотай. Так апісваюцца дзеянні маскоўскіх войскаў у дачыненні да іўдзеяў пасля захопу Смаленска: «Бязлітасным быў да габраяў. На загад цара ўсіх іх сабралі разам і запатрабавалі хрысціцца. Тых, хто прыняў праваслаўе, пакінулі жыць, астатніх жа пасадзілі ў драўляныя дамы і спалілі»{{sfn|Сагановіч|1995}}. У той жа час, менавіта тады іўдзейскія збройныя атрады пачынаюць заахвочвацца для абароны гарадоў, што яшчэ больш адбіваецца на стаўленні да іх з боку заваёўнікаў. Ужо пад канец XVII — на пачатку XVIII ст. каталіцкая царква Рэчы Паспалітай пачынае карэктаваць свой курс. Калі раней яна была ў апазіцыі да прыцяснення іўдзеяў, забараняла абвінавачваць іх у чараўніцтве і выкарыстанні хрысціянскай крыві, то з канца [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] усё часцей пачынае быць ублытана ў ганебныя працэсы над іўдзеямі. Так, напрыклад, вядомы эпізод з біскупам [[Сандамір]]а Стэфанам Жукоўскім, які наўпрост удзельнічаў у падбухторванні ўчыніць суд над іўдзеямі. «У 1698, калі знайшлі цела дзяўчынкі ў царкве, то муніцыпальны суд Сандаміра вырашыў, што смерць наступіла натуральным чынам. Маці, якая сказала, што паклала цела ў царкве, бо не магла сабе дазволіць пахаванне, была вырачана да трох дзён у турме. Аднак у інстанцыі кракаўскага біскупа прычына была перазацверджана, і маці абвінаваціла іўдзея пад імем Берэк і яго жонку ў катаваннях, па-першае, у заборы крыві з цела, і затым у самім забойстве яе дачкі па-другое» (пераклад з англійскай){{sfn|Hundert|2004|p=75}}. Той жа святар выдаў надзвычай уплывовыя кнігі, якія не проста заахвочвалі да прыцяснення іўдзеяў, але і непасрэдна заклікалі да іх культурнай і сацыяльнай ізаляцыі. «[[Станіслаў Панятоўскі]], будучы Кароль Станіслаў II, у размове з іўдзеем у Амстэрдаме недзе ў 1753 выразіў сваю незадаволенасць на дзеянні біскупа Кіева, Каетана Солтыка, які кінуў на смерць 11 іўдзеяў. І 11 іўдзеяў былі сапраўды закатаваны ў Жытоміры ў траўні 1753» (пераклад з англійскай){{sfn|Hundert|2004|p=72}}. Больш таго, менавіта ў прамежку паміж пачаткам XVII і сярэдзінай XVIII колькасць абвінавачванняў іўдзеяў значна павялічылася{{sfn|Geldon & Wijaczka|1997}}. XVII-XVIII стст. сталі перыядам актыўных захадаў па ахрышчэнню іўдзеяў як з боку праваслаўя, так і з боку каталіцтва. Так, пад час Руска-Польскай вайны пасля ўзяцца Смаленска ўсіх іўдзеяў, якія прынялі праваслаўе, адагналі ў [[Масква|Маскву]], а тых, хто адмовіўся, вынішчылі{{sfn|Сагановіч|1995}}. Пад час казацкіх паўстанняў рабін Гановер сведчыць пра сотні выпадкаў ахрышчэння іўдзеяў. Згадваецца пра «сотні людзей, якія пад прымусам перайшлі ў хрысціянства, апроч жанчын, з якімі ажаніліся казакі» (пераклад з украінскай){{sfn|Плохій|2005|с=259}}. [[Каталіцтва]] прымала менш брутальныя, але не менш шырокія захады па заахвочванню іўдзеяў прыняць [[хрысціянства]]. З канца XVII стагоддзя каталіцкія прапаведнікі актыўна чытаюць казанні ў іўдзейскіх сінагогах, а дужа часта з дапамогай манаскіх ордэнаў гвалтоўна ахрышчваюць іўдзеяў. «Святар, Юзеф Сцяпан Турчыновіч (памёр у 1742), зафундаваў жаночы манастыр (Кангрэгацыя Марыі Віты) на Літве ў 1737, асноўнай місіяй якога было ахрышчэнне іўдзейскіх жанчын. У дадатак да іх штаб-кватэры ў Віленскай царкве ён усталяваў 17 малых манастыроў, членаў якіх агітавалі красць людзей і хрысціць іўдзейскіх дзяцей» (пераклад з англійскай){{sfn|Hundert|2004|p=67}}. Апроч гэтага, цягам «Чатырохгадовага сойма» актыўна абмяркоўваліся варыянты ад татальнага ахрышчэння іўдзеяў да поўнага іх выгнання з тэрыторыі Рэчы Паспалітай (пераклад з англійскай){{sfn|Kalik|2002|p=138}}. Усе гэтыя захады знайшлі сваю рэалізацыю ў татальнай сегрэгацыі хрысціян ад іўдзеяў. Так, напрыклад, праваслаўным забаранялася набываць у іўдзеяў мяса, а праваслаўным жанчынам быць у іх кухаркамі і павітухамі{{sfn|Плохій|2005|с=251}}. Каталікам забаранялася служыць у іўдзейскіх сінагогах, спаць у іўдзейскіх дамах, гадаваць іўдзейскіх дзяцей, размаўляць з іўдзеямі, ахоўваць іўдзейскія могілкі. Іўдзеям забаранялася без дазволу ствараць новыя і чыніць старыя сінагогі, маліцца ў жылых дамах. Рабіць гучныя гукі пад час святаў і вяселля, а таксама наймаць хрысціян для ўдзелу ў свяце Пурым{{sfn|Hundert|2004|p=61-65}}. Такая сегрэгацыя прывяла да крышталізацыі хрысціянскай і іўдзейскай ідэнтычнасці. Рэлігійнасць пачала выражацца праз негатыўнае стаўленне да іншых канфесій. Ужо цягам XVIII стагоддзя пад уплывам Асветніцкай думкі сегрэгацыя пачынае замяняцца на грамадзянскае зліццё канфесій і гамагенізацыю грамадства. Менавіта тады грамадзянства [[Польшча|Польшчы]] пачало асацыявацца з прыналежнасцю да каталіцтва. Нягледзячы на такі высокі ўзровень міжканфесійнай канфліктнасці, у большай ступені гэта датычыцца гарадской культуры. Іўдзеі, якія жылі ў вёсках, былі бяднейшыя за гарадскую іўдзейскую грамаду, яны не займалі чынавецкія пасады, не наймалі ў якасці хатніх слуг хрысціян. Негатыўнае стаўленне да іўдзеяў стала вынікам большага ўплыву гарадской хрысціянскай грамады на царкоўную іерархію. Варта дадаць, што менавіта той від рэлігійнай культуры, які прапаноўвала гарадская грамада, рабіўся дамінуючым сярод святарства, якое хутчэй падстройвалася пад новыя рэаліі, чым свядома ўплывала на гэтыя працэсы. === Хрысціянска-мусульманская канфрантацыя === Складаныя стасункі хрысціян з [[іслам|мусульманамі]] маюць доўгую гісторыю, і часцей за ўсё такія стасункі насілі негатыўны характар. Іслам у Еўропе лічыўся варожым. Па сутнасці, гэта тая рэлігія, якая захапіла Боскую труну, святы горад [[Іерусалім]], а таму была небяспекай не проста для палітычнага дабрабыту Еўропы, але для культурнага і ментальнага ўніверсуму еўрапейскай цывілізацыі. У Вялікім Княстве Літоўскім стаўленне да ісламу носіць амбівалентны характар. З аднаго боку, ад часоў Вітаўта ў Літве пражывала вялікая татарская грамада, члены якой займаліся ваеннай дзейнасцю, а правы іх былі прыроўнены да шляхты. Валадары Літвы часта аб’ядноўваліся з [[крымскія татары|крымскімі татарамі]] і [[залатая арда|татарамі залатой арды]] супраць [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскага царства]]. У той жа час [[Крымскае ханства]] як само па сабе, так і патрапіўшы пад пратэктарат Турцыі ўяўляла сталую небяспеку з поўдня. Ставячы пад пагрозу стратэгічны выхад да [[Чорнае мора|Чорнага мора]], мусульмане таксама з’яўляліся вялікай небяспекай з паўднёвага фланга пры ўмове вайны з Масквой. Апроч згаданых пазіцый, была яшчэ адна, надзвычай істотная. Крымскія татары, маючы адносна талерантны ў рэлігійным плане менталітэт, з’яўляліся найвялікшай грамадой, якая зарабляла гандлем рабоў і рабаваннем гарадоў. Патрапіць у татарскую няволю асацыявалася з патрапленнем у няволю Егіпецкую. Паланенне хрысціян асацыявалася не проста з вынікам ці рэзультатам баявых дзеянняў, але ўспрымалася як рэлігійная вайна, сэнсам якой ёсць не абагачэнне, але перамога пэўнай рэлігіі. Бяручы пад увагу, што гандаль [[рабства|нявольнікамі]] быў адным з галоўных артыкулаў татарскага бюджэту, робіцца зразумелым, што кожнае татарскае ўварванне суправаджалася вялікімі стратамі насельніцтва ВКЛ. Шырокія інтэрвенцыі татараў на тэрыторыю Вялікага Княства прымусілі задумацца пра ўсталяванне заслоны супраць паўднёвага ворага. Пад час вайны ВКЛ з маскоўскім царом [[Іван III|Іванам IIІ]] татары ўварваліся з поўдня і, падыходзячы да [[Мінск]]у і [[Ліда|Ліды]], спустошылі большую палову краіны, бралі вялікі палон і выводзілі яго для продажу ў крымскія порты. Нават калі вайна скончылася, у 1506 годзе войскі крымскага хана [[Менглі-Гірэй|Менглі-Гірэя]] прайшлі ўсю тэрыторыю Вялікага княства і вялікімі сіламі пагражалі [[Вільня|Вільні]]. Тады татарскія атрады былі разбіты войскамі Міхала Глінскага, які, як ні дзіўна, паходзіў з роду татараў Вітаўта{{sfn|Ермаловіч|2000|с=279}}. Перамога над татарамі спрыяла мірнаму існаванню паўднёвых межаў ВКЛ, але ўжо ў сярэдзіне XVI стагоддзя дзякуючы турэцкаму імператару Селіму Выдатнаму сітуацыя кардынальна змяняецца. Цягам дзесяцігоддзя падаюць Сербія, а затым і Венгрыя. Актывізаваўшы свае стасункі з Крымскім ханствам, Турцыя здзейсніла шэраг глыбокіх паходаў на Украіну. Паўстала трывалая неабходнасць абараняць мяжу. «На першы час рэалізоўвалася старая ідэя аб утрыманні сталага войска наёмнікаў на паўднёвых межах, дзякуючы намаганням вялікага гетмана Яна Тарноўскага. Набегі на польскія тэрыторыі былі спынены, і хутка літоўскі гетман Астрожскі бараніў літоўскія памежныя землі» (пераклад з англійскай){{sfn|Dvornik|1992|p=241}}. Тады ж упершыню згадваюцца казакі. Яны сяліліся на памежных паўднёвых тэрыторыях, для абароны мяжы ад мусульманскіх нашэсцяў. Гэтыя пасяленцы, якія этнічна належалі як да палякаў, так і да літоўцаў, аб’ядноўваліся ў збройныя атрады для абароны сваёй уласнасці. Літоўскі сойм зацвердзіў магчымасць набіраць казакоў для службы ў літоўскае войска, так званы рэестр. Тады ж была створана Дняпроўская флатылія для абароны тэрыторый ніжэйшага цячэння Дняпра{{sfn|Dvornik|1992|p=241}}. Ужо пад канец XVI стагоддзя казакі асацыяваліся з абаронцамі хрысціянскай веры ад мусульманскіх нападаў. Пра гэта сведчыць адмысловая місія Папскага эмісара Аляксандра Кармуловіча, які ствараў антыасманскую кааліцыю, дзе казакі павінны былі граць адну з асноўных ролей. Папа звяртаўся да казакаў як да адданых хрысціян, прычым лісты былі складзены так, што яны тычыліся як каталікоў, так і праваслаўных{{sfn|Плохій|2005|с=139}}. Тады ж актыўна дзейнічаў Кіеўскі каталіцкі епіскап Юзеф Вер’інскі, які стварыў канцэпцыю антыасманскай барацьбы на пачатках рэлігійнага адзінства каталікоў і праваслаўных. Ён напісаў шэраг «Турцык» — палемічных твораў, у якіх ён заклікаў караля змагацца з Турцыяй і для гэтага засяліць стэпавую Украіну{{sfn|Плохій|2005|с=138}}. Апроч гэтага, ён быў аўтарам праекту казацкай аўтаноміі на левым беразе Дняпра для абароны Літвы ад татарскіх нападаў. Свае ж антыасманскія праекты ён уважаў як крокі да стварэння рэлігійнай уніі паміж праваслаўнымі і каталікамі на аснове агульнахрысціянскай салідарнасці ў вайне з іншаверцамі. Не лішне згадаць і тое, што казакі змагаліся з турэцка-татарскімі сіламі не толькі на сушы, але і на моры. Рабаўнічыя набегі казакаў знаходзіліся цалкам у рэчышчы агульнапірацкай барацьбы паміж хрысціянскімі і мусульманскімі карсарамі Міжземнамор’я. Калі каталіцкія піраты рабавалі турэцкія караблі ў Міжземным моры, то казакі рабілі тое ж на Чорным. «І сапраўды, заходнееўрапейскія аўтары XVII стагоддзя вызначалі пэўныя паралелі паміж запарожскімі казакамі і мальтыйскімі рыцарамі. Запарожскія казакі, хоць і не хадзілі паходамі на Міжземнае мора, былі непасрэдна знаёмыя з барацьбой хрысціянскіх і мусульманскіх карсараў у тым рэгіёне» (пераклад з украінскай){{sfn|Плохій|2005|с=39}}. Так, пасля паспяховага паўстання Івана Сулімы на асманскім флоце, той быў прыняты Папам Рымскім і быў узнагароджаны адмысловым медалём. Варта зазначыць, што калі казакі лічыліся ў пэўным сэнсе шчытом Літвы, а затым і Рэчы Паспалітай ад турэцка-татарскай экспансіі, то сама Польска-Літоўская дзяржава асацыявалася з памежнай абарончай сцяной хрысціянскага свету ад варожых нападаў няверных<ref>Tazbir, J. Polskie przedmurze chrześcijańskiej Europy. Mity a rzeczywistość historyczna. — Warszawa: Interpress, 1987. — S. 15—74.</ref>. Тая ж стратэгія ўважалася вернай для прыцягвання праваслаўных і пратэстантаў для барацьбы з асманамі. Мусульманская небяспека і патрэба ў аб’яднанні паміж хрысціянскімі краінамі для абароны хрысціянскай цывілізацыі асэнсоўвалася як найвялікшы экуменічны штуршок. Гэтыя захады часткова рэалізаваліся ў рэзультатах [[Фларэнційскі сабор|Фларэнційскага сабора]], дзе аб’яднанне грунтавалася на агульнахрысціянскім адзінстве супраць мусульманска-турэцкай агрэсіі. У той жа час, Фларэнційскі сабор зрабіўся прамой крыніцай Берасцейскай рэлігійнай уніі. У сувязі з гэтым уяўляе цікавасць творчасць Сымона Старавольскага, які ў сярэдзіне XVII стагоддзя апяваў сармацкі міф. Гэты міф базаваўся на адмысловай абароне Польска-Літоўскай шляхтай еўрапейскай хрысціянскай цывілізацыі ад свету няверных. Так, у пантэон абаронцаў хрысціянства, апроч польскіх каралёў, такіх як Стэфан Баторый, Баляслаў Храбры, былі залічаны Кіеўскі князь Уладзімір Вялікі, а таксама літоўская шляхта: [[Міхал Глінскі]], князі Астрожскія. Нават у часы першых уварванняў казакоў на польска-літоўскія землі Старавольскі падзяляе ўсіх хрысціянскіх рыцараў на тры катэгорыі: правых, альбо рыма-каталікоў, ерэтыкоў, ці пратэстантаў, і схізматыкаў, ці праваслаўных. Прычым праваслаўныя ўжо пачынаюць называцца самімі небяспечнымі. Такім чынам, паступова мусульманскі ўсход замяняецца праваслаўным усходам, абарона Еўропы замяняецца абаронай каталіцтва, а сапраўдным рыцарам застаецца толькі рыма-каталік{{sfn|Плохій|2005|с=223—224}}. Адказ на такія закіды ў хрысціянскай здрадзе дае Іоў Барэцкі ў сваёй «Пратэстацыі». Па-першае, ён шмат звяртае ўвагі на немагчымасць хаўрусу паміж праваслаўнымі брацтвамі і туркамі і кажа пра немагчымасць такога хаўрусу паміж туркамі і Масквой. Па-другое, заўважае, што «Бог татар паклаў на землі, як маланкамі і перунамі, імі хрысціян навучае і карае, так і казакаў, нізоўя, запарожскіх і данскіх паклаў ён, як іншыя перуны і маланкі на моры і на зямлі, каб імі няверных туркаў і татараў палохаць і граміць» (пераклад з украінскай)<ref name="grushevskyi">Грушевський, М. Історія української літератури. — Т. 6. — {{К.}}: АТ «Обереги», 1995. — (Київська б-ка давнього укр. письменства. Студії; Т. 1). — Парал. тит. арк. англ.</ref>{{rp|220}}. Апроч цывілізацыйнага канфлікту, варта акрэсліць мусульманска-хрысціянскі канфлікт на лакальным узроўні. Татары былі той сілай, якая ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] аб’ядноўвалася то з Масквой, то з казакамі дзеля ўварвання на тэрыторыю Рэчы Паспалітай. Татары патрабавалі вялікага палону, з імі расплачваліся іўдзейскім дабром і царкоўнымі каштоўнасцямі. Аб’яднанне казакаў з татарамі спарадзіла негатыўны тэрмін «налівайкаўцы», якім пад канец [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] пазначаліся любыя праваслаўныя. Культуралагічна, тэрмін азначаў хрысціянскую ненадзейнасць, загану ў дачыненні да дабрыні і чысціні рэлігійных памкненняў. Нягледзячы на спарадычнае выкарыстанне мусульманскіх саюзнікаў у міжхрысціянскіх канфліктах, Турцыя заўсёды лічылася галоўным ворагам хрысціянства. Нават у часы перамір’я яе прысутнасць адчувалася як у Вільні, так і ў Маскве. Не лішне згадаць, што прычынай перамір’я ў 13-гадовай Руска-Польскай вайне, самай крывавай вайне [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на беларускіх землях, стала пагроза Турцыі{{sfn|Сагановіч|1995}}. Відавочна, што нягледзячы на вялізарныя ахвяры вайны, небяспека з боку мусульманскай краіны выглядала больш істотнай за лакальныя перамогі ў паміжхрысціянскім канфлікце. Такім чынам, рэлігійнае стаўленне Польска-Літоўскага саюза да мусульманства ў культуры XVI—XVIII стст. насіла комплексны характар. Па-першае, Польска-Літоўская дзяржава выбудоўвала сваю рэлігійную ідэнтычнасць у агульнаеўрапейскім рэчышчы. Гэтая ідэнтычнасць базавалася на міфе абарончай сцяны хрысціянскай Еўропы ад мусульманскіх нападнікаў. Па-другое, мусульмане былі той знешняй пагрозай, якая аб’ядноўвала хрысціянскія канфесіі ўнутры дзяржавы. Па-трэцяе, мусульмане былі заўсёды той сілай, якую выкарыстоўвалі хрысціянскія краіны для аслаблення сваіх канкурэнтаў. Іншымі словамі, мусульмане былі тым ворагам, з якім цяжка пайсці на саюз, але якога заўсёды можна выкарыстаць для аслаблення сваіх канкурэнтаў. === Праваслаўна-[[уніяцтва|ўніяцкая]] канфрантацыя === {| style="border: 1px black solid; margin-left:1em; text-align: left;" align="right" ! style="background:BurlyWood" align="center" width="100" | <small>[[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Царква Святога Мікалая ў Брэсце]] |- style="background:Bisque" | |[[Файл:Church of St Mikola Bierascie.jpg|center|300px]] |- style="background:Bisque" | |colspan="1" align="left" width="100" |<small>У гэтай царкве была падпісана Берасцейская унія. Выява XVIII ст. |} XVI стагоддзе характарызуецца рэлігійным крызісам у праваслаўных шэрагах Вялікага Княства Літоўскага. На гэта быў шэраг прычын. Першая прычына вынікае з агульнарэлігійнай сітуацыі ў Еўропе. Найбуйнейшы землеўласнік і багацейшая царка — Рымска-каталіцкі касцёл — у змаганні з пратэстантызмам губляе краіну за краінай. Карумпаваная ўлада [[Папа Рымскі|Папаў]], продаж [[індульгенцыя|індульгенцый]], разбэшчанасць касцельнай іерархіі прыводзяць да згубы аўтарытэту святарства сярод паствы. [[Праваслаўе|Праваслаўная]] царква, пазбаўленая рэлігійнага цэнтра, накшталт Рыму, заціснутая ў лавіраванне паміж уладай Вялікага Княства, Польшчы і Масковіі, вымушаная шукаць сродкі на існаванне, знаходзілася ў яшчэ большым крызісе, чым каталіцызм. Усё больш шляхты пераходзіла ў пратэстанцкія рэлігіі. Другой прычынай заняпаду стала ўлада свецкіх патронаў над царкоўным жыццём. Каралеўскі прывілей зацвердзіў права патранату свецкай асобы над рэлігійнымі ўстановамі. З гэтага часу фундатар, які будаваў ці набываў царкву, меў неабмежаваную ўладу над ёй, як у эканамічным, так і ў духоўным плане. Можна было прадаць царкву, здаць у арэнду, ператварыць у касцёл ці пратэстанцкі малельны дом. Праваслаўныя епіскапы пазбавіліся магчымасці суда над папамі, бо тыя знаходзіліся пад абаронай сваіх патронаў, а прыход атаясамліваўся з іх уласнай вотчынай. Гэта спарадзіла карумпаванасць праваслаўнай іерархіі, бо рэлігійныя пасады прадаваліся і набываліся. Рэлігійная справа ператварылася ў пэўны від эканамічнага прадпрыемства. Трэцяя прычына выцякае са спробы пераадолець рэлігійную крызу. У варунках карумпаванасці царкоўнай іерархіі, татальнай яе залежнасці ад магнатаў, шляхты і каралеўскай улады, абавязкі па ахове праваслаўнай веры бяруць на сябе праваслаўныя брацтвы. Гэта прывяло да таго, што праваслаўная царква патрапіла пад залежнасць не ад феадалаў, а ад гарадскіх эліт, якія цалкам кантралявалі як эканамічную дзейнасць царквы, так і адукацыю праваслаўных святароў. Чацвёртай прычынай стаў агульнаеўрапейскі культурны пераход традыцыйнага грамадства ў мадэрнае. Гэты пераход звязаны з палітызацыяй грамадства, надавання яму права абароны веры, царквы і нават дзяржавы. Калі раней гэтае права належала дваранскаму саслоўю, ці наўпрост асацыявалася з каралём, то цяпер нават сяляне і мяшчане маглі ўдзельнічаць у царкоўнай і дзяржаўнабудаўнічай дзейнасці. Так, у статуце Львоўскага ўспенскага брацтва значылася наступнае: «Калі б епіскап пайшоў бы супраць закона і пачаў бы кіраваць царквою не па правілах святых апосталаў і святых айцоў, павяртаючы праведных у няпраўду і падтрымліваючы беззаконнікаў, то няхай усе супраціўляюца такому епіскапу, як ворагу праўды» (пераклад з украінскай){{sfn|Плохій|2005|с=100}}. Усе гэтыя прычыны прымушалі да пошуку выхаду з рэлігійнай крызы. Па-першае, патрабавалася духоўная і інтэлектуальная знешняя сіла, якая павысіць адукацыйны ўзровень праваслаўнай іерархіі (у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] у ВКЛ не было праваслаўных адукацыйных інстытуцый). Па-другое, патрабаваліся сродкі для эмансіпацыі рэлігіі ад свецкай улады. Па-трэцяе, быў патрэбны легальны рэлігійны цэнтр на замену Канстанцінопалю, які знаходзіўся ў залежнасці ад мусульманскай Турцыі. Гэтыя задачы прывялі да стварэння адмысловай інтэлектуальнай глебы для аб’яднання каталіцтва з праваслаўем. Менавіта Рым меў як інтэлектуальныя, так і матэрыяльныя сродкі для аднаўлення грэчаскага ўзору хрысціянскай веры. Ураўнованне рэлігійных прывілеяў вяртала бы ўладу епіскапам над царкоўнай іерархіяй, Ватыкан меў дастатковыя сродкі на аднаўленне хрысціянскіх храмаў, а таксама інтэлектуальныя рэсурсы, якія можна было б выкарыстаць для адукацыі праваслаўнай іерархіі. Спачатку было тры праекты па такім аб’яднанні, выказаныя як пазнейшымі праціўнікамі, так і прыхільнікамі уніі. Першы праект прэзентавалі публіцыст Станіслаў Арэхоўскі і каталіцкі місіянер Бенедыкт Гербест, якія прапаноўвалі аб’яднанне на ўмовах дзвюх раўнапраўных цэркваў. Другі праект прэзентавалі папскі легат [[Антоніа Пасевіна]] і [[Пётр Скарга]]. Аб’яднанне павінна было адбыцца на ўмовах улады Рымскага Папы над аб’яднанаю царквою з захаваннем усіх грэчаскіх абрадаў. Трэці праект быў прэзентаваны князем Астрожскім і базаваўся на рэфармаванні праваслаўнай царквы з дапамогай рымскага касцёла з той умовай, што ўступіўшым у такую унію будзе забаронена пераходзіць у каталіцтва{{sfn|Плохій|2005|с=105—106}}. Варта дадаць, што рэальных дзеянняў па аб’яднанню канфесій аж да канца [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] не адбывалася. Кропкай разрыву стала наведванне Кіева канстанцінопальскім патрыярхам Ераміем, пад час якога сабіраліся грошы на падтрымку канстанцінопальскага патрыярхату. Гэты візіт выявіў слабасць Канстанцінопаля. Распачаліся сакрэтныя перамовы паміж праваслаўнымі епіскапамі, якія выліліся ў канкрэтныя дзеянні па аб’яднанню дзвюх цэркваў. Вынікам сакрэтных перамоў стаў візіт епіскапаў [[Іпацій Пацей|Пацея]] і [[Кірыла Цярлецкі|Тарлецкага]] да Папы Рымскага [[Клімент VIII|Клімента VIII]]. Вынікам гэтага візіту стала зацвярджэнне ўнійных артыкулаў, якія ўраўноўвалі праваслаўную і каталіцкую іерархію ў правах, спрыялі аддзяленню духоўнай улады ад свецкай і істотна абмяжоўвалі ўладу брацтваў над рэлігійнай іерархіяй. Апроч гэтага, епіскапам дазвалялася судзіць святароў сваёй парафіі. У дадатак епіскапам дазвалялася ствараць уласныя друкарні, што ўраўновала культурныя магчымасці царкоўнай іерархіі і гарадскіх брацтваў. Афіцыйнае зацверджанне уніі не прывяло да сканчэння рэлігійнай барацьбы паміж праваслаўнымі, але ж яна толькі распачыналася. Адразу ўзнікла вялікая колькасць палемічнай літаратуры, якая выяўляла перавагі аднаго боку над другім. У той жа час, перавагі гэтыя лічыліся за перавагі канкрэтнага існавання непадзельнай царквы, само ж раздзяленне як у першых, так і ў другіх лічылася за згубу. На падтрымку каралеўскай улады, уніі і забароны праваслаўным на рэалізацыю свайго рэлігійнага права [[Мялецій Сматрыцкі]] ў «Verificatia niewinności» піша: «Звады (праз унію) соймікі ў гомане і завірухах; усе суды ў замяшальніцтве; соймы ў цяжкасцях; божы памазанец у дакучанні; нявінныя людзі ў працэсах, у баніцыях, у карах, у вязніцах, у забойствах, у паклёпах. Звады царкоўнага друку, забарона набажэнстваў, дзяцей нехрышчэнне, старых без святасці цела і пісання; адным словам мовячы: знешне наша царква ў паклёпе, а ў сярэдзіне ў вагні, які хутка ідзе наперад, каб толькі Бог міласцю не бараніў! Нас знішчыць яны імкнуцца і самі гінуць!» (пераклад з украінскай)<ref name="grushevskyi"/>{{rp|243}}. На такія закіды ўніяты маглі адказаць больш істотнымі аргументамі, якія як мага лепей тлумачаць тую сітуацыю, якая склалася пад канец [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У сваім грунтоўным пастарскім слове «Справядлівае апісанне ўчынку і справы сінодавай і Абарона здзейсненай згоды і лучнасці, якія сталі на сінодзе Брэсцкім у 1596 годзе» [[Іпацій Пацей]] піша наступнае: * «А пра іншых, малодшых, калі яны супраць [[берасцейская рэлігійная унія|Уніі]], пытаю: хто кім кіруе, ці папы ўладыкамі або ўсё ж уладыкі папамі? Каму даручаны парадак па Божай царкве? Бо не да папоў і не да свецкіх асобаў прамаўляў Дух Святы: „Схіляйце сябе і ўвесь статак. Дух Святы паставіў вас епіскапамі, берагчы Царкву Госпада і Бога, якой аддаў кроў сваю“»<ref name="sbl">[https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=21538-1.pdf Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251223011052/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=21538-1.pdf |date=23 снежня 2025 }} — Мн.: Кнігазбор, 2007.</ref>{{rp|279}}. Іншымі словамі, Унія ўзнаўляла царкоўную іерархію і адасабляла ўладу свецкіх ад улады царкоўнай. * «Завіталі і некалькі чужаземцаў, грэкаў, якія ўсе разам, супольна з ерэтыкамі, у гасподзе князя яго міласці, у даму прыватным — там, дзе звычайна адбываюцца ерэтычныя сходкі, — учынілі іншае кола»<ref name="sbl"/>{{rp|285}} Іншымі словамі, Унія была скіравана не толькі на вяртанне ўлады царкоўнай іерархіі, але ж і з’яўлялася своеасаблівым адказам на новую небяспеку — пратэстантызм. Адметна, што пасля Берасцейскага сабора праваслаўныя з найбольшых пратэстанцкіх ворагаў ператварыліся ў бліжэйшых саюзнікаў, утварыўшы з імі своеасаблівую пратэстанцка-праваслаўную партыю, якая дабілася пэўных палітычных рэзультатаў. Прымаючы пад увагу, што як праваслаўе, так і пратэстантызм цалкам залежалі ад свецкіх патронаў, такі хаўрус не выклікае вялікіх супярэчнасцей. <!-- Завіталі і некалькі чужаземцаў, грэкаў, якія ўсе разам, супольна з ерытыкамі, у госпадзе князя яго міласці, у даму прыватным – там, дзе звычайна адбываюцца ерэтычныя сходкі, - учынілі іншае кола» <ref name="ReferenceD"/> Іншымі словамі, Унія была скіравана не толькі на вяртанне ўлады царкоўнай іерархіі, але ж і з'яўлялася своеасаблівым адказам на новую небяспеку – пратэстантызм. Адметна, што пасля Брэсцкага сабора праваслаўныя з найбольшых пратэстанскіх ворагаў ператварыліся ў бліжэйшых саюзнікаў, утварыўшы з імі сваесабалівую пратэстанска-праваслаўную партыю, якая дабілася пэўных палітычных рэзультатаў. Прымаючы пад увагу, што як праваслаўе так і пратэстантызм цалкам залежалі ад свецкіх патронаў, то такі хаўрус не выклікае вялікіх супярэчнасцей. --> Нягледзячы на шырокі фронт барацьбы ў заканадаўчай уладзе паміж прыхільнікамі уніі і прыхільнікамі праваслаўя старога ўзору, першыя дзесяцігоддзі пасля Берасцейскага сабора выявіліся ў выжыванні праваслаўя. Падзеленай царквы быць не магло, а кароль падтрымаў уніятаў, таму аўтаматычна забаранялася дзейнасць праваслаўных святароў, не прыняўшых унію. Тое ж падтрымала большасць праваслаўных епіскапаў, якія перайшлі ва унію і адсунулі ад царкоўнай дзейнасці падначаленых папоў, якія не прынялі гэты крок. Вяртанне царкоўнай улады ў рукі царкоўнай іерархіі, а таксама перавод усіх праваслаўных храмаў ва ўніяцкую маёмасць прывялі да таго, што праваслаўная шляхта і мяшчане распачалі актыўную барацьбу за вяртанне страчаных прывілеяў. Вялася актыўная палітычная кампанія, дзе праваслаўныя спрабавалі заручыцца падтрымкай пратэстантаў і кожны сойм ператвараўся ў рэлігійныя дэбаты. Аднак кардынальныя змены ў гэтым працэсе прынесла [[Лівонская вайна]] Вялікага Княства супраць Масковіі. У абмен на павелічэнне падатку дзеля патрэбаў вайны прызнавалася праваслаўная царква як такая, а таксама адступнікі царкоўнай іерархіі, якія яе рэпрэзентавалі. Ужо ў 1620-х гадах, пад час наведвання Кіева Іерусалімскім патрыярхам Тэафанам праваслаўная іерархія была адноўлена шляхам легалізацыі адступнікаў (Тэафан увёў у сан епіскапаў праваслаўных святароў){{sfn|Плохій|2005|с=122}}. З’яўленне новай праваслаўнай іерархіі зацвердзіла канчатковы падзел паміж дзвюма цэрквамі, што абумовіла не толькі канчатковы царкоўны раскол, але і раскол двух далейшых лёсаў цэркваў. Прыцясненні праваслаўя адразу пачалі асацыявацца з няволяй Егіпецкай. Існаванне праваслаўных пачало насіць месіянскі, выпрабавальны характар. Барэцкі ў сваёй «Пратэстацыі» заўважае наступнае: «І моцнай дабрынёю і пабожнаю былі мы натхнены да гэтай святой справы. Перш-наперш рэўніваю славаю Божай. Па-другое, зварушаныя вялікім жалем, што народ наш веліка пакутуе ад уніятаў-пераследнікаў, і без пастыраў, без хрышчэння, без памазання гінула іх багата і жыла не па парадку. Па-трэцяе, рабіла і робіць тое ў нас любоў да Хрыста і правай яго навукі. А страх нам паддалі мукі пякельныя, калі б мы не ўзялі той святой справы, якую Бог нам даў аказію» (пераклад з украінскай)<ref name="grushevskyi"/>{{rp|216}}. <!-- Вяртанне царкоўнай улады ў рукі царкоўнай іерархіі, а таксама перавод усіх праваслаўных храмаў ва ўніяцкую маёмасць, прывяло да таго, што праваслаўная шляхта і мяшчанне распачалі актыўную барацьбу за вяртанне страчаных прывілеяў. Вялася актыўная палітычная кампанія, дзе праваслаўныя спрабавалі заручыцца падтрымкай пратэстантаў і кожны сойм ператвараўся ў рэлігійныя дэбаты. Аднак, кардынальныя змены ў гэтым працэсе прынесла Лівонскай вайна Вялікага Княства супраць Масковіі. На абмен у павілічэнне падатку дзеля патрэбаў вайны, прызнавалася праваслаўная царква як такая, а таксама адступнікі царкоўнай іерархіі, якія яе прэзентавалі. Ужо ў 1620-ых гадах, пад час наведвання Кіева Іерусалімскім патрыярхам Тэафанам была адноўлена праваслаўная іерархія, шляхам легалізацыі адсутпнікаў (Тэафан увёў у сан епіскапаў праваслаўных святароў)<ref name="ReferenceE"/>. З'яўленне новай праваслаўнай іерархіі зацвердзіла канчатковы падзел паміж двюма цэрквамі, што абумовіла не толькі канчатковы царкоўны раскол, але і раскол двух далейшых лёсаў цэркваў. --> У той жа час, такі раскол спарадзіў вялікую нянавісць паміж дзвюма галінамі грэчаскага абраду. Так, у першыя дзесяцігоддзі актыўныя дзеянні па прымусоваму пераводу праваслаўных ва унію сканчаліся крывёй і гвалтам. Характэрным прыкладам стаў выпадак у Віцебску з уніяцкім біскупам [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафатам Кунцэвічам]], актыўныя дзеянні якога па навярненню ва ўніяцтва прывялі да мяшчанскіх хваляванняў, у выніку чаго яго забілі{{sfn|Без-Корнилович|1855|с=25-30}}. Тады ж, падчас разбору гэтага выпадку канцлерам Сапегам, смерцю былі пакараны ўдзельнікі расправы над Кунцэвічам, а сам горад быў пазбаўлены прывілеяў{{sfn|Ермаловіч|2000|с=368}}. Крывавая барацьба не абмежавалася лакалізаваным топасам асобных гарадоў. Калі ўніяцкая царква карысталася падтрымкай дзяржавы, то праваслаўныя скарысталіся паслугамі казакаў. Калі тыя мелі незадаволенасць стасоўна свайго сацыяльнага стану (казакі не прыроўніваліся да шляхты), і мала хто заахвочваўся на дзяржаўную службу ў рэестр, то выбухнуўшыя казацкія паўстанні знайшлі сваю легітымацыю ў абароне праваслаўнай веры ад каталіцка-ўніяцкага прыцяснення. Такія праявы абаюднага гвалту не маглі не скончыцца ў рэшце рэшт. Сілы абодвух бакоў пачалі ссякаць, пагатоў, што XVII стагоддзе характарызуецца крывапралітнымі войнамі, калі насельніцтва Вялікага Княства скарацілася напалову. Апроч гэтага, дзве галіны праваслаўя ствараюць свае адукацыйныя інстытуцыі. Так, ва ўніятаў адукацыйным цэнтрам робіцца [[Ордэн Базыльян|Базыльянскі ордэн]], створаны з ініцыятывы ўніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|В. Руцкага]] ў 1617 г.{{sfn|Ермаловіч|2000|с=368}}, а ў праваслаўных [[Кіева-Магілянская акадэмія]], прычым як першыя, так і другія актыўна карысталіся з лацінскай навукі, а прафесура атрымлівала адукацыю як у самім Рыме, так і ў мясцовых езуіцкіх калегіумах. Цягам наступных стагоддзяў разрыў паміж праваслаўем і ўніяцтвам павялічваецца. Калі першыя збліжаліся з Масквой, то другія з каталіцтвам. У той жа час уніяцкая царква XVII—XVIII стст. не з’яўлялася формай нацыянальнай ідэнтычнасці, але стала своеасаблівым фактарам канвергенцыі ўсходняй і заходняй традыцыі<ref>Skinner, B. Eighteenth-Century Social Values of the Uniate Church // [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=4624-1.pdf The Geopolitical Place of Belarus in Europe and the World] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251224051735/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=4624-1.pdf |date=24 снежня 2025 }}. Warsaw: Oficyna Wydawnicza Wyższej Szkoły Handlu i Prawa im. Ryszarda Łazarskiego, 2006. — P. 205—213.</ref>. Асноўнай адукацыйнай сілай уніяцкай царквы з’яўляўся Базыльянскі ордэн, таму дыдактычныя дапаможнікі гэтага ордэна і сталі асноўнай крыніцай маральнай тэалогіі ўніяцкай царквы ў Рэчы Паспалітай XVII—XVIII ст. Члены гэтага Ордэна першапачаткова атрымалі адукацыю ў Рыме, таму ўплыў рымскай каталіцкай думкі на маральную тэалогію ўніяцкай царквы стаў відавочным. Агульныя погляды на маральную тэалогію фармалізаваліся ў адукацыйныя інструктыўныя лісты, якія ўтрымлівалі ў сабе тлумачэнне спецыфічнай веры ўніяцкай царквы, інтэрпрэтацыю законаў Бога і царквы, а таксама тлумачэнне істотнасці сакрамантаў. Гэтыя інструкцыі былі накіраваны на паляпшэнне пастарскай працы, а таксама на інтэрпрэтацыю веры і законаў, прэзентаваных ў форме катэхізісу. Такое разуменне законаў наўпрост вяло да ўвядзення ва ўніяцкую тэалогію і практыку каталіцкай тэалогіі, якая ў XVII—XVIII стст. актыўна карыстала арыстатэлізм. У сувязі з гэтым у канцэптуальны апарат уніяцкай маральнай тэалогіі ўводзіцца паняцце кантракту, які робіцца асноўным метадалагічным тэрмінам ва ўзаемадачыненнях людзей паміж сабой, з дзяржавай і з Богам. Дзякуючы гэтым акалічнасцям, на беларускай тэрыторыі Рэчы Паспалітай [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] і ў пасляпятроўскай Расіі ўсталяваліся розныя дачыненні да ўлады. Калі на беларускіх тэрыторыях кіроўную ролю пачаў займаць сойм, які афармляў прававыя акты, то ў Расіі паноўнымі лічыліся канкрэтныя чыноўнікі на месцах, якія займаюцца выканаўчай дзейнасцю і ад добрай волі якіх залежыць дабрабыт усяго грамадства. Усё гэта не магло не ўздзейнічаць негатыўна на стаўленне маскоўскага праваслаўя да ўніяцтва. Прыкладам такога стаўлення можа служыць выпадак з [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром І]] у [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскім саборы]] Полацка пад час Паўночнай вайны. У канцы чэрвеня 1705 г. Пётр І з шасцідзесяцітысячным войскам па дарозе на [[Вільня|Вільню]] спыніўся ў Полацку, дзе прабыў месяц. «Аднойчы, праходзячы па горадзе з некалькімі сваімі прыдворнымі, Пётр І зайшоў у Сафійскі сабор, які стаў галоўным храмам беларускіх уніятаў. У гэты час некалькі святароў і манахаў праводзілі набажэнства, якое цар перапыніў, патрабуючы правесці яго па храме, на што згадзіўся адзін манах. Яшчэ ў часе свайго прабывання ў Віцебску ў 1701 г. Пётр І загадаў пасекчы і папаліць уніяцкія абразы. Але яшчэ больш жахлівымі былі яго дзеянні ў Полацку. Зачэпкай да гвалтоўных дзеянняў Пятру І з’явіўся абраз з выявай І. Кунцэвіча, які яму не спадабаўся асабліва, і ён ударыў сваім цяжкім кулаком манаха, а калі той паваліўся, то быў яшчэ цажка паранены царскай шабляй. Услед за гэтым і служкі цара, якія суправаджалі яго, пачалі шаблямі біць святароў, у выніку чаго, апроч аднаго, яны былі пасечаны да смерці… Не менш жорсткую кару панёс і сам сабор. Спачатку Сафійка падверглася абрабаванню, а пасля была ператворана ў склад і стайню для коней»{{sfn|Ермаловіч|2000|с=405}}. Варта дадаць, што менавіта ўніяцтва было той з асноўных прычын, якой абгрунтоўваліся як маскоўскія, так і казацкія ўварванні. Забарона уніі была не проста адной з мэтаў маскоўскіх інтэрвенцый, але ж асноўным папрокам Масквы да палітыкі Рэчы Паспалітай. Першапачатковы сацыяльны падзел праваслаўнай паствы, які з’явіўся ад самага стварэння уніі, збольшага захаваўся да ХІХ стагоддзя. Падтрымаўшы новую праваслаўную іерархію, гарады сталі асноўным аплотам праваслаўя, у той час як уніяцтва, шырачы свой уплыў сярод сялянства, стала найбуйнейшай канфесіяй Вялікага Княства. Гэты рэлігійны падзел выявіў разрыў не толькі ўнутры руска-літоўскага насельніцтва, але і сацыяльны падзел паміж гарадскім і вясковым насельніцтвам краіны, а таксама падзел палітычны, паміж уладай свецкай і ўладай царкоўнай. === Канфрантацыя паміж Рымскім і Грэчаскім узорамі хрысціянства === Пачынаючы ад пачатку XVI ст., канфрантацыя паміж прадстаўнікамі грэчаскага і рымскага ўзору хрысціянства толькі нарастала. Калі ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] канфлікт працякаў у рэчышчы больш позняй традыцыі — знешнепалітычнай і ваеннай аргументацыі дзеяння, то ў пазнейшыя часы, пасля аб’яднання Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў адну дзяржаву на Люблінскім сойме 1569 года, канфрантацыя перамясцілася ў плоскасць барацьбы дамінуючага дзяржаўнага каталіцтва з рэлігійнымі дысідэнтамі, у групу якіх уваходзіла і хрысціянства грэчаскага ўзору. Яшчэ на пачатку [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] вайна, абвешчаная Маскоўскім князем Іванам III князю ВКЛ Аляксандру, базавалася на рэлігійнай аргументацыі. Спачатку праз «рэлігійную крыўду» на бок Масквы перайшлі праваслаўныя князі Сямён Бельскі і [[Сямён Іванавіч Мажайскі|Сямён Мажайскі]], што мела наступствам распачынанне вайны Масквой дзеля абароны праваслаўя ад наступу каталіцтва{{sfn|Ермаловіч|2000|с=274}}. Тады ж Вялікі князь Аляксандр, атрымаўшы дзве паразы ад маскоўскага войска, звяртаецца да сваіх братоў, польскага караля Яна-Альбрэхта і чэска-венгерскага Уладзіслава. «Так, Аляксандр просіць дапамагчы не столькі для выратавання дзяржавы, а больш для падтрымкі святой каталіцкай веры»{{sfn|Ермаловіч|2000|с=275}}. Варта дадаць, што вялікім гетманам і ваяводам войска ВКЛ з’яўляўся заступнік праваслаўя [[Канстанцін Астрожскі]]. Гэта, па-першае, падкрэслівае падначаленасць рэлігійных памкненняў канкрэтнаму палітычнаму моманту, а па-другое, сведчыць аб разрозненні палітычнага і рэлігійнага ў XVI ст. Разабрацца ў гэткім кшталце рэлігійных стасункаў паміж Масквой і Вільняй дапамагае прыклад [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовай вайны (1654—1667)]], калі як ад дзеянняў украінскіх казакаў, так і ад уварвання маскоўскіх войскаў найбольш пацярпела праваслаўнае насельніцтва (відавочна, пасля іўдзейскага, якое знішчалася найперш). Пра гэта ж сведчыць і вялізарны палон, які захапіла Масква ў тую вайну. Так апісваецца захоп праваслаўнага [[Віцебск]]а, які ў часы [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] паўстаў супраць уніі, за што быў пакараны вялікім штрафам і стратаю Магдэбургскага права: «17 лістапада, пасля 14 тыдняў аблогі, войска Пятра Шарамецева і казакі [[Залатарэнка|Васіля Залатарэнкі]] штурмам здабылі Віцебск і яго замкі, „з вялікімі стратамі, з захопам і пасячэннем шляхты…, мяшчан, паспольства і драгунаў“. Частка абаронцаў прысягнула цару (200 шляхцічаў і каля тысячы мяшчан), іншыя ж, застаўшыся „вернымі і зычлівымі падданымі, мілуючы Айчыну“, адмовіліся ад гэтага. Таму іх з сем’ямі забралі ў палон і разаслалі па розных гарадах Маскоўшчыны. Тыя, каго вывелі ў Казань, сведчылі, што ў трагічны дзень непрыяцель „нямала брацці нашай шляхты, мяшчан, паспольства, жаўнерства, драгунаў, нявестаў і дзетак малых, што каля матчыных грудзяў былі, дзядоў і баб у шпіталях без жаднае літасці, захапіўшы горад, высек“»{{sfn|Сагановіч|1995}}. Тое ж тычыцца ваколіцаў Гомеля, дзе арудавалі праваслаўныя казакі, развіваючы паўднёвы кірунак уварвання дзеля хутчэйшага прасоўвання Маскоўскага войска. Нягледзячы на тое, што Гомель і ваколіцы былі праваслаўныя, апроч таго, здаваліся без бою, яны былі парабаваны, а насельніцтва запалонена ці знішчана: «которые городы и сдались, …Шклов, Копысь, Дубровня и иные городы, и тех городов всяких жилетских людей неволят, грабят и в полон емлют и до Москвы отвозят, и те де все городы иные разорены и опустошены; и Быховцы де, слыша то, все на том и положили, лутше де им в домех своих хотя помереть, нежели в неволю из воли самим себя отдавать»<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России. СПб. Т. 3, 1863; Т. 4, 1863; Т. 14, 1889.</ref>{{sfn|Сагановіч|1995}}. Спусташальныя войны не маглі не адбіцца на агульным стане праваслаўных у XVI—XVIII стст. Апроч таго, што да канца [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] беларускія тэрыторыі ў выніку працяглага перыяду войнаў канца XVI — сярэдзіны XVII стст. страцілі больш за палову свайго насельніцтва, яшчэ і адукацыя, якая была прадстаўлена езуітамі, была цалкам падначалена каталіцтву. Не надавала адзінства праваслаўным і унія, якая прынесла раскол у праваслаўную супольнасць, а гледзячы з таго, што галоўным прыярытэтам уніі было захаванне грэчаскага ўзору набажэнстваў, то можна амаль дакладна сцвердзіць, што асновай рэлігійнай адрознасці да сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] з’яўлялася форма і кшталт набажэнства. Такім чынам, далейшыя гады можна назваць паэтапным прасоўваннем канфесіяналізацыі, што стала вынікам глыбейшага адасаблення праваслаўнай і каталіцкай супольнасці. Гэты працэс знайшоў сваё выяўленне не толькі ў адасабленні адной супольнасці ад іншай па форме набажэнстваў, але і ў павелічэнні ролі іншых рэлігійных пытанняў, такіх як мова канфесіі, сімвал веры, кшталт царкоўнай іерархіі і г.д. Зыходзячы з таго, што ўніяцкія епіскапы досыць лёгка прынялі каталіцкі сімвал веры і дапусцілі існаванне чыстца, то канфесіяналізацыя як працэс можа быць вылучана толькі ў пазнейшыя часы, а менавіта ў канцы XVII — XVIII стст. Такім чынам, афармленне канфесіяналізацыі супадае па часе з трыумфам [[контррэфармацыя|контррэфармацыі]], прычым на землях, якія страцілі значную частку насельніцтва, што прытрымлівалася старых рэлігійных традыцый. Канфесіяналізацыя XVII—XVIII стст. і дамінаванне каталіцкай царквы ў Польска-Літоўскай дзяржаве, а таксама забыццё старых рэлігійных вольнасцей спарадзіла глыбейшы духоўны раскол паіж хрысціянамі грэчаскага і рымскага ўзору. Так, наракаючы на дзеянні рыма-каталікоў, праваслаўны святар Капусцінскі піша: «Чому всему присмотривши ся уважте, же вы христіане будучи, на христіан духовных накладаете таковыи тяжкости! Укаряте греков иж Турком дают подачки, завстыдайте ж ся, а рачей Бога убойте ся: вы христиане, а от духовных рускіх поборов, чиншов и повозов не вытягатей»!<ref name="grushevskyi"/>{{rp|76}}. Такое дамінаванне каталіцтва ў праваслаўных выклікала не толькі алюзіі з няволей Турэцкай, але і наўпрост вылівалася ў жалобныя справаздачы пра рымскі прыгнёт і пра вынікі рэлігійнага ціску, якія замінаюць рэлігійнай дзейнасці. Той жа Капусцінскі піша: «Присмотрити ся, як по многих поветах бедни мещане, же им поотбирано в местех церкви, в домах, в полях и лесах набоженство свое христианское справляют»<ref name="grushevskyi"/>{{rp|76}}. Перавод каталіцтва ў стан дзяржаўнай рэлігіі прывяло да санкцыявання з боку каталіцкіх біскупаў пабудовы і рамонту дысідэнцкіх месцаў набажэнства. Адбор праваслаўных цэркваў і перавод іх ува ўніяцкія прывялі да сітуацыі, падобнай да сітуацыі іншых дысідэнтаў, уключаючы іўдзеяў, калі набажэнствы пачалі спраўляцца ў прыватных дамах ці ў полі. Варта згадаць, што набажэнствы дысідэнтаў па-за межамі месцаў пакланення былі строга забаронены{{sfn|Hundert|2004}}. Парушэнне рэлігійнага заканадаўства вяло да адміністрацыйнага пераследу. Так, у [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] за невыкананне рэлігійнага закону накладаліся вялікія штрафы, а дысідэнцкія святары маглі быць пасажаны ў астрог. «Полно нашіх Россов и теперь за веру свою православную под плащем змышленной о здраду потвары в темницах, в вежах, в вязеннях и на выгнанню!»<ref name="grushevskyi"/>{{rp|77}}. Нягледзячы на палітычны характар супрацьстаяння паміж каталіцтвам і грэчаскім узорам хрысціянства, як Рым, так і праваслаўная канфесія цалкам разумелі, што вынікам гэтай барацьбы ёсць суцэльная залежнасць царкоўнай іерархіі ад мяшчан. Менавіта горад стаў топасам, дзе адбываўся рэлігійны канфлікт, і менавіта мяшчане былі асноўным носьбітам рэлігійных супярэчнасцей. Яскравым сведчаннем гэтага з’яўляецца сітуацыя з уніяцкай царквой, якая шырылася ў сельскай мясцовасці. Нягледзячы на падобнае стаўленне каталіцтва да ўніятаў, уніяцкая царква змагла лёгка адаптавацца да новых умоў і ўнікнуць рэлігійных канфліктаў, чаго не адбылося ў гарадах з праваслаўем. Гэта сведчыць, што вясковае насельніцтва адрознівалася ад гарадскога не толькі рэлігійнай прыналежнасцю, але і формай культуры, якая ў гарадскім варыянце прыводзіла да канфрантацыі, а ў вясковым да адаптацыі канкрэтнай канфесіі да канкрэтных рэлігійных умоў. З прывілеяваным саслоўем сітуацыя была іншая. Шляхта адчувала сябе гаспадаром краіны, а таму была надзвычай адчувальнай да патрыятычных плыняў. Тое, што краіна выжыла пасля апусташальных войнаў, перажывалася шляхтай як найвялікшы цуд. Езуіцкая адукацыя, а таксама рэлігійныя канфлікты [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] прывялі да таго, што каталіцтва стала лічыцца адзіна правільнай хрысціянскай верай. Тая частка шляхты, продкі якой былі альбо праваслаўнымі, альбо пратэстантамі, адчувалі віну за «сектанцтва» ці «схізму» сваіх дзядоў, а таму падтрымка каталіцкай веры служыла не толькі дзяржаўным інтарэсам шляхты, але і адыгрывала псіхалагічна кампенсацыйную ролю. Выяўленнем змены стаўлення з боку большасці шляхты стаў праект па знішчэнню праваслаўя і ўніяцтва ў Рэчы Паспалітай. Гэты праект увабраў у сябе як агульнадзяржаўны падыход (не выбіраць праваслаўных у сеймы, трыбуналы, на дзяржаўныя пасады), так і агульнапсіхалагічныя метады дыскрэдытацыі дысідэнтаў (прыніжаць, кпіць, паказваць культурную адсталасць). Прапаноўвалася «прыціскаць святароў, каб яны не мелі ўплыву на прыхаджан, падначальваць іх каталіцкай царкве і публічна караць іх за злачынствы, трымаць святароў у беднасці і цямноце, паставіць сем’і святароў у суцэльную залежнасць ад уладальніка маёнтка і распускаць плёткі, што іх сыны, апроч тых, што займуць месцы бацькоў, павінны стаць прыгоннымі, спрыяць цэлібату святароў, а вольныя прыходы перадаваць каталіцкім ксяндзам, рэгістраваць усе праступкі святароў, а калі тых не будзе, то распускаць плёткі і г.д.»{{sfn|Бирало|1971|с=51}} Такія праекты былі хутчэй правілам, чым выключэннем. Пра гэта сведчыць розгалас, з якім ішлі абмеркаванні яго на сеймах і сейміках [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Калі раней дысідэнты мелі шырокія правы для абароны, то цяпер, кансалідаваўшыся, шляхта лёгка прымала антыдысідэнцкія законы супраць праваслаўных і ў тым ліку ўніятаў. Калі ў ранейшыя часы рэлігійная вайна тлумачылася рэлігійнымі аргументамі, то ў [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] рэлігійная палітыка стала вытворнай ад палітыкі дзяржаўнай. Ужо згаданы праект слугаваў не дзеля вырашэння рэлігійных мэтаў, а выключна дзеля палітычных: «Бяспека дзяржавы базуецца на адзінстве веры. Паколькі ў Польшчы і ў Вялікім Княстве Літоўскім такое адзінства парушана, то ўсе дзяржаўныя чыны і палякі павінны ўзяць на сябе абавязальніцтва грэчаскі ўзор, супрацьлеглы лацінскаму, усяляк вынішчаць пераследамі, уціскам, кпінамі і ўсім іншым зручным чынам»{{sfn|Бирало|1971|с=51}}. === Каталіцка-пратэстанцка-праваслаўная канфрантацыя === Сіметрычнасць рэфармацыі ў ВКЛ і ў Еўропе тлумачыцца шматлікімі культурнымі кантактамі. Магнацкія дзеці масава вучыліся ў Еўропе. З сабой яны бралі вялікую світу шляхты. Вялікалітоўская шляхта брала адукацыю ў [[Кракаў|Кракаве]], [[Прага|Празе]], [[Вітэнберг]]у, [[Калінінград|Кёнігсбергу]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] і інш.<ref name="belreform.org">Падокшын, С. [http://belreform.org/padokshyn.php Каб край быў вольным… Беларуская Рэфармацыя і ідэя сувэрэнітэту]</ref> Ідэалогія Адраджэння і рэфарматарскія ідэі не маглі не зачапіць эліту Вялікага княства. Тым больш, што ўжо як сто гадоў да гэтага часу [[гусіты]] мелі магчымасць адкрыта прапаведаваць сваю веру, тым самым ствараючы глебу для рэфармісцкіх поглядаў. Такім чынам, ужо ў 60-я гады [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] рэфармацыя набывае шырокі размах. У 1553 годзе князь [[Мікалай Радзівіл Чорны]], адзін з самых уплывовых людзей у княстве, аб’яўляе, што спавядае Евангельскую веру. Адначасова ў Гродне і ў Вільні ён адчыняе кальвінісцкія зборы, друкуе сваім коштам [[Катэхізіс]]<ref name="belreform.org"/>. У хуткім часе пратэстантызм робіцца надзвычай папулярным у ВКЛ. Адукацыю ў замежных універсітэтах маглі сабе дазволіць не толькі шляхта, але і мяшчане. Сацыяльны склад літоўскіх студэнтаў у германскіх і галандскіх універсітэтах сведчыць пра міжсаслоўную еднасць у пратэстанцкай супольнасці. Апроч гэтага, большасць дысертацый абаранялася па тэалогіі<ref name="ReferenceC"/>, што з’яўляецца ўскосным сведчаннем найвялікшай істотнасці рэлігійных пытанняў у ВКЛ. У наступныя гады пратэстантамі робяцца ўся магнатэрыя і блізкая да іх шляхта: [[Валовічы]], [[Глябовічы]], [[Сапегі]], [[Агінскія]], [[Хадкевічы]], [[Вішнявецкія]] і інш. Актыўна будуюцца пратэстанцкія цэрквы. Друкуюцца кнігі, падначаленае магнатам насельніцтва таксама пераходзіць у пратэстанты. Пратэстантызму спачувае ваявода ВКЛ, праваслаўны па веравызнанню [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|К. Астрожскі]]. У хуткім часе пратэстантамі робіцца амаль уся эліта княства. Радыкальная адрознасць [[пратэстантызм]]у ад традыцыйных вераў спарадзіла яскравую адасобленасць стракатай кааліцыі пратэстанцкіх цэркваў ад каталіцтва і праваслаўя. Па-першае, усе пратэстанцкія плыні адмоўна ставіліся да іконаў і да культу [[Дзева Марыя|дзевы Марыі]], што давала ім падставы лічыць праваслаўных і каталікоў язычнікамі{{sfn|Бэрк|1999|с=262-263}}. Па-другое, пратэстантызм кепска ставіўся да рытуалаў, збольшага арыентуючыся на чытанне бібліі і на прамаўленне казаняў, гэта давала ім падставы абвінавачваць традыцыйныя веры ў язычніцтве і практыкаванні магіі. Прычым маючы, апроч каталіцтва, яшчэ больш традыцыяналізаванае праваслаўе ў якасці канкурэнта, менавіта ў праваслаўі пратэстанты бачылі асноўную пагрозу для сябе<ref name="ReferenceC">Катлярчук, А. [http://www.belreform.org/katlarchuk_prat_i_pravasl.php Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім і пратэстанты Беларусі]</ref>. Апроч згаданага, пратэстанты лічылі сябе адраджальнікамі сапраўднай рэлігійнасці, той элітай, якая вяртае не столькі сапраўднае вучэнне, але хутчэй сапраўднае стаўленне да вучэння. У сваім лісце Мікалай Радзівіл Чорны пісаў: «Нашыя прапаведнікі добра ведаюць сапраўднае вучэнне Хрыстова і прапаведуюць не каноны і дэкрэты, а слова вечна жывога Госпада Бога… Кнігі, якія я сам чытаю і іншым чытаць раю, адкрываюць людзям чыстае Евангелле. Некаторыя з гэтых кніг я за свае грошы друкаваў і друкаваць буду… Госпадзе Божа, зрабі так, каб мы, адкінуўшы ўсе недарэчныя выдумкі, звярнуліся нарэшце да служэння, што было прынята апосталамі і існавала ў грэчаскай царкве ў часы Златавуста і Васіля, а ў лацінскай — у часы Амброзія, Гераніма і Аўгусціна… Я так лічу, што ўсе людзі, узносячы славу, малітвы і падзяку Госпаду Богу за Яго дабраславенствы, павінны здзяйсняць гэта з чыстымі думкамі і шчырым сэрцам. Таму неабходна, каб той, хто гэта робіць, абавязкова ведаў мову і спасцігаў сэнс сказанага. Калі ж набажэнства ідзе на лаціне, грэчаскай альбо якой іншай, незразумелай простаму чалавеку мове, то ён і рады быў бы шчыра маліцца Госпаду Богу і славіць Яго, укладаючы ў гэта сваё сэрца і розум. Але, нажаль, не можа зразумець ні сэнсу сваіх словаў, ні сутнасці сваіх учынкаў. Менавіта па гэтай прычыне я так лічу: на якой мове кожны народ здольны спасцігаць таямніцы Слова Божага, на той мове патрэбна праводзіць святыя царкоўныя служэнні»<ref name="belreform.org"/>. Аднак каталікі і праваслаўныя таксама мелі што супрацьпаставіць пратэстантызму. Па-першае, крытыкавалася агульнае чытанне бібліі. Біблія павінна была чытацца толькі святарствам, і ім жа яна павінна інтэрпрэтавацца. Гэта дало падставы называць пратэстантаў ерэтыкамі. Апроч гэтага, пратэстанцкая царква цалкам кантралявалася свецкай грамадой, што было непрымальна для каталіцтва і праваслаўя. Па-трэцяе, дамінаванне лаціны і царкоўнаславянскай было суцэльнай лінгвістычнай дамінантай каталіцтва і праваслаўя. Веданне гэтых моў было часткай яднання царкоўнай іерархіі, яшчэ адным фактарам існавання царквы ў яе традыцыйным для каталіцтва і праваслаўя выглядзе. Аднак у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] асноўныя намаганні дзяржавы былі скіраваны на прымірэнне ўсіх веравызнанняў у княстве. Такое скіраванне выразілася ў палітыцы талерантнасці, якая была зацверджана шэрагам юрыдычных дакументаў: прывілеі 1563, 1568, Варшаўская канфедэрацыя 1573 г., Статут ВКЛ 1588 — раздзел 3, арт. 3<ref name="belreform.org"/>. З надыходам контррэфармацыі і пазбаўленнем праваслаўя юрыдычнага статусу ў сувязі з уніяй, праваслаўе і пратэстантызм збліжаюцца дзеля адзінага фронту супрацьстаяння каталіцкай агрэсіі. Так, напрыклад, горад Слуцк робіцца адзіным горадам у ВКЛ з наяўнасцю 15 праваслаўных грамадаў, і гэта пры тым, што большасць насельніцтва ў Слуцку з’яўляліся пратэстантамі<ref name="ReferenceC"/>. Агульны фронт праваслаўных і пратэстанцкіх магнатаў супраць пастановаў і рэлігійнай палітыкі новай дзяржавы выявіўся ў асацыяванні пратэстантаў і праваслаўных як яе ворагаў. Ад канца XVI і да XVIII ст. рэлігійная палеміка набывае палітычную афарбоўку. Пратэстанты (ерэтыкі) і праваслаўныя (схізматы) ператвараюцца ў галоўных ворагаў дзяржавы, дзеля чаго яны даюць досыць падстаў. Так, напрыклад, езуіт А. Кулеша ў сваім сачыненні «Праваслаўная вера» сцвярджае, што талерантнасць негатыўна ўплывае на дзяржаву. Віцебскае паўстанне і паўстанне Б. Хмяльніцкага выяўляюцца яскравым пацверджаннем гэтага{{sfn|Бирало|1971|с=249}}. 13-гадовая вайна паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Масковіяй, уварванне Швецыі, знішчэнне Рэчы Паспалітай і цудадзейнае яе выратаванне інтэрпрэтавалася нічым іншым, як Божым промыслам. Тое, што Рэч Паспалітая патрапіла пад пагрозу знішчэння, тлумачылася добрым стаўленнем да ерэтыкоў у [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Менавіта пашырэннем пратэстантызму тлумачылася падзенне былой моцы краіны{{sfn|Бирало|1971|с=49}}. Гэта прывяло да таго, што большасць шляхты і магнатэрыі пераходзіць у каталіцтва. Сканчаецца афармленне прадстаўнікоў некаталіцкіх канфесій у якасці дысідэнтаў, забараняецца свабода сумлення, а каралевай Рэчы Паспалітай становіцца дзева Марыя<ref>Baranowski, A. J. [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/3M5VOK64JMY5OK4A3AGK2CFYFFVNJCIA Oprawy uroczystości koronacyjnych wizerunków Marii na Rusi Koronnej w XVIII w.] // Biuletyn Historii Sztuki 57 (1995): 299-322.</ref>. Варта дадаць, што такое стаўленне да пратэстантаў не з’яўляецца беспадстаўным. Як мінімум два разы ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] Рэч Паспалітая стаяла на мяжы знішчэння, і ў абодвух выпадках пратэстанцкая грамада Вялікага Княства Літоўскага адыгрывала ролю сепаратыстаў і саюзнікаў ворага. [[Кейданская унія]] стала апошняй кропляй у захаванні легітымнага месца пратэстантаў у каталіцкай краіне. Аддаючыся пад пратэктарат Швецыі, пратэстанцкая эліта Рэчы Паспалітай праявіла сябе не толькі як сепаратысцкая, але як прынцыпова небяспечная ў шэрагу іншых дысідэнтаў, якія хаўруснічаюць з ворагам. Збліжэнне Папы Рымскага з уладамі Рэчы Паспалітай, а таксама актыўны ўдзел Рэчы Паспалітай у 30-гадовай рэлігійнай вайне выпрацавалі новую ідэнтычнасць у дзяржаве. «Царкоўны пункт гледжання на Рэч Паспалітую быў адначасовы істотным і цікавым. Ён пазначаў глыбокую абмежаванасць каталіцтва на ўсходзе і выяўляўся як адмысловая мяжа, якая была паміж грэчаскімі „схізматыкамі“ і нямецкімі „ерэтыкамі“, асэнсоўваючыся як поле барацьбы супраць абодвух» (пераклад з англійскай)<ref>Bain, N. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh303.html The Catholic Reaction, and the Valois and Bathory elections, in Poland] // The Cambridge Modern History, vol. 3. Cambridge University Press, 1907. P. 73—103.</ref>. Польшча ператварылася ў аплот каталіцтва на ўсходзе, магутны бастыён правільнай веры, словам, таго, што дазваляе ёй надалей існаваць. «Ангелы обратили в бегство запорожских бунтовщиков, осадивших Слуцк… Король Казимир выиграл битву, на которую его вдохновил ангел»{{sfn|Бирало|1971|с=53}}. «У тых умовах, якія склаліся ў краіне, многія беларускія інтэлектуалы-некаталікі мелі толькі два шляхі: або прыняць каталіцтва, або пакінуць краіну. Шмат хто з іх абраў эміграцыю. Пратэстанты пераехалі на Захад, а праваслаўныя — у адзіную ў Еўропе праваслаўную краіну — Масковію»<ref name="ReferenceC"/>. Гэта яшчэ больш падарвала давер да дысідэнтаў. Дысідэнты стала пачалі асацыявацца з ворагамі дзяржавы, прымаючы пад увагу той факт, што пасля пераходу шляхты ў каталіцтва асноўным носьбітам пратэстантызму і праваслаўя сталі мяшчане, якія з’яўляліся прамымі канкурэнтамі шляхты ў эканоміцы дзяржавы. Павелічэнне пагрозы з боку навакольных краін і ўдзел у гэтым дысідэнтаў яшчэ больш паглыбілі рэлігійную нецярпімасць. Кепска ставіцца да дысідэнтаў, змагацца з імі стала не проста прыватна-канфесійным пунктам гледжання, але і дэманстрацыяй патрыятызму, выяўленнем любові да радзімы. Прыклады супрацы Радзівілаў са Швецыяй, Агінскіх, Сапегаў з Масковіяй і цудадзейнае выратаванне дзяржавы з катастрофы шматлікіх войнаў спарадзілі глыбокае пачуццё сораму за здраду каталіцтва дзеля ерэтычнай веры. Забарона дысідэнтам удзельнічаць у соймах яшчэ больш зменшыла сацыяльную базу пратэстантызму. Ужо ад пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] можна весці гаворку пра рэлігійны канфлікт пануючага каталіцтва з [[дысідэнт|дысідэнцкімі]] плынямі. Перамога контррэфармацыі засведчыла смерць Рэчы Паспалітай як поліканфесійнай дзяржавы. == Вынікі == Гамагенізацыя насельніцтва Рэчы Паспалітай стала апошнім намаганнем гэтай дзяржавы. У 1772 г. была падпісана дамова паміж Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй аб падзеле тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Такім чынам, шматнацыянальнае насельніцтва, зведаўшае працэс гамагенізацыі, было падзелена паміж трыма імперыямі, якія пачалі праводзіць працэс гамагенізацыі праз прызму сваіх інтарэсаў і свайго насельніцтва{{sfn|Ермаловіч|2000|с=418}}. Так сканчаецца перыяд, які характарызаваўся, з аднаго боку, рэлігійнай і нацыянальнай разнастайнасцю, а з іншага боку — імкненнем дзяржаў да скасавання гэтай разнастайнасці шляхам гамагенізацыі насельніцтва. Перамеленае праз жарнавы гамагенізацыі шматэтнічнае насельніцтва ператварылася ў еўрапейскія нацыі, са сваёй ідэнтычнасцю, паноўнай рэлігіяй і моваю. Культура вышэйшых і ніжэйшых слаёў ураўнаважылася, а інтарэсы дзяржавы сталі перавышаць канфесійныя, манархічныя інтарэсы ці інтарэсы лакальных груповак. == Гл. таксама == * [[Канфесіянальная гісторыя Беларусі]] {{зноскі}} == Літаратура == * Смалякоў, Д. А. [http://viersy.miensk.com/dyser.html Феномен рэлігійнасці ў кантэксце беларускай культуры XVI—XVIII стст.] (магістэрская дысертацыя) {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714091616/http://viersy.miensk.com/dyser.html|date=2011-07-14}} * {{h|Без-Корнилович|1855|Без-Корнилович М. О. [[:File:Без-Корнилович_М._О._Исторические_сведения_о_примечательнейших_местах_в_Белоруссии_1855.pdf|Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся.]] — {{СПб.}}: Типография III Отд. Собств. Е. И. В. Канцелярии, 1855. — 355 с.}} * {{h|Бирало|1971|Бирало, А. А. Философская и общественная мысль в Белоруссии и Литве в конце XVII — середине XVIII в. — Мн.: Изд. БГУ, 1971. — 180 л.}} * {{h|Бэрк|1999|Бэрк, П. Народная культура Эўропы ранняга Новага часу. Пераклад з англ. І. Ганецкай, пад рэд. А. Ліса. — Мн.: Тэхналогія, 1999. — 380 с.}} * {{h|Ермаловіч|2000|Ермаловіч, М. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — 448 с.}} * Лаўрэш, Л. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_rhist/2034/Дыспуты_паміж_уніятамі_і_праваслаўнымі_ў_школьных_тэатрах_першай_паловы_XVII_ст..html Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст.] // Наша Слова. № 46 (1405), 14 лістапада 2018 (на [[pawet.net]]) * {{h|Мальдзіс|2001|Мальдзіс, А. Як жылі нашыя продкі ў XVIII стагоддзі. — Мн.: Лімарыус, 2001. — 383 с.}} * Мараш, Я. Очерки истории экспансии католической церкви в Белоруссии в XVIII в. — Мн.: «Ураджай», 1974. — 215 с. * [[С. Марозава|Марозава, С.]] Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1956—1839 гады). — Гродна: БГПІ, 2001. — 195 с. * {{h|Пичета|1961|Пичета, В. И. Белоруссия и Литва XV—XVI в. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1961. — 816 с.}} * {{h|Плохій|2005|Плохій, С. [https://archive.org/details/plokhij2006 Наливайкова віра: Козацтво та релігія в ранньомодерній Україні: Пер. з англ.] — К.: Критика, 2005. — 496 с.}} * Потій, І. [http://litopys.org.ua/human/hum32.htm Унія греків з костьолом римським 1595 року] {{ref-uk}} * {{h|Сагановіч|1995|Сагановіч, Г. [https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Nieviadomaja_vajna_1654-1667.html Невядомая вайна: 1654-1667] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120519003934/https://knihi.com/Hienadz_Sahanovic/Nieviadomaja_vajna_1654-1667.html |date=19 мая 2012 }} Мн.: Навука і тэхніка, 1995.}} * {{h|Dvornik|1992|Dvornik, F. The Slavs in European History and Civilization. Edition: 3, illustrated. Rutgers University Press, 1992. — 688 p.}} * Frost, R.I. After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655—1660. Cambridge University Press, 2004. — 236 p. * {{h|Geldon & Wijaczka|1997|Geldon, Z., Wijaczka, J. The Accusation of Ritual Murder in Poland, 1500—1800. — Polin 10 (1997): 99-140.}} * {{h|Hundert|2004|Hundert, G.D. Jews in Poland-Lithuania in the Eighteenth Century: A Genealogy of Modernity. University of California Press, 2004. − 286 p.}} * Isaievych, I. Between Eastern Tradition and Influences from the West: Confraternities in Early Modern Ukraine and Byelorussia. — Ricerche slavistiche 37 (1990): 269-293. * {{h|Kalik|2002|Kalik, J. Attitudes towards the Jews and Catholic identity in eighteenth-century Poland // Confessional Identity in East-Central Europe. Aldershot: Ashgate, 2002. ISBN 0-7546-0320-2. P. 181—194.}} * Kosman, Marceli. Programme of the Reformation in the grand Duchy of Lithuania and how it was carried through (ca. 1550-ca.1650). Acta Poloniae Historica. No. 35. 1977. — P. 29. [[Катэгорыя:Рэлігія ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Гісторыя рэлігіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Літве]] 8255apfzq9ath29mn10g1wzvqr56ti0 0 53320 5177624 5155555 2026-08-09T03:43:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177624 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўш}} {{цёзкі2|Кратовіч}} {{асоба | выява = Koush-Zoja.jpg }} '''Зоя Аляксандраўна Коўш''', у шлюбе '''Кратовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Грамадскі дзеяч|грамадская дзяячка]], юрыстка. == Біяграфія == [[Файл:Елізавета (Эльжбэта) Суравец (маці Зоі Коўш) з радзінай.jpg|злева|міні|Елізавета Суравец (злева) і Аляксандр Коўш з сям’ёй]] Нарадзілася ў сям’і праваслаўнага святара і грамадска-палітычнага і царкоўнага дзеяча [[Аляксандр Коўш|Аляксандра Каўша]] і Елізаветы Суравец, [[Гродна|гарадзенскай]] [[Мяшчане|мяшчанкі]]<ref name=":2" />. Бацька пасля сканчэння бухгалтарскіх курсаў працаваў у Люблінскім аддзеле Расійскага дзяржаўнага банка. Разам з сям’ёй на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] эвакуяваны ў [[Разань]], а потым — у [[Майкоп]]. У 1921 годзе сям’я вярнулася ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. У 1921 годзе Аляксандр Коўш у Гродне стаў святаром, а ў 1925 годзе сям’я пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. Брат Зоі [[Святаслаў Коўш|Святаслаў]] пазней таксама стаў святаром, а эміграваўшы, стаў вядомым царкоўна-праваслаўным дзеячам<ref name=":0">[https://www.racyja.com/archivy/kultura/110-gadou-z-dnya-naradzhennya-zoi-koush/ 110 гадоў з дня нараджэння Зоі Коўш] — [[Беларускае Радыё Рацыя|БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ]]</ref>. [[Файл:Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі.jpg|злева|міні|Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі]] У 1929 годзе скончыла [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], потым — [[юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта]]. Уваходзіла ў [[Беларускі студэнцкі саюз]]<ref name=":0" />. У час нямецкай акупацыі працавала юрысконсультам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні]]. Летам 1944 года выехала ў [[Трэці рэйх|Германію]], дзе жыла ў [[Берлін]]е<ref name=":0" />. У 1951 годзе [[Янка Чарапук]] у сваім ліце да Станіслава Грынкевіча наступным чынам апісваў дзейнасць Зоі Коўш у час нямецкай акупацыі і яе пасляваенны побыт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2001-3/jurev301.html|title=Сьвет эміграцыйнага эпісталярыю. Лявон Юрэвіч ў ARCHE 3(17)-2001. "…ад першай хвалі новых эмігрантаў зь Беларусі Янка Чарапук апынуўся паміж варагуючымі кааліцыямі, згуртаваньнямі, аб’еднаньнямі і задзіночаньнямі, прычым сутнасьць той варажнечы часта заставалася для яго невытлумачальнай…"|website=A R C H E S k a r y n a|access-date=2024-11-21}}</ref>: {{цытата| Дзеці зьнішчанага немцамі бацькі йдуць да апошніх на службу, і то як агенты гестапа! Сучасны супрацоўнік др. Шчорса Сьвятаслаў Коўш працуе ў аддзеле гестапа, а ягоная сястра Зоя Коўш як гестапаўскі агент устаўляецца ў Беларускі Нацыянальны Камітэт у Вільні як сакратарка. Др. Грабінскі як старшыня Камітэту меў нямала зь ёю клопатаў, бо сваёй пазыцыяй у немцаў ня раз паважна шантажавала. Аб гэтым цяпер можа расказаць др. Грабінскі, які жыве ў ЗША. Таму Камітэт быў прымушаны насіцца з Зояй, як з „балячкаю“. Усе беларусы, якія зналі а. Каўша, а тым больш, што нашыя палітычныя разыходжаньні зь немцамі ўжо на самым пачатку зусім выявіліся, таму паводзіны дзяцей а. Каўша ўсім выдаліся зусім ненатуральнымі, проста хвараблівымі. Бо няхай і была б нейкая палітычная канцэпцыя карысная, але нармальнай людзкой рэакцыяй ёсьць, што калі нейкая ўлада зьнішчыць бацьку, у такім прыпадку з такой уладай супрацоўніцтва актыўнае зусім не да падуманьня. }} Улетку 1944 года была сакратаркай [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] ў Берліне. Пры набліжэнні савецкіх войск да Берліна [[Беларуская цэнтральная рада]] са ўсімі сваімі аддзеламі эвакуявалася на захад Германіі. Паводле Чарапука, Коўш у ліку супрацоўнікаў таксама паехала туды, але неўзабаве вярнулася ў Берлін, дзе і засталася да прыходу Савецкай Арміі. Да канца 1946 года жыла ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]]. Яе брат [[Святаслаў Коўш]] быў камендантам беларускага лагера для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштаце]] ў [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай зоне акупацыі]]. Зоя наведвала брата ў лагеры і распавядала жудасныя рэчы пра [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Вярнулася ў Берлін, каб прадаць свае рэчы. Паводле слоў Чарапука, Зою арыштавалі на чорным рынку на [[Александэрплац]]. Чарапук пісаў, што яе брат ''«цяпер пачаў рэклямаваць мучальніцкую сьмерць сястры за Бацькаўшчыну»<ref name=":1" />.'' У 1947 годзе арыштавана савецкімі органамі контрразведкі і вывезена ў [[БССР]]<ref name=":0" />. У лагеры для перамешчаных асоб было шмат савецкіх агентаў, а таму па вяртанні Зоі Коўш у Берлін яе ўжо чакалі спецслужбісты. Знаходзілася пад следствам у Мінску. Асуджана на 10 гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|ППК]]. У сваіх мемуарных нататках Зоя Коўш апісвала выпрабаванні і жахі этапнай перасылкі. Яна заўважала, што ўдзячна лёсу за тое, што яе этапавалі ўзімку і яна мела на сабе цёплыя боты, таму не адмарозіла ногі. На перасылку яе прывезлі ва Ухцінскі лагер ([[Комі АССР]]). На перасылку прыязджалі кіраўнікі лагерных пунктаў і выбіралі сабе зняволеных. Коўш станам здароўя трапіла ў трэцюю катэгорыю для лягчэйшай працы. Абяцаная лягчэйшая праца ў саўгасе насамрэч аказалася для яе і іншых жанчын брыгады [[лесапавал]]ам. На знясільвальную працу даводзілася дабірацца пяць кіламетраў пешшу па замерзлай рэчцы. Зоя Коўш апісвала жахлівыя лагерныя ўмовы працы і побыту, пры тым добрым словам згадвала лекара Сямёна Крыстальнага, які сам быў раней палітвязнем, і дапамог ёй выжыць. Ён, колькі мог, трымаў яе ў шпіталі. Потым Зоя Коўш трапіла ў меншы лагер пры [[Цагельня|цагельні]], там была праца ў кар’еры. Далей было этапаванне ў [[Варкута|Варкуту]], дзе быў больш строгі рэжым зняволення. Давялося працаваць на пракладцы чыгуначных шпал і рэек праз [[тундра|тундру]]. З савецкіх лагераў вярнулася ў другой палове 1950-х гадоў пасля амністыі для палітвязняў, абвешчанай 17 верасня 1955 года<ref name=":0" />. У Вільню яна вярнулася праз паўгода пасля смерці маці<ref name=":2">{{Cite web|url=https://shupa.livejournal.com/60482.html|title=пара пісаць успаміны? :)|author=Сяргей Шупа|last=|website=Craoltoir|date=2008-11-20|access-date=2024-11-21}}</ref>. Сваякоў ужо нікога не было. Вярнула матчын дом на [[Летняя вуліца (Вільня)|вуліцы Летняй]], 7<ref name=":0" /><ref name=":2" />, у якім жылі самасёлы<ref name=":2" />. З лагераў прыехала са сваім будучым мужам [[Аляксандр Кратовіч|Аляксандрам Кратовічам]], які працаваў канторскім службоўцам. У Вільню вярталіся многія іншыя беларусы-вязні ГУЛАГа, якія спрабавалі сацыялізавацца ў новых, ужо літоўскіх умовах, трымацца адзін аднаго<ref name=":2" />. У пачатку 1960-х гадоў выйшла замуж за Кратовіча<ref name=":0" />. [[File:Grave of Aliaksandr, Eĺžbeta and Zoja Koŭš at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Аляксандра, Альжбэты (Елізаветы) і Зоі Каўшоў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Аляксандр Кратовіч даносіў у лагеры на іншых вязняў-беларусаў, а яго шлюб з Зояй Коўш некаторыя крыніцы называюць часткай спецзадання па пранікненні ў беларускае кола. Вядома, што ягоным агентурным псеўданімам быў «Шквал» і ён даносіў савецкім спецслужбам на беларускіх дзеячаў у пасляваенны час, у тым ліку на [[Ларыса Геніюш|Ларысу Геніюш]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/265321|title=Агент Шквал і агент Арэф’еў: як КГБ атачаў Ларысу Геніюш сексотамі, на якіх яна не магла і падумаць|website=Наша Ніва|date=2021-01-30|access-date=2024-11-21}}</ref>. Пад канец жыцця муж быў паселены ў пакойчык для прыслугі. Па ўспамінах [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]], «чатыры дробныя звяглівыя дварнякі, якія спалі на канапах і замянілі пані Зоі сям’ю і сяброў». Сяргей Шупа са сваёй сям’ёй пасяліўся ў доме Зоі Каўшанкі ў 1991 годзе, ужо пасля смерці мужа. Зоя ўжо на той час цяжка хварэла на [[Анкалогія|рак]]<ref name=":2" />. Памерла 17 кастрычніка 1994 года ў [[Вільня|Вільні]]. Пахавана ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ліпаўскіх (Спаса-Ефрасінеўскіх) могілках]]. У кастрычніку 1995 года адбылося адкрыццё помніка з паніхідай<ref name=":0" />. Хата на Летняй вуліцы пасля яе смерці адышла да літоўскай дзяржавы, але Сяргею Шупу ўдалося выкупіць будынак<ref name=":2" />. У 2008 годзе былы прыватны дом Зоі Коўш быў зруйнаваны<ref name=":0" />. == Публікацыі == * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-4-1991 ''«Fräulein… ад беларускага камітэту»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250820133726/https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-4-1991 |date=20 жніўня 2025 }} // Наша Ніва. 1991. № 4. Стр. 2, 14-15. (Успаміны часаў нямецкай акупацыі Вільні) * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1993 ''Дзесяць месяцаў у адзіночнай камэры Менскай турмы''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250820133716/https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1993 |date=20 жніўня 2025 }} // Наша Ніва. 1993. № 10. С. 6-7. * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_13_EL_1994_01_28.jpg ''Успамін вучаніцы''] // [[Беларус Віленшчыны]] № 13 (дадатак да Эхо Литвы № 19, 28 студзеня 1994. — С. 4. Пра Антона Луцкевіча.) * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_34_EL_1994_06_24.jpg ''Роздумы з юбілею гімназіі''] // [[Беларус Віленшчыны]] № 34 (дадатак да Эхо Литвы № 123, 24 чэрвеня 1994. — С. 4.) * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/015c/%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88_%D0%B7%D0%BE%D1%8F._%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html ''Успаміны''] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] № 6-1995. С. 223—267. == Спасылкі == * ''Так мне напісана ў Страшнай кнізе'' // Наша Ніва. 1994. [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1994. № 10. С. 6-7.]{{Недаступная спасылка}} [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-12-1994 № 12. С. 6-7.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250820134045/https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-12-1994 |date=20 жніўня 2025 }} * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_50_EL_1994_10_21.jpg ''Зоя Кратовіч-Каўшанка''] // Беларус Віленшчыны № 50 (дадатак да Эхо Литвы № 207, 21 кастрычніка 1994. — С. 4.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_51_EL_1994_10_28.jpg Развітанне з сяброўкай] // Беларус Віленшчыны № 51 (дадатак да Эхо Литвы № 213, 28 кастрычніка 1994. — С.4) * Войцік, Галіна. [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-27 ''Дзяўчынка ў сіняй сукенцы: да 5-годзьдзя з дня сьмерці Зоі Каўшанкі''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250826075012/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-27 |date=26 жніўня 2025 }} Рунь. 9 лістапада 1999. № 27. С.2. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}}. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21603 У Вільні знеслі дом Зоі Каўшанкі] //[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] 18 лістапада 2008 == Спасылкі == {{Commons}} * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/22/mode/1up Вопіс архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] * [https://archive.org/search?query=%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88 Адлічбаваныя матэліялы архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Коўш Зоя}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]] 2q8oi27l90rqcc4d1bl7fu4a7l3du3p 0 59515 5177774 4953203 2026-08-09T11:01:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177774 wikitext text/x-wiki == Дахрысціянскі перыяд == Звестак пра дахрысціянскі перыяд канфесійнай гісторыі [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] надзвычай мала. У навуковай літаратуры больш распрацаванымі з’яўляюцца рэцэпцыі язычніцтва ў [[фальклор]] і культуру Беларусі. У меньшай ступені захаваліся аўтэнтычныя звесткі пра дахрысціянскі перыяд<ref>Багдановіч А. Перажыткі старажытнага светасузірання ў Беларусі. Этнаграфічны нарыс. — Мн.: Беларусь, 1995. — 186 с.</ref>. Такім чынам, эксплікуюцца ў асноўным другасныя звесткі, сабраныя на эмпірычным базісе сялянскай культуры. У той жа час, з дапамогай [[археалогія|археалогіі]] атрымліваецца зладзіць культуралагічную рэканструкцыю тагачаснай язычніцкай касмалогіі. Нягледзячы на беднасць эмпірычных матэрыялаў, істотна разумець, што працэс хрысціянізацыі на тэрыторыі Беларусі скончыўся надзвычай позна. Калі ў гарадах язычніцтва існавала на маргенэсе прыкладна з XV ст., то ў сялянскіх абшчынах яно было важным ментальна-культурным фактарам аж да ХХ стагоддзя. Таму язычніцкія рэцэпцыі ў сялянскую ментальнасць варта разглядаць як важны эмпірычны базіс, на аснове якога можна рабіць грунтоўныя вынікі. Касмалагічна, варта заўважыць, што язычніцкая светабудова грунтавалася вакол салярных сімвалаў, што з’яўляецца характэрным для [[політэізм]]у. [[Пярун]], бог-грамавік, які паступова пачаў дамінаваць як галоўнае бажаство, мае грунтоўныя канатацыі да салярнасці. Салярныя канатацыі праглядаюцца і ў пазнейшым пакланенні богу ўрадлівага сонца, [[Дажбог]]у. Прыкладам з’яўляюцца таксама ўсе магчымыя канвергенцыі язычніцкага і хрысціянскага, як [[Каляды]], дзе прысутнічаюць яскравыя салярныя канатацыі. Асабліва важным элементам язычніцкай ментальнасці тагачаснага насельніцтва з’яўляўся пабытовы, штодзённы характар веры. Гэтая характарыстыка яскрава прасочваецца ў пазнейшыя эпохі, калі пабытовая культура беларусаў у сваёй архаічнасці застаецца спрэс загрувашчанай паганскімі сімваламі (доўгатэрміновае жыццё хатніх духаў: [[дамавік]], [[лазнік]], [[хлеўнік]] і інш., а таксама духаў навакольнай прыроды: [[лесавік]], палявік, ой і інш.). Менавіта гэты пабытова-практычны элемент язычніцкай веры з’яўляецца асабліва важным і асабліва кансерватыўным для культуры, што выяўляецца як найлепш менавіта ў сялянскім жыцці, спрэс скіраваным на практычную рэалізацыю дзейнасці. == Хрысціянізацыя і двувер’е == Першая хрысціянская [[епархія]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі была заснавана ў [[992]] годзе ў [[Полацк]]у<ref>Рэлігія і царква на Беларусі. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 253.</ref>. Гэта была адміністрацыйная адзінка Кіеўскай мітраполіі Канстанцінопальскага патрыярхату. Тут жа быў пабудаваны [[Полацкі Сафійскі сабор]], аналагі якога меліся таксама ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Неўзабаве, у [[1005]] годзе, ствараецца [[Тураўская епархія]]<ref>Рэлігія і царква на Беларусі. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 348.</ref>. Ранняе з’яўленне хрысціянскіх епархій на тэрыторыі Полацкага і Тураўскага княстваў сведчыць пра працэс хрысціянізацыі не як пра аднамомантную і паспяховую падзею, але хутчэй як пра сімвалічны акт<ref>Об историческом значении «Крещения Руси» // Генезис и развитие феодализма в России. Ленинград, 1987. С. 20—58.</ref>. Хрысціянізацыя ўяўляла сабой доўгатэрміновы, шматгранны працэс, які спалучаў у сабе асветніцкую, культурную і місіянерскую дзейнасць. Спачатку гэтая дзейнасць ажыццяўлялася сіламі візантыйскіх манахаў, а затым ужо намаганнямі і мясцовых дзеячаў<ref>{{cite journal|author=Баравы Р.|title=Хрысціянізацыя тэрыторыі Полацкай і Тураўскай епархій X—XIV ст.|url=https://www.belhistory.eu/archives/1184|journal=Беларускі гістарычны агляд|year=2003|volume=10}}</ref>. Пра цяжкасці з хрысціянізацыяй беларускіх земляў сведчыць вялікая колькасць «словаў», якія тлумачылі хібы «паганскіх перажыткаў». Гэткія перажыткі заключаліся ў феномене [[двувер’е|двувер’я]]<ref>Аничков Е. В. Язычество и Древняя Русь. — СПб., 1914. — 136 с.</ref>. Гэтыя павучэнні пісаліся такім чынам, каб артыкуляваная інфармацыя мела практычны, штодзённы ўжытак. Практычная форма пісьма сведчыла пра даволі шырокую практыку спалучэння хрысціянства з язычніцкай вераю, а таксама пра неабходнасць ідэалагічна-культурнага пераконвання насельніцтва ў недапушчальнасці такіх практык. Ментальныя спалучэнні язычніцтва з хрысціянствам стваралі рэлігійныя гібрыды. Такое сімбіятычнае ўзаемапранікненне дзвюх рэлігій увасаблялася ў доўгатэрміновым феномене «[[народнае хрысціянства|народнага хрысціянства]]». У гэтым рэлігійным спалучэнні героі хрысціянскай веры надзяляліся якасцямі язычніцкіх багоў, ці хрысціянскія сюжэты міфалагізаваліся, тым самым ператвараючыся ў прадукты язычніцкай свядомасці. Дужа часта насельніцтва прымала назвы хрысціянскіх святых, разумеючы пад імі выключна паганскіх багоў, альбо на падставе хрысціянскіх сюжэтаў ці хрысціянскіх герояў ствараліся язычніцкія міфы. Гэтыя міфы маглі апісваць як феномены побытавага жыцця, так і касмалагічныя ўяўленні. Светапоглядна, насельніцтва прымала моўную матрыцу хрысціянства, у той час як семантычна знаходзілася ў паганскай веры{{крыніца?}}. Формы гібрыдызацыі рэлігіі не забяспечвалі негвалтоўны і татальны характар хрысціянізацыі. Мясцовае насельніцтва часта было супраць новай веры. Спробы хрысціянізацыі прыводзілі да гвалту, што вылівалася ў забойства святароў. Прымаючы пад увагу бунты супраць хрысціянізацыі, можна меркаваць, што працэс быў інспіраваны ўладнымі структурамі. Па сутнасці, хрысціянізацыя была пэўнай уладнай палітыкай, якая мела слушныя прадпасылкі ў стасунках [[Русь|старажытнай Русі]] з [[Візантыя]]й. Менавіта княжацкая ўлада гарантавала бяспеку першых місіянераў. Без аховы гарадоў і княжацкай улады нельга было распачынаць будаўніцтва цэркваў і манастыроў. Таму важным застаецца факт, што асноўным месцам лакалізацыі хрысціянскай рэлігіі былі гарады. Менавіта ў гарадах з’яўляліся храмы, ля гарадоў будаваліся манастыры. Можна лічыць, што хрысціянства як такое на беларускіх землях уяўляла сабой у першую чаргу гарадскі феномен. Менавіта ў гарадах жылі першыя святары і місіянеры. Дужа часта радыус місіянерскай дзейнасці супадаў з тэрыторыяй воласці (адміністрацыйнай часткі старажытнай Русі). Ужо ў ХV стагоддзі гэта прывяло да таго, што сучасныя даследчыкі з цяжкасцю могуць адрозніць тэрытарыяльную розніцу паміж воласцю і прыходам. Вельмі часта яны супадалі, прычым у свядомасці насельніцтва гэтыя розныя адміністрацыйныя адзінкі былі адным і тым жа. «Часам цяжка вырашыць, дзе заканчваецца прыход і пачынаецца воласць. Ці не дзве гэта розныя назвы той самай адміністрацыйнай адзінкі? Калі будавалася новая царква, то прыход падзяляўся, але аўтаматычна падзялялася і воласць. Справы пазямельнай абшчыны (воласці) і прыходу ніяк не размяжоўваліся»<ref>Лурье С. Община, империя, православие в русской этнической картине мира XV—XVII вв. // ОЗ. 2001. № 1. С. 105.</ref>. Гэтакія паняцці, як «храм», «горад», «воласць», былі сэнсава роднаснымі, а дужа часта і ідэнтычнымі. == Праваслаўе і каталіцтва == Гісторыя каталіцкай царквы на беларускіх землях пачынаецца з запрашэння ў [[Тураў]] нямецкага біскупа [[Рэйнберн]]а. Але ж першае біскупства ствараецца толькі ў [[1387]] годзе Вялікім князем ВКЛ [[Ягайла]]м і зацвярджаецца [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] у [[1388]] годзе<ref>Рэлігія і царква на Беларусі. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 66.</ref>. Спачатку біскупства падпарадкоўвалася папству, а з [[1418]] года — [[Гнезна (Польшча)|Гнезненскаму]] архібіскупу. Нягледзячы на гэткае позняе стварэнне біскупства, быў зроблены шэраг крокаў па ўвядзенню каталіцтва на тэрыторыі ВКЛ і ў ранейшыя часы. Пра гэта сведчыць і пасланне [[Гедзімін]]а Рымскаму Папу<ref>Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — С. 151.</ref>. У пасланні Гедзімін, апроч скаргаў на [[крыжакі|крыжацкія]] свавольствы, дае абяцанне ахрысціцца самаму і ахрысціць увесь свой народ у каталіцтва. Але ж свае абяцанні ён не спраўджвае. Больш за тое, калі папскія паслы прыбылі ў Вільню, Гедзімін адмаўляецца ад сваіх намераў. На такое рашэнне паўплывалі як жамойты-язычнікі, так і большасць насельніцтва, якое ўжо некалькі стагоддзяў было праваслаўным. Гэткая палітычная афарбоўка стасункаў з каталіцкай вераю праглядаецца і раней, калі каталіцтва толькі з’яўлялася ля межаў ВКЛ. Яскравым прыкладам з’яўляецца хрышчэнне [[Міндоўг]]а. Калі той займаў княжацкі пасад у [[Навагрудак|Наваградку]], то быў вымушаны ахрысціцца ў праваслаўе, а ўжо ў [[1252]] годзе прымае каталіцтва з палітычных мэтаў і прымае карону ад Рымскага Папы<ref name="ReferenceA">Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — С. 150.</ref>. Нягледзячы на палітычную ангажаванасць дзяржаўнай палітыкі стасоўна каталіцтва, хрысціянская вера ўяўлялася надзвычай важным элементам у прыватным жыцці. Сын таго ж Міндоўга, [[Войшалк]], «быў настолькі адданы праваслаўю, што прымае манаства і засноўвае манастыр»<ref name="ReferenceA"/>. Істотным момантам прасоўвання каталіцтва стала [[Крэўская унія]], адным з пунктаў якой было прыняцце каталіцтва Ягайлам перад тым, як стаць каралём [[Польшча|Польшчы]]. Гэта ж зрабілі і князі [[Вітаўт]] і [[Свідрыгайла]], якія да перахросту ўжо хрысціліся ў праваслаўе<ref>Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — С. 223.</ref>. Аднак князь [[Скіргайла]], які ўзначальваў усе цырымоніі перахрышчэння Ягайлы, не перайшоў у каталіцтва, а застаўся ў праваслаўі. Гэта было прадыктавана практычнымі патрэбамі, бо праваслаўнае насельніцтва ВКЛ ушаноўвала толькі ўладу праваслаўнага князя. Далейшае пашырэнне каталіцтва на землях ВКЛ асацыюецца з павелічэннем ролі Польшчы. Менавіта прывілеі і сацыяльны статус польскай шляхты выклікалі жаданне з боку літоўскай шляхты пераходзіць у каталіцтва. == Рэфармацыя і контррэфармацыя == [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|250px|Біблія, надрукаваная [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[1517]] годзе. У тым жа годзе [[Марцін Лютэр]] прыбівае да дзвярэй [[Вітэнбергскі ўніверсітэт|Вітэнбергскага ўніверсітэта]] свае вядомыя «95 тэзісаў».]] Этап рэфармацыі ў гістарычнай літаратуры лічыцца залатым векам беларускай гісторыі<ref name="belreform.org">Акінчыц С. Залаты век Беларусі. Мн., 2002. Цыт. па: С. Падокшын. [http://www.belreform.org/conf/conf_padoksh.php Роздум над Рэфармацыяй у Вялікім Княстве Літоўскім].</ref>, бо характаразуецца як культурным, так і эканамічным росквітам. У гэты час шырока распаўсюджваюцца рэлігійныя дыспуты, [[кнігадрукаванн]]е, масавы характар набывае будаўніцтва храмаў. [[Рэфармацыя]] на беларускіх землях пачынаецца прыкладна ў той жа час, што і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. У [[1517]] годзе [[Марцін Лютэр|Лютэр]] высоўвае тэзіс, што чалавек апраўданы перад Богам праз евангельскую веру і веру ў [[Хрыстос|Хрыста]]. У гэты ж год [[Скарына|Ф. Скарына]] ў [[Прага|Празе]] пачынае друкаваць [[Біблія|Біблію]]. Сіметрычнасць рэфармацыі ў ВКЛ і ў Еўропе тлумачыцца шматлікімі культурнымі кантактамі. Магнацкія дзеці вучыліся ў Еўропе. З сабой яны бралі вялікую світу шляхцічаў, якія таксама праходзілі абучэнне. Найбольш папулярнымі асветніцкімі цэнтрамі былі [[Кракаў]], Прага, [[Вітэнберг]], [[Калінінград|Кёнігсберг]], [[Фларэнцыя]]<ref name="belreform.org"/>. Ідэалогія [[адраджэнне|Адраджэння]] і рэфарматарскія ідэі не маглі не зачапіць эліту Вялікага Княства, тым больш што да гэтага часу ўжо сто гадоў [[гусіты]] мелі магчымасць адкрыта прапаведаваць сваю веру, тым самым ствараючы глебу для рэфармісцкіх поглядаў. Дзякуючы гэтаму, ужо ў 60-я гады [[XVI]] ст. рэфармацыя набывае шырокі размах. У [[1553]] годзе князь [[Мікалай Радзівіл Чорны]], адзін з найбольш уплывовых людзей у княстве, аб’яўляе, што спавядае Евангельскую веру. Аднчасова ў [[Гродна|Гродне]] і ў [[Вільня|Вільні]] ён адкрывае кальвінісцкія зборы, друкуе сваім коштам [[Катэхізіс]]<ref name="ReferenceB">Падокшын С. [http://belreform.org/padokshyn.php Каб край быў вольным… Беларуская Рэфармацыя і ідэя сувэрэнітэту]</ref>. У наступныя гады пратэстантамі робяцца амаль уся магнатэрыя і блізкая да іх шляхта: [[Валовічы]], [[Глябовічы]], [[Сапегі]], [[Агінскія]], [[Хадкевічы]], [[Вішнявецкія]] і інш. Актыўна будуюцца пратэстанцкія зборы. Друкуюцца кнігі, падначаленае магнатам насельніцтва таксама пераходзіць у пратэстанты. Прастэтантызму спачувае ваявода ВКЛ, праваслаўны па веравызнанню [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|К. Астрожскі]]<ref name="ReferenceB"/>. Ужо ў 1569 у сенаце ВКЛ было толькі двое непратэстантаў. Ідэі прастэстантызму добра спалучаліся з культурнымі, палітычнымі і ідэалагічнымі памкненнямі эліты ВКЛ. Евангельскае вучэнне на той час было не толькі мэйнстрымам культуры, але і непаўторным культурным складнікам дзяржаўнай незалежнасці. Небяспека з боку Польшчы вымушала магнатэрыю шукаць альтарнатывы дзеля захавання суверэнітэту ВКЛ, а ідэя нацыянальнай дзяржавы і нацыянальнай веры як найбольш адпавядала патрэбам часу. На шляху пашырэння сваёй веры пратэстанты робяць вялізарную працу. Пад кіраўніцтвам Мікалая Радзівіла праводзіцца сельскагаспадарчая рэформа, якая ліквідуе сялянскую грамаду. Гэта дазваляе разнастаіць вытворчасць, пачынаецца хуткі рост гарадоў і мястэчак. Рэфармацыя распачынае працэс [[урбанізацыя|урбанізацыі]] Вялікага Княства. Эканоміка пачынае дамінаваць у свядомасці, ёй цікавяцца не толькі ўладныя эліты, але ж і паэты. У гэты час менскі ваявода [[Ян Абрамовіч]] піша эканамічны трактат «Погляды ліцвіна на танную куплю і дарагі продаж збожжа». Тут жа паэт і філосаф [[Язэп Даманеўскі]] апісвае цвёрдую грамадзянскую пазіцыю і важнасць эканамічнага жыцця<ref name="ReferenceB"/>. [[Файл:Symon Budny.png|thumb|115px|злева|Будны смажыцца ў [[пекла|пекле]] за [[ерась]] — [[карыкатура]] з тагачаснага клерыкальнага друку]] [[Файл:Vasil Tiapinskiy.png|thumb|110px|Васіль Цяпінскі — найбуйнейшы друкар на Беларусі з часоў Ф. Скарыны]] На тэрыторыі ВКЛ распачынаецца масавае кнігавыдавецкая дзейнасць. [[Сымон Будны|Будны]], [[Цяпінскі]], [[Кавячынскі]], [[Крышоўскі]] і інш. выдаюць вялікія па тым часе тыражы Катэхізіса. Кнігі набывае шляхта, каб распаўсюджваць евангельскую веру сярод сваіх сялян. Вялікім плюсам гэтых выданняў была зразумелая насельніцтву старабеларуская мова. У адрозненне ад лаціны і ад стараславянскай, яна не стварала моўнага бар’еру і магла быць пачута вялікай колькасцю народу. Прынцыпы свабоды пачынаюць дамінаваць у свядомасці інтэлектуальнай эліты. Філосаф, кальвінісцкі прапаведнік, тэолаг, дэпутат рады Ашмянскага павета [[Волан|А. Волан]] піша працу «Аб палітычнай альбо грамадзянскай свабодзе». Пры непасрэднай падтрымцы [[Леў Сапега|Л. Сапегі]], таксама пратэстанта, выдаюцца тры статуты Вялікага Княства. Гэта былі надзвычай прагрэсіўныя і ўдалыя дакументы, якія пастулявалі вольнасць асобы і ідэі самастойнасці Вялікага Княства. На шырокае распаўсюджванне прастэстантызму павінны былі адрэагаваць асноўныя рэлігійныя плыні Вялікага Княства. Каталіцкае і праваслаўнае святарства было занепакоена гэтакім становішчам. Распачынаецца час контррэфармацыі. Паводле праграмы Ватыкана, барацьба з рэфармацыяй павінна была адбывацца ў культурна-інтэлектуальнай плашчыні. На тэрыторыі ВКЛ такое стаўленне набыла асабліва яскравыя рысы. Паўсюдна арганізоўваліся дыспуты паміж пратэстантамі з аднаго боку і каталікамі і праваслаўнымі з другога. Каталіцкая царква ў барацьбе з рэфармацыяй пачынае выкарыстоўваць свой галоўны ідэалагічны орган — [[Езуіты|Ордэн езуітаў]], які распачынае шырокую дзейнасць на беларускіх тэрыторыях. Ствараецца найбуйнейшая сетка езуіцкіх калегіумаў. Адчыняецца ўніверсітэцкі цэнтр у Вільні ([[Віленская Езуіцкая акадэмія]])<ref>[https://web.archive.org/web/20080413165409/http://catholic.by/port/history.htm Гісторыя хрысціянства на Беларусі :: Рыма-каталіцкі Касцёл на Беларусі]</ref>. Адзінства праграмы дазваляе знаходзіцца ў мэйнстрыме культуры навучэнцаў мясцовых калегіумаў. Адукацыя ў калегіуме давала гарантыю аднолькавасці падыходаў і аб’ёму ведаў ва ўсіх калегіумах, раскіданых па ўсёй Еўропе. Менавіта ў езуіцкіх калегіумах адбываецца навуковая дзейнасць, філасофскія даследаванні. Дзякуючы езуіцкім калегіумам адукацыя робіцца даступнай і для ніжэйшых слаёў насельніцтва, якія не маглі дазволіць сабе навучэнне ў гарадах Еўропы. Адукацыя робіцца распаўсюджанай, як робіцца распаўсюджанай і лацінская мова. На тэрыторыю ВКЛ прыходзіць [[другая схаластыка]], якая прыносіць схаластычныя інтэрпрэтацыі вучэнняў [[Платон]]а і [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], а з тым і найноўшыя інтэлектуальныя стратэгіі Еўропы. Езуіты заслугоўваюць давер у мясцовага насельніцтва, за кошт чаго значная яго частка прымае каталіцтва ці, прынамсі, не пераходзіць у пратэстанты. == Уніяцтва == Праваслаўнае духавенства таксама адчувала небяспеку з боку рэфармацыі, таму часта вымушана было абапірацца на досвед ордэна езуітаў <ref>Марозава С. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1556—1839 гады). — Гродна: БГПІ, 2001. — 195 с.</ref>. Пашырэнне пратэстантызму, а таксама заваёва Канстанцінопаля туркамі прывялі да цесных кантактаў праваслаўнага і каталіцкага духавенства. Першай спробай аб’яднання каталіцтва і праваслаўя стаў [[Фларэнційскі сабор]], які быў скліканы па ініцыятыве Кіеўскага мітрапаліта, Ісіда<ref>Яковенко Н. М. [https://web.archive.org/web/20130513070144/izbornyk.org.ua/istkult2/ikult235.htm Реформа грецької церкви: унія, оновлення православ’я]</ref>. А ўжо 9 кастрычніка 1596 года была абвешчана [[Брэсцкая царкоўная унія]]. Па выніках уніі праваслаўная царква Рэчы Паспалітай пераходзіла пад пратэктарат Папы Рымскага з умовай захавання абраднасці набажэнства<ref name="ReferenceC">Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — С. 357.</ref>. Але унія была падтрымана не ўсімі праваслаўнымі. Паўстанне гарадскога насельніцтва, катэгарычная адмова зацвярджаць унію з боку некаторых святароў прывялі да расколу праваслаўнай царквы Рэчы Паспалітай. Большая частка перайшла ва ўніяцтва, меншая (гарадская частка) засталася ў праваслаўі<ref>Ґудзяк Б. Криза і реформа: Київська митрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської унії / Перекл. М. Габлевич; Під ред. О. Турія. Інститут Історії Церкви Львівської Богословської Академії. – Львів, 2000. – 426 с.</ref>. Сялянскае насельніцтва не разумела ні польскай, ні стараславянскай моў, таму ўніяцкія прыходы, якія выкарыстоўвалі беларускую мову, прыцягнулі да сябе значныя колы сялянскага насельніцтва. Такім чынам, уніяцтва зрабілася найбуйнейшай канфесіяй у Рэчы Паспалітай<ref name="ReferenceC"/>. Нягледзячы на негатыўныя стасункі паміж канфесіямі, ідэалагічная вайна паміж праваслаўем і уніятамі рэдка даводзіла да крыві. Значна часцей яна ўвасаблялася ў рэлігійных дыспутах і палемічнай літаратуры, якая зрабілася надзвычай папулярнай пад канец XVI і ў пачатку XVII стагоддзяў. Такім чынам, калі адны епіскапы ([[Пётр Скарга|П. Скарга]], [[Іпацій Пацей|І. Пацей]], [[Іосіф Вельямін Руцкі|І. Руцкі]], [[Іасафат Кунцэвіч|І. Кунцэвіч]]) выступалі за абарону уніі, то іншыя ([[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]], [[Лявонцій Карповіч|Л. Карповіч]], [[Стэфан Зізаній|С. Зізаній]], [[Афанасій Філіповіч|А. Філіповіч]], [[Іоў Барэцкі|І. Барэцкі]]) былі катэгарычна супраць. Асноўнай крыніцай пашырэння уніі зрабіўся візантыйскі ордэн «Базыльянаў», які вёў місіянерскую дзейнасць сярод мясцовага насельніцтва. == Рэлігійная канфрантацыя XVII—XVIII ст.ст == {{main|Канфесійная сітуацыя ў ВКЛ XVI-XVIII стагоддзяў}} == Рэлігійная палітыка Расійскай Імперыі == Непрадуманая рэлігійная палітыка польскага боку ў Рэчы Паспалітай прывяла да ўтварэння шэрагу рэлігійных канфедэрацый. Канфедэрацыі ставілі за мэту роўнасць у правах дысідэнтаў (некаталіцкага насельніцтва) з каталікамі. Утварыліся пратэстанцкая канфедэрацыя ў Торуне і праваслаўная ў Слуцку<ref>Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — С. 416.</ref>. Падтрымаўшы гэтыя канфедэрацыі, [[Каралеўства Прусія|Прусія]] і [[Расійская Імперыя]] ажыццявілі падзел Рэчы Паспалітай. Да гэтага падзелу далучылася і [[Аўстра-Венгерская Імперыя]]. У выніку дзяржава Рэч Паспалітая знікла, а беларускія землі перайшлі пад уладу Расіі. Адразу пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] Расійская імперыя пачала актыўную рэлігійную палітыку. Напачатку была падпарадкавана расійскай уладзе каталіцкая царква. Аднабаковымі ўказамі [[Кацярына II|Кацярыны II]] было створана своеасаблівае дзяленне каталіцкай царквы ў Расійскай імперыі, што не было зацверджана Рымам. Асаблівымі загадамі была створаная палітычная і эканамічная залежнасць касцёлу ад Расійскай дзяржавы. Настаяцелямі манастыроў маглі быць толькі падданыя Расійскай імперыі. Таксама быў уведзены шэраг абмежаванняў на будаўніцтва касцёлаў. Некаторыя касцёлы былі разбураны дзеля будаўніцтва абарончых умацаванняў<ref name="media.catholic.by">{{cite journal|author=Ганчарук І.|title=Палітыка рускага самадзяржаўя ў адносінах да каталіцкага касцёла 1772-1830 гг.|url=http://media.catholic.by/nv/n17/art10.htm|journal=Наша вера|issue=3(17)|year=2001}}</ref>. У той жа час, шляхта атрымала прывілеі расійскага дваранства, дзякуючы гэтаму каталіцтва зрабілася афіцыйнай рэлігіяй некаторых народаў Расійскай імперыі. Нягледзячы на гэта, праводзілася адмысловая лінія падзелу па рэлігійнаму прынцыпу падданых Расійскай імперыі. Калі за каталіцкай часткай захоўвалася прыналежнасць да Каралеўства Польскага ў складзе Расійскай імперыі, то праваслаўныя лічыліся расійскімі падданымі, жыхарамі «Паўночна-заходняга» краю Расійскай імперыі. Пасля [[Паўстанне 1830-1831|паўстання 1830 года]] рэлігійная палітыка карэктуецца. Ліквідуецца унія, а ўніяты пераходзяць у праваслаўе<ref name="media.catholic.by"/>. Запрашаецца вялікая колькасць расійскіх святароў, якія, разам з польскай актыўнасцю, артыкулююць, што нацыянальная прыналежнасць залежыць ад рэлігійнага веравызнання. Такім чынам, менавіта ў гэты час беларускае насельніцтва падзяляецца па рэлігійнаму прынцыпу на рускі і польскі народ у складзе Расійскай імперыі. За каталіцкім насельніцтвам ушаноўваюцца правы польскай нацыянальнасці, за праваслаўным — расійскай. == Рэлігійная палітыка СССР == Пасля ўсталявання Савецкай дзяржавы і атрымання незалежнасці Польшчай ([[1918]]), а таксама па заканчэнні[[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] беларускія землі былі падзеленыя. На гэтых дзвюх тэрыторыях праводзілася выключна розная рэлігійная палітыка. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] праводзілася даволі агрэсіўная палітыка акаталічвання. У той жа час абмежаваныя рэлігійныя свабоды дазвалялі існаваць праваслаўнаму і пратэстанцкаму насельніцтву. Як каталіцтва, так і праваслаўе былі вымушаны праводзіць палітыку частковай беларусізацыі. Ва [[Усходняя Беларусь|Усходняй Беларусі]] праводзілася кардынальна іншая палітыка. Храмы разбураліся, святарства фізічна вынішчалася. Царква разглядалася як класавы вораг, з якім трэба змагацца<ref name="kanfesii-263">Канфесіі на Беларусі (к. XVIII — XX ст.) / Грыгор’ева В. В., Завальнюк У. М., Навіцкі У. І., Філатава А. М.; Навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мн.: ВП «Экаперспектыва», 1998. — С. 263.</ref>. Хуткі рост гарадоў, [[калектывізацыя]], ідэалагічная праца савецкіх органаў прывялі да перарыву традыцыі. Маладое насельніцтва больш не выхоўвалася ва ўмовах традыцыйнай рэлігійнасці, таму дужа часта выкарыстоўвалася ў інспірацыі ганенняў на царкву і вернікаў<ref name="churchby.info">Васілевіч Н. [http://churchby.info/rus/122/ Рэлігійны рэнесанс у постсавецкіх грамадствах]</ref>. Далучэнне Заходняй Беларусі і пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] прымусілі савецкае кіраўніцтва змякчыць гвалт у дачыненні да рэлігіі. Акупацыйныя войскі не перашкаджалі набажэнствам і не асабліва агрэсіўна ставіліся да рэлігіі, таму і савецкі ўрад быў вымушаны палепшыць стасункі з рэлігіяй. Такім чынам, ваенны і пасляваенны перыяд характарызуецца рэлігійнай адлігай. У той жа час, адліга характэрна ў большай ступені для праваслаўнай царквы. Іншыя канфесіі былі занядбаны і не атрымлівалі падобных палёгкаў. Ужо пасля Вялікай Айчыннай вайны курс дзяржавы кардынальна змяняецца. У 1947 годзе таварыства ваяўнічых атэістаў рэфармуецца ў ідэалагічна-асветніцкае таварыства «Веды». Цяпер курс улады накіраваны не на фізічнае знішчэнне царквы, але на ідэалагічны ўціск. У гэты час рэлігія разглядаецца як старажытны перажытак, які трэба пераадольваць з дапамогай асветніцка-ідэалагічнай дзейнасці<ref name="kanfesii-263"/>. Падчас [[Хрушчоўская адліга|Хрушчоўскай адлігі]] была пастаўлена задача дасягнення камунізму на працягу 20 гадоў. Такім чынам, рэлігія зрабілася кардынальнай перашкодай для дасягнення мэты. Дзеля гэтага рэлігія павінна была знікнуць, што было прадыктавана тэарэтычна-ідэалагічнымі пастулатамі савецкага ладу. У гэтай жа праграме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] павінна была стаць першай атэістычнай краінай [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага саюза]], таму на гэтых тэрыторыях гвалт у дачыненні да царквы адбываўся ў надзвычайных маштабах. У [[1970-я]] гады рэлігія аб’яўляецца «згасаючай з’явай». Высоўваецца тэорыя аб «крызісе рэлігіі». У гэты час рэлігія існуе як маленькія астравы на тле спрэс атэістычнай дзяржавы. Рэлігія выкрываецца як форма псіхічнай, сацыяльнай і культурнай дэвіяцыі. Святарам забараняецца прапаведаваць па-за цэрквамі, а ў храм робіцца прымальным хадзіць толькі людзям сталага веку. Падобныя ўціскі лічыліся ідэалагічна правільнымі, бо рэлігія інтэрпрэтавалася як феадальна-капіталістычны перажытак. З іншага боку, рэлігія лічылася формай [[дэвіяцыя|дэвіяцыі]], якая падлягала псіхалагічна-медыцынскаму лячэнню<ref>{{cite journal|author=Васілевіч Н.|title=Рэлігійнае поле Беларусі — асноўныя этапы эвалюцыі|url=https://kamunikat.org/download.php?item=1924-11.pdf&pubref=1924|journal=Палітычная сфера|issue=6|year=2006|pages=83-90|access-date=4 сакавіка 2025|archive-date=7 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407190252/http://kamunikat.org/download.php?item=1924-11.pdf&pubref=1924|url-status=dead}}</ref>. У той жа час, 1970-я гады не былі такімі агрэсіўнымі ў дачыненні да царквы, як гады «[[Хрушчоўская адліга|Хрушчоўскай адлігі]]». Па сутнасці, пасля прыходу да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]] сітуацыя з царквой выключна не змянілася, заставалася стабільна крызіснай<ref name="churchby.info"/>. == Рэлігійны рэнесанс канца 1980-х — 1990-х гг. == {{Загатоўка раздзела}} == Сучаснасць == {{main|Сучасны стан рэлігійных устаноў і рэлігійнасці ў Рэспубліцы Беларусь}} {{зноскі}} == Літаратура == * Акінчыц С. Залаты век Беларусі. Мн., 2002. * Аничков Е. В. Язычество и Древняя Русь. — СПб., 1914. — 136 с. * Багдановіч А. Перажыткі старажытнага светасузірання ў Беларусі. Этнаграфічны нарыс. — Мн.: Беларусь, 1995 — 186 с. * {{cite journal|author=Баравы Р.|title=Хрысціянізацыя тэрыторыі Полацкай і Тураўскай епархій X—XIV ст.|url=https://www.belhistory.eu/archives/1184|journal=Беларускі гістарычны агляд|year=2003|volume=10}} * {{cite journal|author=Васілевіч Н.|title=Рэлігійнае поле Беларусі — асноўныя этапы эвалюцыі|url=https://kamunikat.org/download.php?item=1924-11.pdf&pubref=1924|journal=Палітычная сфера|issue=6|year=2006|pages=83-90|access-date=4 сакавіка 2025|archive-date=7 красавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407190252/http://kamunikat.org/download.php?item=1924-11.pdf&pubref=1924|url-status=dead}} * Васілевіч Н. [http://churchby.info/rus/122/ Рэлігійны рэнесанс у постсавецкіх грамадствах]. * Власовський І. Нарис історії української православної церкви. Ню-Йорк — Київ — Бавнд-Брук, 1990. — 294 с. * Габрусь Т. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока. — Мінск, Ураджай, 2001. — 154 с. * {{cite journal|author=Ганчарук І.|title=Палітыка рускага самадзяржаўя ў адносінах да каталіцкага касцёла 1772-1830 гг.|url=http://media.catholic.by/nv/n17/art10.htm|journal=Наша вера|issue=3(17)|year=2001}} * [https://web.archive.org/web/20080413165409/http://catholic.by/port/history.htm Гісторыя хрысціянства на Беларусі :: Рыма-каталіцкі Касцёл на Беларусі] * Ґудзяк Б. Криза і реформа: Київська митрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейської унії / Перекл. М. Габлевич; Під ред. О. Турія. Інститут Історії Церкви Львівської Богословської Академії. – Львів, 2000. – 426 с. * Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае княства Літоўскае. — Мн.: «Беллітфонд», 2000. — 448 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII — XX ст.) / Грыгор’ева В. В., Завальнюк У. М., Навіцкі У. І., Філатава А. М.; Навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мн.: ВП «Экаперспектыва», 1998. — 340 с. * Конан Ул. Беларуская ідэя і місія Беларусі // Беларуская думка. 1992. № 11—12. * Конан Ул. [http://kamunikat.net.iig.pl/www/czasopisy/filamaty/08/02.htm Беларуская нацыянальная ідэя: гістарычны аспект і сучасныя праблемы] {{Недаступная спасылка}} * Лурье С. Община, империя, православие в русской этнической картине мира XV—XVII вв. // ОЗ. 2001. № 1. С. 105. * Мальдзіс А. Як жылі нашыя продкі ў XVIII стагоддзі. — Мн.: Лімарыус, 2001. — 383 с. * Мараш Я. Очерки истории экспансии католической церкви в Белоруссии в XVIII в. — Мн.: «Ураджай», 1974. — 215 с. * [[С. Марозава|Марозава С.]] Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1956—1839 гады). — Гродна: БГПІ, 2001. — 195 с. * Об историческом значении «Крещения Руси» // Генезис и развитие феодализма в России. Ленинград, 1987. С. 20—58. * Падокшын С. [http://belreform.org/padokshyn.php Каб край быў вольным… Беларуская Рэфармацыя і ідэя сувэрэнітэту]. * [http://litopys.org.ua/human/hum32.htm Потій І. Унія греків з костьолом римським 1595 року]. * Рэлігія і царква на Беларусі. — Мн.: БелЭн, 2001. — 368 с. * [http://izbornyk.org.ua/istkult2/ikult235.htm Яковенко Н. М. Реформа грецької церкви: унія, оновлення православ’я]. * Siemakowicz M. Polityka polska wobec szkolnictwa białoruskiego w okresie odbudowy państwowości polskiej. «Białoruskiе Zeszyty Historyczne», Nr 15, 2001, s. 42. * Skinner B. Eighteenth-Century Social Values of the Uniate Church // The Geopolitical Place of Belarus in Europe and the World. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Wyższej Szkoły Handlu i Prawa im. Ryszarda Łazarskiego, 2006. — 240 p. ISBN 978-83-60694-03-9 ''Крыніца артыкула:'' Смалякоў Д. А. [https://archive.today/20130629213939/http://viersy.miensk.com/dyplom.php Феномен рэлігійнасці ў кантэксце гісторыі беларускай культуры]. Дыпломная работа. Мінск, 2008. {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] exb892lngadi6aomq412v67tuorgd8l 0 70004 5177633 5172763 2026-08-09T05:34:51Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5177633 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Drva.JPG|thumb|Драўніна]] '''Драўніна''' — [[дрэва]], якое выкарыстоўваецца для будаўніцтва, выраблення [[мэбля|мэблі]] і папяровай пульпы. Да цвёрдых сартоў дрэва адносіцца [[чырвонае дрэва]], [[цік (дрэва)|цік]], [[чорнае дрэва]], [[ружовае дрэва]], [[дуб]], [[вяз]], [[эўкаліпт]] і [[бук]]. Усе, акрамя эўкаліпта, растуць вельмі павольна, з-за чаго іх сусветныя запасы практычна вычарпаныя. Да мяккіх сартоў драўніны адносяцца драўніна хвойных дрэў (сасны, яліны, [[лістоўніца|лістоўніцы]]), яны растуць хутка і лёгка паддаюцца апрацоўцы, але лічыцца драўніна нізкай якасці. Да белай драўніны адносіцца драўніна бярозы, ясеня, клёна і явара, усе гэтыя дрэвы хутка растуць, іх драўніну выкарыстоўваюць як шпону і лічаць таннай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Wood}} {{Будаўнічыя матэрыялы}} {{Дрэваапрацоўка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драўніна| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Тканкі арганізма]] [[Катэгорыя:Скульптурныя матэрыялы]] ol3pg99e9fjilowa83yfq0ttxz6r4w1 0 70880 5177508 5170757 2026-08-08T13:04:26Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177508 wikitext text/x-wiki {{Сайт | название = ABW.BY | оригинальное название = | логотип =https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ABW.BY.jpg | url = https://abw.by/ | скриншот = | подпись = | коммерческий = Да | тип =Новостной,Онлайн-газета | регистрация = Бесплатная | языки = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]] | пользователей = | посещаемость = | язык программирования = | расположение = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]] | владелец = ООО «Бонусторг» | автор = | открыт = 11 февраля 1993 г. | закрыт = | текущий статус = Активен | оборот = | чистая прибыль = | число сотрудников = | страна = {{Флагификация|Беларусь}} |лагатып=ABW.BY.jpg}} '''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.''' [[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]] == Газетны перыяд (1993—2018) == Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках. Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года. У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт [[Av.by|abw.by]]. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал. У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by. [[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]] == Сучасны этап (з 2018 года) == Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ. У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій<ref>{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}</ref>. 17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн<ref>{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}</ref>. == Дзейнасць == Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца: інфармацыйны блок''':''' штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў; класіфайд''':''' база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг; сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш. Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.abw.by/ www.abw.by] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] b06aag6lko1k2c8e1mhx90p0pi76bap 0 76182 5177609 4541303 2026-08-08T23:24:53Z IshaBarnes 124956 [[ВП:Кірлат|выпраўленне сумесі раскладак]] 5177609 wikitext text/x-wiki '''Падчашы''' ({{lang-pl|podczaszy}}, {{lang-ru|подчаший}} — «виночерпий») — ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] першапачаткова памочнік [[чашнік]]а, затым заняў у іерархіі чыноў больш высокае месца. Яго абавязкам было падаваць напоі да каралеўскага стала (адказваць за асабістую бяспеку першай асобы дзяржавы), таму на гэтую пасаду прызначаліся асабліва адказныя асобы. * Вялікі падчашы [[Рэч Паспалітая|Кароны]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскі]] — займалі месца пасля [[стольнік]]а, перад вялікім гранічным (межавы). * Земскі павятовы падчашы ў Кароне Польскай займалі месца паміж [[стольнік]]ам і [[Падсудак|падсудкам]] суда. * А ў Літве — паміж гарадскім пісарам і [[чашнік]]ам, іх пажыццёва прызначаў на пасаду [[кароль]]. * Да перыяду Беларусі ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля [[1772]] г. пасада падчашага звалася [[обер-шэнк]]. == Літаратура == * «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1899 г., том 26, с. 581; * Фасмер М. Р., «Этимологический словарь русского языка», г. Москва, изд. «Прогресс», 1964—1973 г.. [[Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Тытулы]] gc83gs6p1n1jz87jqunn5yekbko8f7g 0 76270 5177553 5151757 2026-08-08T16:34:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177553 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Еўрапейскі суд (Еўрапейскі саюз)|Еўрапейскім судом у Люксембурзе|судом [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]}} {{іншыя значэнні|Еўрапейскі суд}} {{Орган судовай улады | краіна = Еўропа | назва = Еўрапейскі суд па правах чалавека | арыгінальная назва = {{lang-en|European Court of Human Rights}} <br> {{lang-fr|Cour européenne des droits de l'homme}} | эмблема = Эмблема ЕСПЧ.png | апісанне эмблемы = | подпіс да эмблемы = Выява будынка суда, якая выкарыстоўваецца ў якасці эмблемы міжнароднай арганізацыі | шырыня эмблемы = 240px | від = [[Міжнародныя судовыя органы|міжнародны суд]] | інстанцыя = [[суд апеляцыйнай інстанцыі]], [[Вышэйшы суд|суд вышэйшай інстанцыі]] | юрысдыкцыя = 47 дзяржаў — членаў [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] | орган абскарджання = Вялікая палата Еўрапейскага суда па правах чалавека | заснаваны = 1959 (першапачаткова) <br> 1998 (пастаянны) | мовы = [[Англійская мова|англійская]], [[Французская мова|французская]] | метад фарміравання складу = ПАРЕ выбірае па адным суддзі ад кожнай краіны — члена Савета Еўропы | крыніца правамоцтва = [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод]] | тэрмін службы = 9 гадоў | колькасць членаў = 47 суддзяў | пасада главы = Прэзідэнт | глава = [[:fr:Mattias Guyomar|Mattias Guyomar]] | дата ўступлення главы на пасаду = 30 мая 2025 года | зала пасяджэнняў = Strasbourg- European Court of Human Rights.jpg | апісанне залы пасяджэнняў = | подпіс да залы пасяджэнняў = | месцазнаходжанне = [[Страсбург]], [[Францыя]] | адрас залы пасяджэнняў = | lat_dir = N | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = | lon_min =| lon_sec = | сайт = [http://echr.coe.int/ echr.coe.int] }} '''Еўрапейскі суд па правах чалавека''' ({{lang-en|European Court of Human Rights}}, {{lang-fr|Cour européenne des droits de l'homme}}) — міжнародны [[суд]]овы орган, юрысдыкцыя якога распаўсюджваецца на ўсе дзяржавы-члены [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], якія ратыфікавалі [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскую Канвенцыю аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод]], і ўключае ўсе пытанні, якія адносяцца да тлумачэння і прымянення Канвенцыі, уключаючы міждзяржаўныя справы і скаргі асобных асоб. == Гісторыя == * 3 верасня [[1953]] года ўступіла ў сілу [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод]], якая не толькі абвясціла асноўныя [[Правы Чалавека]], але і стварыла спецыяльны механізм іх абароны. Першапачаткова гэты механізм уключаў тры органы, якія неслі адказнасць за забеспячэнне выканання абавязацельстваў, прынятых на сябе дзяржавамі-ўдзельніцамі Канвенцыі: Еўрапейскую камісію па Правах Чалавека, Еўрапейскі суд па Правах Чалавека і Камітэт міністраў Савета Еўропы. * З 1 лістапада [[1998]] г., па ўступленні ў сілу Пратакола № 11, першыя два з гэтых органаў былі заменены адзіным, стаў дзеючым Еўрапейскі суд па Правах Чалавека. Яго месцазнаходжанне — Палац Правоў Чалавека ў [[Страсбур]]гу ([[Францыя]]), дзе знаходзіцца і сам Савет Еўропы. Згодна з першапачатковай сістэмай усе скаргі, пададзеныя індывідуальнымі заяўнікамі або дзяржавамі-ўдзельніцамі Канвенцыі, станавіліся прадметам папярэдняга разгляду Еўрапейскай камісіі па Правах Чалавека. Яна разглядала пытанне аб іх прымальнасці і пры станоўчым вырашэнні перадавала справы ў Еўрапейскі суд па Правах Чалавека для прыняцця канчатковага, які мае абавязковую сілу рашэння. Калі справа не перадавалася ў Суд, яно вырашалася Камітэтам міністраў. * З 1 кастрычніка [[1994]] г. заяўнікам было прадастаўлена права самім перадаваць свае справы ў Суд па скаргах, прызнаным Камісіяй прымальнымі. Еўрапейскі суд закліканы забяспечваць няўхільнае захаванне і выкананне нормаў Канвенцыі яе дзяржавамі-ўдзельніцамі. Ён ажыццяўляе гэтую задачу шляхам разгляду і дазволу канкрэтных спраў, прынятых ім да вытворчасці на аснове індывідуальных скаргаў, пададзеных фізічнай асобай, групай асоб або няўрадавай арганізацыяй. Магчыма таксама падача скаргі на парушэнне Канвенцыі дзяржавай-членам Савета Еўропы з боку іншай дзяржавы-члена. * Пачаўшы сваю дзейнасць у [[1959]] г. Еўрапейскі суд да канца [[1998]] года (калі ён быў рэфармаваны) прыняў рашэнні па сутнасці ў 837 справах, пераважная большасць з якіх — па скаргах грамадзян. * Першае рашэнне па сутнасці справы суд прыняў у [[1960]] годзе (Lawless v. Ireland), першае рашэнне па сутнасці на карысць заяўніка — ў [[1968]] годзе (Neumeister v. Austria). Пасля рэформы Суда ў [[1998]] г. яго актыўнасць павысілася, і да пачатку [[2010]] г. суд вынес ужо 12198 рашэнняў па сутнасці, з іх у 10156 канстатаваў парушэнні Канвенцыі або яе пратаколаў. * Ратыфікацыя Еўрапейскай канвенцыі дазваляе ўсім асобам, якія знаходзяцца пад яе юрысдыкцыяй, звяртацца ў Еўрапейскі суд, калі яны лічаць свае правы парушанымі, для абароны правоў і свабод, калі вычарпаны ўсе наяўныя ўнутрыдзяржаўныя сродкі прававой абароны. == Склад Суда == У артыкуле 20 Канвенцыі вызначаецца колькасць [[суддзя]]ў Суда, якая роўная ліку Высокіх Дагаворных Бакоў Канвенцыі. Суддзі засядаюць у Судзе ў асабістай якасці, павінны адпавядаць наступным крытэрам: * Суддзі павінны валодаць высокімі маральнымі якасцямі і задавальняць патрабаванням, што прад’яўляюцца пры назначэнні на высокія судовыя пасады, або быць юрыстамі з прызнаным аўтарытэтам. * На працягу ўсяго тэрміну суддзі не павінны ажыццяўляць ніякай дзейнасці, што з’яўляецца «несумяшчальнай з іх незалежнасцю, бесстароннасцю або з патрабаваннямі, выцякаючымі з пастаяннай асновы». Усе пытанні, якія ўзнікаюць у сувязі з прымяненнем гэтага пункта, вырашаюцца Судом. * Парламенцкая асамблея Савета Еўропы абірае [[суддзя]]ў у Еўрапейскі суд тэрмінам на 6 гадоў. Суддзі могуць быць перавыбраны. * [[Суддзя]] можа быць вызвалены ад пасады, калі рашэнне аб яго неадпаведнасці ўстаноўленым патрабаванням будзе прынятая іншымі [[суддзя]]мі большасцю ў {{Дроб|2|3}} галасоў (артыкул 24). == Структура і юрысдыкцыя Суда == Артыкул 27 Канвенцыі прадугледжвае стварэнне ў рамках Суда 3 розных тыпаў органаў: камісій, палат і Вялікі Палаты. * Камісія ў склад якой уваходзяць 3 суддзі, можа абвясціць непрымальнай ці выключыць яе з спісу спраў індывідуальную скаргу, калі такое рашэнне можа быць праняты без дадатковага вывучэння. Кожнае такое рашэнне яўляецца канчатковым і асоба, яка звярнулася з заявай, не можа патрабаваць яго перагляду. * У палатах на другім узроўні арганізацыйнай структуры Суда ажыццяўляецца вялікая частка яго працы. У склад палаты ўваходзяць 7 [[суддзя]]ў, уключаючы члена Палаты «ex officio» — [[суддзя|суддзю]], які быў абраны ад дзяржавы-ўдзельніка, ці асобу, яка назначаецца для ўдзелу ў пасяджэннях у выпадку адсутнасці такога суддзі. Акрамя стварэння камісій, аб якіх гаварылася вышэй, Палата выносіць пастановы аб прымальнасці міждзяржаўных і індывідуальных заяў, якія не былі прызнаныя непрымальнымі ў камісіях. Як правіла, палата прымае рашэнне аб прымальнасці асобна ад рашэння па сутнасці. * Вялікая палата — трэці ўзровень, на якім ажыццяўляецца работа Суда. У склад Вялікай палаты ўваходзяць 17 [[суддзя]]ў. Акрамя члена Вялікай палаты па пасадзе, які засядае на тых жа ўмовах, якія вызначаюцца па адносінах да сябра палаты па пасадзе, пункт 3 артыкула 27 таксама прылічае ў склад Вялікай палаты Старшыню Суда, намеснікаў Старшыні, старшыняў палат і іншых [[суддзя]]ў, якія вызначаюцца ў адпаведнасці з рэгламентам Суда. Вялікая палата ўпаўнаважаная разглядаць толькі тыя справы, якія былі перададзеныя ёй, і толькі ў трох выпадках. Згодна з артыкулам 30, палата можа адмовіцца ад сваёй юрысдыкцыі на карысць Вялікай палаты пры наступных абставінах: * калі справа, якое знаходзіцца на разглядзе Палаты, падымае сур’ёзнае пытанне, якое датычыцца тлумачэння Канвенцыі або Пратаколаў да яе; * калі рашэнне пытання, якое яна разглядае, можа ўвайсці ў супярэчнасць з рашэннем, вынесеным Судом пастановай раней; * калі адзін з бакоў не пярэчыць гэтаму. [[File:Courtroom European Court of Human Rights 01.JPG|thumb|340px|Зала Еўрапейскага Суда па Правам Чалавека]] == Умовы падачы скаргаў == Заяўніку неабавязкова яўляцца грамадзянінам дзяржавы — члена Савета Еўропы або наогул грамадзянінам дзяржавы, на якое ён падае скаргу. Часцей за ўсё пры разглядзе скаргаў Суду прыходзіцца мець справу з так званымі прамымі (непасрэднымі) ахвярамі: звяртаецца асоба само непасрэдна ўжо стала ахвярай парушэння яго права. Акрамя гэтага, у практыцы Еўрапейскага суда існуюць і іншыя паняцці ахвяры. Асоба можа быць прызнана патэнцыйнай ахвярай у выпадку, калі яно падвяргаецца рэальнаму рызыку прымянення да яго заканадаўства, што супярэчыць Еўрапейскай Канвенцыі, і яго правы, замацаваныя ў Канвенцыі, будуць парушаныя. У дадзеным выпадку вельмі важна паказаць, чаму да заяўніка дастасавальныя палажэнне заканадаўства, пры якіх абставінах існуе рэальны рызыка такога прымянення. Ускосная ахвяра: у практыцы Еўрапейскага Суда прызнана, што асоба можа адчуваць парушэнне сваіх асабістых правоў і з-за таго, што парушаныя правы іншага. Таму ў пэўных абставінах асоба можа падаць скаргу аб парушэнні сваіх правоў нягледзячы на тое, што само непасрэдна не перажываў шкоды. Для гэтага неабходна, каб у гэтай асобы з непасрэднай ахвярай была вельмі блізкая сувязь (роднасная ці іншая). Найбольш распаўсюджаным прыкладам будзе яўляцца зварот сваякоў асобы па віне дзяржаўных органаў або па прычыне не забеспячэння імі належнай абароны права на жыццё, а сваякі ў гэтым выпадку маюць маральныя пакуты і нясуць матэрыяльныя страты. * Скарга павінна быць пададзеная не пазней чым праз 6 месяцаў пасля канчатковага разгляду пытання кампетэнтным дзяржаўным органам. Гэты тэрмін аднаўленню не падлягае.<ref>[https://amulex.ru/blog/European_Court Як падаць скаргу ў ЕСПЧ?]</ref> * Скардзіцца можна толькі на тыя парушэнні, якія мелі месца пасля даты ратыфікацыі Канвенцыі дзяржавай. * Скаргі, якія накіроўваюцца ў Еўрапейскі суд, павінны дакранацца падзей, за якія нясе адказнасць дзяржаўная ўлада. Скаргі супраць прыватных асоб і арганізацый Еўрапейскім судом не прымаюцца да разгляду. * Для таго, каб скарга была прызнаная прымальнай па сутнасці, заяўнікам павінны быць вычарпаны ўсе ўнутрыдзяржаўныя сродкі абароны свайго права, і перш за ўсё судовыя сродкі такой абароны. Вычарпаным ўнутраных сродкаў прававой абароны будзе праходжанне заяўнікам дастаткова першай і касацыйнай інстанцый. Наглядная інстанцыя не прызнаецца эфектыўным сродкам прававой абароны, так як заяўнік не валодае правам самастойна ініцыяваць працэдуру судовага разгляду па сваёй справе, а можа толькі прасіць ўпаўнаважаная асоба аб гэтым. Перш, чым скарга будзе пададзеная ў Суд, неабходна строгае захаванне некалькіх абавязковых умоў. * Прадметам скаргі могуць быць толькі правы і свабоды, які гарантуюцца Канвенцыяй або яе Пратаколамі. Пералік гэтых правоў досыць шырокі, але ў ім адсутнічаюць некаторыя правы, вядомыя найноўшаму канстытуцыйнаму заканадаўству (Канстытуцыя дзяржавы з якой грамадзянін); ахоплівае ўсе Правы Чалавека, пра якія гаворыць Канвенцыя, называе і некаторыя іншыя. Напрыклад, права на працу, права на сацыяльнае забеспячэнне і інш.. Гэтыя правы замацаваныя ў іншай Канвенцыі Савета Еўропы — Еўрапейскай сацыяльнай хартыі, аднак юрысдыкцыя Еўрапейскага суда заснаваная выключна на Канвенцыі аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод. * Згодна з артыкулам 34 Еўрапейскай Канвенцыі аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод, Суд можа прымаць скаргі ад любога фізічнай асобы, любы няўрадавай арганізацыі або любой групы прыватных асоб, якія сцвярджаюць, што з’явіліся ахвярамі парушэнні з боку дзяржавы-удзельніцы Канвенцыі (яны называюцца ў Канвенцыі Высокімі Дагаворнымі Бакамі) іх правоў, прызнаных у сапраўднай Канвенцыі або ў пратаколах да яе. == Месцазнаходжанне == Адрас Еўрапейскага суда па правах чалавека: The Registrar European Court of Human Rights Council of Europe F-67075 Strasbourg Cedex France-Францыя Tel : +33 (0)3 88 41 20 18 Fax : +33 (0)3 88 41 27 30 {{зноскі}} == Літаратура == * упорядник Куян І. А., «Суд. Зразки документів (заяви, позовні заяви, скарги, клопотання до судів, господарських судів; порядок звернення до Європейського Суду з прав людини): Практичний посібник», довідкове видання 2-е доповнене і перероблене, «Оріяни», м. Київ, 2002 р. ISBN 966-7373-70-3; * отв. ред. докт. юр. наук проф. Тункин Г. И., «Международное право», изд. «Юридическая литература», г. Москва, 1974 г. == Спасылкі == {{Commonscat|European Court of Human Rights}} * [http://www.echr.coe.int Афіцыйны сайт] * [http://web.archive.org/20091228234258/www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/ACD46A0F-615A-48B9-89D6-8480AFCC29FD/0/FactsAndFigures_EN.pdf Факты і статыстыка аб Судзе 1959—2009] * [http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/C2E5DFA6-B53C-42D2-8512-034BD3C889B0/0/FICHEPARPAYS_EN.pdf Зводкі суда па краінах, 1959—2009] * [http://www.echr.ru/ Сайт аб ЕСПЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217172403/http://www.echr.ru/ |date=17 лютага 2015 }} * [http://www.europeancourt.ru/ Еўрапейскі Суд па правах чалавека: даведачна-інфармацыйны цэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150114074054/http://europeancourt.ru/ |date=14 студзеня 2015 }} * [http://www.polit.ru/analytics/2009/11/18/dikov.html Диков Г., Российские жалобы в Европейском Суде — практика по неприемлемым делам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091121083031/http://www.polit.ru/analytics/2009/11/18/dikov.html |date=21 лістапада 2009 }} * [http://www.polit.ru/lectures/2004/10/12/court.html Европейский Суд: россияне против государства, Публичные лекции «Полит.ру»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090123031551/http://polit.ru/lectures/2004/10/12/court.html |date=23 студзеня 2009 }} * [http://www.echr-base.ru Інфармацыйная сістэма па дакументах Еўрапейскага Суда па правах чалавека] * [http://www.espch.ru Юрыдычныя паслугі па складанні скаргаў у ЕСПЧ] * [http://www.demos-center.ru/projects/6B3771E Центр «Демос», (Решения Суда) Россия и Европейский Суд по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131210120/http://demos-center.ru/projects/6B3771E |date=31 студзеня 2012 }} * [http://europeancourt.ru/resheniya-evropejskogo-suda-na-russkom-yazyke EuropeanCourt.ru (Решения ЕСПЧ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514004444/http://europeancourt.ru/resheniya-evropejskogo-suda-na-russkom-yazyke/ |date=14 мая 2011 }} * [http://www.espch.ru/content/category/3/11/25/ espch.ru], * [http://www1.umn.edu/humanrts/russian/euro/Rechr-index.html umn.edu], * [http://www.hri.ru/docs/?content=dir&dir=types&id=18 hri.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111064813/http://www.hri.ru/docs/?content=dir&dir=types&id=18 |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.minjust.ru/ru/ECJ/precedent/ minjust.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115042155/http://www.minjust.ru/ru/ECJ/precedent/ |date=15 лістапада 2011 }} * [http://search.ligazakon.ua/search/law/judicial/?s=search&idView=LZ_SUITE_SP&language=2&class_code=700.&beginPos=41&countBlock=10 Практика Европейского Суда] * [http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_all.html Рашэння Еўрапейскага Суда па прэцэдэнтным справах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130135744/http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_all.html |date=30 лістапада 2010 }} * [http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_russia.html Рашэння Еўрапейскага Суда па справах супраць Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130135548/http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_russia.html |date=30 лістапада 2010 }} * [http://www.venice.coe.int/Files/Bulletin/Special_Bulletin_Leading_Cases_ECHR_RUS.pdf Специальный выпуск «Бюллетеня конституционного правосудия», Венецианская комиссия, 2000, Пресс-релизы Суда]; * [http://europeancourt.ru/category/press-relizy-evropejskogo-suda/ Прэс-рэлізы Еўрапейскага Суда, якія тычацца пастановаў і Рашэнняў па пытаннях прымальнасці, вынесеных ў ходзе разгляду скаргаў супраць Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100620152301/http://europeancourt.ru/category/press-relizy-evropejskogo-suda/ |date=20 чэрвеня 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20050225173216/http://web.amnesty.org/library/index/ENGIOR300132004 European Court on Human Rights: Imminent reforms must not obstruct individuals' redress for human rights violations by Amnesty International News Service No: 120 11 May 2004] * [http://www.prison.org/know/doc003.shtml Как обратиться в Европейский суд по правам человека?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101101070006/http://prison.org/know/doc003.shtml |date=1 лістапада 2010 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Судовая сістэма]] [[Катэгорыя:Права]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі суд па правах чалавека]] 6s8ae9v4dwrq4fwot773bu1r5m1lyhh 0 78713 5177598 4696981 2026-08-08T22:01:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177598 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ліхтэнштэйн (значэнні)}} {{Пра|аднайменны швабскі замак|замак Ліхтэнштэйн (Германія)}} {{замак}} '''Замак Ліхтэнштэйн''' — замак каля [[Марыя-Энцэрсдорф]]а на поўдзень ад [[Вена|Вены]]. Размешчаны на ўскрайку [[Венскі Лес|Венскага Лесу]]. Першы замак пабудаваны ў XII стагоддзі і зруйнаваны [[асманы|асманамі]] ў 1529 і 1683 гадах. Адноўлены ў 1884 годзе. Ад назвы замка Ліхтэнштэйн (з {{lang-de|«Светлы камень»}}) паходзіць імя [[Ліхтэнштэйнскі дом|княжацкага роду Ліхтэнштэйнаў]], уладароў [[Ліхтэнштэйн|аднайменнай дзяржавы]]. Ім замак належаў з 1140 года да [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] і з 1807 года. Цяпер замак вядомы тэатральным фестывалем імя [[Іаган Нэстрой|Іагана Нестроя]], які праводзяць штогод у летнія месяцы. З чэрвеня 2009 года замак часова закрыты для наведвання<ref>{{Cite web |url=http://www.mariaenzersdorf.gv.at/html/burgliechtenstein.htm |title=Burg Liechtenstein Maria Enzersdorf |access-date=7 мая 2011 |archive-date=26 лістапада 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126080142/http://www.mariaenzersdorf.gv.at/html/burgliechtenstein.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.allcastles.ru/austria/liechtenstein.html Гісторыя і архітэктура замка Ліхтэнштайн]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ліхтэнштэйна]] [[Катэгорыя:Замкі Аўстрыі]] 28whqdbxzq2abzxvora2i8jltob3dwz 0 79866 5177558 3928795 2026-08-08T17:43:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177558 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Жан-Клод Ван Дам''' ({{lang-en|Jean-Claude Van Damme}}, сапраўднае імя '''Жан-Клод Каміль Франсуа Ван Варэнберг''', {{lang-fr|Jean-Claude Camille François Van Varenberg}}; {{ДН|18|10|1960}}, Берке-Сент-Агат, [[Брусельскі сталічны рэгіён]], [[Бельгія]]) — [[ЗША|амерыканскі]] {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{кінарэжысёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{сцэнарыст|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{мантажор|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{кінапрадзюсар|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} бельгійскага паходжання; каратэка і кікбаксёр. {{зноскі}} == Спасылкі == {{вікісховішча|Jean-Claude Van Damme|Жан-Клод Ван Дам}} '''Сайты''' * [http://www.youtube.com/user/JCVDTeam Афіцыйны канал] на [[YouTube]] * [http://www.facebook.com/Muscles.from.Brussels Афіцыйная старонка] на [[Facebook]] * [http://twitter.com/#!/Dammage7 Афіцыйная старонка] ў [[Twitter]] * [http://www.imdb.com/name/nm0000241/ Жан-Клод Ван Дам] {{ref-en}} на сайце [[Internet Movie Database]] '''Астатняе''' * [http://www.rodin-ent.com Rodin Entertainment] {{ref-en}} — уласная кінакампанія * [http://www.jcvd-watches.com JCVD Watches] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110831132811/http://www.jcvd-watches.com/ |date=31 жніўня 2011 }} {{ref-en}} — уласная лінія швейцарскіх гадзіннікаў і адзежы '''Відэа''' * [http://www.youtube.com/watch?v=b5F6tKVPz8w Афіцыйны анонс бою Ван Дама супраць Сомлука Камсінга] * Нарэзка ўдараў Ван Дама ў фільмах: [http://www.youtube.com/watch?v=NP1riDnBcxk 1], [http://www.youtube.com/watch?v=zhoyn7FUsk0 2], [http://www.youtube.com/watch?v=tG5scznZLWg 3], [http://www.youtube.com/watch?v=2mQ_6UHMArE 4], [http://www.youtube.com/watch?v=9mZ0b7cpgo0 5] * [http://www.youtube.com/watch?v=m3JVGsth_rU Нарэзка эмоцый Ван Дама ў фільмах] * [http://www.youtube.com/watch?v=af06jVtaP-w Ван Дам імітуе зорак] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ван Дам}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Культурысты]] [[Катэгорыя:Акцёры-культурысты]] [[Катэгорыя:Кікбаксёры]] [[Катэгорыя:Акцёрскія дынастыі]] [[Катэгорыя:Каратэкі]] sx7exgll81o6a5vwgz9uemri6y8o82d 3 80138 5177548 5172836 2026-08-08T16:15:21Z ~2026-43731-14 172342 /* Населеныя пункты Беларусі/Перапіс 1999 году */ новы падраздзел 5177548 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) :::::згодна з патрабаваннямі на Форуме, я зняў з вас блакіроўку і запрашаю да абмеркавання. У той жа час, я лічу, што праблема з вашымі паводзінамі не вырашана і я паведамляю, што буду ставіць пытанне пра вяртанне блакіроўкі на той ці іншы час, калі вы не ўсвядомілі хібнасці сваіх паводзін. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:23, 3 красавіка 2026 (+03) :::::: [[Удзельнік:Plaga med]], хацелася б спачатку ўцямнага каментара аб тым, што менавітв вы хібнасць уласных паводзін усвядомілі, інакш не зразумела, адкуль бярэцца гэты менарскі тон. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:38, 3 красавіка 2026 (+03) :::::::мне здаецца я на форуме ўсё напісаў наконт таго, як бачу сітуацыю і дзе бачу свой промах. Давайце дыскусію перамесцім на Форум. Наконт майго апошняга каментарыя тут&nbsp;— гэта мая асабістая пазіцыя. Калі вы не бачыце праблемы, значыць буду падымаць пытанне і ўсе разам будзем разбірацца. Сэнс не ў тым, што я асабіста на вас пакрыўджаны ці штосьці падобнае, я бачу праблему, бачу адсутнасць выканання працэдур і працэдур увогуле, таму хачу тут разабрацца. Спадзяюся, што я выразна выказаў сваю інтэнцыю. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:57, 3 красавіка 2026 (+03) :::::::: я таксама сваю асбістую пазіцыю выказваю, а не чыю-кольвек, толькі мне гэта не дазволена, з пункту гледжання Тваёй пазіцыі, мабыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 3 красавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) == Схавальнік == Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:53, 5 мая 2026 (+03) : Да я как бы ў курсе, навошта спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 5 мая 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень? З мэтай прадухілення вайны правак, маю жаданне абмеркаваць гэта пытанне без мільёнаў адказаў і правак. Адкажыце калі ласка, чаму ў артыкуле, у раздзеле назва ўвогуле фігуруе балцкая версія пры ўмове, што гэта антрапоніма славянскага паходжання. Тут пытанне не ў аўтарытэтнасці таго ці іншага даследчыка. На карысць славянскай версіі як адзінай гаворыць позні час заснавання (тут справа не ў годзе пісьмовай узгадцы. Краязнаўчыя матэрыялы пацьвярджаюць позні час заснавання вёскі). Балцкая з версія, ў дачыненні да менавіта гэтай вёскі, грунтуецца на ўласным лінгвістычным аналізе аднаго з удзельнікаў. Не ваюю з балцкімі версіямі паходжання назваў, але тут мае месца павярхоўны разгляд пытання Peisatai(ем). [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:04, 9 мая 2026 (+03) :*мільёна адкатаў [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:04, 9 мая 2026 (+03) :: балцкая версія для гэтага антрапоніма там не фігуруе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:08, 9 мая 2026 (+03) :::Тады навошта там ўзгадваецца існаванне прозвішча з Гервят? [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:47, 9 мая 2026 (+03) :::Артыкул прысвечаны вёсцы, а не прозвішчам. Калі так, то і гэта праўка сама па сабе не мае сэнсу. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:51, 9 мая 2026 (+03) :::: Там згадваецца гервяцкае прозвішча, бо такі факт ёсць у аўтарытэтнай крыніцы. Вы можаце адтуль перанесці гэтую інфармацыю ў больш належнае месца, але простае выдаленне яе — вандалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 9 мая 2026 (+03) :::::Добры дзень! Я згодны на такі кампрамісны варыянт. Стварыў раздзел "Цікавы факт" ў артыкулах, дзе і адбываецца "вайна правак" ([[Янкі]] і [[Вольберавічы|Вольбелавічы]]). [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:12, 11 мая 2026 (+03) == Добры дзень! == Вітаю! Я заўважыў шаблон на хуткае выдаленне артыкула «Акіянік (III)». Гэта быў чысты пераклад, і туды выпадкова патрапіў кавалак тэксту з памылкай пра «Нармандыю». Я выдалю гэты памылковы абзац з артыкула. Калі ласка, праверце зараз. Ці можна зняць шаблон з выдалення? Дзякуй [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:32, 24 мая 2026 (+03) : ''Кропка прарыву да Атлантычнага акіяна'' — гэта што такое? Не пішы больш да мяне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:46, 24 мая 2026 (+03) == Просьба праверыць мой чарнавік == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], праверце калі ласка мой чарнавік, я перавёў артыкул Максакава, Людміла Васільеўна з рускай на беларускай, праверыў пераклад, аказалася пераклад вельмі машынны, але тэкст немашыны, таму я вырашыў апублікаваць у пясочніцу, затым я дапрацаваў артыкул і папрашу вам праверыць артыкул [[Удзельнік:Colòtero/Максакава, Людміла Васільеўна]]. [[Удзельнік:Colòtero|Colòtero]] ([[Размовы з удзельнікам:Colòtero|размовы]]) 22:32, 29 ліпеня 2026 (+03) :А затым перамесціце яго ў асноўную прастору пад назвай [[Максакава, Людміла Васільеўна]]. [[Удзельнік:Colòtero|Colòtero]] ([[Размовы з удзельнікам:Colòtero|размовы]]) 22:33, 29 ліпеня 2026 (+03) == Населеныя пункты Беларусі/Перапіс 1999 году == Добры дзень! Падкажыце, калі ласка, мабыць у Вас ёсць нейкая інфармацыя альбо спасылкі на крыніцы, у якіх змешчана інфармацыя з вынікамі Перапісу насельніцтва Беларусі 1999 году? Я ўжо даўно шукаю лічбы агульнай колькасці насельніцтва па ўсіх населеных пунктах Беларусі станам на 16 лютага 1999 году (дзень перапісу), але дагэтуль так і не знайшоў такой крыніцы, якая б змяшчала ўсю патрэбную інфармацыю. Буду вельмі ўдзячны за адказ! [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-43731-14|&#126;2026-43731-14]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-43731-14|размова]]) 19:15, 8 жніўня 2026 (+03) ltpsloyqmw4m3nzyerogagenwbss7y6 0 82327 5177537 4425069 2026-08-08T15:13:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177537 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Ежы Бузек | арыгінал імя = {{lang-pl|Jerzy Karol Buzek}} | выява = Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Congress Bonn (746).jpg | шырыня = 250px | апісанне выявы = | пасада_2 = [[старшыня Еўрапейскага парламента]] |сцяг_2 = Flag of Europe.svg | парадак_2 = 24 | перыядпачатак_2 = [[14 ліпеня]] [[2009]] | перыядканец_2 = [[17 студзеня]] [[2012]] | папярэднік_2 = [[Ханс Герт Пётэрынг]] | пераемнік_2 = [[Марцін Шульц]] | пасада = [[прэм’ер-міністр Польшчы|старшыня Савета міністраў Польшчы]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Квасьнеўскі]] | сцяг = Flag_of_Poland.svg | парадак = 48 | перыядпачатак = [[31 кастрычніка]] [[1997]] | перыядканец = [[19 кастрычніка]] [[2001]] | папярэднік = [[Уладзімеж Цімашэвіч]] | пераемнік = [[Лешак Мілер]] | дата нараджэння = 3.07.1940 | месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Смілавіц|у Мараўскасілезскім краі|Смілавіцы, Фрыдэк-Містэк}}, [[Трэці рэйх|Германія]], <br />цяпер [[Смілавіцы, Фрыдэк-Містэк|Смілавіцы]], [[Чэхія]] | дата смерці = | месца смерці = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Белага арла (Польшча)}} {{!!}} {{Вялікі крыж ордэна Заслуг, Венгрыя}} {{!}}} }} '''Ежы Караль Бузек''' ({{lang-pl|Jerzy Karol Buzek}} {{IPA|[ˈjɛʐɨ ˈbuzɛk]}}; нар. {{ДН|3|7|1940}}, [[Смілавіц]], [[Германія]], цяпер — [[Смілавіцы]], [[Чэхія]]) — польскі палітык, прэм’ер-міністр Польшчы ў 1997—2001 гадах, дэпутат [[Еўрапарламент]]а з 13 чэрвеня 2004 года. Абраны яго старшынёй 14 ліпеня 2009 года. Скончыў Сілезскую політэхнічную акадэмію. Прафесар Інстытута хіміі ў [[Глівіцы]]. З 1980 — дзеяч «Салідарнасці», праявіў сябе як актыўны арганізатар мясцовых структур у Сілезіі; псеўданім «Караль» з’явіўся менавіта ў гэты перыяд. У 1997 стаў дэпутатам Сейма ад «Выбарчай Акцыі Салідарнасці». Прэм’ер-міністр Польшчы з 31 кастрычніка 1997 па 19 кастрычніка 2001 года. З 2004 года — дэпутат Еўрапарламента, удзельнік шматлікіх парламенцкіх камісій. Абраны старшынёй Еўрапарламента 14 ліпеня 2009. Ежы Бузеку забаронены ўезд на тэрыторыю Рэспублікі Беларусь<ref name=pr>http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=76233&idate=2011-03-22{{Недаступная спасылка}}, Газета «Звязда» 22 сакавіка 2011 года, № 52 (26916)</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.buzek.pl/ Асабістая старонка Ежы Бузека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120419111120/http://buzek.pl/ |date=19 красавіка 2012 }} {{Прэм’ер-міністры Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бузек Ежы}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Польшчы]] [[Катэгорыя:Старшыні Еўрапарламента]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Грамадзянская платформа»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Польшчы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Польшчы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Варшавы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне гарадоў Польшчы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кракава]] [[Катэгорыя:Члены прафсаюза «Салідарнасць»]] nq16878xofsjhxna31ap464f6yua020 0 84959 5177637 5160459 2026-08-09T05:55:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177637 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | parent = Ranunculus subgen | rang = Від | latin = Ranunculus acris | author = [[L.]], 1753 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ranunculus acris }} '''Казялец е́дкі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|108}}</ref>, '''курыная слепата''', '''кураслеп''' (''Ranúnculus ácris'') — расліна, адзін з [[Біялагічны від|відаў]] [[род]]у [[Казялец]] сямейства {{bt-bellat|Казяльцовыя|Ranunculaceae}}. == Назва == Казялец едкі, гладышнік, курачча слепата, ладышнік<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, казлы, казялкі<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Ranunculus acris/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref>, зараза, казелец<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, казялец лугавы<ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, казлы, курыная сляпата<ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>, казялец<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>. == Апісанне == [[Выява:Illustration Ranunculus acris0 clean.jpg|thumb|left|Казялец едкі. {{Бат.іл.|3}}]] Казялец едкі — [[шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[трава|травяністая расліна]], дасягае ў вышыню 30-100 см<ref name="ЛР">Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)</ref>. [[Лісце]] — ніжняе — доўгачаранковае, даўжынёй 5—10 см, пяцівугольныя, пальчатараздзельнае; верхняе — сядзячае, трохраздзельнае з лінейнымі, зубчастымі долямі<ref name="ЛР"/>. [[Кветкі]] — ярка-жоўтага колеру, дасягаюць 2 см у дыяметры, адзіночныя ці сабраны ў [[суквецце]] паўпарасонік. [[Чашалісцік]]аў пяць; [[пялёстак|пялёсткаў]] — пяць; мноства [[тычачка|тычачак]] і [[песцік]]аў. [[Цвіценне|Цвіце]] з мая да восені<ref name="ЛР"/> [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast K_{5}\; C_{5}\; A_{\infty}\; G_{\infty}</math>}}<ref name="Экафлора">{{кніга|загаловак=Экафлора Украіны|арыгінал=Екофлора України (укр.)|адказны=Відпов. редактор Я.П. Дідух|месца=Київ|выдавецтва=Фітосоціоцентр|год=2004|том=2|старонак=480}}.</ref>. [[Плод]] — [[шматарэшак]]. {| align=center |- bgcolor=#BACC99 align=center valign=top ||[[Выява:RanunculusAcris.jpg|125px|center]]<p style="font-size: 85%">Агульны выгляд ||[[Выява:Ranunculus acris1.jpg|232px|center]]<p style="font-size: 85%">Кветка ||[[Выява:Ranunculus acris Fruchtstand.jpg|145px|center]]<p style="font-size: 85%"> Плод |} == Арэал == Распаўсюджаны ў Беларусі, Украіне, еўрапейскай частцы Расіі, на Каўказе, у Сібіры, на Далёкім Усходзе. У Беларусі сустракаецца паўсюдна<ref name="ЛР"/>. == Таксанамія == {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Казяльцовакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадка кветкавых раслін <br />(па [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 9 сямействаў (па [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]), у тым ліку [[Макавыя]] |c2=сямейства '''[[Казяльцовыя]]''' |d1=род '''[[Казялец]]''' |d2=яшчэ каля 50 родаў |e1=яшчэ каля 400 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:yellow; font-size:150%">від '''[[Казялец&nbsp;едкі]]''' |color=darkgreen |bgcolor=lightblue }} == Хімічны склад == Расліна змяшчае лятучае едкае рэчыва з рэзкім пахам — [[протаанеманін]] ([[анеманол]]) тыпу [[камфара|камфары]], што раздражняе слізістыя абалонкі [[вока]], [[нос]]а, [[гартань|гартані]] і ўнутраных органаў, каратыноід флаваксантын, [[сапапін]]ы, [[алкалоід]]ы, [[Аскарбінавая кіслата|аскарбінавую кіслату]], сардэчныя [[гліказіды]] і [[Флаваноіды|флавонавыя злучэнні]]. Вельмі ядавіты. На скуры чалавека трава казяльца выклікае пачырваненне, сверб, бурбалкі і пухліны<ref>Верещагин В. И., Соболевская К. А., Якубова К. И. Полезные растения Западной Сибири. М. —Л., 1959</ref>. == Ужыванне == [[Меданос]]. Ужываецца ў [[народная медыцына|народнай медыцыне]] для лячэння [[апёк]]аў, [[Рана|ран]], пры [[фурункул]]ах, а таксама пры [[рэўматызм]]е, [[Галаўны боль|галаўных болях]], [[сухоты|сухотах]], захворваннях печані. Маззю з кветак са свіным тлушчам шаруюцца пры прастудзе. Водным адварам расліны паліваюць рэчы ад блашчыц і прусаў<ref name="ЛР"/>. Сок лісця казяльца едкага праяўляе актыўнасць у дачыненні да дызентэрыйных мікроба Зонне<ref>Гавриленко А. В. Антимикробное действие лекарственных растений в Прикарпатье. В кн.: Фитонциды. Киев, 1967</ref>. Свежая трава выкарыстоўваецца ў гамеапатыі пры скурных захворваннях, падагры, неўралгіях, пры скурных сухотах<ref>Павлов Н. В. Растительное сырьё Казахстана. М., 1947</ref>. Махрыстая форма (сорт ''Flore pleno'') з буйнымі ярка-жоўтымі кветкамі вырошчваецца як дэкаратыўная садовая расліна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/lukov/ranuncul.html ''Казялец едкі''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190507195519/http://flower.onego.ru/lukov/ranuncul.html |date=7 мая 2019 }} ў [http://flower.onego.ru/ Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{V|02|08|2011}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/flowers/111.htm ''Казялец едкі'' на сайце Экасістэма] {{V|02|08|2011}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Казялец]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] [[Катэгорыя:Травы]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 4r0j77sthzln26f6swuxv60xzfrug2y 0 85333 5177594 5165358 2026-08-08T20:44:58Z 5177594 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Задзіночанне беларускіх студэнтаў |абрэвіятура = ЗБС |эмблема = Bel_Logo_ZBS.png |шырыня эмблемы = 150px |місія = Абарона правоў і прадстаўленне інтарэсаў студэнтаў |тып = Студэнцкая арганізацыя |штаб-кватэра = [[Познань]], [[Польшча]] (раней [[Мінск]], [[Беларусь]])<ref>{{cite web|title=Belarus – BSA|url=https://esu-online.org/members/belarus-bsa/|date=21.08.2023|publisher=[[Еўрапейскі саюз студэнтаў|ESU]]}}</ref> |афіцыйны сайт = https://zbsunion.org/ |дата заснавання = 1988 |саюзнікі = ESU (Еўрапейскі саюз студэнтаў), [[Моладзевы блок]] }} '''Задзіночанне беларускіх студэнтаў''' ('''ЗБС''') — нацыянальны студэнцкі саюз Беларусі, кааліцыя аб’яднанняў актыўных беларускіх студэнтаў. У мінулым беларускае грамадскае аб’яднанне, якое ўзнікла ў канцы 1980-х гадоў у ходзе дзейнасці нефармальных беларускіх студэнцкіх фарміраванняў. З 2001 года пазбаўлена рэгістрацыі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Быўшы ад самага заснавання антыбальшавіцкай арганізацыяй, ЗБС працягвае дзейнасць у адстойванні каштоўнасцяў дэмакратыі і акадэмічных свабодаў у Беларусі. У 2021 годзе арганізацыя стала асацыяцыяй, у якую ўвайшлі стачкамы і студэнцкія ініцыятыўныя групы [[Спіс універсітэтаў Беларусі|беларускіх ВНУ]], якія паўсталі на хвалі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref>{{Cite web|url=https://zbsunion.by/|title=Задзіночанне беларускіх студэнтаў (ЗБС) — афіцыйны сайт|website=zbsunion.by|access-date=2022-11-13|url-status=dead|archive-date=3 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303190052/https://zbsunion.by/}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/v-belarusi-studenty-obedinyayutsya-v-edinuyu-associaciyu|title=В Беларуси студенты объединяются в единую ассоциацию {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2022-11-13}}</ref><ref name=":122">{{Cite news|title=Зачыняюць ЗБС|author=Юлія Дранчук|url=https://news.tut.by/society/10999.html|website=TUT.BY|date=23.11.2001|access-date=16 студзеня 2021|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050232/https://news.tut.by/society/10999.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/10999.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050232/https://news.tut.by/society/10999.html |archive-date=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/10999.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050232/https://news.tut.by/society/10999.html |archive-date=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == === Заснаванне === У канцы [[1980-я|1980-х]] гадоў на хвалі [[Перабудова|перабудовачных настрояў]] нефармальныя беларускія студэнцкія фарміраванні [[Світанак (суполка)|БДТУ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]], а таксама [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Педагагічнага ўніверсітэта]] вырашылі аб’яднацца супраць ідэялагізацыі адукацыі<ref>{{Cite web|url=http://zbsunion.by/history|title=ЗБС: Гісторыя|publisher=zbsunion.by|access-date=2016-05-15|url-status=dead|archive-date=9 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509144659/http://zbsunion.by/history}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://studentby.org/2013/12/10-10/|title=http://studentby.org/2013/12/10-10/|access-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601224228/http://studentby.org/2013/12/10-10/|archive-date=1 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref>. Створаная арганізацыя называлася «Світанак», якая ў 1990-м годзе атрымала сучасную назву<ref>{{Cite web|url=https://zbsunion.by/dumka/history|title=Гісторыя Студэнцкай Думкі|website=zbsunion.by|access-date=2024-04-17|archive-date=19 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119164947/http://zbsunion.by/dumka/history|url-status=dead}}</ref>. У [[1989]] годзе пад эгідай ЗБС выйшаў першы выпуск газеты «Студэнцкая Думка», пасля стаўшая часопісам<ref>{{Cite web|url=http://generation.by/news2852.html|title=Часопісу «Студэнцкая Думка» — 10 год|publisher=Generation.bY|access-date=2016-05-15}}</ref>. === Дзейнасць у 1990-я === У [[1992]] годзе ЗБС былі афіцыйна зарэгістраваны ў [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] як «Рэспубліканскае моладзевае грамадскае аб’яднанне „Задзіночаньне Беларускіх Студэнтаў“». На працягу [[1990-я|1990-х]] гадоў ЗБС займаліся абаронай правоў студэнтаў, прасоўваннем «беларускасці» ў сістэму вышэйшай адукацыі [[Беларусь|Беларусі]]. З [[1999]] года ЗБС з’яўляецца паўнапраўным сябрам [[Еўрапейскі саюз студэнтаў|ESU]] (''Еўрапейскі саюз студэнтаў'')<ref>{{Cite web|url=https://www.esu-online.org/?member=belarus-belarus-student-association-bsa|title=Belarus - Belarus Student Association (BSA)|publisher=www.esu-online.org|access-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122010250/https://www.esu-online.org/?member=belarus-belarus-student-association-bsa|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Дзейнасць у 2000-я === Увесну 2000 года адбыўся шэраг пікетаў супраць абавязковага размеркавання студэнтаў, якія ініцыявалі суполкі ЗБС. У выніку дэпутат [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд|Навасяд]] у 2001 годзе сабраў 35 тысяч подпісаў студэнтаў супраць размеркавання<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=«Беспальчук» пішам — «Казулін» у памяці?|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=31861|website=Наша Ніва}}</ref>. 16 жніўня [[2001]] года правялі акцыю «Аранжавы настрой». Каля дваццаці актывістаў былі апранутыя ў аранжавыя майкі і раздавалі апельсіны ды мандарыны<ref>{{Cite web|title=ПРЕДВЫБОРНУЮ АКЦИЮ "ОРАНЖЕВОЕ НАСТРЕНИЕ" ПРОВЕЛИ В МИНСКЕ АКТИВИСТЫ "ЗАДЗІНОЧАНЬНЯ БЕЛАРУСКІХ СТУДЭНТАЎ"|url=https://naviny.media/rubrics/elections/2001/08/16/ic_news_623_348189|website=naviny.by|language=ru|date=16.08.2001|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122005235/https://naviny.media/rubrics/elections/2001/08/16/ic_news_623_348189|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 7 верасня [[2001]] года прадстаўнікі праваахоўных органаў апісалі перадвыбарчыя матэрыялы і атрыбутыку на штаб-кватэры арганізацыі<ref>{{Cite web|lang=ru|title=В ШТАБ-КВАРТИРЕ "ЗАДЗІНОЧАНЬНЯ БЕЛАРУСКІХ СТУДЭНТАЎ" ОПИСАНЫ ПРЕДВЫБОРНЫЕ МАТЕРИАЛЫ И АТРИБУТИКА|url=https://naviny.media/rubrics/elections/2001/09/07/ic_news_623_347868|website=naviny.by|date=07.09.2001|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122043330/https://naviny.media/rubrics/elections/2001/09/07/ic_news_623_347868|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У [[2001]] годзе рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] ЗБС пазбавілі афіцыйнай рэгістрацыі<ref name=":122" />. 15-16 мая [[2004]] года ЗБС ладзілі канферэнцыю «Правы студэнтаў», на якой прынялі Усеагульную дэкларацыю правоў студэнтаў<ref>{{Cite web|title=Главная|url=https://naviny.by/main|website=naviny.by|access-date=13 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122043252/https://naviny.by/rubrics/society/2004/05/13/ic_news_116_253078|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Дзейнасць у 2010—2015 гады === Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкай кампаніі 2010 года]] зладзілі акцыю «Грамадзянін». Мэтай акцыі было жаданне паказаць, хто на самой справе стварае Беларусь — грамадзяне. Галоўныя кірункі дзейнасці кампаніі: інфармаванне грамадзян пра выбары, праца з выбарчымі камісіямі і праца з дзяржаўнымі інстытутамі<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru-RU|title=Кампанія «Грамадзянін»: задачы заклікаць на плошчу няма|url=https://gazetaby.com/post/kampaniya-gramadzyanin-zadachy-zaklikacz-na-ploshchu-nyama/32064/|website=Салідарнасць}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|title=Новости Беларуси сегодня. Последние свежие новости. Белапан|url=https://belapan.by/|website=Belapan|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122190755/https://belapan.by/archive/2010/12/07/432624/|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У [[2014]] годзе ЗБС ладзіў кінапрагляды ў падземных пераходах, за што 19 верасня было затрымана каля 30 чалавек, а 2 актывіста ЗБС былі арыштаваная на 5 і 6 дзён<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Арганізатары «кінапрагляду ў пераходзе» асуджаныя на некалькі сутак|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=135643|website=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Арганізатараў "Кіно ў пераходзе" асудзілі на некалькі сутак {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/arganizatarau-kino-u-perahodze-asudzili-na-nekalki-sutak|website=euroradio.fm}}</ref>. == Сучасная дзейнасць == === Адраджэнне ЗБС === У [[2016]] годзе арганізацыя заявіла аб сваёй перазагрузцы, аб’яднаўшы сілы з актывістамі руху супраць платных пераздач у БДУ, якія праводзілі рэзанансны ў грамадстве марш студэнтаў у снежні 2015 года<ref>{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=169699&lang=ru|title=Белорусские студенты возрождают «Задзіночанне»|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2016-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://belsat.eu/ru/news/studenty-vozrozhdayut-legendarnoe-zadzinochanne/|title=Студенты возрождают легендарное «Задзіночанне»|date=2016-05-06|publisher=[[Белсат]]|access-date=2016-05-15}}</ref>. У [[2017]] годзе падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстаў супраць дэкрэта № 3]] актывісты ЗБС заснавалі «Студэнцкі Блок» для падтрымкі асноўных патрабаванняў пратэсту, а таксама з патрабаваннямі вызваліць усіх затрыманых студэнтаў, адмяніць абавязковае размеркаванне студэнтаў і спыніць ціск у навучальных установах<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=У Беларусі ствараецца «Студэнцкі Блок»|url=https://charter97.org/be/news/2017/3/24/244774/|website=charter97.org}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=Студэнцкі Блок {{!}} Students Bloc {{!}} ВКонтакте|url=https://vk.com/studentsbloc|website=vk.com}}</ref>. Падчас пратэстаў было затрымана 4 актывіста ЗБС<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Яны сустракаюць Дзень Волі ў турме. Поўны сьпіс арыштаваных. Абнаўляецца|url=https://www.svaboda.org/a/28379781.html|website=Радыё Свабода}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=Вынікі першай кампаніі: Затрыманыя|url=https://zbsunion.by/news/17962|website=zbsunion.by|archive-date=14 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114131957/https://zbsunion.by/news/17962|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Актывісты Задзіночання беларускіх студэнтаў.png|міні|331x331пкс|Актывісты ЗБС на святкаванні 30-годдзя арганізацыі ў 2018 годзе]] У 2018 годзе ЗБС прымала ўдзел у святкаванні [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]], мела сваю пляцоўку каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра оперы і балета]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=Праграма святкавання 100-годдзя БНР {{!}} symbal.by|url=https://symbalby.com/prahrama-bnr-100/|archive-date=13 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113223944/https://symbalby.com/prahrama-bnr-100/|url-status=dead}}</ref>. Таксама ў гэтым жа годзе актывістамі ЗБС была запушчана студэнцкая зніжкавая картка Unicard, якая з’яўляецца аналагам сусветна вядомай карткі ISIC («International Student Identity Card»)<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Unicard: што гэта за картка і каму яна патрэбна?|url=https://34mag.net/post/unicard|website=34mag.net}}</ref>. У [[2019]] годзе актывісты ЗБС разам з ініцыятывамі «Вучоба найважней», [[Legalize Belarus]], а таксама блогерамі аб’ядналіся ў «[[Моладзевы блок]]», каб удзельнічаць у маючых адбыцца [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|парламенцкіх выбарах]]. Актывістамі было вылучана 8 кандыдатаў у дэпутаты пры падтрымцы партыі «[[Партыя «Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада»|Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада]]», а таксама партыі «[[Беларуская партыя «Зялёныя»|Зялёныя]]»<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title="Молодёжный блок" идёт в парламент: "Готовы работать даже с БРСМ" {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/ru/molodyozhnyy-blok-idyot-v-parlament-gotovy-rabotat-dazhe-s-brsm|website=euroradio.fm}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=Моладзевы Блок {{!}} Афіцыйны сайт|url=https://moladzbel.org/|website=moladzbel.org}}</ref><ref>{{Cite news|title=БСДГ выдвинула 24 кандидата в депутаты Палаты представителей|url=https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley|website=naviny.by|date=28.09.2019|access-date=16 студзеня 2021|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012826/https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012826/https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley |archive-date=22 студзеня 2021 }}</ref>. Увесну [[2020]] года ладзілі спачатку акцыю «Ха-ха я тут памру» і заклікалі да студэнцкага [[Забастоўка|страйку]], каб прыцягнуць увагу да неэфектыўнай палітыкі беларускіх уладаў у сувязі з [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|распаўсюджваннем COVID-19 у Беларусі]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=«Ха-ха, я тут памру». Студэнткі зрабілі акцыю за карантын каля лінгвістычнага ўнівэрсытэту. ФОТА, ВІДЭА|url=https://www.svaboda.org/a/30496861.html|website=Радыё Свабода}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ініцыятарку студэнцкай забастоўкі і акцыі «Ха-ха я тут памру» адлічылі з універсітэта|url=https://m.nashaniva.com/249545/|website=Наша Ніва|date=08.04.2020}}</ref><ref name="naviny.media">{{Cite news|title=Студенты МГЛУ объявили о подготовке забастовки с требованием ввести в вузе карантин и дистанционное обучение|url=https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze|website=naviny.by|date=19.03.2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013612/https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze|archive-date=22.01.2021}} {{Cite web |url=https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013612/https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze |archive-date=22 студзеня 2021 }}</ref>. За гэта з [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]] была адлічана сяброўка Рады ЗБС [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]]<ref name="naviny.media"/><ref>{{Cite news|title=Студентку, которая призывала университет перейти на дистанционное и сама ушла в изоляцию, отчислили|url=https://news.tut.by/society/678850.html|website=tut.by|date=07.04.2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013612/https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze|archive-date=22.01.2021}} {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/678850.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121042451/https://news.tut.by/society/678850.html |archive-date=21 студзеня 2021 |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/678850.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121042451/https://news.tut.by/society/678850.html |archive-date=21 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] прызнаў яе адлічэнне палітычна матываваным<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=“Вясна” заклікае кіраўніцтва МДЛУ адмяніць спагнанне Елізавеце Пракопчык і аднавіць яе ў правах студэнткі|url=http://spring96.org/be/news/96495|website=spring96.org}}</ref>. Рэктар МДЛУ [[Наталля Баранава]] сцвярджае, што адлічэнне не матывавана палітычна<ref>{{Cite web|lang=ru|title=Студентку, которая призывала университет перейти на дистанционное и сама ушла в изоляцию, отчислили|url=https://news.tut.by/society/678850.html|website=tut.by|author=Любовь Касперович|date=07.04.2022|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121042451/https://news.tut.by/society/678850.html|archive-date=21 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Рэктарка МДЛУ Баранава не лічыць адлічэнне студэнткі Пракопчык “палітычна матываваным”|url=http://spring96.org/be/news/96594|website=spring96.org}}</ref>. === Пасля жніўня 2020-га === Зранку 12 лістапада 2020 года ў сямі актывістаў адбыўся ператрус, саміх актывістаў затрымалі і завезлі ў [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Сярод іх сябра [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай Рады]], прадстаўніца [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] па справах моладзі і студэнтаў [[Алана Гебрэмарыям]], [[Ксенія Сырамалот]], [[Ягор Канеўскі]], студэнткі [[БДПУ]] [[Кася Вітальеўна Будзько|Кася Будзько]] і [[Яна Іванаўна Арабейка|Яна Арабейка]]<ref name="euroradio">[https://euroradio.pl/vyasna-pradstaunica-cihanouskay-i-aktyvisty-zbs-u-kdb «Вясна»: прадстаўніца Ціханоўскай і актывісты ЗБС — у КДБ]</ref>. Беларускія праваабарончыя арганізацыі асудзілі арышты актывістаў і крымінальныя справы на іх, прызвалі да неадкладнага вызваленя [[Палітычныя зняволеныя|палітвязняў]]<ref>{{Cite web|date=2020-11-18|title=Заявление протеста против наступления на "Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў"|url=https://belhelcom.org/ru/news/zayavlenie-protesta-protiv-nastupleniya-na-zadzinochanne-belaruskih-studentau|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119162133/https://belhelcom.org/ru/news/zayavlenie-protesta-protiv-nastupleniya-na-zadzinochanne-belaruskih-studentau|archive-date=2021-01-19|access-date=2021-01-19|publisher=[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]|language=ru}}</ref>. Актывістам Даніле Лаўрэцкаму і [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавеце Пракопчык]] удалося збегчы ад КДБ і ўцячы ва [[Украіна|Украіну]], нелегальна перасекчы мяжу з [[Расія]]й<ref name=":022">{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=Поколение «черного четверга». Беларуское студенчество после массовых обысков и арестов 12 ноября|url=https://mediazona.by/article/2020/12/29/gaudeamus|website=Медиазона Беларусь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220426004048/http://mediazona.by/article/2020/12/29/gaudeamus|archivedate=26 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|lang=ru|title=«Новый год они проведут на Володарке». Как власть душит активную молодежь|url=https://news.tut.by/society/709418.html|website=tut.by|author=Аня Перова|date=30.11.2020|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114052950/https://news.tut.by/society/709418.html|archive-date=14 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Пасля арыштаў і пераследу ў Беларусі, шэраг актывістаў ЗБС пасяліліся за мяжой і разам з іншымі студэнцкімі актывістамі працягнулі дзейнасць дыстанцыйна<ref name=":022"/><ref name=":23">{{Cite web|url=https://dumka.me/stachkomy|title=«Мы нелегально пересекали беларусско-российскую границу». Эти ребята сбежали за границу от уголовки – и продолжают борьбу|website=Студэнцкая Думка|date=12.01.2021|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122043705/https://dumka.me/stachkomy|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 23 лютага 2021 года ЗБС аб’явіў аб рэарганізацыі ў кааліцыю незалежных студэнцкіх аб’яднанняў 15 універсітэтаў Беларусі<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=Новые филареты. Студенты из 15 белорусских университетов объединяются в единую ассоциацию|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=268794&lang=ru|website=Наша Ніва}}</ref><ref name=":222">{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=В Беларуси студенты объединяются в единую ассоциацию {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/ru/v-belarusi-studenty-obedinyayutsya-v-edinuyu-associaciyu|website=euroradio.fm}}</ref>. Кіраўнічым органам ЗБС стала Нацыянальная Студэнцкая Рада (НСР) — калегіяльна-прадстаўнічы орган, у якім прапарцыйна прадстаўлены ўваходзячыя ў ЗБС студэнцкія аб’яднанні [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|БарДУ]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМа]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|БДАМу]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]], [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|БДТУ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|БДУКМ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|БДУФК]], [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БДЭУ]], [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|ВДМУ]], [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|ГрДУ]], [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]], [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=ЗБС — Структура і спіс універсітэтаў|url=https://zbsunion.by/about|website=zbsunion.by|url-status=dead|archive-date=12 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004725/https://zbsunion.by/about}}</ref>. 28 красавіка да ЗБС таксама далучылася студэнцкае аб’яднанне [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|БрДТУ]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=ЗБС {{!}} Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў|url=https://t.me/zbsunion/2034|website=Telegram}}</ref>. 14 мая 2021 года пачаўся судовы працэс над актывістамі ЗБС па «[[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|справе студэнцтва 12 лістапада]]»<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=В Минске начался суд по "делу студентов" – DW – 14.05.2021|url=https://www.dw.com/ru/v-minske-nachalsja-sud-po-delu-studentov/a-57531268|website=dw.com}}</ref>. Па закліку ЗБС пад будынак суда прыйшло каля 200 чалавек, у тым ліку дыпламаты краін ЕС<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Дыпляматы краінаў Эўразьвязу не змаглі трапіць на суд па «справе студэнтаў»|url=https://www.svaboda.org/a/31255312.html|website=Радыё Свабода}}</ref>. У залю пусцілі толькі блізкіх сваякоў, стыхійны збор пад будынкам суда разагнаў АМАП. Затрымалі 14 чалавек<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=«Усе трымаюцца годна». Як 12 чалавек судзяць у «справе студэнтаў»|url=https://www.svaboda.org/a/31254555.html|website=Радыё Свабода}}</ref>. 30 лістапада 2022 года на волю выйшлі практычна ўсе незаконна асуджаныя па «справе студэнтаў». Яны цалкам адбылі пакаранне<ref>{{Cite web|access-date=2023-08-21|lang=be|title=10 фігурантаў “Справы студэнтаў” выйшлі на волю|url=https://www.voiceofbelarus.org/be/belarus-naviny/10-fihurantau-spravy-studentau-vyishli-na-voliu/|website=Voice of Belarus}}</ref>. У жніўні 2023 г. сацсеткі і лагатып «Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў» патрапілі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{Cite web|access-date=2023-08-21|lang=be|title=Затрыманне сямейнай пары ў Мінску, новая крымінальная справа ў Гомелі: хроніка пераследу 9 жніўня|url=https://spring96.org/be/news/112434|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}</ref>. Па рашэнні КДБ ад 21 верасня 2023 года «Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў» уключылі ў спіс «экстрэмісцкіх фармаванняў»<ref>{{Cite web|access-date=2023-09-28|lang=ru|title=В Беларуси три новых «экстремистских формирования» — городской паблик, студенческая организация и проект помощи добровольцам в Украине|url=https://news.zerkalo.io/life/49946.html?c|website=[[Zerkalo.io]]}}</ref>. == Старшыні Рады ЗБС == * [[Ігар Міхно]] * [[Аляксей Глушко]] * [[Антоні Бокун]] * [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|Алесь Міхалевіч]] * [[Крысціна Сідун]] (1999—2002) * [[Вольга Кузьміч]] (2002—2005) * [[Алена Талапіла]] (2005—2007) * [[Яўген Іванюк]] (2007—2012) * [[Анастасія Доль]] (2012—2016) * [[Яўген Міхасюк]] (2016—2017) * У 2016 годзе пасада была ліквідавана рашэннем самой Рады. == Гл. таксама == * [[Моладзевы блок]] * [[Еўрапейскі саюз студэнтаў]] {{зноскі|3}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=The A to Z of Belarus (The A to Z Guide Series)|last=Silitski|first=Vitali|last2=Zaprudnik|first2=Jan|выдавецтва=Scarecrow Press|год=2010|isbn=978-0-8108-7200-4|старонак=470|старонкі=290–291|мова=en|месца=Lanham|цытата=UINION OF BELARUSIAN STUDENTS, UBS (ZADZINOČAŃNIE BIEŁARUSKICH STUDENTAŬ, ZBS). Organization of nationally minded students founded in the late 1980s by the activists of the “in-formals” movement. Since its foundation, the UBS actively attacked ideologization of the education system, and pressed for the removal of the Communist Party from the educational establishments. One of its achievements was revocation of military training departments from many Belarusian universities, and promotion of student self-management. Active in student advocacy throughout its existence, the UBS subsequently became one of the principal youth groups opposing the authoritarian policies of President Alaksandr łukašecnka. In 2003, the UBS was closed down by court order and has been forced to operate in the underground since then. Its publication, magazine Studenckaja Dumka (Students’ Thought), a popular youth-run periodical, was likewise closed by the government in 2005.|аўтар = [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі|Vitali Silitski]], [[Янка Запруднік|Jan Zaprudnik]]}} * {{Кніга|год=2013|аўтар=Воронкевич С.А., Луцевич А.С, Махинов П.Д., Шестопалов Е.И.|isbn=ISBN 978-985-6958-88-8|загаловак=Студенческое самоуправление Беларуси — История, анализ, путь развития|мова=ru|месца=Минск|выдавецтва=«ЭНЦИКЛОПЕДИКС»|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=42986-1.pdf|старонак=92|archive-date=5 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705085859/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=42986-1.pdf}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Студэнцкі рух]] [[Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія студэнцкія арганізацыі]] kxqa6i5h6c0x52opahgo103zw5fddg9 0 89992 5177578 3636859 2026-08-08T18:57:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177578 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Жорж Батай |арыгінал імя = Georges Bataille |партрэт = |памер = 250px |подпіс = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{FRA}} |мова = [[Французская мова|французская]] |школа = |перыяд = |кірунак = [[постмадэрнізм]] |інтарэсы = |ідэі = |папярэднікі = [[Георг Гегель]], [[Карл Маркс]], [[Фрыдрых Ніцшэ]], [[Зігмунд Фрэйд]], [[Аляксандр Кожаў]], [[Эміль Дзюркгейм]], [[Леў Ісакавіч Шастоў|Леў Шастоў]] |паслядоўнікі = [[Мішэль Фуко]], [[Жак Дэрыда]], [[Морыс Бланшо]], [[Жан Бадрыяр]], [[Мішэль Анфрэ]] |прэміі = |узнагароды = |роспіс = Signature Georges Bataille.svg |lib = |сайт = |вікітэка = }} '''Жорж Батай''' ({{lang-fr|Georges Bataille}}; {{ДН|10|9|1897}}, {{не перакладзена 3|Горад Біём||fr|Billom}}, [[Авернь]], [[Францыя]] — {{ДС|9|7|1962}}, [[Парыж]], Францыя) — вядомы французскі [[філосаф]] і [[пісьменнік]], які стаяў ля вытокаў [[постмадэрнізм]]у. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://i.a.m.free.fr/acephale/index.html Часопіс «ACEPHALE»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120201010834/http://i.a.m.free.fr/acephale/index.html |date=1 лютага 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батай}} [[Катэгорыя:Філосафы Францыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Філосафы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] dyv8s9vul8jdjgaci38fbhlqwzgyd0i 0 96276 5177551 5064565 2026-08-08T16:29:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177551 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Еўрапейскі суд па правах чалавека|Еўрапейскага суда па правах чалавека| Суд Еўрапейскага саюза }} {{Палітыка Еўрапейскага саюза}} '''Еўрапейскі суд ''' з’яўляецца вышэйшай судовай інстанцыяй у [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]] ў пытаннях [[Заканадаўства Еўрапейскага саюза]]. Як частка [[Суд Еўрапейскага саюза|Суда ЕС]] інстытут быў заснаваны для інтэрпрэтацыі заканадаўства ЕС і забяспечэння яго аднастайнага прымянення ва ўсіх дзяржавах-удзельніцах ЕС. Суд быў заснаваны ў [[1952]] годзе і знаходзіцца ў [[Люксембург]]у. Еўрапейскі Суд варта адрозніваць ад [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|Еўрапейскага суда па правах чалавека]]. == Гісторыя== Суд быў створаны ў 1952 годзе па [[Парыжскі дагавор|Парыжскай дамове (1951)]] як частка [[Еўрапейскеа ад'яднанне вугля і сталі|Еўрапейскага ад'яднання вугля і сталі]]. Ён быў створаны з сямі суддзяў, што дазваляла прадстаўляць кожную з шасці дзяржаў-удзельніц. Няроўная колькасць суддзяў складалася ў выпадку нічыёй. Адзін суддзя прызначаўся ад кожнай дзяржавы-удзельніцы і сёмы суддзя пераменна прызначаўся адной з «вялікіх дзяржаў-удзельніц" ([[Германія]], [[Францыя]] і [[Італія]]). У [[1993]] годзе быў ратыфікаваны [[Маастрыхцкі дагавор]], і ствараны [[Еўрапейскі Саюз]]. Суд не змяніў сваю назву ў адрозненні ад іншых устаноў. З уступленнем у сілу [[Лісабонскі дагавор|Лісабонскага дагавора]] суд у 2009 годзе памяняў назву на цяперашнюю. == Склад Суда == Суд складаецца з 27 суддзяў (па адным з дзяржаў-членаў) і васьмі генеральных адвакатаў. Яны прызначаюцца на шасцігадовы тэрмін, які можа быць падоўжаны. Любыя тры гады абнаўляецца палова складу суддзяў. У сілу звычаю з моманту ўстановы Еўрапейскага Ад'яднання дзейнічае правіла «адно краіна - толькі адзін суддзя». Яно патрэбна для таго, каб у складзе Суда меліся прафесіяналы прававых сістэм усіх дзяржаў-членаў Аб’яднання. [[Ніцкая дамова]] ўвяла дадзенае правіла ў норму першаснага права ЕС. У адпаведнасці арт. 221 Дагавора аб Еўрапейскай асацыяцыі: «Суд уключае па адным суддзі ад кожнай дзяржавы-удзельніцы". == Старшыня Суда== Важную ролю ў кіраўніцтве Суда іграе яго Старшыня. Ён выбіраецца самімі суддзямі метадам тайнага галасавання абсалютнай большасцю галасоў тэрмінам на тры гады. У выпадку, калі ніхто з кандыдатаў не абярэ абсалютнай большасці галасоў, праводзіцца другі тур, па выніках якога лічыцца абраным той кандыдат, які атрымаў адносную большасць галасоў. Сташыня Суда старшынствуе на планарных пасяджэннях Суда, размяркоўвае заняткі паміж палатамі і прызначае суддзю-дакладчыка. На сеняшні час пасаду Старшыні Суда займае прадстаўнік Грэцыі Васіліяс Скаурыс. == Спіс Старшыняў Суда== {| class=wikitable border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 |- !# !Час кіраўніцтва !Старшыня !Дзяржава |- | |1952&ndash;1958 |Масіма Пілоцці |{{ITA}} |- |1 |1958&ndash;1964 |Андрэас Маціас Доннер |{{NLD}} |- |2 |1964&ndash;1967 |Чарлз Леон Хамес |{{LUX}} |- |3 |1967&ndash;1976 |Роберт Лекурт |{{FRA}} |- |4 |1976&ndash;1980 |Ханс Кутшер |{{DEU}} |- |5 |1980&ndash;1984 |Жозэ Мертенс де Вілмарс |{{BEL}} |- |6 |1984&ndash;1988 |Джон Макензі-Сцюарт |{{GBR}} |- |7 |1988&ndash;1994 |Оле Д'ю |{{DEN}} |- |8 |1994&ndash;2003 |Джіл Карлас Радрыгес Іглесіяс |{{ESP}} |- |9 |2003-''па сеняшні час''<br /><small>''Час мандату сканчваецца 31 кастрычніка 2014''</small> |Васіліяс Скаурыс |{{GRE}} |- |colspan=3|<small>''Крыніца'': {{cite web |title=The Presidents of the Court of Justice |publisher=[[European NAvigator]] |url=http://www.ena.lu/?lang=2&doc=23737 |access-date=28 кастрычніка 2011 |archive-date=7 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607152242/http://www.ena.lu/?lang=2&doc=23737 |url-status=dead }}</small> |}{{clear}} == Месцазнаходжанне Суда== Усе судовыя органы ЕС знаходзяцца ў Люксембургу, асобна ад палітычных інстытутаў у [[Брусель|Бруселі]] і [[Страсбург]]у. Суд знаходзіцца ў будынку Пале, які ў цяперашні час пашыраецца, у раене Кірхберг Люксембурга. Люксембург быў абраны ў якасці папярэдняга месцазнаходжання Суда [[23 ліпеня]] [[1952]] года. Яе першае пасяджэнне адбылося [[28 лістапада]] [[1954]] года ў будынку, вядомым як Віла Вобан, і працягвалася да [[1959]] года, калі Суд пераехаў у будынак Кот д'Эйх, а потым у будынак Пале ў [[1972]] годзе. У 1965 годзе дзяржавы-чудзельніцы абралі Люксембург у якасці пастаяннага знаходжання Суда. Будучыя судовыя органы ([[Суд агульнай юрысдыкцыі]] і [[Трыбунал грамадзянскай службы]]) павінны былі таксама размяшчаецца ў горадзе.  Рашэнне было пацверджана на пасяджэнні [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага Саюза]] ў [[Эдынбург]]у ў [[1992]] годзе. == Спасылкі== * [http://www.curia.europa.eu/ Афіцыйны сайт Еўрапейскага Суда] * [http://eulaw.typepad.com/ Блог па заканадаўству ЕС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070112110348/http://www.eulaw.typepad.com/ |date=12 студзеня 2007 }}{{lang-en|}} * [http://www.ecjblog.com/ ECJBlog.com Блог з штодзеннымі навінамі Еўрапейскага Суда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191006064815/http://www.ecjblog.com/ |date=6 кастрычніка 2019 }}{{lang-en|}} * [http://www.designbuild-network.com/projects/ecj/ Аб будынку Еўрапейскага Суда]{{lang-en|}} [[Катэгорыя:Суд Еўрапейскага саюза]] s4gp4twps6yn4n5duy7i0buh7f1rtha 0 96469 5177580 3485472 2026-08-08T19:12:06Z DENAMAX 36236 5177580 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Каспараў}} [[Файл:SergejKasparov.jpg|thumb|Сяргей Каспараў]] '''Сяргей Уладзіміравіч Каспараў''' (нар. [[8 жніўня]] [[1968]] г., [[Магілёў|Баку]]) — беларускі [[шахматы]]ст, гросмайстар (2007). З 7 да 9 гадоў займаўся шахматамі ў Бакінскім Палацы піянераў. Кандыдат у майстры спорту з 1983, міжнародны майстар з 1999. Скончыў БДУ па спецыяльнасці геаграфія. Пераможца многіх міжнародных турніраў. Жанаты (жонка — міжнародны майстар па шахматах сярод жанчын Таццяна Каспарава), мае дачку. {{DEFAULTSORT:Каспараў, Сяргей}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Шахматысты Беларусі]] 367tz3dl54kproxrdyww62hvdhncqml 0 98729 5177611 5090017 2026-08-09T00:06:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177611 wikitext text/x-wiki '''Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі''' (ЗБВБ, {{lang-en|Association of Belarusians in Great Britain}}) — беларуская арганізацыя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Першая і самая буйная арганізацыя, якая адыграла найбольшую ролю ў жыцці беларускай грамады Вялікабрытаніі.<ref>Н. Гардзіенка (2010)</ref> == Гісторыя == [[Файл:Commemorative meeting of the Association in 2001.jpg|міні|Урачысты сход Згуртавання, у прэзідыуме сядзіць старшыня [[Алена Міхалюк]], Лондан, 2001]] 22 верасня 1946 года ў [[Лондан]]е на сходзе ініцыятыўнай групы вырашана было заснаваць Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі<ref>Na Šlavchu. — 1946. — № 1.</ref>. Да склікання Агульнага з’езду была абрана Часовая рада: [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (старшыня), [[Віктар Сянкевіч]] (сакратар) і Часлаў Кукель. Сход пастанавіў распрацаваць Статут, пачаць прыняцце членаў у арганізацыю і пачаць збор грошай на Беларускі дом у Лондане і на выдавецкі фонд<ref>Камунікат ЗБВБ. — 1946. — № 1.</ref>. [[Файл:Commemoration of the centenary of the BDR at the Palace of Westminster.jpg|міні|Запрашэнне на прыняцце з нагоды святкавання стагоддзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскім палацы]], Лондан, 2018]] Былі наладжаны кантакты з аналагічнай украінскай арганізацыяй — Саюзам украінцаў Вялікабрытаніі. Менавіта ў памяшканні СУБ праходзілі першыя сходы ініцыятыўнай групы<ref>Sienkievič V. Pačatki ZBVB // Na Šlavchu. — 1950. — № 9. — S. 2—3.</ref>. Арганізацыя ў пачатковы перыяд сваёй дзейнасці не мела ні юрыдычнага адрасу, ні свайго памяшкання, таму кожны з ініцыятараў стварэння Згуртавання дзейнічаў самастойна там, дзе служыў. Так, Віктар Сянкевіч наогул пэўны час трымаў у сваім чамадане пад ваенным ложкам усе паперы ЗБВБ (спісы членаў, заявы, камунікаты і г. д.)<ref>А. Дз—ка. 25-годзьдзе ЗБВБ // Божым Шляхам. — 1972. — № 1 (129). — С. 1—3.</ref>. Пасля візіту В. Жук-Грышкевіча і В. Сянкевіча ў Галоўны штаб Польскай арміі, да Станіслава Капаньскага, апошні выдаў 16 лістапада 1946 года загад, згодна з якім беларускім жаўнерам польскіх узброеных сіл можна было належаць да ЗБВБ<ref>Na Šlavchu. — 1946. — № 1; Весялкоўскі, Ю. Няясна мроіліся новыя дарогі. — Лёндан, 1997. — С. 111.</ref>. Дакумент наступнага зместу: {{цытата|Дазваляю жаўнерам Польскіх збройных сілаў беларускае нацыянальнасьці належаць да Згуртаваньня самапомачы беларусаў у Вялікабрытаніі}} быў апублікаваны ў польскамоўнай штодзённай газеце «Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza», праўда, вельмі дробным кеглем<ref>Весялкоўскі, Ю. Дадатак да «Кароткіх успамінаў» Паўла Навары // Голас часу. — 1994. — № 32. — С. 30—32.</ref>. Але справа з пашырэннем колькаснага складу Згуртавання ішла марудна. Да канца 1946 членамі Згуртавання сталі толькі 62 асобы<ref>Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі… — С. 78.</ref>. [[Файл:Stanislau Suskevic in London 2018.jpg|міні|Выступае [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], першы кіраўнік незалежнай Беларусі, на прыняцці з нагоды святкавання стагоддзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], Лондан, 2018]] Статут прыняты на першым агульным з’ездзе (18—19.1.1947), працай кіруе Галоўная ўправа. Створаны аддзелы ў [[Лондан]]е (1947), [[Брэдфард]]зе (1948), [[Манчэстэр]]ы (1948), [[Бірмінгем]]е (1952). Асноўныя кірункі дзейнасці — нацыянальна-культурная, грамадска-арганізацыйная, інфармацыйна-выдавецкая праца, прадстаўніцтва беларусаў і дапамага ім у Вялікабрытаніі і іншых краінах. ЗБВБ выдавала часопіс «На шляху» (1946—1951), [[Беларус на чужыне (1947)|«Беларус на Чужыне»]] (1947—1950), выпусціла шэраг брашур, у т. л. «Беларусь пад расійскай акупацыяй» В. Жук-Грышкевіча (1949), «Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі 25 сакавіка 1918 г.» (1978). Галоўная ўправа выдае «Камунікат ЗБВБ» (з 1946). == Сучаснасць == У цяперашні час дзейнасць згуртавання ўключае ў сябе: * ушанаванне памяці аб прыкметных падзеях у гісторыі беларускага незалежніцкага руху, такіх як абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 г. і [[Слуцкае паўстанне]] ў 1921 г.; * супрацоўніцтва і падтрымка беларускай дэмакратыі; * фінансавая падтрымка беларускіх культурных праектаў; * арганізацыя сустрэч у Брытаніі з вядомымі дзеячамі беларускай культуры і палітыкі; * узаемадзеянне з брытанскімі палітыкамі і журналістамі. У 2018 годзе згуртаванне арганізавала святкаванне [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|стагоддзя абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў Вэстмінстэрскім палацы. == Старшыні == * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1947—1948), старшыня часовай управы * [[Францішак Бартуль]] (1949) * [[Аляксандр Надсан]] (1951—1952) * [[Павел Асіповіч]] (1953, 1955) * [[Павел Навара]] (1954, 1957, 1966—1970) * [[Уладзімір Бутрымовіч]] (1958, 1960—1965) * [[Янка Міхалюк]] (1971—1995) * А. Здановіч (1995—1996) * [[Васіль Пятровіч Еўдакімаў|Васіль Еўдакімаў]] (1996—1997) * [[Алена Міхалюк]] (1997—2013) * [[Мікола Пачкаеў]] (з 8 чэрвеня 2013<ref>[https://pdf.kamunikat.org/25/66/25666-1.pdf Салідарнасць у інтэрнэце. 2 кастрычніка 2013. № 327. — С. 5]{{Недаступная спасылка}}</ref>) == Старшыні аддзелаў == * [[Манчэстэр]] ** [[Міхась Яськевіч]] (1926—2002) ** [[Хведар Кажаневіч]] (1926—2007) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн., 2010. * Ляднёва А. Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі // БелЭн у 18 т. Т. 7. — Мн., 1998. == Спасылкі == * [http://www.zbvb.org.uk/ Сайт ЗБВБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312031021/http://zbvb.org.uk/ |date=12 сакавіка 2016 }} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:1947 год у Вялікабрытаніі]] h5jefo5ev9qemrb24la777y7cxa3507 0 101021 5177512 5009181 2026-08-08T13:19:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177512 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Дуглас Мак-Артур |арыгінал імя = Douglas MacArthur |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = Douglas MacArthur 58-61.jpg |подпіс = |мянушка = «Неўтаймоўны Дуг» |прыналежнасць = {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} |гады службы = 1903—1951 |званне = {{Генерал армій (ЗША)}} ([[1944]])<br /> {{Сцяг Філіпін}} [[фельдмаршал]] ([[1937]])<br/> [[Начальнік штаба арміі ЗША]] (1930-35) |род войскаў = |камандаваў = Гарнізон Філіпін, Далёкаўсходнія сілы амерыканскай арміі, Ціхаакіянскія сілы саюзнікаў, [[Галоўнакамандуючы саюзнымі акупацыйнымі войскамі|Саюзныя акупацыйныя войскі ў Японіі]] |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]]: * [[Бітва на Марне (1918)|бітва на Марне]] * [[Сен-Міельская аперацыя]] * [[Мёз-Аргонскі наступ]] [[Другая сусветная вайна]]: * [[Філіпінская аперацыя, 1941—1942]] * [[Навагвінейская кампанія]] * [[Філіпінская аперацыя, 1944—1945]] * [[Барнейская аперацыя, 1945]] * [[Акупацыя Японіі]] [[Карэйская вайна]]: * [[Інчхонская дэсантная аперацыя]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Пашаны (ЗША)}}{{!!}}{{Крыж За выбітныя заслугі, ЗША}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль За выбітную службу, ВМС ЗША}} {{!!}} {{Медаль За выбітныя заслугі}} {{!!}} {{Сярэбраная зорка, ЗША}} {{!}}- {{!}} {{Крыж лётных заслуг (ЗША)}} {{!!}} {{Бронзавая зорка, ЗША}} {{!!}} {{Медаль Пурпурнае сэрца}} {{!}}- {{!}} {{Паветраны медаль, ЗША}} {{!!}} {{Медаль Перамогі ў Першай сусветнай вайне, ЗША}} {{!!}} {{Памятны медаль абароны Амерыкі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Ціхаакіянска-азіяцкай кампаніі}} {{!!}} {{Медаль Перамогі ў Другой сусветнай вайне, ЗША}} {{!!}} {{Армейскі медаль акупацыі}} {{!}}- {{!}} {{Памятны медаль нацыянальнай абароны}} {{!!}} {{Карэйскі памятны медаль}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа Ваеннага ордэна Італіі}} {{!}}- {{!!}}{{Ордэн Узыходнага сонца 1 класа}}{{!!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 5 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Адраджэння Польшчы 1 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Рыцар Вялікага крыжа ордэна Лазні}}{{!!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Кароны}}{{!!}}{{Ваенны медаль, Францыя}}{{!!}}{{Ордэн Белага льва За Перамогу 1 ступені}} {{!}}} |commons = Category:Douglas MacArthur |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = [[Выява:DMacarthur Signature.svg|200px]] }} '''Дуглас Мак-Артур''' ({{lang-en|Douglas MacArthur}}; {{ДН|26|1|1880}}, Літл-Рок, [[Арканзас|штат Арканзас]] — {{ДС|5|4|1964}}, [[Вашынгтон]]) — амерыканскі военачальнік, уладальнік вышэйшага звання — генерал арміі (18 снежня 1944), фельдмаршал філіпінскай арміі (24 жніўня 1936), кавалер шматлікіх ордэнаў і медалёў. {{зноскі}} == Літаратура == * MacArthur, Douglas. ''Reminiscences''. United States Naval Institute: 2001. ISBN 1-55750-483-0.{{ref-en}} * ''General MacArthur: Letters from the Japanese During the American Occupation''. Rowman & Littlefield: 2001. ISBN 0-7425-1115-4.{{ref-en}} * Paul P. Rogers; ''The Good Years: MacArthur and Sutherland'' Greenwood Press. 1990, vol 1; vol 2: ''The Bitter Years: MacArthur and Sutherland'' (1991). {{ref-en}} == Спасылкі == === На англійскай === * [http://www.macarthurmemorial.org The MacArthur Memorial] — The MacArthur Memorial at [[Norfolk, Virginia]] * [http://www.arkmilitaryheritage.com The MacArthur Museum of Arkansas Military History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140529204555/http://www.arkmilitaryheritage.com/ |date=29 мая 2014 }} * [http://www.macarthurmuseumbrisbane.org/ MacArthur Museum Brisbane] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080706134606/http://www.macarthurmuseumbrisbane.org/ |date=6 ліпеня 2008 }} — The MacArthur Museum at [[Brisbane]], [[Queensland]], [[Australia]] * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0126.html Obituary, NY Times, April 6, 1964 ''Commander of Armies That Turned Back Japan Led a Brigade in World War I''] * [http://www.bartssubic.com/barts/MacArthur.html MacArthur At Home in the Philippines] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929073311/http://www.bartssubic.com/barts/MacArthur.html |date=29 верасня 2007 }} — Excerpted from the Book «The Manila Hotel» by Beth Day Romulo [[Manila]], [[Philippines]] * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/index.html MacArthur] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218010521/http://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/index.html |date=18 лютага 2017 }} — a site about MacArthur from [[Public Broadcasting Service|PBS]]. * [http://www.army.mil/cmh-pg/books/Last_Salute/Ch24.htm The Last Salute: Civil and Military Funeral, 1921—1969, CHAPTER XXIV, General of the Army, Douglas MacArthur, State Funeral, 5-11 April 1964] by B. C. Mossman and M. W. Stark * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/douglasmacarthurfarewelladdress.htm Streaming Audio & Downloadable MP3 of MacArthur’s Farewell Address to Congress] * [http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=3&list=Ground WW2DB: Douglas MacArthur] {{Генералы арміі ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Артур}} [[Катэгорыя:Военачальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Генералы арміі (ЗША)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Фельдмаршалы і маршалы]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (ЗША)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Мемуарысты ЗША]] 9in35pmqipj39n7oybwrn9jn6x6w44t 0 103667 5177601 4994570 2026-08-08T22:13:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177601 wikitext text/x-wiki [[Файл:2005. Stamp of Belarus 0628-0629.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі.]] '''Замкі Беларусі''' — абарончыя збудаванні, пабудаваныя на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у XIII—XVII стагоддзях. Большасць замкаў да нашых дзён не захаваліся. Замак як тып збудавання ўяўляе сабой абарончы аб’ект, які ўяўляе сабой замкнёны комплекс абарончых, жылых і іншых спецыяльных пабудоў, выконвае рэзідэнцыяльныя і адміністрацыйна-грамадскія функцыі<ref name="ВКЛЭ">Дзярновіч А. Замак // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 643—646. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4.</ref>. == Гісторыя == Замкі будаваліся ў зручных для абароны месцах — на ўзвышшах («горныя») або ў нізінах («дольныя»), мелі рэгулярную і нерэгулярную кампазіцыю плана. На тэрыторыі Беларусі было распаўсюджана будаўніцтва драўляных замкаў (у [[Орша|Оршы]], [[Радашковічы|Радашковічах]], [[Пінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Глуск]]у, [[Магілёў|Магілёве]] і іншых месцах) і каменныя ([[Лідскі замак|Лідскі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Навагрудскі замак|Навагрудскі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Быхаўскі замак|Быхаўскі]], [[Смалянскі замак|Смалянскі]], [[Любчанскі замак|Любчанскі]], [[Ляхавіцкі замак|Ляхавіцкі]], [[Заслаўскі замак|Заслаўскі замкі]]). Першыя замкі ў Беларусі былі агульнагарадскімі княжацкімі цытадэлямі ([[Гродзенскі замак]]), некаторыя з іх мелі значныя памеры. Прыватнаўласніцкія рэзідэнцыі XVI—XVIII стагоддзяў складаліся з паасобных умацаванняў і палаца, якому адводзілася галоўная роля ў архітэктурнай кампазіцыі. Для большасці замкаў XV—XVI стагоддзяў характэрныя рысы [[Готыка|готыкі]] і [[рэнесанс]]у, з XVII стагоддзя назіраецца перавага [[барока|барочных]] элементаў. У сярэдзіне XVI стагоддзя будуюцца замкі з [[бастыён]]най сістэмай умацаванняў ([[Заслаўскі замак]], [[Ляхавіцкі замак]]). З канца XVI стагоддзя замкавае будаўніцтва паступова трансфармуецца ў палацава-замкавае ([[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскі комплекс]], [[Гальшанскі замак|Гальшанскі палац]]). Многія старыя замкі рэканструяваліся, атачаліся паркам. У канцы XVIII стагоддзя сярэднявечныя ўмацаванні замянілі крэпасці са шматкіламетровымі лініямі абароны і элементамі найноўшай фартыфікацыі. Замкавае будаўніцтва аказвала ўплыў на архітэктуру абарончых цэркваў, касцёлаў, жылых дамоў, гарадскіх варот ([[Мураванкаўская царква-крэпасць]], [[Сынковіцкая царква-крэпасць]], [[Камайскі касцёл]]). == Спіс замкаў == {| width=90 % class="wikitable sortable" ! width=8 % | Замак ! width=15 % | Назва ! width=8 % | Месца ! width=8 % | матэрыял ! width=8 % | Гады існавання ! width=8 % | Стан |- | [[Файл:Aršanski zamak. Аршанскі замак (XVI).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Аршанскі замак]]''' | align="center"| [[Орша]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Асабняцкі замак]]''' | align="center"| [[Асабнякі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XIV стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Астрашыцка-Гарадоцкія замкава-палацавыя комплексы|Астрашыцкі замак]]''' | align="center"| [[Астрашыцкі Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- |[[Файл:Coat of Arms of Astryna (1792).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Астрынскі замак]]''' | align="center"| [[Астрына]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Ašmiany, Ašmianka. Ашмяны, Ашмянка (E. Langkau, 1915).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ашмянскі замак]]''' | align="center"| [[Ашмяны]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XV стст. | align="center"| не захаваўся |- |[[Файл:Babinavičy, Łučosa. Бабінавічы, Лучоса (1926).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Бабінавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVIII ст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Bobruisk Castle.jpg |100px|center]] | align="center"|'''[[Бабруйскі замак]]''' | align="center"| [[Бабруйск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII ст. | align="center"| разбураны ў часы Расійскай імперыі |- | | align="center"|'''[[Баркулабаўскі замак]]''' | align="center"| [[Баркалабава|Баркулабава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| 1564 — XVIII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Рэшткі турмы сярэдзіны ХІХ ст. на барысаўскім замчышчы.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Барысаўскі замак]]''' | align="center"| [[Барысаў]] | align="center"| драўляны, пазней мураваны турэмны замак | align="center"| XIII—XVII стст. | align="center"| рэшткі пазнейшага турэмнага замку |- | | align="center"|'''[[Замак Кміты|Беразавецкі замак]]''' | align="center"| [[Беразавец (Карэліцкі раён)|Беразавец]] | align="center"| драўляны замак на мураваным падмурку | align="center"| пачатак XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Plan of Brest, Castle 1657.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Берасцейскі замак]]''' | align="center"| [[Брэст]] | align="center"| драаўляна-мураваны замак | align="center"| XII—XIX стст. | align="center"| не захаваўся, у 2013 годзе знойдзены рэшткі мураванай сцяны |- | | align="center"|'''[[Брагінскі замак]]''' | align="center"| [[Брагін]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Brasłaŭski zamak. Браслаўскі замак (D. Strukov, 1864).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Браслаўскі замак]]''' | align="center"| [[Браслаў]] | align="center"| магутны драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Byhawski zamak 01.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Быхаўскі замак]]''' | align="center"| [[Быхаў]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII ст. — | align="center"| захаваўся, ідзе рэканструкцыя |- |[[Файл:Ільінская гара.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Бялыніцкі замак]]''' | align="center"| [[Бялынічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Бярозавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Бярозавічы (Бабруйскі раён)|Бярозавічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Замчища - panoramio.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Варонецкі замак]]''' | align="center"| [[Варонічы (Полацкі раён)|Варонічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Ваўкавыск. Замчышча (03).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ваўкавыскі замак]]''' | align="center"| [[Ваўкавыск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| 1258—1656 | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Viciebsk. Віцебск (1664) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Віцебскія замкі]]''' | align="center"| [[Віцебск]] | align="center"| мураваныя замкі | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| захаваліся падмуркі адной [[Духаўскі круглік|вежы]] |- | [[Файл:Silver Adornments of the Vishchyn Treasure Trove.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Вішчынскі замак]]''' | align="center"| [[Вішчын]] | align="center"| раннефеадальны драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Воўпаўскі замак]]''' | align="center"| [[Воўпа]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Vysokaje, brama (4.08.2008).jpg |100px|center]] | align="center"|'''[[Высокаўскі замак]]''' | align="center"| [[Высокае]] | align="center"| муравана-земляны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| руіны |- | | align="center"|'''[[Вялікае Сяло (Баранавіцкі раён)|Вялікасельскі замак]]''' | align="center"| [[Вялікае Сяло (Баранавіцкі раён)|Вялікае Сяло]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Viacki zamak. Вяцкі замак (1930).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Вяцкі замак]]''' | align="center"| [[Вята (вёска)|Вята]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Замчышча ў Галоўчыне.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Галоўчынскі замак]]''' | align="center"| [[Галоўчын]] | align="center"| драўляна-мураваны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з руінамі |- | [[Файл:Гальшанскі замак2.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гальшанскі замак]]''' | align="center"| [[Гальшаны]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| руіны, ідзе рэканструкцыя |- | [[Файл:П. Гарадзішча - Гарадзішча пэрыяду раньняга феадалізму DSC08032.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Гарадзішча (археалагічны помнік, Баранавіцкі раён)|Гарадзішчанскі замак (Варута)]]''' | align="center"| [[Гарадзішча (Баранавіцкі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Гарадзішча (Воранаўскі раён)|Гарадзішчанскі замак]]''' | align="center"| [[Гарадзішча (Воранаўскі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Гарадзішча (Ляхавіцкі раён)|Гарадзішчанскі замак]]''' | align="center"| [[Гарадзішча (Ляхавіцкі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Haradok. Гарадок (1778, 1839).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гарадоцкі замак (Віцебская вобласць)|Гарадоцкі замак]]''' | align="center"| [[Гарадок]] | align="center"| мураваны бастыённы замак | align="center"| XVII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Haradok, Maladzyechna District (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гарадоцкі замак (Маладзечанскі раён)]]''' | align="center"| [[Гарадок (Маладзечанскі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Геранёны. Рэшткі замка.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Геранёнскі замак]]''' | align="center"| [[Геранёны]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| руіны |- | [[Файл:Панорама-Глубогоко.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Глыбоцкі замак]]''' | align="center"| [[Глыбокае]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Hlusk Castle 03.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Глускі замак]]''' | align="center"| [[Глуск]] | align="center"| мураваны бастыённы замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| захаваліся валы і рэшткі бастыёнаў |- | | align="center"|'''[[Глуска-Пагарэльскі замак]]''' | align="center"| [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок (Глуск Пагарэлы)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Gomel fortress in the 16th century.gif|100px|center]] | align="center"|'''[[Гомельскі замак]]''' | align="center"| [[Гомель]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Землянка - panoramio (1).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Гомель (Полацкі раён)|Гомльскі замак]]''' | align="center"| [[Гомель (Полацкі раён)|Гомель]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Горвальский (или Киевский) замок в 1651 г. (фрагмент).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Горвальскі замак]]''' | align="center"| [[Горваль]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Горскі замак]]''' | align="center"| [[Горы (Горацкі раён)|Горы]] | align="center"| бастыённы замак з землянымі ўмацаваннямі | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гродна. Новы замак (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Новы замак (Гродна)|Гродзенскі Новы замак]]''' | align="center"| [[Гродна]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| XVIII ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Old Castle in Grodno 04 12.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі Стары замак]]''' | align="center"| [[Гродна]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XI ст. — | align="center"| захаваўся, ідзе рэканструкцыя |- |[[Файл:Hresk, Sava. Грэск, Сава (1928).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Грэскі замак]]''' | align="center"| [[Грэск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Davyd-Haradocki zamak. Давыд-Гарадоцкі замак (1921-36) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Давыд-Гарадоцкі замак]]''' | align="center"| [[Давыд-Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Dzisna. Дзісна (XVIII, 1934).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дзісенскі замак]]''' | align="center"| [[Дзісна]] | align="center"| магутны драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Hajciuniški. Гайцюнішкі (1915).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дом-крэпасць Нонхартаў]]''' | align="center"| [[Глуск]] | align="center"| мураваны дом-крэпасць | align="center"| 1611 г. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Dryśviacki zamak. Дрысьвяцкі замак (A. Visłocki, 1920-29).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дрысвяцкі замак]]''' | align="center"| [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Drysa - 2.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дрысенскі замак]]''' | align="center"| [[Верхнядзвінск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Drujski zamak, Dźvina. Друйскі замак, Дзьвіна (1929).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Друйскі замак]]''' | align="center"| [[Друя]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Друцкое городище.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Друцкі замак]]''' | align="center"| [[Друцк]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча з адноўленнай брамай |- | [[Файл:Dubroŭna.Zamčyšča.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Дубровенскі замак]]''' | align="center"| [[Дуброўна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ździecieł, Zamkavaja. Зьдзецел, Замкавая (1919-39).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Дзятлаўскі замак]]''' | align="center"| [[Дзятлава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Езярышчанскі замак]]''' | align="center"| [[Езярышча]] | align="center"| магутны драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Жаберскі замак]]''' | align="center"| [[Жабер]] | align="center"| драўляны бастыённы замак | align="center"| XVII — пачатак XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Жлобінскі замак]]''' | align="center"| [[Жлобін]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Запрудскі замак]]''' | align="center"| [[Запруды]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Zasłaŭje, Zamkavaja. Заслаўе, Замкавая (1901-17) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Заслаўскі замак]]''' | align="center"| [[Заслаўе]] | align="center"| мураваны бастыённы замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| руіны |- | | align="center"|'''[[Збочна (гарадзішча)|Збочнаўскі замак]]''' | align="center"| [[Збочна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIV стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ikaźnienski zamak. Іказьненскі замак (MDL, 1613).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Іказненскі замак]]''' | align="center"| [[Іказнь (аграгарадок)|Іказнь]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kažan-Haradok, Ščyt. Кажан-Гарадок, Шчыт (S. Bochnig, 1929) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Кажан-Гарадоцкі замак]]''' | align="center"| [[Кажан-Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Tower of Kamyanets 2011 4.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Камянецкая вежа|Камянецкі замак]]''' | align="center"| [[Камянец]] | align="center"| драўляны замак з мураванай вежай | align="center"| XIII ст. — | align="center"| захавалася мураваная [[Камянецкая вежа|вежа]] |- | | align="center"|'''[[Каменскі замак]]''' | align="center"| [[Камень (Валожынскі раён)|Камень]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Камень-Харэцкі замак]]''' | align="center"| [[Камена (Лагойскі раён)|Камена]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Orda Karolin.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Каралінскі замак]]''' | align="center"| [[Каралін (прадмесце)|Каралін]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Касцянеўскі замак]]''' | align="center"| [[Касцянева]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Klecki zamak. Клецкі замак (A. Visłocki, 1923).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Клецкі замак]]''' | align="center"| [[Клецк]] | align="center"| драўляны, пазней драўляна-мураваны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kobryń, Muchaviec-Babrujskaja. Кобрынь, Мухавец-Бабруйская (N. Orda, 7.04.1864).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Кобрынскі замак]]''' | align="center"| [[Кобрын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1900) .jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Койданаўскі замак]]''' | align="center"| [[Дзяржынск]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XV ст. — | align="center"| руіны |- | [[Файл:Замчышча ў Капылі.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Капыльскі замак]]''' | align="center"| [[Капыль]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kopys castle 01.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Копыскі замак]]''' | align="center"| [[Копысь]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча, аднаўляюцца драўляныя ўмацаванні |- | [[Файл:Ikaźnienski zamak. Іказьненскі замак (MDL, 1613).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Касаржэўскі замак]]''' | align="center"| [[Валь]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVII ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Kosaŭskі palac, 2016.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Косаўскі замак]]''' | align="center"| [[Косава (горад)|Косава]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| 1828 — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Kreva pano.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэўскі замак]]''' | align="center"| [[Крэва]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV ст. — | align="center"| руіны, ідзе рэканструкцыя |- | [[Файл:Fortress Kaziany Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Казьянскі замак]]''' | align="center"| [[Казьяны (Шумілінскі раён)|Казьяны]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Krasny Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Красны замак]]''' | align="center"| каля в. [[Краснае (Ушацкі раён)|Краснае]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Крошынскі замак]]''' | align="center"| [[Крошын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Кульбачына (гарадзішча)|Кульбачанскі замак]]''' | align="center"| [[Кульбачына]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Кульнёўскі замак]]''' | align="center"| [[Кульнева]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Замак Няшчорда]]''' | align="center"| [[Нішча (возера)|мыс возера Нішча]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Красамайскі замак]]''' | align="center"| [[Красамай (вёска)|Красамай]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Sitna Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэпасць Сітна]]''' | align="center"| [[Вялікае Сітна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Sokal Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Замак Сокал]]''' | align="center"| [[Сакалішча]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Susza Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэпасць Суша]]''' | align="center"| [[Суша]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Fortress Turoula Belarus 1579.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крэпасць Туроўля]]''' | align="center"| [[Туроўля (вёска)|Туроўля]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Крыўляны. Месца бастыённага замка Чартарыйскіх XVII ст. Від з захаду, з-за рачулкі.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Крыўлянскі замак]]''' | align="center"| [[Крыўляны (Жабінкаўскі раён)|Крыўляны]] | align="center"| драўляны бастыённы замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Krichev Castle and Church of Saint Nicholas in Krichev.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Крычаўскі замак]]''' | align="center"| [[Крычаў]] | align="center"| драўляна-мураваны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з руінамі |- | [[Файл:Краявіды Лепеля. Возера.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лепельскі замак]]''' | align="center"| [[Лепель]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Lida. Ліда (4.10.2009).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лідскі замак]]''' | align="center"| [[Ліда]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Łahojski zamak, Bazylanski. Лагойскі замак, Базылянскі (M. Januševič, 1850).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лагойскі замак]]''' | align="center"| [[Лагойск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Łojeŭ. Лоеў (C. von Eygerd, 1663).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лоеўскі замак]]''' | align="center"| [[Лоеў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гарадзішча 2.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лоскі замак]]''' | align="center"| [[Лоск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Лукомль.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лукомскі замак]]''' | align="center"| [[Лукомль]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVI стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Лыскаўскі замак 003.Jpeg|100px|center]] | align="center"|'''[[Лыскаўскі замак]]''' | align="center"| [[Лыскава (Пружанскі раён)|Лыскава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Liubča Castle 20180501 173501.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Любчанскі замак]]''' | align="center"| [[Любча]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Lyachavichy.gif|100px|center]] | align="center"|'''[[Ляхавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Ляхавічы]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Mienski zamak. Менскі замак (J. Drazdovič, 1920).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мінскі замак]]''' | align="center"| [[Мінск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мірскі замак]]''' | align="center"| [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Mahiloŭ. Магілёў (XVIII) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Магілёўскі замак]]''' | align="center"| [[Магілёў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XIX стст. | align="center"| не захаваўся |- | | align="center"|'''[[Магільнянскі замак]]''' | align="center"| [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Мозырский замок.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мазырскі замак]]''' | align="center"| [[Мазыр]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з адбудаванымі драўлянымі ўмацаваннямі |- | [[Файл:Mahiloŭ. Магілёў (XVIII) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Магілёўскі замак]]''' | align="center"| [[Магілёў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XIX стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Замак маладзечна.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Маладзечанскі замак]]''' | align="center"| [[Маладзечна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Маскавічы. Гарадзішча (03).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Маскавіцкі замак]]''' | align="center"| [[Маскавічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:V. M. Castle. Inside View.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Міцькаўшчынскі замак]]''' | align="center"| [[Вялікая Міцькаўшчына]] | align="center"| бастыённы замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Мсцібава. Замчышча.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мсцібаўскі замак]]''' | align="center"| [[Мсцібава]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Макет Мсціслаўскага замчышча.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Мсціслаўскі замак]]''' | align="center"| [[Мсціслаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVIII стст. | align="center"| замчышча з адноўленымі ўмацаваннямі |- | [[Файл:Старая Мыш. Валы замка Хадкевіча (01).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мышскі замак]]''' | align="center"| [[Старая Мыш]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Miadzielski zamak. Мядзельскі замак (MDL, 1613).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Мядзельскі замак]]''' | align="center"| [[Мядзель]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Belarus Nesvizh Castle 7259 2050.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Нясвіжскі замак]]''' | align="center"| [[Нясвіж]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVI ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Castle Navahrudak.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Навагрудскі замак]]''' | align="center"| [[Навагрудак]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XIV ст. — | align="center"| руіны |- | | align="center"|'''[[Навабыхаўскі замак]]''' | align="center"| [[Новы Быхаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Опальскі замак]]''' | align="center"| [[Опаль]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XIX стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Панізоўскі замак]]''' | align="center"| [[Панізоўе (Лагойскі раён)|Панізоўе]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Pietrykaŭ. Петрыкаў (S. Kasakoŭski, 1890-99).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Петрыкаўскі замак]]''' | align="center"| [[Петрыкаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XIX стст. | align="center"| не захаваўся |- |[[Файл:Pieski. Пескі (09.1915).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пескаўскі замак]]''' | align="center"| [[Пескі (Мастоўскі раён)]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Pinsk 1863 197.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пінскі замак]]''' | align="center"| [[Пінск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Piszczalauski castle (Miensk, Bielarus) bXX 01.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пішчалаўскі замак]]''' | align="center"| [[Мінск]] | align="center"| мураваны турэмны замак | align="center"| XIX ст. — | align="center"| захаваўся |- | [[Файл:Polatsk XVI.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Верхні замак (Полацк)|Полацкі Верхні замак]]''' | align="center"| [[Полацк]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Polatsk XVI.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ніжні замак (Полацк)|Полацкі ніжні замак]]''' | align="center"| [[Орша]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| часткова захаваліся валы |- | [[Файл:Слаўгарад. Прапойскае замчышча (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Прапойскі замак]]''' | align="center"| [[Слаўгарад]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Muchaviec in Pružany.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Пружанскі замак]]''' | align="center"| [[Пружаны]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Радамля (Чавускі раён). Гарадзішча (01).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Радамльскі замак]]''' | align="center"| [[Радамля]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Радашковіцкі замак.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Радашковіцкі замак]]''' | align="center"| [[Радашковічы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Радунь. Умацаваны гаспадарскі двор радуньскага старасты, сяр. XVII ст.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Радунскі замак]]''' | align="center"| [[Радунь]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ракаўскае замчышча.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Ракаўскі замак]]''' | align="center"| [[Ракаў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Рацюнкі (гарадзішча)|Мізерскі(Рацюнскі) замак]]''' | align="center"| [[Рацюнкі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Рэчыца. Гарадзішча (02).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Рэчыцкі замак]]''' | align="center"| [[Ракаў (Валожынскі раён)|Ракаў]] | align="center"| драўляна-гліняны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Rahačoŭ. Рагачоў (4.07.2009).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Рагачоўскі замак]]''' | align="center"| [[Рагачоў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Rahačoŭski zamak. Рагачоўскі замак (1901-18) (2).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Замак каралевы Боны]]''' | align="center"| [[Рагачоў]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| XVI—XX стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Ramanaŭski zamak. Раманаўскі замак (D. Strukov, 1864-67).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Раманаўскі замак]]''' | align="center"| [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ruzhany302.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Ружанскі палац]]''' | align="center"| [[Ружаны]] | align="center"| мураваны палац | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| захаваўся |- | | align="center"|'''[[Свержанскі замак]]''' | align="center"| [[Двор Свержань|Свержань]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XV—XVI стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Siomkau Haradok castle 03.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Сёмкаўскі замак]]''' | align="center"| [[Сёмкаў Гарадок]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XV стст. | align="center"| замчышча з руінамі капліцы |- | [[Файл:Свір. Гарадзішча (01).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Свірскі замак]]''' | align="center"| [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIII—XVI стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гарадзішча ранняга жалезнага веку, а пазней замчышча ў Свіслачы.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Свіслацкае гарадзішча|Свіслацкі замак]]''' | align="center"| [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча з мураванымі руінамі |- | [[Файл:Słonim, Zamčyšča, Aginski. Слонім, Замчышча, Агінскі (1900).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Слонімскі замак]]''' | align="center"| [[Слонім]] | align="center"| драўляны замак, пазней мураваны палац | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff (Стары горад).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Слуцкія замкі|Слуцкі замак]]''' | align="center"| [[Слуцк]] | align="center"| комплекс драўляных замкаў | align="center"| XV—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Belarus-Smalyany-Bely Kovel Castle-1.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Смалянскі замак]]''' | align="center"| [[Смальяны|Смаляны]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII ст. — | align="center"| руіны |- | [[Файл:Stolin, Kopaniec. Столін, Копанец (1930-39).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Столінскі замак]]''' | align="center"| [[Столін]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| не захаваўся |- | [[Файл:Strešynski zamak. Стрэшынскі замак (XIX).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Стрэшынскі замак]]''' | align="center"| [[Стрэшын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Suraž, Dźvina. Сураж, Дзьвіна (1893).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Суражскі замак]]''' | align="center"| [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Sienna, Sieńnienskaje. Сенна, Сеньненскае (N. Orda, 30.07.1877).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Сенненскі замак]]''' | align="center"| [[Сянно]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- |[[Файл:Traby. Трабы (B. Tamaševič, 1898).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Трабскі замак]]''' | align="center"| [[Трабы]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVI стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Гарадзішча старажытнага Турава пэрыяду раньняга сярэднявечча царква 4.JPG|100px|center]] | align="center"|'''[[Тураўскі замак]]''' | align="center"| [[Тураў]] | align="center"| драўляны замак з мураванай вежай | align="center"| XI—XVIII стст. | align="center"| замчышча з мураванымі руінамі |- | | align="center"|'''[[Турэйск (Шчучынскі раён)|Турыйскі замак]]''' | align="center"| [[Турэйск (Шчучынскі раён)|Турэйск]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XI—XIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Ulski zamak. Ульскі замак (XVI).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Ульскі замак]]''' | align="center"| [[Ула (аграгарадок)|Ула]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Coat of Arms of Chojniki, Belarus.svg|100px|center]] | align="center"|'''[[Хойніцкі замак]]''' | align="center"| [[Хойнікі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVII—XVIII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Chołmieč. Холмеч (1901-18).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Холмецкі замак]]''' | align="center"| [[Холмеч]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Церабуньскі замак]]''' | align="center"| [[Церабунь]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XIX стст. | align="center"| замчышча |- | | align="center"|'''[[Цяцерынскі замак]]''' | align="center"| [[Цяцерын]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg|100px|center]] | align="center"|'''[[Чашніцкі замак]]''' | align="center"| [[Чашнікі]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI ст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Čarnaŭčycy, Radzivił. Чарнаўчыцы, Радзівіл (1761).jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Чарнаўчыцкі замак]]''' | align="center"| [[Чарнаўчыцы]] | align="center"| мураваны замак | align="center"| XVII—XIX стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Чачэрск. Эстрада.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Чачэрскі замак]]''' | align="center"| [[Чачэрск]] | align="center"| драўляна-гліняны замак | align="center"| XIV—XVII стст. | align="center"| замчышча |- | [[Файл:Sklou drawing second half XVIIIc.jpg|100px|center]] | align="center"|'''[[Шклоўскі замак]]''' | align="center"| [[Шклоў]] | align="center"| драўляны замак | align="center"| XVI—XVII стст. | align="center"| замчышча з мураванымі руінамі |- | | align="center"|'''[[Юнішчынскі замак]]''' | align="center"| [[Юнішчы]] | align="center"| драўляна-земляны замак | align="center"| XII—XIII стст. | align="center"| замчышча |- |} == Сучасны стан == Пастановай Савета Міністраў № 17 ад 6 студзеня 2012 года была зацвержана [[дзяржаўная праграма «Замкі Беларусі»]] на 2012—2018 гады<ref>[http://news.tut.by/culture/268126.html Утверждена госпрограмма «Замки Беларуси» на 2012—2018 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120114011147/http://news.tut.by/culture/268126.html |date=14 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pravda.ru/news/travel/11-01-2012/1104349-castle-0/ Белоруссия решила заманивать туристов замками] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117144111/http://www.pravda.ru/news/travel/11-01-2012/1104349-castle-0/ |date=17 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. <center> {{ На карце+|Беларусь|width=780|float=center|caption=Аб’екты, уключаныя ў дзяржаўную праграму «Замкі Беларусі». [[Файл:Red pog.svg|7пкс|легенда]] Захаваліся, будуць адрэстаўраваныя; [[Файл:Blue pog.svg|7пкс|легенда]] Руіны, будуць закансерваваныя; [[Файл:Green 008000 pog.svg|7пкс|легенда]] Не захаваліся, тэрыторыю добраўпарадкуюць; [[Файл:Gold pog.svg|7пкс|легенда]] Захаваліся падмуркі пад зямлёй, якія будуць музеефікаваныя. |places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=24|lon_deg=23|lon_min=49|label=[[Камянецкая вежа|Камянец]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=51|lon_deg=24|lon_min=53|label=[[Ружанскі палац|Ружаны]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.677|lat_min=|lon_deg=23.823|lon_min=|label=[[Стары замак (Гродна)|Гродна]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.887197|lat_min=|lon_deg=25.302783|lon_min=|label=[[Лідскі замак|Ліда]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.451267|lat_min=|lon_deg=26.472894|lon_min=|label=[[Мірскі замак|Мір]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.222878|lat_min=|lon_deg=26.691736|lon_min=|label=[[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіж]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53.752031|lat_min=|lon_deg=26.068817|lon_min=|label=[[Любчанскі замак|Любча]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.601458|lat_min=|lon_deg=25.827714|lon_min=|label=[[Навагрудскі замак|Навагрудак]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.31037501|lat_min=|lon_deg=26.286547232222|lon_min=|label=[[Крэўскі замак|Крэва]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.505766|lat_min=|lon_deg=26.014276|lon_min=|label=[[Гальшанскі замак|Гальшаны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.113433|lat_min=|lon_deg=25.578767|lon_min=|label=[[Геранёнскі замак|Геранёны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.6|lat_min=|lon_deg=30.066667|lon_min=|label=[[Смалянскі замак|Смаляны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.518133|lat_min=|lon_deg=30.258861|lon_min=|label=[[Быхаўскі замак|Быхаў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Blue pog.svg|marksize=7|lat_deg=51.811667|lat_min=|lon_deg=30.286111|lon_min=|label=[[Парк (Тэльман)|Тэльман]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.368747|lat_min=|lon_deg=25.19522|lon_min=|label=[[Жаберскі замак|Жабер]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.284722|lat_min=|lon_deg=24.071389|lon_min=|label=[[Крыўлянскі замак|Крыўляны]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.643333|lat_min=|lon_deg=27.061389|lon_min=|position=left|label=[[Браслаўскі замак|Браслаў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=|lon_deg=27.283333|lon_min=|label=[[Заслаўскі замак|Заслаўе]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.875556|lat_min=|lon_deg=26.938611|lon_min=|label=[[Мядзельскі замак|Мядзел]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.190685|lat_min=|lon_deg=25.89366|lon_min=|label=[[Старамышскі замак|Старая Мыш]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.854722|lat_min=|lon_deg=24.615|lon_min=|position=left|label=[[Лыскаўскі замак|Лыскава]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.33354|lat_min=|lon_deg=24.57672|lon_min=|label=[[Запрудскі замак|Запруды]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.616667|lat_min=|lon_deg=27.266667|lon_min=|label=[[Іказненскі замак|Іказнь]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.405556|lat_min=|lon_deg=30.722778|lon_min=|label=[[Суражскі замак|Сураж]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.875|lat_min=|lon_deg=28.694444|lon_min=|label=[[Лепельскі замак|Стары Лепель]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.483334|lat_min=|lon_deg=28.8|lon_min=|label=[[Полацкія замкі|Полацк, Верхні замак]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.483334|lat_min=|lon_deg=28.8|lon_min=|position=left|label=[[Полацкія замкі|Полацк, Ніжні замак]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=55.73067|lat_min=|lon_deg=28.55643|lon_min=|label=[[Кульнёўскі замак|Кульнёва]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.2196|lat_min=|lon_deg=28.5147|lon_min=|label=[[Барысаўскі замак|Барысаў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.313889|lat_min=|lon_deg=26.861111|lon_min=|label=[[Маладзечанскі замак|Маладзечна]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.156944|lat_min=|lon_deg=26.919444|lon_min=|label=[[Гарадоцкі замак, Мінская вобласць|Гарадок]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.2|lat_min=|lon_deg=27.85|lon_min=|label=[[Лагойскі замак|Лагойск]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Green 008000 pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.016667|lat_min=|lon_deg=27.55|lon_min=|label=[[Слуцкі замак|Слуцк]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.069167|lat_min=|lon_deg=27.736111|lon_min=|label=[[Тураўскі замак|Тураў]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.506|lat_min=|lon_deg=30.259333|lon_min=|label=[[Гарадзішча Мілаград|Мілаград]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=52.891111|lat_min=|lon_deg=28.688611|lon_min=|label=[[Глускі замак|Глуск]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=53.916667|lat_min=|lon_deg=27.55|lon_min=|label=[[Мінскае замчышча|Мінск]]}} {{На карце~|Беларусь|mark=Gold pog.svg|marksize=7|lat_deg=54.2|lat_min=|lon_deg=30.316667|lon_min=|label=[[Шклоўскі замак|Рыжкавічы<br/>(Шклоў)]]}} }} </center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Габрусь Т. Архітэктура // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 130—131. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4. * Дзярновіч А. Замак // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 643—646. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4. * ''Макараў М.'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2123-4.pdf&pubref=2123 Да пытання пра выкарыстанне тэрміну «данжон» (donjon) у беларускай гістарычнай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407225846/http://kamunikat.org/download.php?item=2123-4.pdf&pubref=2123 |date=7 красавіка 2009 }} // Гістарычны альманах. — Т. 5. — 2001. {{ref-be}} * ''[[Міхась Ткачоў|Ткачёв М. А.]]'' Замки Белоруссии. — 2-е изд. — Мн.: Полымя, 1987. — 224 с. * ''Ткачоў М. А.'' Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. / Пад пэд. П. А. Раппапорта. Iнстытут гiсторыi АН БССР. — Мн.: Навука і тэхніка, 1978. — 144 с. {{ref-be}} * ''Ткачоў М. А.'' Замкі і людзі / Пад рэд. В. Штыхава. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 184 с. * ''[[Алег Трусаў|Трусаў А. А.]]'' Манументальнае дойлідства Беларусі XI—XVIII стагоддзяў. Гісторыя будаўнічай тэхнікі. — Мн.: Лекцыя, 2001. {{ref-be}} * ''Трусов О. А.'' Памятники монументального зодчества Белоруссии XI—XVII вв. Архитектурно-типологический анализ. — Мн., 1988. * ''Трусов О. А., Чернявский И. М., Кравцевич А. К.'' Архитектурно-археологические исследования Мирского замка и городского поселка Мир Гродненской области // Советская археология, 1986. — № 4. — C. 216—235. * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. С. 312.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225183023/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL |date=25 снежня 2022 }} ISBN 978-985-11-0432-7 == Спасылкі == {{Commons|Category:Castles in Belarus}} * [http://globustut.by/type_tn_zamki.htm?s=place Замкі Беларусі] на [[Глобус Беларусі]] {{Замкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі| ]] 3y0xs0j31nnv968d4mqbwid41yblk18 0 112220 5177710 4863210 2026-08-09T09:15:27Z Yousiphh 112362 5177710 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Дзяржава Цімурыдаў |саманазва = {{lang-fa|تیموریان}} |статус = Імперыя ў Сярэдняй Азіі |гімн = |сцяг = Timurid.svg |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png |апісанне = Дзяржава Тамерлана |p1 = Чагатайскі ўлус |flag_p1 = |p2 = Кара-Каюнлу |flag_p2 = Flag of None.svg |p3 = Сербедары |flag_p3 = |p4 = Залатая Арда |flag_p4 = Golden Horde flag 1339.svg |утворана = 1370 |ліквідавана = 1526 |s1 = Узбекскае ханства |flag_s1 = |s2 = Бухарскае ханства |flag_s2 = |s3 = Сефевіды |flag_s3 = Safavid Flag.svg |s4 = Імперыя Вялікіх Маголаў |flag_s4 = Alam of the Mughal Empire.svg |дэвіз = |сталіца = [[Самарканд]], [[Герат (горад)|Герат]] |гарады = |мова = [[Чагатайская мова|Чагатайская]]<br />[[Персідская мова|Персідская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 4 600 000 км² (1405) |насельніцтва = |форма праўлення = [[манархія]] |дынастыя = Цімурыды |тытул_кіраўнікоў = Султан |кіраўнік1 = [[Тамерлан]] |год_кіраўніка1 = 1370—1405 |тытул_кіраўнікоў2 = <!--используется при изменении титула последующего правителя--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[Іслам]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = '''[[Спіс Цімурыдаў|Дынастыя Цімурыдаў]]''' }} '''Цімурыды''' — дынастыя нашчадкаў [[Цімур|Тамерлана (Цімура)]], якая кіравала ў [[Маверанахар]]ы, [[Іран]]е і [[Індыя|Індыі]] з [[1370]] па [[1526]] год. У год смерці [[Цімур|Тамерлана]] ([[1405]]) яго сын [[Шахрух]] валодаў [[Харасан]]ам; з унукаў [[Цімур|Тамерлана]] Пір-Мухамед, сын Джэгангіра, кіраваў у [[Афганістан]]е, Амар і Абу-Бекр (сыны [[Міран-шах]]а) — у [[Азербайджан]]е і [[Багдад]]зе, Пір-Мухамед, Рустэм і Іскендэр (сыны Амар-шэйха) — у Фарсе і [[Эрак]]е Персідскім; сын Міран-шаха, [[Халіль-Султан]], стаяў у Ташкенце з войскам, сабраным для паходу на [[Кітай]]. [[Цімур]] прызначыў сваім спадчыннікам Пір-Мухамеда, сына Джэхангіра; але ён не быў прызнаны. == Цімурыды ў Маверанахры == [[Халіль-Султан]] валодаў Маверанахрам з [[1405]] па [[1409]] гады, але затым, атрымаў паразу і быў вымушаны прызнаць вярхоўную ўладу [[Шахрух]]а, абвешчанага султанам у [[Герат (горад)|Гераце]] ([[1405]]—[[1447]]). З [[1409]] па [[1449]] год Маверанахрам кіраваў сын Шахруха Мірза [[Улугбек]]. Пасля яго смерці, Маверанахрам кіраваў яго сын [[Абд ал Лаціф]], а пасля яго забойства пляменнік Улугбека [[Абдула ібн Ібрагім султан]]. З [[1451]] па [[1457]] год Маверанахрам кіраваў Абу Сеід. У [[1457]] годзе ён здолеў аб'яднаць дзяржавы тымурыдаў у Маверанахры і Харасане ў адну дзяржаву. З [[1469]] па [[1494]] год Маверанахрам кіраваў сын Абу Саіда — [[Султан Ахмед мірза]]. == Цімурыды ў Харасане == Багдада Цімурыды пазбавіліся яшчэ ў [[1405]] годзе, [[Азербайджан]]а — у [[1408]] годзе (перамога [[Кара-Юсуф]]а, правадыра [[Кара-Каюнлу]]); астатнія вобласці паступова падпарадкаваў сваёй ўладзе [[Шахрух]]. Пір-Мухамед у [[1406]] годзе быў разбіты Халіль-Султанам і ў [[1407]] забіты, пасля чаго [[Шахрух]] заняў [[Харасан]]. У [[1409]] годзе ён заваяваў [[Маверанахар]] і прызначыў там кіраўніком свайго сына [[Улугбек]]а, у [[1414]] годзе ўціхамірыў паўстанне Іскандэра і прызначыў кіраўніком Фарса свайго сына Ібрагіма ([[1414]]—[[1435]]; пасля яго сын яго Абдалах, [[1435]]—[[1445]]). [[Шахрух]] здзейсніў некалькі паходаў на [[Азербайджан]] і ў [[1436]] годзе падпарадкаваў сабе гэту краіну; кіраўніком яе ў якасці васала Шахруха быў прызначаны Джэхан-шах (сын Кара-Юсуфа). [[Шахрух]] і яго сыны клапаціліся пра ўзняцце дабрабыту сваіх ўладанняў і заступаліся за асвету (аднаўленне [[Мэрв]]а ў [[1410]] годзе; абсерваторыя і астранамічныя табліцы [[Улугбек]]а). У канцы валадарання Шахруха смуты аднавіліся, і пасля яго смерці дзяржава распалася; [[Улугбек]] у [[1449]] годзе быў забіты сваім уласным сынам [[Абд ал Лаціф]]ам. [[Харасан]]ам авалодаў унук Шахруха, [[Абу-л-Касім Бабур-мірза|Абу-л-Касім Бабур]] ([[1450]]—[[1457]]), Маверанахрам — унук [[Міран-шах]]у, [[Абу-Сеід]] ([[1451]]—[[1469]]). Джэхан-шах, які адпаў ад Цімурыдаў, у [[1452]] годзе захапіў Фарс, у [[1457]] — [[Харасан]], але саступіў гэту вобласць [[Абу Саід|Абу-Сеіду]], які на кароткі час ([[1457]]—[[1468]]) аднавіў адзінства дзяржавы Цімурыдаў. Спроба скарыстацца смерцю Джэханшаха ([[1467]]) для заваявання Азербайджана была прычынай гібелі Абу-Сеіда: ён быў узяты ў палон (31.01.1469) і забіты [[Узун-Хасан]]ам, правадыром племя [[Ак-Каюнлу]]. == Цімурыды ў Маверанахры і Харасане пры кіраванні Абу-Сеіда і яго пераемнікаў == Сын Абу-Сеіда, [[Султан Ахмед мірза]] ([[1469]]—[[1494]]), валодаў толькі Маверанахрам; іранскія ўладанні Цімурыдаў перайшлі пад уладу іншага нашчадка Цімура (праз Амар-шэйха), [[Хусайн Байкара|Хусайна Байкары]] ([[1469]]—[[1506]]), двор якога (у [[Герат (горад)|Гераце]]) застаўся адным з цэнтраў асветы. Ахмед і Хусейн былі апошнімі моцнымі кіраўнікамі з дынастыі Цімурыдаў; уладанні Цімурыдаў былі заваяваны качавымі [[Узбекі|ўзбекамі]], правадыр якіх [[Шэйбані]] ў [[1500]] годзе захапіў [[Маверанахар]], у [[1507]] — [[Харасан]]. Пляменнік Ахмеда [[Бабур]] пасля некалькіх спробаў выцесніць [[Шэйбані-хан]]а з Маверанахра абгрунтаваўся ў [[Кабул]]е ([[1504]]), адкуль у [[1511]] годзе, пасля смерці Шэйбані, ізноў заваяваў Маверанахар, але ўжо ў [[1512]] годзе канчаткова ачысціў краіну і пасля заснаваў [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыю Вялікіх Маголаў]] у Індыі. == Цімурыды — паэты, вучоныя == [[Выява:Mausoleum of Amir Temur (1).JPG|thumb|350px|маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе]] [[Выява:Mausoleum of Amir Temur (5).JPG|thumb|350px|маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе]] [[Выява:HumayunsTomb20080210-1.jpg|thumb|350px|маўзалей Хумаюна ў Дэлі]] Некаторыя прадстаўнікі дынастыі ўславіліся як вучоныя і літаратары. * [[Улугбек]] быў вялікім [[астраном]]ам і [[матэматык]]ам. * [[Хусайн Байкара]] (пад [[псеўданім]]ам [[Хусайні]]) і [[Бабур]] — вядомымі [[паэт]]амі. * Бабур вядомы таксама як аўтар гістарычных мемуараў. * Унук Цімура Абу Бакр пісаў вершы<ref name=autogenerated1>Алишер Навои, Собрание избранных, Сочинения. т.9. Т., 1968</ref>. * Унук Цімура Султан Іскандэр Шыразі быў паэтам. * Сын [[Міран-шах]]а [[Халіль-Султан]] таксама пісаў вершы. * Унук Цімура, сын [[Шахрух]]а — [[Байсанкур]], заснавальнік мастацкай галерэі ў [[Герат (горад)|Гераце]]. * Дачка Бабура — [[Гульбадан-Бегім]] была адзінай жанчынай-гісторыкам у сярэднявечнай Індыі. * Нашчадак Бабура — Зебуніса была вядомай паэтэсай на Усходзе. == Шэдэўры дойлідства Цімурыдаў == Падчас кіравання Цімурыдаў у Сярэдняй Азіі, Іране, Індыі і Афганістане былі створаны такія шэдэўры сусветнай архітэктуры як маўзалей [[Гур Эмір]] у [[Самарканд]]зе, [[мячэць Бібі-Ханым]] у Самаркандзе, [[медрэсэ Улугбека]] ў Самаркадзе, [[маўзалей Хаджы Ахмеда Ясеві]] ў Туркестане, [[маўзалей Хумаюна]] ў Дэлі, маўзалей [[Тадж-Махал]] у Агры і інш. == Глядзіце таксама == * [[Спіс Цімурыдаў]] * [[Цімурыдскае мастацтва]] * [[Імперыя Вялікіх Маголаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цімурыды|*]] [[Катэгорыя:Імперыя Цімурыдаў| ]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Узбекістана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Ірана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Туркменістана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Пакістана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана]] j9gx4nejn0b6dl3j649eamnnbvsvvh2 0 113634 5177536 4755044 2026-08-08T15:01:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177536 wikitext text/x-wiki Дэпартацыі ў СССР — прымусовыя перасяленні асоб з адной часткі Савецкага Саюза ў другую ў сувязі з іх палітычнымі альбо рэлігійнымі поглядамі ці нацыянальным паходжаннем. Дэпартацыі, якія праводзіла савецкая ўлада ў 1920—1950-х гг., прызнаны формай рэпрэсій<ref>[http://doc20vek.ru/node/4230 Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х гг.] // Вестник Архива Президента Российской Федерации. 1995, № 1. С. 123—130; Хрестоматия по отечественной истории (1946—1995): Учебное пособие / Под ред. А. Ф. Киселёва, Э. М. Щагина. М.: ВЛАДОС, 1996. С. 310—323.</ref>. Асноўная мэта дэпартацый была ў тым, каб вынішчыць у грамадстве ўсе магчымыя праяўленні нязгоды з урадавай палітыкай і ўнушыць страх перад пакараннем. Пабочнай мэтай было развіццё адсталых рэгіенаў СССР з дапамогай таннай рабочай сілы. Асноўная колькасць дэпартацый прыйшлася на 1930-40-я гг. У 1950-60-х гг. многіх перасяленцаў поўнасцю ці часткова рэабілітавалі і дазволілі ім вярнуцца на радзіму. Урады большасці дзяржаў-спадкаемцаў СССР прызнаюць дэпартацыі сталінскага ўрада незаконнымі і прадастаўляюць ільготы і кампенсацыі былым перасяленцам як ахвярам палітычных рэпрэсій. == Палітычныя дэпартацыі == З мая 1922 па студзень 1923 г. у адпаведнасці з сакрэтнымі загадамі У. І. Леніна<ref>[http://alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/152 Письмо Ленина Дзержинскому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100701081714/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/152 |date=1 ліпеня 2010 }} // Ленин В. И. Полн. cобр. соч. Т. 54. С. 265—266.</ref> былі высланы за мяжу шматлікія прадстаўнікі рускай і ўкраінскай інтэлігенцыі: прафесура вну, навукоўцы, пісьменнікі, аграномы, урачы і іншыя спецыялісты і нават асобныя студэнты. Сярод высланых — вядомыя філосафы [[Мікалай Аляксандравіч Бярдзяеў|Бярдзяеў]] і [[Піцірым Аляксандравіч Сарокін|Сарокін]]. Асноўная прычына выгнання — поўная ці частковая нязгода з палітыкай савецкай улады пры няўдзеле ў адкрытай ўзброенай барацьбе. У пачатку існавання савецкага ладу сярод асобных лідараў краіны панавала думка, што праз пэўны час усё сусветнае грамадства ўбачыць перавагу сацыялізму над капіталізмам, і будзе масавы прыток жадаючых пераехаць у СССР. Таму кіруючыя колы Савецкага Саюза не толькі не перашкаджалі добраахвотнай эміграцыі, але і лічылі пакараннем пажыццёвую высылку з краіны Саветаў. З 1923 г. гэта практыка перастала насіць масавы характар. Але на працягу ўсёй гісторыі СССР да перыяду Галоснасці (1988 г.) шырока практыкавалася высылка «палітычна нядобранадзейных» асоб у правінцыяльныя часткі Савецкага Саюза. Некаторых былых вязняў канцлагероў часоў сталінскіх рэпрэсій адпраўлялі ў «вечную высылку» ў паўднёвыя правінцыі Казахстана<ref>Згодна з аўтабіяграфічным сведчаннем А. Салжаніцына, адрозненне вечнай высылкі ад пажыццёвай было ў тым, што ўмовы першай не дазвалялі праводзіць вываз труны з целам нябожчыка за межы тэрыторыі спецпасялення (гл. «Ракавы корпус», раздзел «Усе страсці вяртаюцца»).</ref>. А. Салжаніцын у сваім аўтабіяграфічным творы «Архіпелаг ГУЛАГ» (том 5) успамінае некаторыя дэталі жыцця і побыту ў спецпасяленнях Казахстана. Былыя рэпрэсаваныя атрымалі некаторыя грошы ад дзяржавы пасля зняволення і маглі здымаць жылы пакой, мелі права ўдзельнічаць у выбарах (гэта было не столькі права, колькі абавязак савецкага грамадзяніна), выкладаць у школе, займаць матэрыяльна адказныя пасады. Але пры гэтым мясцовае начальства нярэдка прымушала працаваць звышурочна за тыя ж грошы альбо пазычала грошы ў сваіх супрацоўнікаў і не вяртала пазыку. Парушэнне ўмоў высылкі пры савецкай уладзе каралася смерцю{{крыніца?}} ці лагерным зняволеннем. == Рэлігійныя дэпартацыі == У асноўным дэпартацыі рэлігійных груп былі звязаны з нацыянальным паходжаннем прадстаўнікоў той ці іншай рэлігіі. Напрыклад, сярод нядобранадзейных асоб польскага, літоўскага, латышскага ці эстонскага паходжання, дэпартаваных у [[Сібір]] у 1939—1940 гг., былі сем’і некаторых каталіцкіх і пратэстанцкіх святароў. У 1948-51 гг. прайшла хваля новых дэпартацый «нядобранадзейных» асоб у заходняй частцы СССР. Да такіх, у прыватнасці, адносілі шэраг адносна невялікіх рэлігійных груп. Асноўная праблема канфлікту савецкай улады з рэлігійнымі меншасцямі была звязана не столькі з палітыкай ваяўнічага атэізму, колькі з няўдзелам такіх вернікаў у актыўным грамадскім жыцці. Напрыклад, многія прадстаўнікі рэлігійных меншасцей адмаўляліся ад ваеннай службы, удзелу ў выбарах, збору грошай на палітычныя праекты дзяржавы (дапамога кампартыі Чылі ці партызанам Анголы), наведвання танцклубаў, тэатраў і канцэртаў. Дзяржава, якая імкнулася кантраляваць грамадства, не была гатова мірыцца з нейтралітэтам яе асобных грамадзян, а павелічэнне колькасці такіх «нядобранадзейных» разглядала як пагрозу савецкаму ладу. У пачатку 1952 г. Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР, рэспубліканскія партыйныя кіраўнікі Беларусі, Украіны, Малдовы і Прыбалтыкі і МДБ СССР падрыхтавалі шэраг дакументаў па высылцы ў Сібір сямей наступных рэлігійных груп: Сведкаў Іеговы, адвентыстаў-рэфармістаў, інакенцьеўцаў, сапраўдна-праваслаўных хрысціян<ref>Архіў Прэзідэнта РФ, Фонд 3, вопіс 58, справа 180, арк. 52-53.</ref>. Некалькі тысяч прадстаўнікоў гэтых рэлігійных груп былі высланы ў Сібір падчас аперацыі «Поўнач» і іншых дэпартацыйных мерапрыемстваў 1952 г. У сярэдзіне 1950-х гг. многіх з гэтых перасяленцаў перавялі ў высылку ў Казахстан. У сярэдзіне 1960-х гг. ім дазволілі вярнуцца на радзіму, але канфіскаваная маёмасць ім не вярталася. У некаторых невялікіх пасёлках Заходняй Сібіры яшчэ існуюць і дзейнічаюць буйныя абшчыны такіх перасяленцаў. {{Асноўны артыкул|Аперацыя «Поўнач»}} == Дэпартацыі народаў == Першыя нацыянальныя перасяленні пачаліся яшчэ да з’яўлення Савецкага Саюза. У 1920 г. савецкая ўлада пачала ліквідацыю казацкіх пасяленняў Церскай вобласці, якая працягнулася да 1925 г<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)]</ref>. Перасяленцаў адправілі ў іншыя раёны [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], Данбас і паўночныя рэгіёны СССР. У 1921 г. рускае насельніцтва Сямірэчча ўлады таксама прымусілі пакінуць свае дамы і пераехаць у іншыя часткі будучага СССР<ref name="demoscope.ru"/><ref>[http://www.specnaz.ru/archive/08.2000/14.htm Кавказская депортация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927031344/http://www.specnaz.ru/archive/08.2000/14.htm |date=27 верасня 2007 }}</ref>. Асноўная хваля нацыянальных дэпартацый прыйшлася на 1930-1940-я гг. Сумарная колькасць ахвяр прымусовых перасяленняў складае больш за мільён чалавек. Як і ў большасці іншых выпадкаў дэпартацый, перасяленцаў перавозілі ў кепскіх ўмовах пад моцным ваенна-міліцэйскім канвоем, большая частка рухомай і нерухомай маёмасці канфіскоўвалася на карысць дзяржавы, на новых месцах жыхарства ўмовы жыцця, а часам і клімат былі неспрыяльнымі для перасяленцаў. Некаторыя перасяленцы сталі ахвярамі масавых дэпартацый літаральна: тых, хто аказваў супраціўленне ўладам, забівалі, як небяспечных злачынцаў; немаўляты, дзеці, старыя і людзі з кепскім здароўем хутка паміралі пры транспартыроўцы ці на новым месцы, альбо набывалі інваліднасць. === Пералік дэпартаваных народаў СССР === Фіны, латышы, літоўцы і эстонцы дэпартаваны з Ленінграда ў сярэдзіне 1930-х гг. Новыя хвалі фінскіх дэпартацый прайшлі ў 1942 і 1947-48 гг. Карэйцы ў верасні 1937 г. пераселены з Дальняга Усходу ў Казахстан і Узбекістан <ref>{{Cite web |url=http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370821.htm |title=Постановление № 1428—326 «О выселении корейского населения из пограничных районов Дальневосточного края» |access-date=20 красавіка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414205617/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370821.htm |archivedate=14 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Паволжскія немцы дэпартаваны ў Сібір, Казахстан і на Алтай пасля ліквідацыі нямецкай аўтаноміі ў жніўні 1941 г. Падчас Вялікай Айчыннай вайны рэпрэсіям і дэпартацыям падвяргаліся не толькі фіны і немцы, але і венгры, румыны і балгары па прычыне ўдзелу адпаведных краін у гітлераўскай кааліцыі. Карачаеўцы пераселены ў Казахстан і Кіргізстан 2 лістапада 1943 г. па абвінавачванню ў супрацоўніцтве з нацыстамі падчас нямецкай акупацыі Карачаеўскай аўтаномнай вобласці. У пачатку 1944 г. па тым жа абвінавачанням перасяляюць калмыкаў у Сібір і на Алтай. 23 лютага — 9 сакавіка 1944 г. адбылося перасяленне чачэнцаў і інгушоў у Казахстан і Кіргізстан у сувязі з абвінавачваннямі народаў у калабарацыянізме<ref>[http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/hi/russian/russia/newsid_7906000/7906059.stm Операция «Чечевица»: 65 лет депортации вайнахов]</ref>. 8 і 9 сакавіка 1944 г. НКУС ажыццявіла дэпартацыю балкарцаў. Вясной — летам 1944 г. туркі, [[курды]], хемшылы (хемшыны) і азербайджанцы Грузіі дэпартаваны ў спецпасяленні правінцыяльных раёнаў рэспублікі. Азербайджанцы Арменіі пераселены ў Азербайджан у некалькі этапаў на працягу 1948-53 гг<ref>Arseny Saparov. [https://journals.openedition.org/monderusse/8604 The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia]{{ref-en}} // ''Cahiers du monde russe'', 2003, 44/1, p. 179—198.</ref>. У 1939-40 гг. армія і НКУС правялі масавую дэпартацыю палякаў Украіны і Беларусі ў Сібір. Гэтыя акцыі праводзіліся паралельна з масавымі расстрэламі польскіх ваеннапалонных і паліцэйскіх у Курапатах пад Мінскам і ў Катыні. Аналагічныя акцыі праводзіліся супраць карэннага насельніцтва рэспублік Прыбалтыкі ў 1941 і [[Аперацыя «Прыбой»|1949]] гг. Сярод іншых дэпартацый — высяленне пантыйскіх грэкаў і крымскіх татар, а таксама «абмен» 800 тыс. палякаў Украіны на 500 тыс. украінцаў з Польшчы<ref>[https://www.jw.org/en/library/books/2002-Yearbook-of-Jehovahs-Witnesses/Ukraine/ Jehovah’s Witnesses Yearbook 2002]{{ref-en}}, p. 156.</ref>. == Дэпартацыя заможных сялян == Пасля ліквідацыі пасяленняў заможных сялян (кулакоў) і казакоў на поўдні СССР у 1920-х гг. хваля масавых раскулачванняў спынілася да пачатку 1930-х гг. Падчас працэсу калектывізацыі 1930-33 гг. у розных рэгіёнах еўрапейскай часткі Савецкага Саюза прайшла новая хваля перасялення заможных сялян у Сібір і паўночныя рэгіёны Саюза. Гэтая хваля прыпынілася падчас сялянскіх хваляванняў 1933 г. супраць прымусовай калектывізацыі і пачала ізноў набіраць сілу ў сярэдзіне 1930-х гг. Новы этап дэпартацыі заможных сялян пачаўся ў 1939 г. пасля ўваходу ў СССР [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]], Заходняй Беларусі, а потым таксама Малдовы і краін Прыбалтыкі. Гэты працэс спыніўся падчас Вялікай Айчыннай вайны, ізноў набраў абароты ў канцы 1940-х гг. і завяршыўся ў пачатку 1950-х гг. Нярэдка аперацыі па раскулачванню і дэпартацыі сялян праводзіліся з асаблівай жорсткасцю. Украінскі гісторык Алег Галько ў сваёй кнізе «Сведкі Іеговы. Сібірскі маршрут» успамінае свой уласны дзіцячы вопыт такіх дэпартацый. Яго хутар акружылі салдаты, і калі ен паспрабаваў схавацца ад іх у хмызняку, адзін з гэтых салдат падчапіў яго штыком і выцягнуў адтуль.<ref>О. Голько. Свідки Єгови — сибірський маршрут / Передмова П. Яроцького. — Львів: Вид. відділ ТОВ «Фаворит», 2002.</ref> Былі выпадкі, калі раскулачванню і дэпартацыі падвяргаліся сялянскія сем’і сераднякоў і нават беднякоў па прычыне адсутнасці ў той ці іншай вёсцы кулакоў, што шкодзіла «нарыхтовачным планам» карных структур<ref>А. Бутевич. [https://www.sb.by/articles/khutorskaya-nepovtorimost.html Хуторская неповторимость] // СБ-Беларусь сегодня. 16.01.2010. № 7, с. 25.</ref>. Раскулачванне і дэпартацыі заможных сялян падрабязна апісаны з розных пунктаў гледжання ў савецкай літаратуры. Прыкладамі з’яўляюцца «Знак бяды» В. Быкава і «Паднятая цаліна» М. Шолахава. Разлік дзяржавы на пад’ём эканомікі адсталых рэгіёнаў рукамі працавітых перасяленцаў спраўдзіўся ў пэўнай ступені: рукамі былых кулакоў былі пабудаваны многія стратэгічныя індустрыяльныя аб’екты, распрацаваны цалінныя землі Сібіры. Калі ў 1950—1960-х гг. раскулачаным сялянам пачалі дазваляць вярнуцца на радзіму, не ўсе зрабілі гэта, бо некаторыя ўжо абжыліся на новым месцы. == Прымусовая эвакуацыя насельніцтва ў надзвычайных абставінах у СССР == Немагчыма правесці поўную аналогію паміж эвакуацыяй і дэпартацыяй насельніцтва. Эвакуацыя ніколі не была формай палітычных рэпрэсій і праводзіцца ў абставінах, якія прымушаюць дзяржаўныя ўлады ісці на такі крок. Аднак у гісторыі СССР было некалькі выпадкаў, калі эвакуацыя прыносіла насельніцтву такую ж шкоду, як і дэпартацыя. Пісьменнік [[Віктар Сувораў]] узгадвае, што напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны, з 13 па 20 чэрвеня 1941 г., жыхары некаторых прыгранічных пасяленняў былі адселены далей ад дзяржаўнай мяжы<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995. С. 545—546.</ref>. Дэталі гэтай эвакуацыі малавядомы, але, хутчэй за ўсё, дзяржава не клапацілася аб кампенсацыі маёмасці, якую страцілі перасяленцы, аб камфортных умовах транспарціроўкі, аб належным размяшчэнні перасяленцаў на новым месцы. Да таго ж, вайна яшчэ не пачалася, і немагчыма адназначна казаць, што ўрад Сталіна быў вымушаны распачаць эвакуацыю прыгранічнага насельніцтва СССР. Яшчэ адзін прыклад такой эвакуацыі — адсяленне людзей з чарнобыльскай зоны ў маі 1986 г. Людзі не атрымалі практычна ніякай кампенсацыі за страту маёмасці, эвакуацыя была прымусовай, што не давала магчымасці перасяленцам самастойна распараджацца сваім жыццём, здароўем і маемасцю, на новым месцы нярэдкімі былі выпадкі дыскрымінацыйнага стаўлення да перасяленцаў з боку мясцовага насельніцтва. == Рэабілітацыя ахвяр прымусовых перасяленняў == Пасля смерці Сталіна многім ахвярам дэпартацый дазволілі вярнуцца на радзіму, але нярэдка іх дамы і нават пасяленні ўжо былі заняты іншымі людзьмі, што параджала канфлікты. Канфіскаваная маёмасць звычайна не вярталася, кампенсацыю не плацілі. Асноўнае, што атрымалі ахвяры дэпартацый у 1950—1970-х гг., — гэта рэабілітацыя і права на свабоду перамяшчэнняў. 14 лістапада 1989 г. [[Вярхоўны Савет СССР]] афіцыйна прызнаў нацыянальныя дэпартацыі незаконнымі <ref>[http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/298717 Закон «О реабилитации репрессированных народов»]{{ref-ru}}, арт. 2.</ref>. У лютым 2004 г. [[Еўрапарламент]] выдаў аналагічную пастанову аб прызнанні незаконнасці перасялення чачэнцаў і інгушоў<ref>[http://www.hrvc.net/west/27-2-04.htm The European Parliament recognizes the genocide of the Chechen people in 1944 and calls on the commission to study the Akhmadov peace plan]{{ref-en}}{{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080203230615/http://www.hrvc.net/west/27-2-04.htm |date=3 лютага 2008 }}</ref>. У 1992 г. ахвяры рэлігійных дэпартацый прызнаны ўрадам Расіі ахвярамі палітычных рэпрэсій і карыстаюцца льготамі, аналагічнымі льготам ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны. У 2008 г. прадстаўніцтва Еўрасаюза па правах чалавека адзначала няпоўную вырашанасць праблем прадастаўлення жылля ахвярам дэпартацый з ліку месхетынскіх туркаў<ref>[http://historiapure.narod.ru/olderfiles/1/Prava_cheloveka_v_Rossii.doc Права человека в России]{{ref-ru}} // Переводы документов по правам человека.</ref>. == Гл. таксама == * [[СССР]] * [[Рэпрэсіі ў СССР]] * [[Савецкія дэпартацыі з Эстоніі]] * [[Сепаратызм у СССР]] * [[Інтэрніраванне японцаў у ЗША]] * [[Інтэрніраванне немцаў у ЗША]] * [[Інтэрніраванне італьянцаў у ЗША]] * [[Інтэрніраванне японцаў у Канадзе]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыя СССР]] [[Катэгорыя:Дэпартацыі ў СССР| ]] bn6mktzw7k7nrlslbp54edf2tkwiwfu 100 121975 5177545 5177229 2026-08-08T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5177545 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вадзім Пятровіч Кузьмін|2026-08-08T13:11:41Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Медэм|2026-08-08T10:04:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Эрых фон Дэнікен|2026-08-08T10:00:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Расціслаў Андрэевіч Братунь|2026-08-08T09:57:28Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Юдзіцкія|2026-08-08T00:33:45Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Мікола Бусел|2026-08-07T19:46:25Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Віктар Андрэевіч Палагін|2026-08-07T13:06:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Крыштаф Шчыт-Неміровіч|2026-08-07T09:59:06Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817)|2026-08-07T07:32:10Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Валянцін Пятровіч Пакаташкін|2026-08-07T05:39:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сабіна Брыло|2026-08-06T20:46:21Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Амброз Мікалай Скажынскі|2026-08-06T13:53:12Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Слова на Антыпасху|2026-08-06T13:43:36Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Хрызастом I|2026-08-06T13:16:04Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> k9f6epz1ejo9yky7ibvjrao31gbbijn 0 127325 5177607 4640955 2026-08-08T23:09:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177607 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Захедан |арыгінальная назва = <big>زاهدان</big> |краіна = Іран |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = 29 |lat_min = 29 |lat_sec = |lon_deg = 60 |lon_min = 52 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(580000)_region:IR |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = 250 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Астан |рэгіён = Сістан і Белуджыстан |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 580 000 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +3:30 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''Захеда́н''' ({{lang-fa|'''زاهدان'''}}) — горад у [[Іран]]е, адміністрацыйны цэнтр [[астан|правінцыі]] [[Сістан і Белуджыстан]], размешчаны на паўднёвым усходзе краіны ў мяжы з [[Пакістан]]ам і [[Афганістан]]ам. Насельніцтва — 580 тыс. чалавек ([[2005]]). == Спасылкі == * [http://www.zahedaniran.com Zahedan Iran] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211221214916/http://zahedaniran.com/ |date=21 снежня 2021 }} * [http://www.iranchamber.com/cities/zahedan/zahedan.php Iran Chamber Society site about Zahedan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100115180435/http://iranchamber.com/cities/zahedan/zahedan.php |date=15 студзеня 2010 }} * [http://www.pakire.com Pakire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190715143405/http://pakire.com/ |date=15 ліпеня 2019 }} * [http://www.fallingrain.com/world/IR/4/Zahedan.html FallingRain Map — elevation = 1344 (Red dots are railways)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090607011229/http://www.fallingrain.com/world/IR/4/Zahedan.html |date=7 чэрвеня 2009 }} {{Гарады Ірана}} [[Катэгорыя:Гарады Ірана]] [[Катэгорыя:Правінцыя Сістан і Белуджыстан]] 2s73wvanhi2dnwem64jlr5q2k48i0di 0 136365 5177763 5138601 2026-08-09T10:42:30Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5177763 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Пятрышкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Пятрышкі._Царква.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 04|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 13|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Пятрышкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243011409 }} '''Пятры́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piatryški}}, {{lang-ru|Петришки}}) — [[аграгарадок]] (з 2008)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014706&q_id=10009692|title=Решение Минского районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 99 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»|access-date=|archive-date=2 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202224611/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014706&q_id=10009692|url-status=dead}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Пятрышкаўскі сельсавет|Пятрышкаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Размяшчаецца на беразе Галоўнага канала [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]], на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|H|8941}}, за 37{{sfn|БелЭн|2001}} км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Чыгуначная станцыя [[Радашковічы (станцыя)|Радашковічы]]{{sfn|БелЭн|2001}} на лініі Мінск—Маладзечна. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў 1800 годзе як уладанне памешчыка Пшаздзецкага. У 1858 годзе дзяржаўная ўласнасць. У канцы XIX стагоддзя ў складзе Заслаўскай воласці, некалькі дзясяткаў двароў. За 3 км на поўнач ад Пятрышак — [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], радзіма [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. == Насельніцтва == * 2001 год — 1844 жыхары, 628 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}. * 2009 год — 2005 жыхароў. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]{{sfn|БелЭн|2001}}. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Аляксандравіч Карповіч]] (нар. 1994) — беларускі [[футбаліст]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пятрышкі||174}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=18|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-67. Выданне 1981 года{{ref-ru}}. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пятрышкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пятрышкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Пятрышкі| ]] hoqar0sg3hohhztvn8qzgrn2y4mipsz 5177764 5177763 2026-08-09T10:45:26Z JerzyKundrat 174 5177764 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Пятрышкі |выява = Пятрышкі._Царква.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Пятрышкаўскі }} '''Пятры́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piatryški}}, {{lang-ru|Петришки}}) — [[аграгарадок]] (з 2008)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014706&q_id=10009692|title=Решение Минского районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 99 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»|access-date=|archive-date=2 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240202224611/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014706&q_id=10009692|url-status=dead}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Пятрышкаўскі сельсавет|Пятрышкаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Размяшчаецца на беразе Галоўнага канала [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]], на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|H|8941}}, за 37{{sfn|БелЭн|2001}} км на паўночны захад ад [[Мінск]]а. Чыгуначная станцыя [[Радашковічы (станцыя)|Радашковічы]]{{sfn|БелЭн|2001}} на лініі Мінск—Маладзечна. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў 1800 годзе як уладанне памешчыка Пшаздзецкага. У 1858 годзе дзяржаўная ўласнасць. У канцы XIX стагоддзя ў складзе Заслаўскай воласці, некалькі дзясяткаў двароў. За 3 км на поўнач ад Пятрышак — [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], радзіма [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. У 2001 годзе 628 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]{{sfn|БелЭн|2001}}. == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Аляксандравіч Карповіч]] (нар. 1994) — беларускі [[футбаліст]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пятрышкі||174}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=18|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-67. Выданне 1981 года{{ref-ru}}. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пятрышкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пятрышкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Пятрышкі| ]] dcvcc0mmlwcxtunt12r4o4bgcp80m12 0 136367 5177681 4934300 2026-08-09T08:28:42Z JerzyKundrat 174 /* Насельніцтва */ 5177681 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадок (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Гарадок |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 55|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет2 = Гарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 222336 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://horodok.by |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |Commons = Category:Haradok, Maladzechna district |OpenStreetMap = 243003397 }} '''Гарадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haradok}}, {{lang-ru|Городок}}) — [[аграгарадок]] у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Заходняя Бярэзіна|Бярэзіна]]. З’яўляецца цэнтрам [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Насельніцтва 480 чал. ([[2006]]). == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Гарадок датуецца [[1646]] годам. Мясцовасць уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] і знаходзілася ва ўладанні [[Галімскія|Галімскіх]]<ref>Gródek (2) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/817 817].</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Гарадок апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] мястэчкам валодалі [[Тышкевічы]]. У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] тут існавалі валасная ўправа, 2 праваслаўныя царквы, 2 сінагогі, бровар, 22 крамы, 3 карчмы, заезны двор, народнае вучылішча, млын<ref>[http://nashaniva.by/?c=arprint&i=4497 Дык не даставайся ты нікому!..]{{Недаступная спасылка}} // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[25 кастрычніка]] [[2006]].</ref>. [[Выява:Haradok, Maładečanskaja, Śviatoha Jana. Гарадок, Маладэчанская, Сьвятога Яна (1930).jpg|thumb|злева|Касцёл, каля [[1930]]]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Гарадок апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У [[1939]] годзе Гарадок увайшоў у [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] г. стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Як згадвае мясцовы краязнаўца Аляксей Жахавец, Гарадок быў збольшага яўрэйскім мястэчкам. Да вайны ў Гарадку, згодна перапісу, жыло 1095 [[яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]]. Пасля вайны засталося дзве сям'і: Гіршы Бермана і Янкеля Авербуха. Яны выжылі «дзякуючы» таму, што да вайны былі сасланыя ў сталінскія лагеры, і вярнуліся ў Гарадок толькі пасля вайны. У мястэчку існавала [[гета]] з сакавіка па ліпень 1942 года. Пры ліквідацыі гета частку працаздольных яўрэяў адправілі ў лагер у [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]], астатніх знішчылі. Большасць яўрэяў на машынах вывезлі за вёску, дзе расстралялі, а пасля спалілі. Тых яўрэяў, што адмаўляліся або не маглі самастойна пакінуць гета, забівалі проста ў вёсцы<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=231687 nashaniva.by]</ref>. У 1973 годзе да Гарадка далучана вёска [[Доўцавічы]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. == Насельніцтва == * 1901 год — 2,5 тыс. чал. * 1921 год — 1420 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część II. Ziemia Wileńska. Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref> * 2006 год — 480 чал. * 2009 год — 395 чал. == Славутасці == * Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ ст.; фрагменты) * [[Замчышча (Гарадок)|Замчышча]] (XI—XVII стст.) * Вадзяны млын (XIX ст.) * Могілкі яўрэйскія * Сінагога (XIX ст.) * [[Свята-Троіцкая царква (Гарадок, Маладзечанскі раён)|Свята-Троіцкая царква]] (1884) == Страчаная спадчына == * Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (1930) == Галерэя == <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Краявіды Гарадка" perrow="4"> Выява:Belarus-Haradok, MD-Holy Trinity Church-3.jpg|Царква Выява:Belarus-Haradok, MD-Holy Trinity Church-1.jpg|Царква, брама Выява:Belarus-Haradok, MD-Watermill-6.jpg|Вадзяны млын Выява:Synagoga Gorodok (Molodechno district) 1c.jpg|Сінагога </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Gródek (2) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/817 817]—818. == Спасылкі == * [http://vandrouka.by/2012/vivat-gorodok/ Вандроўка ў Гарадок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120420032410/http://vandrouka.by/2012/vivat-gorodok/ |date=20 красавіка 2012 }} {{Commons|Category:Haradok, Maladzechna district}} {{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}} [[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадок (Маладзечанскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] l4lyppcvsikgehd1akfrugn5943gyns 0 139968 5177587 5074949 2026-08-08T19:18:17Z 5177587 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Жыве Беларусь (значэнні)}} '''Жыве Беларусь!''' — патрыятычны заклік-дэвіз, скіраваны на абуджэнне нацыянальна-грамадзянскіх пачуццяў, кансалідацыю народу [[Беларусь|Беларусі]] ў абарону свабоды, незалежнасці сваёй краіны, [[беларуская мова|роднай мовы]], усёй нацыянальнай культуры<ref name="ehb">{{Крыніцы/ЭГБ|3к|Жыве Беларусь!|[[Аляксей Каўка|Каўка А.]]|с=377}}</ref>. Шырокае ўжыванне гэтага выразу-[[фразеалагізм]]у ў розныя часы стала магчымым дзякуючы яго зместу — зычанню росквіту сваёй зямлі, сваёй дзяржаве<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. Разглядаецца як нацыянальны дэвіз<ref name="Svaboda-11.12.2020">[https://www.svaboda.org/a/slova-2020-hodu-zyvie/30995977.html Беларускае слова 2020 года — «Жыве!»], [[Радыё Свабода]], 11 снежня 2020 г.</ref> — адзін з [[беларусы|беларускіх]] [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальных сімвалаў]] разам з гербам [[Пагоня]]й і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]<ref name="Plachimovic">[https://nn.by/?c=ar&i=266594 Дацэнт канстытуцыйнага права: Варта дадаць у Канстытуцыю яшчэ адзін дзяржаўны сімвал — дэвіз «Жыве Беларусь!»], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 13 студзеня 2021 г.</ref> — у якім у максімальна лапідарным (сціслым) выглядзе фармулюецца беларуская нацыянальная ідэя<ref>[https://www.svaboda.org/a/30803999.html Уладзімір Арлоў: Адбылося дафарміраванне беларускай нацыі і народны рэферэндум аб вяртанні нацыянальнай сімволікі], [[Радыё Свабода]], 26 жніўня 2020 г.</ref><ref name="Kalinkina">[[Святлана Калінкіна|Калінкіна С.]] Жыве Беларусь! // [[Народная Воля]]. № 40, 27.05.2014. С. 1.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Posiedzenie WRB i CBRW.jpg|міні|[[Вялікая беларуская рада]], кастрычнік 1917 г. На фоне палотнішча з надпісам «Нехай жыве вольная Беларусь»]] Бярэ вытокі ад [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанцкага руху 1863—1864 гадоў]], дзейнасці яго кіраўніка [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], нелегальнага паролю віленскай рэвалюцыйнай арганізацыі: «Люблю Беларусь. — Так узаемна»<ref name="ehb"/>. Канчатковую ідэйна-мастацкую лапідарную завершанасць набывае ў вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Гэта крык, што жыве Беларусь]]» (1905—1907): {{Цытата|<poem> «А вот як не любіць гэта поле, і бор, І зялёны садок, і крыклівую гусь!.. А што часам тут страшна заенча віхор, — Гэта енк, гэта крык, што жыве Беларусь!<ref>[https://web.archive.org/web/20140306081033/http://rv-blr.com/vershu/view/5 Гэта крык, што жыве Беларусь]</ref></poem>}} [[Файл:Postcard BNR.jpg|thumb|Паштоўка «<nowiki>Няхай жыве Беларуская Народная Рэспубліка. Гербы Беларускіх ваяводзтваў</nowiki>» 1918—1920]] У самім вершы малады паэт мерна і журботна апісвае з вялікай любоўю Беларусь і з вялікім болем — лёс яе народу, а заканчэнне ў выглядзе [[аксюмаран]]у разглядаецца як самасцверджанне беларусаў і маніфестацыя схаванай беларускай моцы: «''мы — ёсць!''»<ref name="Svaboda-11.12.2020"/>. У 1908 годзе літаратурны крытык і публіцыст [[Уладзімір Самойла]] ўзяў апошнія словы верша як [[эпіграф]] да артыкула «Вялікае свята „[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]“ Янука Купалы»<ref>{{cite web|author=[[Алесь Кіркевіч]]|title=На аўкцыёне прадаецца фота прамоўтэра лозунгу «Жыве Беларусь!»|url=https://novychas.by/poviaz/na-aukcyjone-pradaecca-fota-pramoutera-lozunhu-zy|publisher=Газета «[[Новы Час|Новы час]]»|date=9 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919083102/https://novychas.by/poviaz/na-aukcyjone-pradaecca-fota-pramoutera-lozunhu-zy|archivedate=19 верасня 2020|accessdate=25 лютага 2021|url-status=}}</ref>. Гэта спрыяла папулярызацыі выразу, які вар’іраваўся і замацоўваўся ў паэтычных і публіцыстычных творах беларускіх пісьменнікаў, ідэолагаў нацыянальнага руху<ref name="ehb"/>. Сярод іншага верш [[Хведар Іосіфавіч Чарнышэвіч|Хведара Чарнышэвіча]] «[[wikisource:be:Жыве Беларусь!|Жыве Беларусь!]]», апублікаваны ў 1912 годзе. Покліч «Жыве Беларусь!» адразу перанялі беларускія публіцысты-адраджэнцы як знак беларускага самаўсведамлення: ''«… Плыве жывое беларускае слова, будзячы сэрцы беларусаў і паказваючы ўсім, што „Жыве Беларусь!“''» ([[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]], 11 лістапада 1910 года). У рэдакцыйнай нататцы «Нашай Нівы» (1911 год, № 9—10) адзначалася: {{Цытата|Расце беларускі нацыянальны рух, будзяцца да новага, уласнага жыцця забытыя ўсімі ўбогія беларускія вёскі; будзяцца і пачынаюць пазнаваць свае нацыянальнае імя нашы мястэчкі і месты. Будзіцца аграмадны крывіцкі абшар родных гоняў, лугоў і лясоў, і ў песнях народных песняроў грымне, што „Жыве Беларусь!“}} У нумары 46 за 1912 год газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» [[Змітрок Бядуля]] скончыў артыкул «Уся сіла ў праўдзе» словамі «Жыве Беларусь!»<ref>{{артыкул|аўтар= Змітрок Бядуля|загаловак= Уся сіла у праудзе|арыгінал= |спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1912-46.cyr.pdf|аўтар выдання= |выданне= [[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]|тып= газета|месца= Вільня|выдавецтва= |год= 1912|выпуск= |том= |нумар= 46|старонкі= 4|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>: {{цытата|І цяпер у сёмую гадаўшчыну наша роднай газэты, адзін толькі кліч, адзін прывет выраваецца з грудзей сьвядомаго Беларуса, каторы напаўвне радасьцю сэрцэ і ёсць найбольшай платай за паложэную працу усім працаўніком на роднай ніве гэта «Жыве Беларусь!»}} У мадыфікаваным, разгорнутым выглядзе — «Няхай жыве вольная Беларусь» — выраз вышылі золатам на беларускіх нацыянальных [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белых сцягах]], пашытых паводле эскіза [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і разасланых у беларускія арганізацыі ўвесну 1917 года<ref name="latysonak">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сімволіка Беларускай Народнай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 |date=25 лістапада 2020 }} // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009.</ref>. Лозунг «Няхай жыве вольная Беларусь!» заняў цэнтральнае месца над прэзідыумам [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езду 1917 года]]<ref name="latysonak" />. Яго шырока выкарыстоўвалі ў грамадска-палітычным жыцці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], потым, у саветызаванай форме, у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] («Няхай жыве Савецкая Беларусь!» і інш.)<ref name="ehb" /><ref name="Korbut">Корбут В. [https://www.sb.by/articles/zhyve-belarus.html Жыве Беларусь!] // [[Советская Белоруссия]]. № 126 (22781), 11.07.2007 г.</ref>. Сярод іншага, у студзені 1918 года дэвіз «няхай жыве на вякі [вольная Беларусь]» з’явіўся ў звароце да беларускай моладзі генерала [[Канстанцін Аляксееўскі|Канстанціна Аляксееўскага]]<ref name="Cyrvony slach">Алексеевский К. Воспоминание о Всебелорусском съезде в г. Минске // Чырвоны шлях. № 1—2, 19.07.1918. С. 10.</ref>, надрукаваным у часопісе «[[Чырвоны шлях]]» ([[Пецярбург|Петраград]]) — першым беларускім савецкім выданнем. У рэзалюцыі з’езду [[Слуцкі павет (Мінская губерня)|Случчыны]] ад 14 лістапада 1920 года адзначалася: {{Цытата|Хай жыве вольная, незалежная Народная Беларуская Рэспубліка ў яе этнаграфічных межах!<ref>{{Кніга|загаловак=За Дзяржаўную Незалежнасць Беларусі|год=1960|аўтар=[[Беларуская Цэнтральная Рада]].|месца=[[Лондан]]|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/9683-1.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220517095639/http://pdf.kamunikat.org/9683-1.pdf|archivedate=17 мая 2022}}</ref>}} [[Файл:Я. Драздовіч Пагоня.jpg|thumb| «Пагоня» [[Язэп Драздовіч|Я. Драздовіча]], 1927 г.]] У пачатковай форме — «Жыве Беларусь!» — выраз упершыню загучаў як палітычны нацыянальны заклік у 1918 годзе (выступ у [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце]] [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антона Баліцкага]], якому гэта ставіў у віну [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]]<ref>Вальфсон С. «Навука» на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі. — Мінск, 1931. С. 45.</ref>). У 1920-я гады покліч «Жыве Беларусь!» ужываўся на сходах беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], пазней — на грамадскіх сходах у [[Парыж]]ы, [[Вільня|Вільні]]<ref name="kipiel">[[Вітаўт Кіпель|Кіпель В.]] [https://web.archive.org/web/20090407030858/http://nn.by/2002/08/17.htm Жыве Беларусь!] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 8 (270), 22.02.2002. С. 14.</ref>. Надпіс «Жыве вольная Беларусь» ({{lang-la|Vivat Albarussia Liberta}}) змясціў на сваё карціне «Пагоня» (1927) беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]<ref name="Svaboda-11.12.2020"/>. Гэты ж заклік-дэвіз у мадыфікаваным, разгорнутым выглядзе — «Няхай жыве вольная Беларусь!» — прагучаў на [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім з’ездзе]] 1917 года, пашыраўся ў грамадска-палітычным жыцці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], потым, у саветызаванай форме, у [[БССР]] («Няхай жыве Савецкая Беларусь!» і інш.)<ref name="ehb"/><ref>Виктор Корбут. [http://www.sb.by/?area=content&articleID=59454 Жыве Беларусь!] // «[[Советская Белоруссия]]» № 126 (22781), [[11 ліпеня]] [[2007]].</ref>. [[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (1938).jpg|thumb|З вокладкі часопіса [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], 1938 г.]] У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] выраз «Жыве Беларусь!» ужываўся беларусамі незалежна ад палітычных поглядаў. У 5-м раздзеле статута [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]] рэгламентавалася: «''прывітаннем і развітаннем з’яўляецца падняцце правае рукі із словамі „Жыве Беларусь!“ — „Жыве“''»<ref>{{кніга | аўтар = [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] | загаловак = Людзі СБМ | спасылка = http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5145 | месца = [[Мінск]] | год = 2006 | старонкі = 175 | archive-date = 17 сакавіка 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220317111926/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5145 }}</ref>. У ліпені 1943 года СБМ атрымаў свой друкаваны орган — штомесячнік «[[Жыве Беларусь! (часопіс)|Жыве Беларусь!]]»<ref>{{кніга| аўтар = [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] | загаловак = Беларусь пад нямецкай акупацыяй | спасылка = https://knihi.com/Jury_Turonak/Bielarus_pad_niamieckaj_akupacyjaj.html#1 | месца = {{Мн.}} | год = 1993 | старонкі = 135 }}</ref>. У верасні 1944 года пры берлінскай арганізацыі «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» ўтварылася гастрольная тэатральная трупа пад назвай «[[Жыве Беларусь (трупа)|Жыве Беларусь]]»<ref>{{кніга| аўтар = [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] | загаловак = Беларусь пад нямецкай акупацыяй | спасылка = https://knihi.com/Jury_Turonak/Bielarus_pad_niamieckaj_akupacyjaj.html#1 | месца = {{Мн.}} | год = 1993 | старонкі = 193 }}</ref>. З іншага боку покліч «Жыве Беларусь!» ужывалі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]]. У лютым 1942 года лозунг «Няхай жыве свабодная Беларусь» быў змешчаны на першай старонцы савецкага агітацыйнага выдання «[[Раздавім фашысцкую гадзіну]]» (№ 32)<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/item/441620|title=Раздавім фашысцкую гадзіну. 1942, № 32 (люты)|author=|authorlink=|date=|publisher=prlib.ru|language=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref>. У фондах [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскага абласнога краязнаўчага музея]] захоўваюцца ўлёткі з тэкстам «Партызанскага маршу»<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html |date=16 студзеня 2021 }}, [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref> (аўтар тэксту{{заўвага|Аснова тэксту — пераклад на беларускую мову верша {{iw|Аляксей Суркоў|Аляксея Суркова|ru|Сурков, Алексей Александрович}}}} — [[Пімен Панчанка]]<ref>{{кніга |аўтар = [[Пімен Панчанка|Панчанка П.]] |частка = Выбраныя пераклады. |загаловак = Збор твораў. У чатырох тамах. Том 1. Вершы i паэмы (1934 — 1945 гг.). Выбраныя пераклады. |спасылка = https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/knihi.com/%D0%9F%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0/%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E%20%D1%83%20%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D1%85%20%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%85/1/Pancanka_Pimien.Zbor_tvorau_4_1.pdf |адказны = [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадулін]] |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1981 |том = 1 |старонкі = 332 |старонак = 366 |тыраж = 17 000 }}</ref>): {{Цытата|<poem> «На прускага ката За вёску і хату!» — Кліч помсты народнай заве. Ідуць у атаку лясныя салдаты, Грукочуць гранаты, Грымяць аўтаматы: — Жыве Беларусь! Жыве!<ref>Скобла М. [https://www.svaboda.org/a/27855981.html Сяржук Доўгушаў: Песня гучыць, і яе не спыніць, яна — як сцяг], [[Радыё Свабода]], 13 ліпеня 2016 г.</ref><ref>[https://ok.ru/majakrainbelarus/topic/65388885437395 «Партызанскі марш» часоў Другой сусветнай вайны з збораў Віцебскага абласнога краязнаўчага музея]</ref></poem>}} Тым часам яшчэ ў лістападзе 1942 года ў [[Масква|Маскве]] адкрылася экспазіцыя пад назвай «Беларусь жыве, Беларусь змагаецца, Беларусь была і будзе савецкай»<ref>Беларусь жыве, Беларусь змагаецца: Выстаўка ў Дзяржаўным гістарычным музеі // [[Советская Белоруссия|Совецкая Беларусь]]. № 94, 28 кастрычніка 1942. С. 4.</ref>. Яна працавала да жніўня 1944 года, пакуль не пераехала ў заняты [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] Мінск<ref>[[Полымя (часопіс)|Полымя]]. [http://www.lim.by/limbyfiles/pol12-2013.pdf № 12, 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181223001954/http://www.lim.by/limbyfiles/pol12-2013.pdf |date=23 снежня 2018 }}. С. 105.</ref>. [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1940-49).jpg|thumb|злева|Беларуская эміграцыйная паштоўка, 1940-я гг.]] Пасля вайны выраз «Жыве Беларусь!» стаў прыкметным, неад’емным элементам палітычнага і духоўнага жыцця [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]]. Пад такой назвай выходзілі часопісы, а пазней так зваўся перыёдык Беларускага вызваленчага руху (1957—1962, [[Англія]] — [[ЗША]]), бюлетэнь [[БЦР]] (1976—1986, [[Германія]] — [[ЗША]]). Пашырэнню выразу «Жыве Беларусь!» у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] спрыяла дзейнасць тэатральнай беларускай трупы такой жа назвы. У 1944—1948 гадах гэтая трупа зладзіла ў [[Германія|Германіі]] сотні выступаў, як для беларусаў, так і для іншых гледачоў. Покліч «Жыве Беларусь!» стаў стандартавым для [[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|беларускіх скаўтаў]] пры абавязковым характары афіцыйнага скаўцкага поклічу «Напагатове!». Арганізацыі моладзі, студэнцкія і грамадскія суполкі выдалі дзясяткі жэтонаў, плакатаў, паштовак з надпісамі «Жыве Беларусь». [[Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] аздобіла летнія саколкі надпісам «Жыве Беларусь»<ref name="kipiel"/>. [[Файл:Žyvie Biełaruś. Жыве Беларусь (1947).jpg|thumb|Плакат дзяржаўнага выдавецтва БССР, 1947 г.]] У паваеннай Беларусі дэвіз «Жыве Беларусь!»<ref name="tut.by_11.11.2020"/> працягваў афіцыйна ўжывацца ў саветызаванай форме «Няхай жыве Савецкая Беларусь!»<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://news.tut.by/culture/707416.html «Жыве Беларусь!» Как появился знаменитый лозунг и кто его использовал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208073409/https://news.tut.by/culture/707416.html |date=8 лютага 2021 }}, [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, што засведчылі плакаты дзяржаўнага выдавецтва БССР (1947)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br846885 Няхай жыве наша родная Совецкая Беларусь!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112130429/https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br846885 |date=12 лістапада 2022 }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>, мастакоў Мікалая Гуціева (1948)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839178 Няхай жыве Совецкая Беларусь у брацкай сям’і народаў СССР!], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>, Яфіма Тараса (1949)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839167 Няхай жыве Совецкая Беларусь! Разам з народамі ўсёй Совецкай краіны ўперад да ззяючых вяршынь комунізма!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112130444/https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839167 |date=12 лістапада 2022 }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>, Пятра Калініна (1958)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br839837 Няхай жыве Савецкая Беларусь!], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>, Уладзіміра Васюка (1988, з азначэннем «працоўная» замест «савецкая»)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br737734 Няхай жыве вольная працоўная Беларусь!], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref> і Івана Уладычыка (1989)<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br737735 Няхай жыве свабодная савецкая Беларусь!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230511142022/https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br737735 |date=11 мая 2023 }}, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>. Пра неафіцыйнае ўжыванне пачатковага формы «Жыве Беларусь!» сведчыць аднайменны верш, напісаны ў 1976 годзе гісторыкам і публіцыстам [[Мікола Ермаловіч|Міколам Ермаловічам]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B,_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8B,_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі. Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — Мінск, 2007. С. 263—264.</ref>. З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў [[СССР]] аднаўленне і грамадскую легітымнасць уласна выразу «Жыве Беларусь!» абумовіла развіццё руху [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] і іншых грамадскіх арганізацый<ref name="ehb"/>. === Рэспубліка Беларусь === [[Файл:Protesters shouting Long live Belarus (Жыве Беларусь) during protests.webm|thumb|right|Сотні тысяч пратэстоўцаў гукаюць «Жыве Беларусь!» у час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыі пратэсту]] ў Мінску, 2020 г.]] Па аднаўленні незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] ў 1990 годзе заклік «Жыве Беларусь!» загучаў у афіцыйных выступах, на ўрачыстых імпрэзах і сходах, у зале [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|парламента незалежнай Беларусі]]<ref name="Lemiesau">[[Іван Лепешаў|Лемешев И.]] [http://secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/13-2013/zhyve-belarus.html «Жыве Беларусь!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210131044623/http://secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/13-2013/zhyve-belarus.html |date=31 студзеня 2021 }} // Секретные исследования. № 19, 2013 г.</ref>. Тады ж з’явілася песня «[[Жыве Беларусь! (песня)|Жыве Беларусь!]]» (музыка — [[Васіль Раінчык]], словы — [[Леанід Пранчак]]), якая прэтэндавала на статус дзяржаўнага гімну Беларусі<ref>[https://belaruspartisan.by/bel/life/192216/ Якая песня павінна быць гімнам Беларусі? (аўдыё)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020154947/https://belaruspartisan.by/bel/life/192216/ |date=20 кастрычніка 2021 }}, [[Беларускі партызан]], 19.09.2011 г.</ref>. У 1993 годзе пад назвай «Янка Купала. Жыве Беларусь» у дзяржаўным выдавецтве [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] выйшаў зборнік твораў [[Янка Купала|народнага песняра]], прысвечаных Беларусі і яе гісторыі, куды ўвайшлі ў тым ліку [[Цэнзура|прыхаваныя]] савецкімі ўладамі вершы і публіцыстычныя артыкулы<ref>[https://www.svaboda.org/a/24638200.html Ася Паплаўская — пра любімыя кнігі Янкі Купалы], [[Радыё Свабода]], 7 ліпеня 2012 г.</ref>. Па ўсталяванні [[аўтарытарызм|аўтарытарнага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] і аднаўленні [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|палітыкі русіфікацыі Беларусі]] ў 1995-1996 гадах выраз у сваёй пачатковай форме — «Жыве Беларусь!» — практычна знік з афіцыйнага ўжытку, аднак працягваў шырока выкарыстоўвацца ў асяроддзі дэмакратычнай апазіцыі. Заклік «Жыве Беларусь! Жыве вечна!» пашыраў легендарны герой беларускага руху [[Мірон (палітыка)|Мірон]], які рэгулярна ўздымаў нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] у цяжкадаступных (высокіх і небяспечных) месцах<ref>[https://www.svaboda.org/a/24712891.html Мірон адзначае Дзень герба і бел-чырвона-белага сцяга], [[Радыё Свабода]], 19 верасня 2012 г.</ref>. Тым часам супрацоўнікі сілавых структур рэжыму Лукашэнкі пры затрыманнях і арыштах яго апанентаў запісвалі ў пратаколы, што тыя «''выкрыквалі антыдзяржаўны лозунг „Жыве Беларусь!“''»<ref name="Kalinkina"/>. У 2012 годзе на 62-м [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «[[Жыве Беларусь (фільм)|Жыве Беларусь]]», у якім апавядалася пра рэаліі палітычнага рэжыму Лукашэнкі. Разам з тым пад дэвізам «Жыве Беларусь!» у 1990—2020 гадах выходзіла «[[Народная газета]]»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=264786 «Народная газета» змяніла дэвіз «Жыве Беларусь!» на іншы], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 5 снежня 2020 г.</ref> (гэты дэвіз з’явіўся намаганнямі яе першага галоўнага рэдактара [[Іосіф Сярэдзіч|Іосіфа Сярэдзіча]]<ref>[[Аляксандр Класкоўскі|Класкоўскі А.]] [https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&i=10233 Як легалізоўвалі «Жыве Беларусь!»]{{Недаступная спасылка}}, [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 14 ліпеня 2007 г.</ref>) — афіцыйнае друкаванае выданне [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|парламенту Беларусі]], а з 1996 года — створанага [[Аляксандр Лукашэнка|Лукашэнкам]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу]]. У 2002 годзе ўлады зацвердзілі [[Мы, беларусы|афіцыйны гімн]] з радком у прыпеве «''Вечна жыві і квітней, Беларусь!''», што з’яўляецца мадыфікаваным паводле структуры заклікам «Жыве Беларусь!» або «Няхай жыве Беларусь!»<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. У 2007 годзе газета «[[Советская Белоруссия]]» зазначыла, што выраз «Жыве Беларусь!» паводле сэнсу цалкам адпавядае тагачасным афіцыйным лозунгам «[[За Беларусь!]]» і «[[Квітней, Беларусь!]]»<ref name="Korbut"/>. У 2010-я гады адзначалася, што лозунг «Жыве Беларусь!» пашырыўся сярод беларусаў розных палітычных поглядаў і зноў стаў бесперашкодна публічна выкарыстоўвацца ў Беларусі<ref name="Kalinkina"/><ref>Трефилов С. [https://www.kp.by/daily/26770/3803216/ Лозунг «Жыве Беларусь!» с нами со времен Калиновского]{{Недаступная спасылка}}, [[Комсомольская правда]], 15.12.2017 г.</ref>. Разам з тым у 2019 годзе ў мас-медыях асвятлялася неадназначная сітуацыя з размоўнікам на этыкетцы першага ў свеце [[валошка]]вага [[марожанае]], дзе была фраза [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] «''Жыве Беларусь!''» з зацемкай «''каб атрымаць павагу''» ({{lang-en|To earn respect}})<ref>{{артыкул|загаловак=Беларусы вырабілі першае ў свеце валошкавае марожанае з жытам і льном|год=2019|выданне=[[Symbal.by]]|спасылка=https://symbal.by/maroziva-bely-polus-valoska/|мова=be|archive-date=27 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227124704/https://symbal.by/maroziva-bely-polus-valoska/}}</ref>. У продаж марожанае з гэтай фразай на пакунку паступіла 13 мая, аднак ужо 17 мая яно знікла з шмат якіх крамаў. З’явілася інфармацыя, што прычынай сталі скаргі з структур рэжыму Лукашэнкі на фразу «Жыве Беларусь!», тым часам паводле вытворцы, скаргаў на надпісы не паступала, а марожанае знікла праз нечакана высокі попыт<ref name=":0">{{артыкул|загаловак=Васильковое мороженое исчезло из продажи, говорят, из-за «Жыве Беларусь» на ўпаковке. Что произошло?|выданне=[[TUT.BY]]|год=17 мая 2019|спасылка=https://news.tut.by/society/638051.html|мова=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130211527/https://news.tut.by/society/638051.html|archivedate=30 лістапада 2020}}</ref>. Неўзабаве вытворца анансаваў змяненне ўсіх фразаў у размоўніку на этыкетцы (у тым ліку «Жыве Беларусь!»<ref>{{артыкул|загаловак=З марожанага з васількамі знік лозунг «Жыве Беларусь!»|выданне=[[Будзьма беларусамі!]]|год=06.06.2019|спасылка=https://budzma.by/news/maroziva-belarus.html|мова=be}}</ref>), што патлумачылі наяўнасцю пачатковай задумы выкарыстаць агулам 30 розных надпісаў паводле колькасці дзён бязвізавага знаходжання замежнікаў у Беларусі ў час [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29984551.html Валошкавае марожанае страціла надпіс «Жыве Беларусь»], [[Радыё Свабода]], 6 чэрвеня 2019 г.</ref>. У 2020 годзе заклік «Жыве Беларусь!» стаў адным з сімвалаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў, гвалту і беззаконня]]<ref name="Plachimovic"/>. Тым часам у пратаколах і следчых пастановах рэжыму Лукашэнкі яго зноў сталі азначаць як «''антыдзяржаўны лозунг''»<ref>{{cite web|author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 24 снежня 2010 | url = https://www.svaboda.org/a/2258284.html | title = «Ён трымаў выбітыя амапаўцам зубы ў руках і прасіў дапамогі…» | format = | work = | publisher = [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]| accessdate = 28 снежня 2010 | language = }}</ref>. Апроч таго, сцвярджалася пра «''цынічны змест''», «''абразлівы сэнс''» і «''знявагу маральных каштоўнасцей''»<ref name="Svaboda-11.12.2020"/>. Гэтыя азначэнні цалкам зняпраўдзіла экспертыза, праведзеная ў кастрычніку 2020 года супрацоўнікамі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Паводле высноў лінгвістаў, гэты выраз адлюстроўвае сутнасць унутранай і замежнай палітыкі Беларусі, скіраванай на забеспячэнне росквіту краіны і росту дабрабыту яе грамадзян<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. Тым часам ужо ў лістападзе 2020 года звязаны з рэжымам Лукашэнкі гісторык-[[Прапаганда|прапагандыст]] [[Ігар Марзалюк]] спрабаваў публічна дыскрэдытаваць покліч «Жыве Беларусь!», даводзячы, што гэта калька на нямецкае [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнае]] «[[Зіг Гайль!]]», і дэманструючы забароненае нацысцкае прывітанне ў жывым эфіры (пры гэтым сцвярджаючы, што да [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] ўжываліся толькі «Няхай жыве вольная Беларусь» і «Няхай жыве Савецкая Беларусь»)<ref>{{артыкул|загаловак=Марзалюк сказаў, што «Жыве Беларусь» — гэта калька «Зіг хайль». І зігануў у эфіры ФОТА|спасылка=https://nn.by/?c=ar&i=262145|год=10.11.2020|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Покліч «Жыве!» — у тым ліку як частка нацыянальнага дэвізу «Жыве Беларусь!» — стаў беларускім словам 2020 года паводле вынікаў галасавання, якое зладзіла [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]]<ref name="Svaboda-11.12.2020"/>. У студзені 2021 года дацэнт канстытуцыйнага права [[Іван Пляхімовіч]], аўтар двухтомнага «Каментарыя да Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь», выступіў з прапановай — замацаваць нацыянальны дэвіз «Жыве Беларусь!» у [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] як дзяржаўны сімвал. Гэта мае спрыяць развіццю і адзінству беларускай нацыі, умацаванню яе духу, паказваць адметнасць беларусаў<ref name="Plachimovic"/>. Падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] 25 сакавіка 2022 года ў [[Дзень Волі]] беларускія добраахвотнікі [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|батальёна імя Кастуся Каліноўскага]] прынялі прысягу, тэкст якой заканчваўся словамі «Жыве Беларусь!»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31771520.html Батальён беларускіх добраахвотнікаў імя Каліноўскага ўвайшоў у склад Узброеных сіл Украіны], [[Радыё Свабода]], 26 сакавіка 2022 г.</ref>. == Гл. таксама == * [[Бел-чырвона-белы сцяг]] * [[Пагоня]] * [[Слава Украіне!]] * [[Жыве Беларусь (фільм)]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Беларускія лозунгі}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі Беларусі]] 44an0xgmdhirhz933w75eum6s8nqe4g 0 157991 5177501 4616400 2026-08-08T12:13:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177501 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Другавіты {{вымер}} | image = [[Выява:Seal of a judge of the Drougoubites.jpg|250px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Пячатка з судом другавітаў, XI ст.<small> | poptime = | popplace = [[Македонія (зямля)|Македонія]] | langs = [[Славянскія мовы|славянская]] | rels = [[політэізм]] | related = магчыма [[дрыгавічы]] }} '''Другаві́ты''' ({{lang-el|Δραγοβῖται}}, таксама распаўсюджаны назвы '''драгавіты''', '''драгувіты''', '''другавічы''' і інш.) — група [[славяне|славян]] (племя або аб'яднанне плямён) ва Усходняй і Паўднёвай [[Македонія (зямля)|Македоніі]] (тэрыторыя сучасных [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]]) у [[VII стагоддзе|VII]] — [[XII стагоддзе|XII]] стст. ==Гісторыя== Упершыню другавіты разам з іншымі [[славяне|славянскімі]] аб'яднаннямі ўзгадваюцца [[Візантыя|візантыйцамі]] пад [[616]] г. у сувязі з аблогай [[Салонікі|Салонікаў]]. Згодна тэксту "Цудаў Святога Дзмітрыя Салунскага", славяне былі накіраваны супраць Візантыі [[авары|аварамі]]. Другавіты і іх саюзнікі зрабілі [[лодка|лодкі]]-кадаўбы і на іх спустошылі ўзбярэжжа [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[востраў|астравоў]] [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] і толькі потым пачалі аблогу [[горад]]а. Славян узначальваў правадыр Хатун або Хацон (Χατουν), паходжанне якога не вядома. Аднак аблога скончылася беспаспяхова, а сам правадыр трапіў у палон. Другавіты таксама ўдзельнічалі ў аблозе Салонікаў у [[676]] — [[678]] гг. Відавочна, пасля паражэння ад візантыйцаў яны не пакінулі [[Македонія (зямля)|Македонію]] або зноў перасяліліся сюды да сярэдзіны [[IX стагоддзе|IX]] ст. У дачыненні да [[X стагоддзе|X]] ст., другавіты ўзгадваліся як жыхары зямель ад [[Горад Верыя|Верыі]] да [[Скоп’е|Скоп'я]]. У [[879]] г. было створана [[епіскап]]ства Другавіція (Δρουγουβιτεία). У [[XII стагоддзе|XII]] ст. прадстаўнікі другавіцкай царквы ўзгадваліся як пасланцы да [[катары|катараў]]. ==Дачыненне да царкоўнаславянскай мовы== Другавіты прысутнічаюць у дыскусіях вакол дзейнасці візантыйскіх [[праваслаўе|праваслаўных]] місіянераў [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]], якія стварылі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] на аснове славянскіх [[дыялект]]аў, распаўсюджаных каля [[Салонікі|Салонікаў]]. Паколькі другавіты ўзгадваюцца ў крыніцах як суседняе племя ў дачыненні да гэтага горада, то мяркуецца, што менавіта іх гаворка легла ў аснову царкоўнаславянскай. ==Другавіты і дрыгавічы== Некаторыя даследчыкі лічаць, што [[Македонія (зямля)|македонскія]] другавіты і [[славяне]]-[[дрыгавічы]], якія прыкладна ў той жа перыяд насялялі землі паўднёвай і цэнтральнай [[Беларусь|Беларусі]] маюць адзінае паходжанне. У [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|беларускай нацыянальнай гістарыяграфіі]] першым на падабенства іх назваў звярнуў увагу [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Ф. Доўнар-Запольскі]]. Хаця ні ў той, ні ў сённяшні час не існуе ніякіх [[археалогія|археалагічных]] і [[мовазнаўства|лінгвістычных]] пацверджанняў адзінага паходжання або блізкасці гэтых славянскіх аб'яднанняў, ён напроста атаясамляў іх і лічыў, што другавіты падобна іншым славянам паходзілі з тэрыторыі Беларусі і апынуліся на поўдні ў выніку міграцыі. Пазнейшыя гісторыкі адышлі ад [[тэорыя|тэорыі]] аб беларускіх землях як прарадзіме славян, аднак лічылі адзінства другавітаў і дрыгавічоў да [[Вялікае перасяленне народаў|эпохі перасялення народаў]] верагодным. [[М. І. Ермаловіч]] адкрыта выказваўся за ўжыванне агульнай назвы. Ён разгледзеў розныя формы напісання наймення другавітаў і прыйшоў да высновы: "''...больш правільнай формай гэтай назвы трэба лічыць «драгавічы». І вельмі шкада, што ў беларускай навуковай літаратуры ўкаранілася яўна няправільная форма «дрыгавічы»''". Супраць [[гіпотэза|гіпотэзы]] адзінага паходжання другавітаў і дрыгавічоў выступае частка даследчыкаў і папулярызатараў гісторыі, якія лічаць, што найменне славянскіх аб'яднанняў на тэрыторыі Беларусі паходзіць з [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моў]] ([[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М. М. Чарняўскі]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|У. А. Арлоў]] і інш.). Звычайна яны спасылаюцца на наяўнасць элементаў [[балты|балцкай]] [[культура|культуры]] ў дрыгавічоў. Але гэта таксама не з'яўляецца прамым доказам іх здагадкі. == Спасылкі == * [http://www.rulit.net/books/istoriya-belarusi-read-205892-2.html Митрофан Викторович Довнар-Запольский, История Беларуси] * [http://kamunikat.org/download.php?item=5521-4.pdf&pubref=5521 Ермаловіч Мікола, Старажытная Беларусь. Полацкі і навагародскі перыяды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825231120/http://kamunikat.org/download.php?item=5521-4.pdf&pubref=5521 |date=25 жніўня 2011 }} * [http://www.conflicts.rem33.com/images/Belarus/Arlou_1.htm У. Арлоў, БАЛТЫ АБО СЛАВЯНЕ?] * [http://jivebelarus.net/history/gistografia/primitive-society-on-belarus-territory.html?page=3 М. Чарняўскі, Першабытнае грамадства на тэрыторыі Беларусі] * [http://www.russika.ru/ef.php?s=2603 Славяне в Византии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150928160651/http://www.russika.ru/ef.php?s=2603 |date=28 верасня 2015 }} * [http://historylib.org/historybooks/Sergey-Alekseev_Slavyanskaya-Evropa-V-VIII-vekov/52 Сергей Алексеев, Славянская Европа V—VIII веков] * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Byzanz/VII/600-620/Dimitr_Solun/frametext.htm ЧУДЕСА СВ. ДИМИТРИЯ СОЛУНСКОГО] * [http://books.google.by/books?id=rcFGhCVs0sYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Florin Curta, The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region] {{Славянскія плямёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія плямёны]] [[Катэгорыя:Візантыя]] 6xmm89n5s5zm7vqu6rghxpk12ma6ax6 0 160905 5177618 5177258 2026-08-09T00:51:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177618 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Арцюх}} {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = Уладзімір | Маці = Таццяна | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1992 | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = Ганаровая грамата Навагрудскага раённага аддзела культуры за ўдзел у конкурсе чытальнікаў (1993) | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Зміцер Арцюх''', поўнае імя '''Дзмітрый Уладзіміравіч Арцюх''' (нар. {{ДН|2|3|1978}}, [[Рутка 2|Рутка-2]] Навагрудскага раёна) — беларускі паэт, журналіст, драматург, заснавальнік [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|паэтычнага тэатра «Арт. С»]] (разам з [[Аксана Спрынчан|Аксанай Спрынчан]]), член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]], кіраўнік відэаканала ПЖД.studio<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCJqVYtCWMzyaOro4SUvH8Yg|title=ПЖД.studio - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2023-11-28}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сялянскай сям’і. Скончыў Ваўкавіцкую сярэднюю школу (1995). Падчас вучобы працаваў над школьнай насценгазетай «Жыве Беларусь!», якую арганізаваў настаўнік матэматыкі і самадзейны кампазітар Гродзеншчыны [[Мікалай Балай]]. Першы верш «У лесе» быў напісаны з дапамогай Мікалая Балая і надрукаваны ў 1992 годзе адразу ў трох выданнях: раённай газеце «[[Новае жыццё (навагрудская раённая газета)|Новае жыццё]]», газеце «Піянер Беларусі» і часопісе «Работніца і сялянка». У 1995 годзе паступіў у [[Мінскі педагагічны каледж]], які скончыў у 1998 годзе. Атрымаў спецыяльнасць — настаўнік беларускай мовы і літаратуры, кіраўнік дзіцячай тэатральнай студыі. Супрацоўнічаў з кампазітарам Уладзімірам Сарокіным, ансамблем «[[Сябры]]», [[Алеся (спявачка)|Алесяй]], [[Ірына Дарафеева|Ірынай Дарафеевай]]. Скончыў кафедру радыё і тэлебачання факультэта журналістыкі [[БДУ]] (2003), магістратуру Расійскага Дзяржаўнага інстытута сцэнічных мастацтваў, факультэт майстэрства сцэнічных пастановак, курс Наталлі Скараход «Праектаванне спектакля. Драматургія» (2024). Працаваў карэспандэнтам Беларускага радыё (рэдакцыя грамадскіх і сацыяльна-эканамічных праграм) (1999—2000); на [[БТ]] рэдактарам у аддзеле рэпарцёраў, выпускаючым рэдактарам АТН (2000—2005); старшым карэспандэнтам у часопісе «Промышленная безопасность» (2005—2009); журналістам у Навагрудскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы (2009); кіраўніком беларускай здымачнай групы Амерыканскага дабрачыннага фонда «The Saviour» («Спас») (2008—2018), намеснікам рэдактара ў рэдакцыі партала obitel-minsk.by мінскага Свята-Елісавецінскага манастыра (2010—2015), рэдактарам Праваслаўнага партала Dei Verbo (2015—2019), рэдактарам інфармацыйнага партала МЛЫН.BY (2018—2020), журналістам Silamedia (2020—2022), педагогам у дзіцячым клубе «Вера і Анфіса» (2022—2023). Заснавальнік Паэтычнага тэатра «[[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]» і першы яго дырэктар (2006—2010). Жыве ў Мінску. == Творчасць == [[Файл:ZmicerArcuchARTs.jpg|thumb|right|300px|Зміцер Арцюх чытае свае вершы на 15-годдзі [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]].]] У творчасці Зміцера Арцюха можна вылучыць тры плыні: тэкставая, тэлевізійная і сцэнічная. Усе яны цесна пераплецены. 1992 год — пачаў літаратурную дзейнасць, надрукавалі першы верш «У лесе» адразу ў трох выданнях: газета «Піянер Беларусі», часопіс «Работніца і сялянка», раённая газета «Новае жыццё». У гэтым ж час пачынаецца журналісцкая і сцэнічная дзейнасць — друкуецца ў раёнцы, удзельнічае ў мастацкай самадзейнасці. 1993 год — узнагароджаны Ганаровай граматай Навагрудскага раённага аддзела культуры за ўдзел у конкурсе чытальнікаў. 1993—1995 год — рэдактар школьнай насценгазеты «Жыве Беларусь!» (куратар Мікалай Балай). 1995—1999 год — сябра літаратурнага аб’яднання «Першацвет» (кіраўнік [[Алесь Масарэнка]]); рэдактар газеты навучэнцаў Мінскага педагагічнага каледжа імя Максіма Танка «Крылы», якая друкавалася на старонках «Настаўніцкай газеты», рэдактар насценгазеты і радыёперадачы «Наша слова» (куратар Таццяна Замыслава). 1999 год (4 верасня) — у газеце «Новае жыццё» была апублікавана першая песня на словы Зміцера Арцюха, музыку Мікалая Балая «Развітанне з дзяцінствам». 2000—2004 год — супрацоўніцтва з кампазітарам Уладзімірам Сарокіным, ансамблем «Сябры», Ірынай Дарафеевай, стварэнне песень: «Мелодыя мая», «Рыжык», «Сталіца», «Ты паслухай», «Белита-Витекс — золотой дуэт», «Магистраль» і іншых. 2000 год — Навагрудская раённая бібліятэка выдае інфармацыйна-бібліяграфічны даведнік «Маладыя таленты Навагрудчыны», у які ўваходзяць звесткі і пра Зміцера Арцюха. 2001 год — у эфір навін на Беларускім тэлебачанні выйшаў першы рэпартаж пра падрыхтоўку да сяўбы ў Крупскім раёне. 2001—2003 год — сябра літаб’яднання «Вуліца летуценнікаў» факультэта журналістыкі БДУ (кіраўнік [[Таццяна Дасаева]]). 2002—2006 — сябра суполкі маладых творцаў «Літаратурны квартал», (са студзеня 2004 — «Літаратурнае прадмесце»). Кіраўнікі [[Віктар Шніп]] і [[Людміла Рублеўская]]. 2004—2007 год — удзел у фестывалі беларускай паэзіі і песні «Ракуцёўскае лета-2004»; некалькі вершаў перакладзены на балгарскую мову. Зборнік «Среща с пролетта»; журналісцкае супрацоўніцтва з тэлепраграмамі «Справы сямейныя», «Добрай раніцы, Беларусь», газетамі «Мінскі мерадыян», «Вести Первомайского района», «Раніца», «Железнодорожник Беларуси», часопісам «Энергетическая стратегия». 2005 год — пачатак штогадовых літаратурна-музычных імпрэз «Творчыя сустрэчы на Радзіме»; падрыхтоўка і правядзенне літаратурнага конкурсу і вечарыны да стагоддзя з дня выхаду кнігі Цёткі «Хрэст на свабоду» (бібліятэка імя Цёткі ў Мінску). 2005—2006 год — аўтар рубрыкі «Моладзь ідзе» на старонках газеты «Літаратура і мастацтва». Арганізатар прома-акцыі з нагоды дня нараджэння рубрыкі. Сааўтар рубрыкі «Паэтычны чацвер» у газеце «Голас Радзімы». 2006—2010 год — заснавальнік Паэтычнага тэатра «Арт. С», першы яго дырэктар, вядучы аўтарскага літаратурна-музычнага праекта «Стары Новы год у Цёткі». За перыяд дырэктарства здзейсніў пастаноўкі несапраўдных спектакляў: «Паўлінка, яе ўнук Сымон… Сустрэча праз гады» (у галоўнай ролі Народная артыстка Беларусі [[Марыя Захарэвіч]]), «Нібы ў Міцкевічавым сне» (у галоўнай ролі Людміла Баяўчук), «Ну й „Залёты“ ў „Пінскай шляхты“» (у галоўнай ролі народная артыстка Беларусі Марыя Захарэвіч); правёў вечарыну памяці Яўгеніі Янішчыц «Краю блаславёнага дачка»; быў сувядучым шматсерыйнага праекта «12 сузор’яў»; наладзіў супрацоўніцтва з Сацыяльным аддзелам Мінскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы і падрыхтаваў сумесны праект «А верш імкнецца да нябёсаў», у межах якога неаднаразова праходзілі імпрэзы «Мама», «Пад крылом нябеснага анёла», «Мой родны кут». 2006 год — Навагрудская раённая бібліятэка выдае кнігу пра Змітра Арцюха «Лірычныя мроі»; 6 кастрычніка ў Паэтычным тэатры «Арт. С» ладзіцца прэзентацыя кнігі «Вясна ў кароткім паліто…» 2006—2009 год — сааўтар рубрыкі «Максіма маладых» у газеце «Культура»; аўтар рубрыкі «Паэтычны букет» у часопісе «Промышленная безопасность». 2006—2008 год, — неаднаразовыя выступленні ў дзіцячых бібліятэках № 2, 11, у сярэдняй школе № 98, бібліятэках № 5, 7, 14, 19, школе-інтарнаце № 3, на журфаку БДУ, у Нацыянальнай бібліятэцы, музеі Максіма Багдановіча і філіяле «Беларуская хатка» (Мінск); удзел у свяце беларускай паэзіі і музыкі «Ракуцёўскае лета-2007». 2008 год — гастролі-экскурсія Паэтычнага тэатра «Арт. С» у Навагрудак з правядзеннем іпрэзы «Са сталіцы ў сталіцу» у Доме-музеі Адама Міцкевіча; у вёску Салтанаўшчына Нясвіжскага раёна з правядзеннем імпрэзы «А верш імкнецца да нябёсаў…» у праваслаўным лагеры; разам з Аксанай Спрынчан правёў свята беларускай паэзіі і песні «Ракуцёўскае лета-2008». 2009 год — удзел у літаратурных святах у Вязынцы, Ракуцёўшчыне, Цэнтральным дзіцячым парку імя Горкага ў Мінску; зладзіў прэзентацыю дакументальнага фільма «Навагрудская Галгофа». 2014—2017 год — на праваслаўным тэлеканале «Союз» выходзіла праграма «Монолог», кіраўніком якой быў Зміцер Арцюх. 2015 год — пачатак супрацоўнітва з кампазітарам Сяргеем Фадзеевым (Аўстрыя), скрыпачкай і вакалісткай Юліяй Лебядзенка (Аўстрыя). Стварэнне песень: «Настоящий друг», «Дождь», «Музыка весны», «Вечное лето», «Любви простуда», «Не отвечу», «Лесные концерты», «Ты не любишь меня». Стварэнне відэаканала на Ютуб, які пазней стане называцца ПЖД.studio. 2015—2016 год — супрацоўніцтва з кампазітарам Галінай Кутас і эстраднай студыяй «Імпэт» ([[Ілья|г.п. Ілля]]), запіс песні «На скрыжаванні»; удзел у фестывалі праваслаўнай культуры «Кладзезь» з выступамі ў гарадах Старыя Дарогі, Орша, Дзяржынск, Карэлічы. 2016 год (3 сакавіка) — у Паэтычным тэатры «Арт. С» ладзіцца прэзентацыя кнігі «На скрыжаванні»; удзел у 19 Праваслаўным маладзёжным фестывалі «Братья»; свяце паэзіі і песні «Ракуцёўскае лета-2016». 2017 год — арганізацыя праекта «Велікодныя сустрэчы»; удзелу ў духоўна-асветніцкай экспедыцыі «Дарога да святыняў»; 20 ліпеня зладзіў паэтычна-мастацкі канцэрт «Пад ліпеньскім дажджом» у Мінскім раённым цэнтры культуры; публікацыя вершаў у рускамоўным літаратурным часопісе Германіі «EDITA» (пераклады Глеба Пудава); 6 снежня прыняты ў Саюз пісьменнікаў Беларусі. 2018 год — арганізацыя і правядзенне паэтычна-мастацкага канцэрту «Сустрэча на Стрэчанне» ў горадзе Лагойску. 2020 год — фільм «Пресвитер Бродецкий» адзначаны дыпломам «За найлепшую гукарэжысуру» на Міжнародным кінафестывалі «Покров» у Кіеве (Украіна). 2023 год — запісана песня «Будзь са мною» на словы Змітра Арцюха. Кампазітар Сяргей Харэвіч, спявачка Вольга Шаўчэнка. У розны час друкаваўся ў часопісах «[[Першацвет]]», «[[Алеся (1924)|Алеся]]», «[[Маладосць]]», «[[Полымя]]», «Нёман», «Врата Небесные», газетах «[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]]», «[[Голас Радзімы]]», перыядычным друку, калектыўных зборніках «[[Літаратурны квартал]]», «[[Дзень паэзіі]]», «[[Свет на дваіх]]» і іншых. == Творы == === Літаратура === * Вясна ў кароткім паліто…: кніга вершаў [пад рэд. В. А. Шніпа]. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 78, [1] с. — (Дэбют). — ISBN 985-02-0855-4. * На скрыжаванні: кніга вершаў [пад рэд. Р. Ю. Малахоўскага]. — Мн.: Харвест, 2015. — 63 с. — (Маладая паэзія Беларусі). — ISBN 978-985-18-3802-4.<ref>{{cite web|lang=|url=https://zviazda.by/be/news/20230728/1690527979-litaraturnaya-karta-grodzenshchyny|title=Літаратурная карта Гродзеншчыны|author=Кастусь Лешніца|date=2023-07-28|publisher=Звязда|accessdate=2023-11-28|archive-date=29 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129113135/https://zviazda.by/be/news/20230728/1690527979-litaraturnaya-karta-grodzenshchyny|url-status=dead}}</ref> === Тэлебачанне === * Новогрудская Голгофа: дакументальны фільм [рэжысёр Святлана Дземчанка]. — Інфармацыйнае агенцтва Беларускай Праваслаўнай Царквы, 2009. * По имени Детство: дакументальна-публіцыстычны цыкл з 10 серый — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2009—2016. * Благословение: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2010. * Иордан на Брайтоне: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2010. * Я встал и пришел: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2010. * С днём рождения, Саша!: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2011. * В четырёх стенах: тэленарыс — Амерыканскі дабрачынны фонд «The Saviour», 2011. * В одиннадцатом часу: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2013. * Я здесь: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2014. * Изо Льда: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2015. * Как мы встречали Ирину Муравьеву: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2016. * Падая — поднимайся!: тэленарыс — партал obitel-minsk.by, 2016. * Вяртайся дахаты: мастацкі мініфільм — партал obitel-minsk.by, 2017. * Пад ліпеньскім дажджом: канцэрт — ТГ «Імпрэза» для праваслаўнага тэлеканала «Союз», 2017. * Пресвитер Бродецкий: тэлефільм — Оноре. ТВ, 2020. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{НК}} == Спасылкі == * http://art-s.by/udelniki-zmiter-artsuh.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160121144154/http://art-s.by/udelniki-zmiter-artsuh.html |date=21 студзеня 2016 }} * http://kamunikat.org/Arciuch_Zmicier.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305144612/http://kamunikat.org/Arciuch_Zmicier.html |date=5 сакавіка 2016 }} * https://www.facebook.com/dmitri.artuh * https://vk.com/id142411258 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Арцюх Зміцер}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 8hqeqarp2pcrvok4wk4on3ucw6gtwbw 0 164034 5177615 5080669 2026-08-09T00:42:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177615 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Zlango''' — гэта піктаграфічная мова для карыстальнікаў [[SMS]]. Злэнга з'яўляецца працягам развіцця графічных [[піктаграма|піктаграм]], у якіх прапанаваны не толькі спецыяльныя знакі прыпынку, але і магчымасць іх свабодна камбінаваць з вольным ходам думкі, згодна з агульнымі правіламі будоўлі сказа. == Развіццё == Злэнга быў распрацаваны ў 2003 годзе аднаіменным ізраільскім прадпрыемствам Zlango. Дадзеная назва паходзіць ад англійскага [[слэнг]], жаргон ці размоўная мова<ref>[http://www.utro.ru/news/2006/08/24/577597.shtml utro.ru:] SMS-"новамова" адвучыць думаць</ref>. == Структура мовы == * Выкарыстоўваюцца наглядна прапанаваныя піктаграмы. * 236 такіх піктаграм ужо выкарыстоўваюцца. * Сказы ў злэнга будуюцца вельмі проста і зразумела. * Злэнга распрацоўваюцца дзеля выкарыстання ў тэлекамунікацыі, і ў электроннай пошце. == Краіны == Злэнга выкарыстоўваецца перш за ўсё ў [[Ізраіль|Ізраіле]], [[Польшча|Польшчы]], і таксама на Карыбскіх астравах. Выкарыстоўванне ў [[Германія|Германіі]] пачалося нядаўна. Ва [[Украіна|Украіне]] паслугу на базе мовы прапаноўваецца аператар Кіеўстар абанентам тарыфаў DJUICE. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.zlango.com Zlango web site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210211022153/http://www.zlango.com/ |date=11 лютага 2021 }} * [http://zlango.typepad.com Zlango blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190126185553/https://zlango.typepad.com/ |date=26 студзеня 2019 }} * [http://www.betabuzz.de/c/14/22/66/34/14226634.html Zlango] {{Штучныя мовы}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт]] [[Катэгорыя:Сотавая сувязь]] [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] 7vkwbl5tzistq6c9danemhcecqggkb8 0 171008 5177554 5135222 2026-08-08T16:44:16Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5177554 wikitext text/x-wiki {{Пераклад Бібліі | назва = Біблія | выява = | поўная назва = Пераклад Бібліі Беларускага біблейскага таварыства | іншыя назвы = | скарачэнне = | мова перакладу = [[Беларуская мова|беларуская]] | публікацыя_СЗ = | публікацыя_НЗ = | публікацыя_цалкам = [[2012]], [[2017]] | неканон = [[Першая кніга Макавеяў|1-я]] і [[Другая кніга Макавеяў|2-я Макавеяў]], [[Кніга Прамудрасць Ісуса Сірахава]], [[Кніга Тавіта|Тавіт]], [[Кніга Юдзіф|Юдзіф]], [[Кніга прарока Баруха|Кніга Баруха]] (толькі ў выданні 2012 года) | аўтар = [[Уладзіслаў Чарняўскі]]/[[Беларускае біблейскае таварыства]] | крыніца перакладу = [[Вульгата]], [[Біблія Тысячагоддзя]] | мова крыніцы = | тып перакладу = | выдавецтва = | тыраж = | канон = каталіцкі | спасылка = https://bible.by/bvc-2012/ | Рд1:1-3 = <small>Спачатку стварыў Бог неба і зямлю. Зямля была пустая і неабжытая; і цемра над абліччам бяздоння, і Дух Божы ўзносіўся над водамі. І сказаў Бог: «Хай станецца святло!» І сталася святло.</small> | Пс1:1-2 = <small>Шчасны чалавек, які не ідзе за парадай бязбожных, і на дарогу грэшнікаў не ступае, і не сядзіць у зборышчы насмешнікаў, але ў законе Божым воля яго, і пра закон Яго разважае ён днём і ноччу.</small> | Ян3:16 = <small>Бо так палюбіў Бог свет, што Сына Свайго Адзінароднага даў, каб кожны, хто верыць у Яго, не памёр, але меў жыццё вечнае.</small> | 2Цім3:16-17 = <small>Усё Пісанне натхнёна Богам і карыснае для навучання, дакору, выпраўлення і ўзгадавання ў справядлівасці, каб дасканалым быў чалавек Божы, настаўленым на ўсякае добрае дзеянне.</small> }} '''Перакла́д Белару́скага бібле́йскага тавары́ства''' — поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|пераклад Бібліі на беларускую мову]], выдадзены [[Беларускае біблейскае таварыства|Беларускім біблейскім таварыствам]] у [[2012]] годзе. Пераклад створаны на аснове рукапісаў [[Каталіцтва|каталіцкага]] [[святар]]а [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]]. == Гісторыя == У 1995—1998 гадах [[Уладзіслаў Чарняўскі]] перадаў рукапісы свайго перакладу Бібліі [[Антоні Бокун|Антонію Бокуну]], цяпер пастару пратэстанцкай царквы «[[Ян Прадвеснік, царква|Ян Прадвеснік]]». У яго апрацоўцы выйшлі «[[Кніга Быццё]]» (1997), «[[Новы Запавет]]» (1999) і [[Пяцікніжжа Майсеева|Пяцікніжжа]] (2002)<ref name="bartnicki75291">{{Спасылка|аўтар = а. Сяргей Сурыновіч.|год = 7 красавіка 2012|url = https://bartnicki.livejournal.com/75291.html|загаловак = Біблія, што зачыніла стагоддзе…|выданне = Блог Сяргея Сурыновіча|выдавецтва = [[LiveJournal]]|дата = 20 лістапада 2021}}</ref>. Далей Антоній Бокун дапамог наладзіць кантакты прадстаўнікоў Беларускага Біблейскага таварыства з ксяндзом Чарняўскім. Пазней да гэтай справы далучыліся айцец [[Андрэй Абламейка]] і айцец [[Сяргей Гаек]]<ref>{{Спасылка|аўтар = Сяргей Абламейка.|год = 29 снежня 2001|url = http://archive.svaboda.org/programs/symbal/2001/12/20011229045622.asp|загаловак = Які будзе лёс перакладу Бібліі айца Уладзіслава Чарняўскага?|выданне = Сімвал веры|выдавецтва = [[Радыё «Свабода»]]|дата = 20 лістапада 2021}}</ref>. Незадоўга да сваёй смерці, пры канцы 2001 года, Уладзіслаў Чарняўскі перадаў Біблейскаму таварыству правы на выданне ўласных рукапісаў. Даследчыкі таварыства распачалі іх дапрацоўку і набор, і ўжо ў 2003 годзе выйшла новае выданне Новага Запавету. Цягам наступных гадоў вялася праца па рэдагаванні тэксту поўнай Бібліі, да якой былі прыцягнуты навукоўцы-лаціністы [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]] і [[Таццяна Федасеева]]. Падчас іх працы тэкст Чарняўскага звяраўся з [[Новая Вульгата|Новай Вульгатай]], быў набліжаны да сінадальнага перакладу і пазбавіўся дыялектызмаў з гаворак Гарадзеншчыны і Валожыншчыны, дзе Уладзіслаў Чарняўскі нарадзіўся і пражыў значную частку жыцця<ref name="bartnicki75291" />. Выданне поўнай Бібліі паводле тэксту Уладзіслава Чарняўскага адбылося напачатку 2012 года. Пераклад Біблейскага таварыства стаў першым беларускім выданнем, якое мае спасылкі на паралельныя месцы ў Бібліі і карты тагачасных дзяржаў і мясцовасцей; тэкст у квадратных дужках, які, хоць і адсутнічае ў старажытных грэчаскіх рукапісах Новага Запавету, аднак утрымліваецца ў г. зв. «Тэкстах большасці»; у канцы дададзены невялічкі тлумачальны слоўнік паняццяў, якія могуць быць незразумелыя сучаснаму чытачу. Назвы, нумарацыя і размяшчэнне кніг Бібліі пададзеныя паводле заходняй традыцыі; нумарацыя псальмаў падвойная: у дужках падаецца нумар паводле [[Септуагінта|Септуагінты]]<ref>{{Спасылка|год = 14 красавіка 2012|url = https://www.jesuschurch.by/cjc1627.html|загаловак = Издана первая Библия на современном белорусском языке|выданне = Грамадства|дата = 20 лістапада 2021|мова = ru}}</ref>. Версія Чарняўскага змяшчае больш беларускіх паняццяў, азначэнняў, канструкцыяў у параўнанні з іншымі «апалячанымі» каталіцкімі перакладамі<ref name="pravenc18">{{Спасылка|аўтар = А. А. Турилов.|год = 2 верасня 2009|url = http://www.pravenc.ru/text/209473.html#part_18|загаловак = БИБЛИЯ. IV. ПЕРЕВОДЫ. На славянские языки. Белорусский |выданне = Православная энциклопедия|выдавецтва = Церковно-научный центр «Православная Энциклопедия»|дата = 20 лістапада 2021|мова = ru}}</ref>. Варыянт перакладу Біблейскага таварыства крытыкуе каталіцкі святар [[Яўген Бартніцкі|Сяргей Сурыновіч]], які таксама займаецца праблематыкай беларускіх перакладаў Бібліі. Хібамі выдання ён лічыць непаслядоўнасць транслітарацыі і перакладу ўласных імёнаў і геаграфічных назваў, а таксама пазбаўленне перакладу індывідуальнасці з-за залішняга выкарыстанне літаратурнай лексікі (у адрозненне ад гутарковай мовы ксяндза Чарняўскага) і, як вынік, ускладненне чытання канчатковага варыянту тэксту<ref name="bartnicki75291" />. == Выданне 2017 года == Да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання выйшла ''«Біблія кананічная. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў»'' пад навуковай рэдакцыяй Жанны Некрашэвіч-Кароткай і Джона Элволда.<ref>https://kamunikat.org/?pubid=58399</ref> Пры падрыхтоўцы да новага выдання рэдакцыйным аддзелам Біблейскага таварыства была зроблена вялікая праца па выпраўленню і ўдакладненню перакладу. [[Другакананічныя кнігі]] не былі ўключаны ў выданне. == Бібліяграфія == * {{Кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Кніга Роду: Біблія / пер. айца Уладзіслава Чарняўскага МІС |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Унія |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = 78 |серыя = |isbn = 985-6370-02-7 |тыраж = 1000 }} * {{Кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Біблія : Пяцікніжжа / пер. [з лацін.] У. Чарняўскага ; пад рэд. С. Акіньчыца |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Юніпак |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 249 |серыя = |isbn = 985-6418-43-7 |тыраж = 300 }} * {{Кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Новы Запавет / [Літ. апрацоўка тэкста А. Бокуна; Пер. на беларус. Ул. Чарняўскага; Навук. рэд. пер. Ж. Некрашэвіч-Кароткая |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Біблейскае таварыства |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = 301, [1] |серыя = |isbn = 985-6183-03-0 |тыраж = 3000 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bvc-2012/ Выданне 2012 года] * [https://bible.by/bvc-2017/ Выданне 2017 года] {{Бібліяінфармацыя}} {{Беларускія пераклады Бібліі}} {{DEFAULTSORT:Пераклад Бібліі Беларускага біблейскага таварыства}} [[Катэгорыя:Пераклады Бібліі]] [[Катэгорыя:Кнігі 2012 года]] [[Катэгорыя:Кнігі 2017 года]] m59i54roke9190xw50d2907cl0eir4f 0 176080 5177721 4428492 2026-08-09T09:23:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177721 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Канстанцін III | арыгінал імя = {{lang-el|Κωνσταντίνος Γ' Ηράκλειος}}, {{lang-la|Flavius Heraclius Constantinus}} | пасада = [[Візантыйскія імператары|Візантыйскі імператар]] | сцяг = | выява = Solidus-Heraclius-sb0764.jpg | апісанне выявы = Манета, на якой намаляваны [[Іраклій I]] і яго сыны: Канстанцін III і [[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іраклон]] | веравызнанне = [[Праваслаўе]] | перыядпачатак = [[11 лютага]] [[641]] | перыядканец = [[24 мая]] [[641]] | суправіцель1 = [[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іраклон]] | суправіцель1перыядпачатак = [[11 лютага]] [[641]] | суправіцель1перыядканец = [[24 мая]] [[641]] | папярэднік = [[Іраклій I]] | пераемнік = [[Канстант II]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | у шлюбе = | дзеці = }} {{цёзкі|Канстанцін III}} '''Канстанцін III''' (ці I, калі лічыць з часу падзення [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]) — візантыйскі імператар (люты — май [[641]]), сын імператара [[Іраклій I|Іраклія]] ад яго першага шлюбу і, такім чынам, законны спадчыннік свайго бацькі. Неўзабаве пасля нараджэння Канстанціна [[Еўдакія, жонка Іраклія I|яго маці]] памерла ([[612]]), і Іраклій, які знаходзіўся яшчэ ў росквіце гадоў, ажаніўся зноў са сваёй пляменніцай Марцінай, парушыўшы гэтым законы дзяржаўныя і царкоўныя і выклікаўшы нянавісць падданых такім кровазмяшальным шлюбам. Незадаволенасць народа была накіравана і супраць Марціны, якая, пасля нараджэння сына [[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іраклона]], жадала для яго ўлады. Канстанціну, па патрабаванні бацькі, прыйшлося пагадзіцца падзяліць уладу са зборным братам ([[638]]). Адразу ж пасля смерці Іраклія ([[11 лютага]] [[641]] г.) яго ўдава была вымушана бегчы. Канстанцін стаў адзінаўладным манархам, але яго хваравітасць павялічвалася з кожным днём; ён памёр [[25 мая]] [[641]]. Яго смерць была прыпісана Марціне. У імперыі адбыўся пераварот, і ўлада была перададзена на карысць непаўналетніх дзяцей Канстанціна (гл. [[Канстант II]]). == Дзеці == * [[Канстант II]], Феадосій, Manyanh {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm Канстанцін III Іраклій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000826215419/http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |date=26 жніўня 2000 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Константин III}} {{Імператары Візантыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Візантыйскія імператары VII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Дынастыя Іраклія]] 0ih0fi0tbao7hkdr11ex4jukdfxfkzy 0 187256 5177567 5164654 2026-08-08T18:19:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177567 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Жарабковічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Жарабковіцкі }} '''Жарабко́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žarabkovičy}}, {{lang-ru|Жеребковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|access-date=|archive-date=27 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240427213430/https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|url-status=dead}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на рацэ [[Шавялёўка|Шавялёўцы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], чыгуначная [[Жарабковічы (прыпыначны пункт)|станцыя]] на лініі [[Асіповічы I]] — [[Русіно (станцыя)|Русіно]], праз аграгарадок праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|103}} [[Клецк]]—Ляхавічы. == Назва == Паходзіць напэўна ад мянушкі ''Жарабок'' (Жеребокъ) і вытворнага ад яе патроніма — імя па бацьку, пазней прозвішча. Цяпер болей вядомы версіі з [[Народная этымалогія|народнай этымалогіі]], адна выводзіць назву ад дзеяслова ''«жарабіць»'', які на мясцовай гаворцы значыць «выпас быдла», другая — ад коней, якіх тут быццам гадавалі для княжацкіх патрэб, калі паселішча належала [[Радзівілы|Радзівілам]]. Назва аднак вядома з часоў, калі цяперашняй мясцовай гаворкі пэўна яшчэ не было і да 14-гадовага перыяду належнасці паселішча [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], пра развітую конегадоўлю тут таксама няма звестак. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напісанне ў першым упамінанні [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]] — ''Жеребковичи''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} — С. 209.</ref>. Вядомы прынамсі з 1440—1447 года ў [[Клецкае княства|Клецкай воласці]], нададзеныя ''Григореви Петрищу'' (Рыгору Пятрышчу або Пятрышчу Рыгоравічу). Тады ж тры «чалавекі» — Васіль, сын яго Андрэй і Хадот, «у Жеребковичох» нададзены і нейкаму Пішчыку. Перад тым Рыгору Пятрышчу з Клецкай воласці былі нададзены шэсць «чалавек» [[Бортніцтва|бортнікаў]] — Дзямід, два Дабарэвічы, Палаўчын, Клімец і Трунец. Неўзабаве Пятрышча з братам таксама з Клецкай воласці атрымаў яшчэ Мірашава «месца» (напэўна, былы маёнтак нейкага Міраша), Левановічы і Цыцкавічы (напэўна, «чалавекі» з сем’ямі)<ref>LM № 3 (1440—1498). — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. — P. 56.</ref>. Да 1450-х гадоў Жарабковічы і [[Старыя Ляхавічы|Ляхавічы (напэўна, Старыя)]], належалі ўжо валынскаму баярыну Дзяніску Мукасеевічу, які памяняў іх з панам [[Івашка Ільініч|Іванам Іллінічам]] на яго замак [[Вільгір|Вельгар]] з «местам» і некалькімі «прыселкамі» ў Луцкім павеце<ref>''Собчук В. Д.'' Від коріння до крони : дослідж. з історії князів. і шляхет. родів Волині ХV — першої половини ХVII ст. — Кременець: [Кременец.-Почаїв. держ. іст.-архітектур. заповідник], 2014. — 506 c. : табл. — С. 179, заўв. 7.</ref>. Потым Жарабковіцкі маёнтак перайшоў як спадчына да пана [[Юрый Іванавіч Ільініч|Юрыя Іллініча]]. У 1525 годзе канцлер [[Альбрэхт Гаштольд]] аспрэчыў правы Іллініча на ўваходы ў пушчу Лесішча, якая паводле слоў Гаштольда належала да яго Ляхавіцкага маёнтка, у тым жа годзе ён нават забраў Жабрабковіцкі маёнтак у Іллініча. Загадам караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] маёнтак вернуты, а Гаштольд абавязаны кампенсаваць шкоды<ref name=":0">''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў… — С. 234.</ref>. Неўзабаве Юрый Іллініч памёр, пры падзеле яго спадчыны ў 1527 годзе Жарабковічы атрымаў сярэдні сын [[Станіслаў Юр’евіч Іллініч|Станіслаў]] і далучыў як «дварэц» да свайго Мірскага маёнтка. Правы Станіслава на Жарабковічы пацвердзіў гаспадар. Пасля смерці Станіслава ў 1531 годзе маёнтак перайшоў да старэйшага брата [[Ян Юр’евіч Іллініч|Яна]], які ў 1532 годзе прадаў Жарабковічы разам з маёнткам Малкава [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] за 1500 [[Капа (лікавая адзінка)|коп]] [[Грош|літоўскіх грошаў]]<ref name=":0" />. У 1537 годзе з дазволу бацькі [[Станіслаў Гаштольд]] запісаў Ляхавіцкі маёнтак з «дваром» Жарабковічы як [[Вена (права)|вена]] сваёй жонцы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Пасля смерці Станіслава ў 1542 годзе род [[Гаштольды|Гаштольдаў]] згас і іх асноўныя ўладанні як вымарачныя перайшлі на вялікага князя, гэта значыць дзяржаве<ref name="atlas1" />. Вяноўныя ж маёнткі засталіся Барбары, якая ў 1547 годзе ўзяла шлюб з каралём [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля смерці Барбары ў 1551 годзе яе маёнткі перайшлі ў асабістае ўладанне Жыгімонта Аўгуста. Кароль аддаваў Ляхавіцкае староства ў дзяржанне за пазыкі, першым дзяржаўцам быў [[Рыгор Грынькавіч Валовіч|Рыгор Валовіч]] (згадваецца ў снежні 1556). Ад 8 мая 1561 года<ref>Акты Виленской археографической комиссии: Том XXII. Акты Слонимского земского суда. — Вильна, 1895. — 535 с.</ref> за пазыку 3000 коп грошаў дзяржаву з дварамі Ляхавічы, Старыя Ляхавічы і Жарабковічы атрымаў [[Іван Аляксандравіч Солтан|Іван Солтан]]. Пры Солтане ў Ляхавіцкіх ўладаннях гаспадарскім рэвізорам Андрэем Ільгоўскім праведзена [[валочная памера]], матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украіны ў Кіеве|ЦДГАУК]]<ref>ЦДIАУК, ф. 1 (Скарб коронний), оп. 1, спр. 2, арк. 334—359 зв.; Паводле: ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref>. Цягам ліпеня 1566 — снежня 1567 года, нягледзячы на супраціўленне Солтана, дзяржава яму была заменена, а Ляхавіцкая нададзена за службу «до двух животовъ» [[Уладзімір Сямёнавіч Забалоцкі|Уладзіміру Забалоцкаму]] і яго жонцы з правам на 6000 коп грошаў. У канцы 1569 — пачатку 1570 года загадам гаспадара Дзмітрам Сапегам і Вацлавам Шушынскім праведзена рэвізія, матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]]<ref>НГАБ. КМФ-18, воп. 1, спр. 48, арк. 356 адв. — 357 адв.; Паводле: ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста…</ref>. Ужо ў 1569—1571 гадах кароль забраў Ляхавіцкую воласць і ў Забалоцкага, каб абмяняць ''«замак Ляхавічы, двор Жарабковічы ў Навагародскім павеце, места Батокі, двор [[Крэтынга|Крэцінку]], 50 валок ў воласці Палангенскай у зямлі Жамойцкай»'' з віленскім кашталянам [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Янам Хадкевічам]] на яго ''«дзедзічныя маёнткі Свіслач, двор Грынкі, Янава, Валкаўшчызна»'' і Абчоўскую пушчу ў Ваўкавыскім павеце{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}<ref>''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref><ref>''Довнар-Запольский М. В.'' Государственное хозяйство… — С. 151—152. (са спасылкай: Кн. Зап. Лит. LIV, л. 63 и сл.)</ref>. Пасля 1567 года ў [[Новагародскі павет|Новагародскім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]<ref name="atlas1" />. Пасля смерці ў 1621 годзе [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]], у маі 1623 годзе яго ўладанні падзелены паміж спадчыннікамі — Ляхавіцкі маёнтак атрымала дачка Ганна Схаластыка, жонка [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава Сапегі]], пасля яе смерці ў 1625 годзе ўласнасць перайшла да [[Сапегі|Сапегаў]]. Пасля смерці [[Ежы Феліцыян Сапега|Ежы Феліцыяна Сапегі]] ў 1750 годзе, спадчыннікі спрабавалі выплаціць пазыкі і захаваць маёнтак, але ўрэшце ў 1760 годзе прадалі польнаму гетману [[Міхал Юзаф Масальскі|Міхалу Юзафу Масальскаму]]. У рэестры названы самі Ляхавічы і фальваркі Старыя Ляхавічы, Ажэвічы, Жарабковічы, Зубялевічы, Голдавічы, Мыслабаж, Літва і Вадзяжым. У 1775 годзе, праз стратэгічнае становішча Ляхавічаў, маёнтак цалкам перайшоў да дзяржавы, але ў 1790 годзе рашэнне скасавана і ўладанні вернуты [[Масальскія|Масальскім]]. Ад 1791 года, паводле новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, аказаліся ў [[Случарэцкі павет|Случарэцкім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. === Расійская імперыя === [[Файл:Stanisłaŭ Kazimier Kasakoŭski. Станіслаў Казімер Касакоўскі (XIX).jpg|міні|Партрэт [[Станіслаў Казімір Касакоўскі|Станіслава Казіміра Касакоўскага]] (1837—1905), ардыната Ляхавіцкага графства, у тым ліку ўладальніка Жарабковічаў у 2-й палове XIX — пачатку XX стагоддзяў.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскім павеце]] Мінскага намесніцтва. У 1793 годзе Ляхавіцкае графства перайшло ва ўладанне графаў [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У складзе графства між іншых былі фальварак Жарабковічы (уключаў вёскі [[Зарытава]], [[Падлессе (Ляхавіцкі раён)|Падлессе Жарабковіцкае]]) і фальварак [[Гулічы]] (уключаў саму вёску Жарабковічы). Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) і адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] (1796) у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля 1861 года ў [[Ляхавіцкая воласць|Ляхавіцкай воласці]] Слуцкага павета. У 1876 годзе фальваркам Жарабковічы валодаў граф [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Станіслаў Станіславаў Касакоўскі, валодаў пасля пераходу спадчыны з 1873 года{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=78}}. === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] вёска ў прыфрантавой паласе, у лютым—снежні 1918 года пад акупацыяй войскаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Ляхавіцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. З чэрвеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У другой палове ліпеня 1920 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй, з другой паловы верасня — у кастрычніку зноў пад уладай Польшчы. ==== Пад уладай Польшчы ==== Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе Ляхавіцкай гміны [[Баранавіцкі павет (1919—1940)|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як [[Заходняя Беларусь]]. У вёсцы дзейнічала польская школа. У 1926 годзе ў вёсцы закладзены гурткі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), адкрыта беларуская бібліятэка{{sfn|Наша праўда|1927|с=3}}. У жарабковіцкі гурток БСРГ уваходзілі 42 сябры, старшынёй быў Дзмітрый Сільвестравіч Казаноўскі, сакратаром — Андрэй Емяльянавіч Глобаж, касірам — Фёдар Емяльянавіч Ждановіч{{Sfn|Памяць|1989|с=158}}. Жарабковіцкі гурток ТБШ аб’ядноўваў 12 чалавек, адначасова ўсе яны былі сябрамі БСРГ. Старшынёй гуртка быў Міхаіл Паўлавіч Новік, сакратаром — Сцяпан Паўлавіч Казаноўскі, касірам — Іван Андрэевіч Казаноўскі{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1926 годзе сяляне падалі дэкларацыю аб пераўтварэнні польскай школы ў беларускую{{sfn|Наша праца|1927|с=4}}, у выніку ўлады дазволілі выкладаць беларускую мову як прадмет, аднак на пасаду выкладчыка быў прызначаны [[Асаднікі|асаднік]]{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. Урокі беларускай мовы супадалі з урокамі закону божага, а дзеці часцей наведвалі ўрокі беларускай мовы, праз што яе выкладанне пазней забаранілі{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Некаторыя жыхары Жарабковічаў выступалі як артысты-аматары ў тэатральных пастаноўках, якія ладзіла ТБШ{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1928 годзе ў вёсцы была створана ячэйка [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), старшынёй якой стаў былы сябра гуртка БСРГ Андрэй Емяльянавіч Глобаж{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Таксама ў 1928 годзе навучэнцы [[Клецкая гімназія|Клецкай гімназіі]] Аляксей і Мікалай Грамакі стварылі ў вёсцы арганізацыю [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі|Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ){{Sfn|Памяць|1989|с=161}}. У 1930-х гадах у вёсцы дзейнічала [[Кааперацыя|кааперацыйнае]] таварыства «Змаганне»{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. У 1930 годзе ў дзень выбараў у сейм сябры КПЗБ і КСМЗБ арганізавалі ў вёсцы мітынг, на якім заклікалі галасаваць за [[Левыя (палітыка)|левых]] кандыдатаў{{Sfn|Памяць|1989|с=162}}. У 1933 годзе на год зняволення за «спеў камуністычных песень» былі асуджаны сяляне: Аляксей Раманюк, Міхась Зянюк, Міхась Войтуль, Аляксей Таранда, Міхась Яруць, Марыя Каляда і Вольга Ждановіч{{sfn|Беларуская крыніца|1933|с=3}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/253995/edition/242145|аўтар=|загаловак=Słowo. 1933, nr 300|год=1933-11-03|выданне=Biblioteka Jagiellońska, 3392 V czas.}}</ref>. У красавіку 1935 года ў сяброў КПЗБ і КСМЗБ вёскі Жарабковічы прайшлі масавыя вобыскі паліцыяй, праз дзень пасля допытаў у пастарунку і збіцця памёр камсамолец Анатоль Сяргеевіч Леваш, на ягоным пахаванні адбыўся масавы стыхійны мітынг{{Sfn|Памяць|1989|с=164}}. У 1935 годзе ў ветраку Праневічаў у Жарабковічах была створана падпольная друкарня КПЗБ{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. ==== БССР і незалежная Беларусь ==== 17 верасня 1939 года Жарабковічы [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняты]] Чырвонай Арміяй<ref name="atlas4.1">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 29.</ref>. 14 кастрычніка сялянскім камітэтам былі арыштаваны [[асаднікі]] Баляслаў Пік і Юзаф Прушынскі, пасля перадачы народнай міліцыі іх самасудна расстралялі<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/files/repression.pdf|загаловак=Масавыя рэпрэсіі ў СССР у гістарычных даследаваннях і калектыўнай памяці|адказны=Кандрацюк А., Смалянчук А|год=2018|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|старонкі=17|старонак=605|isbn=978-985-23-0033-9}}</ref>. Пазней у 1940 годзе [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсіі]] працягнуліся, за ранейшую сувязь з польскімі органамі былі арыштаваны і асуджаны да лагераў некалькі сялян<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2792803|title=Списки жертв — Воронович Алексей|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204194202/https://base.memo.ru/person/show/2792803|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2807566|title=Списки жертв — Казановский Павел Яковлевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203182115/https://base.memo.ru/person/show/2807566|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2844708|title=Списки жертв — Соколовский Николай Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204144322/https://base.memo.ru/person/show/2844708|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2859351|title=Списки жертв — Юруть Михаил Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204025437/https://base.memo.ru/person/show/2859351|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2857254|title=Списки жертв — Шкляник Илья Степанович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128083728/https://base.memo.ru/person/show/2857254|url-status=dead}}</ref>, арыштаваны і асуджаны на высылку сем’і асаднікаў Кавалькевічаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244474|title=Списки жертв — Ковалькевич Мария Александровна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=25 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125095721/https://base.memo.ru/person/show/1244474|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244473|title=Списки жертв — Ковалькевич Дануся Владимировна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204133952/https://base.memo.ru/person/show/1244473|url-status=dead}}</ref> (настаўнік)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2811493|title=Списки жертв — Ковалькевич Владислав Карлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204133946/https://base.memo.ru/person/show/2811493|url-status=dead}}</ref> і Чубакоўскіх (Чубаноўскіх)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252034|title=Списки жертв — Чубаковский Збижер Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145700/https://base.memo.ru/person/show/1252034|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252036|title=Списки жертв — Чубаковский Юрка Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145736/https://base.memo.ru/person/show/1252036|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252035|title=Списки жертв — Чубаковский Казимир Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145707/https://base.memo.ru/person/show/1252035|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252033|title=Списки жертв — Чубаковская Станислава Иосифовна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145727/https://base.memo.ru/person/show/1252033|url-status=dead}}</ref>. З 12 лістапада — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад 15 студзеня 1940 года — у Ляхавіцкім раёне [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], ад 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. У 1940 годзе створаны [[калгас]] імя Сталіна, які аб’ядноўваў 98 гаспадарак з 727 га ворыва{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецкай акупацыяй{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. 5 ліпеня 1944 года заняты Чырвонай Арміяй (падраздзяленнямі [[65-ы асобны танкавы полк|65-га асобнага танкавага палка]] і [[54-я гвардзейская стралковая дывізія|54-й гвардзейскай стралковай дывізіі]]). У 1948 годзе адноўлены калгас імя Сталіна, які аб’ядноўваў 35 гаспадарак, у снежні 1950 года да яго далучаны шэсць дробных навакольных калгасаў. Ад 8 студзеня 1954 года Жарабковічы ў складзе Брэсцкай вобласці, ад 16 ліпеня 1954 — у Падлескім сельсавеце. Калгас імя Сталіна 3 лістапада 1961 года перайменаваны ў «Беларусь». Падлескі сельсавет 3 ліпеня 1972 года зноў перайменаваны ў Жарабковіцкі сельсавет<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. == Інфраструктура == [[Файл:Жеребковичи, Ляховичский район, Брестская область, Беларусь 08.jpg|міні|Забудова Жарабковічаў, 2023 г.]] [[Файл:Žarabkovicki Dom Kultury.JPG|thumb|міні|Жарабковіцкі Дом культуры.]] Станам на 2007 год планіровачна вёска складалася з трох просталінейных, паралельных, мерыдыяльных вуліц, да якіх з захаду далучаецца блізкая да шыротнай арыентацыі вуліца. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. Станам на 2020 год у паселішчы 7 вуліц — Кастрычніцкая, Лугавая, Мінская, Пушкіна, Садовая, Савецкая, Спакойная<ref>{{cite web|url=http://gzk.nca.by/0dbde7750b924944142f0de66337375c.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D1661%26setstreet%3D%26rand%3D0.3364542022413224|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Станам на 1940 года ў вёсцы дзейнічалі пачатковая школа, клуб, медпункт, крама, тэлефон{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У 1970 годзе — цэнтр калгаса «Беларусь»{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Станам на 2007 год у Жарабковічах размяшчаліся выканкам сельсавета, філіял «Беларусбанк», дзіцячы сад, 2 крамы, аддзяленне «Белпошта», фельчарска-акушэрскі пункт, сярэдняя школа імя Міхаіла Мінкевіча{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, бібліятэка, Дом культуры, комплексны прыёмны пункт{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. [[Файл:Vystava narodna-pobytavaj kultury ŭ Žarabkovickim Domie Kultury.JPG|thumb|міні|злева|Сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры ў Жарабковіцкім Доме культуры.]] ;Дом Культуры На базе Дома культуры праходзяць асноўныя культурныя мерапрыемствы вёскі — канцэрты, дыскатэкі, творчыя выступленні і вечары. Таксама дзейнічае шэраг гурткоў, у тым ліку беларускай народнай песні, [[беларускія народныя танцы|народнага танцу]], тэатральны, развіцця дзіцячай творчасці і іншыя. Размешчана сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры — [[ручнік]]оў, сельскагаспадарчых і побытавых прылад, іншых рэчаў. Частка мерапрыемстваў, пераважна дзіцячых, адбываецца ў будынках мясцовай школы і дзіцячага саду. == Насельніцтва == * 1847 год — у вёсцы 37 двароў, 277 жыхароў, 27 валок; у фальварку (разам з Зарытавым і Падлессем) 58 двароў, 521 жыхар, 37,5 валок{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1897 год — у вёсцы 72 двары, 532 жыхары; у маёнтку 2 будынкі, 31 жыхар{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1909 год — у вёсцы 108 двароў, 652 жыхары; у маёнтку 6 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1921 год — у вёсцы 119 двароў, 619 жыхароў; у фальварку 3 дамы, 30 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1940 год — у вёсцы 127 двароў, 681 жыхар, у былым фальварку 88 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1959 год — 519 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1970 год — 617 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2002 год — 238 двароў, 670 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2005 год — 237 двароў, 620 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2014 год — 250 двароў, 681 жыхар * 2019 год — 532 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-10-12}}</ref> == Мемарыялы == * У цэнтры Жарабковічаў пахаваны 14 воінаў Чырвонай (пазней Савецкай) арміі, загінулых ў 1941 і 1944 гадах, у 1957 годзе на магіле ўстаноўлены помнік — скульптура салдата{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. * На могілках пахаваны 14 вяскоўцаў, расстраляных акупантамі летам 1941 года, у 1965 годзе на магіле ўстаноўлены абеліск{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, які ў 2010-х гадах дэмантавалі, паставіўшы замест яго сучасны магільны камень. == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Сільвестравіч Арэшка]] (нар. 1923) — дзеяч беларускай эміграцыі, хімік. * [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч]] (1934—2021) — беларускі [[антрапалогія|антраполаг]]. * [[Генадзь Мікалаевіч Праневіч]] (1950—2017) — беларускі літаратурны крытык, паэт, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Анатоль Іванавіч Станкевіч]] (1937—1999) — беларускі паэт. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стст.: радавод, гербы, уладанні. — Мір: Музей «Замкавы комплекс „Мір“», 2015. — 373 с., іл., карта. * ''Довнар-Запольский М. В.''<nowiki> Государственное хозяйство великого княжества Литовского при Ягеллонах : Т. 1. — Киев : тип. Имп. Ун-та св. Владимира, АО печ. и изд. дела Н.Т. Корчак-Новицкого, 1901. — VIII, 807, [3], V-CXII, II с., 1 л. табл.</nowiki> * {{Крыніцы/ГВБ|4-2|Жарабковічы|273—274}} * ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич, литовский староста, королевский слуга: европейская карьера В. С. Заболоцкого [Текст] / К. Ю. Ерусалимский // Российская история. — 2011. — N 4. — С. 88—102. — Библиогр. в примеч. — Примеч.: с. 99—102. — ISSN 0869-5687. * Ёсць край такі [Тэкст] : гістарычна-літаратурная хроніка / рэд.-склад. [[Уладзімір Лаўрэнаў|У. М. Лаўрэнаў]]. — [Б. м.] : Баранавіцкая ўзбуйненая друкарня, 2003. — 427 с. — ISBN 985-6676-41-X. * ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста адносна ўласных гаспадарскіх (вялікакняскіх) маёнткаў пасля заключэння Люблінскай уніі 1569 г. (два дакументы з 52-й Кнігі запісаў Метрыкі ВКЛ) // Metriciana. Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага княства Літоўскага. Т. 3. — Мн., 2004. — С. 35—56. * {{h|Памяць|1989| {{Крыніцы/Памяць/Ляхавіцкі раён}} }} * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал=|спасылка=|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Типографія Губернскаго Правленія|год=1877|том=|старонкі=|старонак=187|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|779|Żerebkowicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} === Перыёдыка === * {{артыкул|аўтар=Той самы.|загаловак=Культурна-асьветная праца на вёсцы (Баранавіцкі пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_prauda_-_redaktar-vydaviec_S_Tataryn_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-11.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праўда|Наша праўда]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=3—4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праўда|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=З краю. Судзілі сялян|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-44.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Беларуская крыніца|Беларуская крыніца]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1933|выпуск=|том=|нумар=44 (543)|старонкі=3|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Беларуская крыніца|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=Дэклярант.|загаловак=Барацьба за родную школу. (в. Жарабковічы, Баранавіцкага пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_praca_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-06.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праца]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праца|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žarabkovičy}} {{Жарабковіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Жарабковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Жарабковічы| ]] th1jilkwylqcaf76b1ymasfzmuacz1i 100 193297 5177546 5177230 2026-08-08T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177546 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Палавыя гармоны|2026-08-07T11:47:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Палавая спеласць|2026-08-07T11:39:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Індыкі|2026-08-06T10:11:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бенгальскі тыгр|2026-08-06T10:03:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аменарэя|2026-08-05T12:44:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія трохраздзельная|2026-08-05T10:19:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амброзія (расліна)|2026-08-05T10:01:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пайкілатэрмныя жывёлы|2026-08-05T06:13:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Напалеон Дзям'янавіч Галіцкі|2026-08-03T14:33:51Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іосіф Іпалітавіч Равіч|2026-08-01T15:28:01Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Паратырэоідны гармон|2026-07-31T07:52:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Парашчытападобныя залозы|2026-07-31T07:22:31Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Падстраўнікавы сок|2026-07-30T13:40:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генры Джон Эльвез|2026-07-30T13:12:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік беласнежны|2026-07-30T12:59:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падснежнік (Амарылісавыя)|2026-07-30T12:48:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік бярозавы|2026-07-29T11:30:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнік хваёвы|2026-07-29T11:20:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкорнікі|2026-07-29T11:02:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Archon|2026-07-29T08:26:54Z|Emilia Noah}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lf2ptsoddrpy8ggzw0xmtdlpny87fj8 0 193570 5177735 5048205 2026-08-09T09:46:53Z FoxinaGeo 172368 /* */ Лагатып 5177735 wikitext text/x-wiki [[Выява:New York Jets 2024.svg|right|thumb|Лагатып]] '''Нью-Ёрк Джэтс''' ({{Lang-en|New York Jets}}) - прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Іст-Ратэрфорд]], [[Нью-Джэрсі]]. Каманда выступае ў [[Усход АФК|Усходнім Дывізіёне]] [[Амерыканская футбольная канферэнцыя|Амерыканскай Футбольнай Канферэнцыі]] [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай Футбольнай Лігі]]. Каманда была заснавана ў [[1960]] годзе. == Дасягненні == Чэмпіён лігі (1) * Пераможца лігі АФЛ (1) ** [[1968]] * Пераможца [[Супер Боўл]]а (1) ** [[1968]] ([[Супер Боўл III|III]]) Пераможца канферэнцыі (0) Пераможца дывізіёна (4) * [[Усход АФЛ]]: [[1968]], [[1969]] * [[Усход АФК]]: [[1998]], [[2002]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|New York Jets}} * [http://www.newyorkjets.com Афіцыйны сайт] ** [http://www.newyorkjets.com/team/history.html Гісторыя Нью-Ёрк Джэтс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100720192831/http://www.newyorkjets.com/team/history.html |date=20 ліпеня 2010 }} ** [http://www.newyorkjets.com/team/history/pro-bowlers.html Pro Bowl selections] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728101858/http://www.newyorkjets.com/team/history/pro-bowlers.html |date=28 ліпеня 2013 }} * [http://www.nfl.com/teams/newyorkjets/profile?team=NYJ New York Jets] at NFL.com {{НФЛ}} [[Катэгорыя:Клубы НФЛ]] [[Катэгорыя:Нью-Джэрсі]] 4cd053ludj72j0hfv9k6xvvrl8wiqtv 5177748 5177735 2026-08-09T10:01:17Z M.L.Bot 261 +шаблон-картка, афармленне 5177748 wikitext text/x-wiki {{спартыўная арганізацыя}} '''Нью-Ёрк Джэтс''' ({{Lang-en|New York Jets}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Іст-Ратэрфорд]], [[Нью-Джэрсі]]. Каманда выступае ў [[Усход АФК|Усходнім Дывізіёне]] [[Амерыканская футбольная канферэнцыя|Амерыканскай Футбольнай Канферэнцыі]] [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай Футбольнай Лігі]]. Заснавана ў 1960 годзе. == Дасягненні == Чэмпіён лігі (1) * Пераможца лігі АФЛ (1) ** 1968 * Пераможца [[Супер Боўл]]а (1) ** 1968 ([[Супер Боўл III|III]]) Пераможца канферэнцыі (0) Пераможца дывізіёна (4) * [[Усход АФЛ]]: 1968, 1969 * [[Усход АФК]]: 1998, 2002 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|New York Jets}} * [http://www.newyorkjets.com Афіцыйны сайт] ** [http://www.newyorkjets.com/team/history.html Гісторыя Нью-Ёрк Джэтс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100720192831/http://www.newyorkjets.com/team/history.html |date=20 ліпеня 2010 }} ** [http://www.newyorkjets.com/team/history/pro-bowlers.html Pro Bowl selections] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728101858/http://www.newyorkjets.com/team/history/pro-bowlers.html |date=28 ліпеня 2013 }} * [http://www.nfl.com/teams/newyorkjets/profile?team=NYJ New York Jets] at NFL.com {{НФЛ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Клубы НФЛ]] [[Катэгорыя:Нью-Джэрсі]] kxo1uxtxsqz4qzi3zzme8m171egrpb7 0 193576 5177729 5048206 2026-08-09T09:38:49Z FoxinaGeo 172368 /* */ 5177729 wikitext text/x-wiki [[Выява:New_York_Giants_logo.svg|right|thumb|150px|Лагатып Нью-Ёрк Джаентс]] '''Нью-Ёрк Джаентс''' ({{lang-en|New York Giants}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Іст-Ратэрфорд]], штат [[Нью-Джэрсі]]. Каманда была заснавана ў [[1925]] годзе. З [[1970]] года выступае у [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лізе]]. Зараз выступае ва [[Усход НФК|Усходнім дывізіёне]] [[Нацыянальная футбольная канферэнцыя|Нацыянальнай футбольнай канферэнцыі]] (НФК). == Дасягненні == Чэмпіён лігі (8) * Чэмпіён НФЛ (4) (да аб`яднання НФЛ і АФЛ у 1970 годзе) ** 1927, 1934, 1938, 1956 * Пераможца [[Супер Боўл]]а (4) ** [[1986]] ([[Супер Боул XXI|XXI]]), [[1990]] ([[Супер Боул XXV|XXV]]), [[2007]] ([[Супер Боул XLII|XLII]]), [[2011]] ([[Супер Боул XLVI|XLVI]]) Пераможца канферэнцыі (11) * Усход НФЛ: 1956, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963 * НФК: 1986, 1990, 2000, 2007, 2011 Пераможца дывізіёна (8) * Усход НФЛ: 1933, 1934, 1935, 1938, 1939, 1941, 1944, 1946 * Усход НФК: 1986, 1989, 1990, 1997, 2000, 2005, 2008, 2011 == Спасылкі == {{Commons category|New York Giants}} * [http://www.giants.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.giantsbrasil.com.br Бразільскі Фансайт] * [http://www.Dmoz.org/Sports/Football/American/NFL/Teams/New_York_Giants/ New York Giants] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081010163835/http://www.dmoz.org/Sports/Football/American/NFL/Teams/New_York_Giants |date=10 кастрычніка 2008 }} {{НФЛ}} [[Катэгорыя:Клубы НФЛ]] [[Катэгорыя:Нью-Джэрсі]] k8ozobuflra7jlldi4d01r0s99uymnj 5177734 5177729 2026-08-09T09:44:48Z M.L.Bot 261 +шаблон-картка, афармленне 5177734 wikitext text/x-wiki {{спартыўная арганізацыя}} '''Нью-Ёрк Джаентс''' ({{lang-en|New York Giants}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Іст-Ратэрфорд]], штат [[Нью-Джэрсі]]. Каманда была заснавана ў 1925 годзе. З 1970 года выступае у [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лізе]]. Зараз выступае ва [[Усход НФК|Усходнім дывізіёне]] [[Нацыянальная футбольная канферэнцыя|Нацыянальнай футбольнай канферэнцыі]] (НФК). == Дасягненні == Чэмпіён лігі (8) * Чэмпіён НФЛ (4) (да аб`яднання НФЛ і АФЛ у 1970 годзе) ** 1927, 1934, 1938, 1956 * Пераможца [[Супер Боўл]]а (4) ** 1986 ([[Супер Боул XXI|XXI]]), 1990 ([[Супер Боул XXV|XXV]]), 2007 ([[Супер Боул XLII|XLII]]), 2011 ([[Супер Боул XLVI|XLVI]]) Пераможца канферэнцыі (11) * Усход НФЛ: 1956, 1958, 1959, 1961, 1962, 1963 * НФК: 1986, 1990, 2000, 2007, 2011 Пераможца дывізіёна (8) * Усход НФЛ: 1933, 1934, 1935, 1938, 1939, 1941, 1944, 1946 * Усход НФК: 1986, 1989, 1990, 1997, 2000, 2005, 2008, 2011 == Спасылкі == {{Commons category|New York Giants}} * [http://www.giants.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.giantsbrasil.com.br Бразільскі Фансайт] * [http://www.Dmoz.org/Sports/Football/American/NFL/Teams/New_York_Giants/ New York Giants] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081010163835/http://www.dmoz.org/Sports/Football/American/NFL/Teams/New_York_Giants |date=10 кастрычніка 2008 }} {{НФЛ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Клубы НФЛ]] [[Катэгорыя:Нью-Джэрсі]] btcp7ox9noafb74o1oue0pl6vqc0j8y 0 195107 5177590 5175549 2026-08-08T19:39:15Z Rotondus 11765 дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі геаграфічнага факультэта МДУ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177590 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[лістапад]] [[1996]] |перыядканец = [[ліпень]] [[2002]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] |папярэднік = [[Георгій Бадзей]] |пераемнік = [[Андрэй Кабякоў]] }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Шы́маў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі, дзяржаўны дзеяч. [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]], акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1993), акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі (1998), акадэмік міжнароднай Акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), акадэмік Акадэміі рэгіянальных навук (Масква), ганаровы доктар Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя В. Гетмана (2006), Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (2008). Заснавальнік і галоўны рэдактар «Беларускага эканамічнага часопіса» (з 1997 г.), член рэдкалегіі часопісаў «Беларуская думка» (з 1992 г.), «Эканоміка Беларусі» (з 2004 г.), член падкамітэту па прысуджэнні Дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь. Старшыня Рэспубліканскага савета рэктараў вышэйшых навучальных устаноў. == Біяграфія == З 1967 да 1972 года — студэнт геаграфічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]. У 1972—1975 гадах — аспірант Савета па вывучэнні вытворчых сіл пры [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]] (г. Масква). У 1976—1982 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара [[Навукова-даследчы інстытут эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання|Навукова-даследчага інстытута эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання (НДІЭМП)]] пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржплане БССР]] (г. Мінск, Гомель). У 1976 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «Пытанні методыкі рэгіянальнай эканамічнай ацэнкі прыродных рэсурсаў». У 1982—1989 гадах — дацэнт, загадчык кафедры, прарэктар па вучэбнай працы [[Гомельскі кааператыўны інстытут|Гомельскага кааператыўнага інстытута]]. У 1988 годзе ў [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук на тэму «Вымярэнне і планаванне рэгіянальнай эканамічнай эфектыўнасці грамадскай вытворчасці (пытанні метадалогіі)». У 1989—1995 гадах — намеснік дырэктара па навуковай працы [[Навукова-даследчы эканамічны інстытут Дзяржплана БССР|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута Дзяржплана БССР]] (г. Мінск). У 1995—1996 гадах — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 1996—2002 гадах — [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]]. У 2002—2019 гадах — рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Памёр 3 жніўня 2026 года. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2007); * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] (2018)<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 26 лістапада 2018| url = http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 462 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| title = Архіўная копія| access-date = 28 лістапада 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181222075116/http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| archive-date = 22 снежня 2018| url-status = dead}}</ref>; * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: В. Н. Шимов (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Шимов Владимир Николаевич|старонкі=13—15}} == Спасылкі == * [https://economy.gov.by/by/new_url_125940984-by/ Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь] * [https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html Шымаў Уладзімір Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250819161443/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html |date=19 жніўня 2025 }} // Сайт [[ГрДУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/shyma-uladzimir-mikalaevich/ Шымаў Уладзімір Мікалаевіч]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] {{Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь}} {{Рэктары БДЭУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шымаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі геаграфічнага факультэта МДУ]] h8yicvjd8mv89832koqk42nhqiiu0y5 5177657 5177590 2026-08-09T07:21:30Z JerzyKundrat 174 5177657 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] |перыядпачатак = [[лістапад]] [[1996]] |перыядканец = [[ліпень]] [[2002]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] |папярэднік = [[Георгій Бадзей]] |пераемнік = [[Андрэй Кабякоў]] }} '''Уладзі́мір Мікала́евіч Шы́маў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі вучоны ў галіне эканомікі, дзяржаўны дзеяч. [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). Заснавальнік і галоўны рэдактар «Беларускага эканамічнага часопіса» (з 1997 г.), член рэдкалегіі часопісаў «Беларуская думка» (з 1992 г.), «Эканоміка Беларусі» (з 2004 г.), член падкамітэту па прысуджэнні Дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь. Старшыня Рэспубліканскага савета рэктараў вышэйшых навучальных устаноў. == Біяграфія == З 1967 да 1972 года — студэнт геаграфічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]. У 1972—1975 гадах — аспірант Савета па вывучэнні вытворчых сіл пры [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]] (г. Масква). У 1976—1982 гадах — старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара [[Навукова-даследчы інстытут эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання|Навукова-даследчага інстытута эканомікі і эканоміка-матэматычных метадаў планавання (НДІЭМП)]] пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржплане БССР]] (г. Мінск, Гомель). У 1976 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук на тэму «Пытанні методыкі рэгіянальнай эканамічнай ацэнкі прыродных рэсурсаў». У 1982—1989 гадах — дацэнт, загадчык кафедры, прарэктар па вучэбнай працы [[Гомельскі кааператыўны інстытут|Гомельскага кааператыўнага інстытута]]. У 1988 годзе ў [[МДУ імя М. В. Ламаносава]] абараніў дысертацыю на саісканне вучонай ступені доктара эканамічных навук на тэму «Вымярэнне і планаванне рэгіянальнай эканамічнай эфектыўнасці грамадскай вытворчасці (пытанні метадалогіі)». У 1989—1995 гадах — намеснік дырэктара па навуковай працы [[Навукова-даследчы эканамічны інстытут Дзяржплана БССР|Навукова-даследчага эканамічнага інстытута Дзяржплана БССР]] (г. Мінск). У 1995—1996 гадах — першы намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь. У 1996—2002 гадах — [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]]. У 2002—2019 гадах — рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]], акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1993), акадэмік Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі (1998), акадэмік міжнароднай Акадэміі навук вышэйшай школы (Масква), акадэмік Акадэміі рэгіянальных навук (Масква), ганаровы доктар Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага ўніверсітэта імя В. Гетмана (2006), Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта эканомікі і фінансаў (2008). == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2007); * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] (2018)<ref>{{Спасылка| дата публікацыі = 26 лістапада 2018| url = http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 462 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| title = Архіўная копія| access-date = 28 лістапада 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20181222075116/http://president.gov.by/uploads/documents/2018/462uk.pdf| archive-date = 22 снежня 2018| url-status = dead}}</ref>; * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: В. Н. Шимов (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Шимов Владимир Николаевич|старонкі=13—15}} == Спасылкі == * [https://economy.gov.by/by/new_url_125940984-by/ Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь] * [https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html Шымаў Уладзімір Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250819161443/https://www.grsu.by/by/galounaya/universitet/ganarovyya-prafesary-doktary/item/1339-shimov-vladimir-nikolaevich.html |date=19 жніўня 2025 }} // Сайт [[ГрДУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/shyma-uladzimir-mikalaevich/ Шымаў Уладзімір Мікалаевіч]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] {{Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь}} {{Рэктары БДЭУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шымаў Уладзімір Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі геаграфічнага факультэта МДУ]] mp0yhhe217t61mdvmzvpt8fbe7tmvz0 0 198761 5177599 5160587 2026-08-08T22:06:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177599 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Замасточча}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Замасточча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Замосточье.jpg | 300px |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 49|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 51|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Лугаваслабадскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1667 |ранейшыя імёны = |статус з = 2008 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 634 |насельніцтва = 1953 |год перапісу = 1997 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 223064 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Zamastočča |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017238 }} '''Замасто́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zamastočča}}, {{lang-ru|Замосточье}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0028331&q_id=10012209|title=Решение Минского районного Совета депутатов от 24 февраля 2009 года № 200 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203140535/https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0028331&q_id=10012209|archive-date=3 лютага 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], за 20 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад [[Мінск|Мінска]]. Уваходзіць у склад [[Лугаваслабадскі сельсавет|Лугаваслабадскага сельсавета]]. У 1926—1954 гадах цэнтр [[Замастоцкі сельсавет (Мінскі раён)|Замастоцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1953 жыхары, 634 двары (1997) == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Дом культуры і бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Мінскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|63БК000137}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лугаваслабадскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лугаваслабадскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] te9tdez7jfkwa91e3fglf1k9krj94ay 0 204406 5177626 4694783 2026-08-09T04:23:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177626 wikitext text/x-wiki {{Мастак |імя = Зянон Аляксандравіч Ленскі |партрэт = |шырыня = |загаловак = [[Юзаф Брант]]. «Партрэт Зянона Ленскага»<ref>Брант Ёзаф. Партрэт Зянона Ленскага. Канец 1880-х — пачатак 1890-х гг. Быў у антыкварным продажы ў Варшаве ў 1993 годзе.</ref> |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |грамадзянства = |вучоба = |стыль = |працы = |узнагароды = |Commons = }} '''Зянон Аляксандравіч Ленскі''' ({{ДН|||1864}}, маёнтак [[Сула (Літвенскі сельсавет)|Сула]] — {{ДС|||1927}}, {{МС|Варшава||}}) — беларускі [[мастак]]. == Паходжанне == [[Файл:Сабіна Ленская з Карказовічаў.jpg|200px|міні|злева|«Партрэт маці мастака», 1890-я<ref>Захоўваецца ў [[Сядзіба Ленскіх (Сула)|сядзібе Ленскіх]] у Суле</ref>]] Зянон Ленскі паходзіць са старажытнага шляхецкага [[род Ленскіх|роду]] герба «[[Астоя (герб)|Астоя]]». Дзед Зянона Антоній Ленскі (1797—1873) меў у сваім уладанні некалькі маёнткаў у Мінскай губерні (Хотаў, Сула, Татары, Аннопаль, Стажынкі) і ўзначальваў менскі [[межавы суд]]. Магчыма, гэта ягоны партрэт пэндзля Юзафа Пешкі захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі — рамантычны вобраз маладога багатага шляхціца, у будучым — бацькі сямі дзяцей<ref name="ВІЗ">[[Надзея Міхайлаўна Усава|Надзея Усава]]. [http://media.catholic.by/nv/n9/art4.htm Вяртанне імя. Зянон Ленскі]</ref>. Бацькамі Зянона былі старэйшы сын Антонія Аляксандр, які нарадзіўся ў [[1836]] годзе, і яго жонка, дачка прадвадзіцеля дваранства [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] Сабіна Карказовіч. == Біяграфія == [[Файл:Ленскі Зянон. Аўтапартрэт.jpg|200px|міні|злева|Аўтапартрэт, 1891]] Зянон Ленскі нарадзіўся ў [[1864]] годзе ў маёнтку [[Сула (Літвенскі сельсавет)|Сула]] каля [[Дзяржынск|Койданава]], які бацька атрымаў у спадчыну. Быў другім сынам у сям’і, названым у гонар дзядзькі-паўстанца<ref name="ВІЗ"/>. Ад [[1875]] года да 1883 года вучыўся ў [[Віленская гімназія|Віленскай гімназіі]]. Потым паехаў вучыцца [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны горны ўніверсітэт|Горны інстытут]] у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]]. Адначасова з заняткамі ў інстытуце Ленскі наведваў рысавальныя класы пры [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]]. Потым ён кінуў інстытут і стаў займацца толькі мастацтвам<ref>Piątkowski H. Ś.p. Zenon Łęski // Kurjer Warszawski. № 331. 2 grudnia. 1927.</ref>. У акадэміі мастацтваў Ленскі быў вольным слухачом. У 1889 годзе выехаў у [[Мюнхен]]. У 1898 і 1911 гадах прайшлі выстаўкі ў [[Мінск]]у, у 1898 годзе ў Пецярбургу, у 1900 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]], а ў 1901—1902 гадах — у Варшаве. У 1916 годзе ён уваходзіў у надзорчую раду [[Таварыства аховы помнікаў]]. У сваёй вёсцы [[Татары (Валожынскі раён)|Татары]] каля Ракава, якая дасталася Ленскаму ў спадчыну пасля смерці бацькі (Сула адышла старэйшаму брату Міхалу), ён пабудаваў невялікі палац у стылі [[Людовік XV|Людовіка XV]] паводле праекта вядомага польскага мастака {{нп3|Уладзіслаў Чахурскі|Уладзіслава Чахурскага|ru|Чахурский, Владислав}}<ref name="ВІЗ"/>. У сваіх мемуарах графіня [[Марыя Чапская]], у маёнтак [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] да графа [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Эмерыкавіча Чапскага]] заязджалі такія блізкія сябры як маянткоўцы-суседзі [[Міхал Антонавіч Ленскі]] (з маёнтка [[Хатава]]), Ядвіга Любанская (з роду [[Кеневічы|Кеневічаў]]) з маёнтка [[Лошыца|Лошыца]], [[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч]] з жонкай Габрыэлай (з роду [[Горваты|Горватаў]]) з маёнтка [[Вялікая Сляпянка]], Зянон Аляксандравіч Ленскі з жонкай Анетай; а ў маёнтак [[Станькава]] да графа [[Караль Эмерыкавіч Чапскі|Караля Эмерыкавіча Чапскага]] (бо было больш лясоў для палявання) з’язджаліся маянткоўцы [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]], [[Альгерд Юліянавіч Свіда]], Зянон Аляксандравіч Ленскі, а з [[Варшава|Варшавы]] — пан Пульяноўскі і пралат [[Зыгмунт Хелміцкі]] (заўзяты паляўнічы)<ref>''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 344.</ref>. Памёр ад раку ў лістападзе 1927 года. Пахаваны, верагодна, у радавой [[капліца-пахавальня Ленскіх|пахавальні Ленскіх]] у [[Сула (Літвенскі сельсавет)|Суле]]. <gallery perrow="5"> File:Урбан Баніфацевіч Крупскі (1863-1915), Ежы Эмерыкавіч Чапскі, Альгерд Юліянавіч Свіда - дзень палявання.jpg|thumb|[[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (чацвёрты злева, з цыгарэтай), граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі]] (другі злева, сядзіць), Зянон Аляксандравіч Ленскі (у ніжнім радзе сядзіць пяты справа, абапіраецца на лакаток) і іншыя асобы ў дзень [[паляванне|палявання]] ''(лясы каля [[Нясвіж]]а)''. Фота каля 1910 г. </gallery> == Творы == * Партрэт Схаластыкі Карказовічавай з роду Уняхоўскіх (2-я пал. 1880-х) * Партрэт княгіні [[Кацярына Радзівіл|Катажыны Радзівіл]] (1890) * Мужчынскі партрэт (1891) * Партрэт {{нп3|Зыгмунт Піятровіч|Зыгмунта Піятровіча|ru|Пиотрович, Сигизмунд Карлович}} (1900) * Партрэт сястры мастака [[Эльжбета Васілеўская|Эльжбеты Ленскай, па мужу Васілеўскай]] (1903) == Сям’я == Ажаніўся з Ганнай з [[Бжазоўскія|Бжазоўскіх]], дачкой Іяхіма Бжазоўскага і яго другой жонкі Уладзіславы [[Здзяхоўскія|Здзяхоўскай]]. Дзеці<ref name="Дычок">[[Сяргей Дычок]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41039-1.pdf Зянон Ленскі — заснавальнік Гуты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210810165618/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41039-1.pdf |date=10 жніўня 2021 }} // [[Лідскі Летапісец]] № 2 (74)</ref>: * Уладзіслаў (1875); * Здзіслаў (1877); * Юзаф (1880); * Станіслаў (1887); * Міхаліна; * Яніна. == Галерэя == <gallery> Image:Ленскі Зянон. Партрэт Эльжбеты Васілеўскай з роду Ленскіх, сястры мастака.jpg|«Партрэт [[Эльжбета Васілеўская|Эльжбеты Васілеўскай]] з роду Ленскіх» (сястры мастака), 1903 Image:Ленскі Зянон. Партрэт Схаластыкі Карказовічавай з роду Уняхоўскіх.jpg|«Партрэт Схаластыкі Карказовічавай з роду Уняхоўскіх» (бабулі мастака з матчынага боку), 1885-90 Image:Ленскі Зянон. Партрэт Катажыны Радзівіл з роду Ржавускіх.jpg|«Партрэт княгіні [[Кацярына Радзівіл|Катажыны Радзівіл]]», 1890 Image:Ленскі Зянон. Аўтапартрэт на кані. 1893.jpg|Аўтапартрэт на кані, 1893 </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * ''Усава Н.'' [http://media.catholic.by/nv/n9/art4.htm Вяртанне імя: Зянон Ленскі] // «Наша Вера» № 3(9), 1999. * ''Mutermilch H.'' Obrazy Z. Łęskiego. // Prawda, 1900. № 11. S. 129. * ''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ленскі Зянон Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] [[Катэгорыя:Ленскія|Зянон Аляксандравіч]] avqee3gc8hfhmctnskumkh3kwd6fg7d 0 205234 5177792 4860120 2026-08-09T11:30:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177792 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = |выява = Вухачыстка з Навагрудка.jpg |памер = 180пкс |апісанне = |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = Капавушка з Навагрудка |арыгінал = |аўтар = |год = XII ст. |матэрыял = рог |тэхніка = разьба |вышыня = 10 см |шырыня = |месцазнаходжанне= Мінск |музей = Нацыянальны гістарычны музей Беларусі }} '''Капавушка з Навагрудка''' — [[капавушка]] XII ст., знойдзеная ў [[Навагрудак|Навагрудку]] на тэрыторыі вакольнага горада на падлозе дома заможнага гараджаніна, распісанага [[фрэска]]мі<ref name="Мядзведзева"/>. Захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны музей Беларусі|Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі]]. == Апісанне == Зроблена з [[рог]]у [[Высакародны алень|высакароднага аленя]] мясцовым майстрам<ref name="Мядзведзева"/>. [[Навершша|Наверша]] капавушкі зроблена як фігурка старажытнага [[музыкант]]а, які сядзіць на лаўцы кубічнай формы і грае на [[трапецыя|трапецападобным]] [[Струнныя шчыпковыя музычныя інструменты|трохструнным шчыпковым інструменце]], магчыма, [[псалтыр, музычны інструмент|псалтыры]], на падстаўцы. [[Струны]] інструмента вертыкальна нацягнуты на дошцы. Музыкант бязвусы і безбароды, валасы каротка падстрыжаныя. Апрануты ў доўгую кашулю перахопленую [[пояс]]ам, яна спускаецца да [[калені|кален]], на галаве — [[лямец|лямцавая]] шапка, насунутая на [[лоб]]<ref name="kamunikat">{{Cite web |url=http://kamunikat.org/download.php?item=3328-12.html&pubref=3328 |title=Гурэвіч Фрыда. Летапісны Новгородок (старажытнарускі Наваградак) |access-date=3 жніўня 2014 |archive-date=26 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326212649/http://kamunikat.org/download.php?item=3328-12.html&pubref=3328 |url-status=dead }}</ref><ref>{{крыніцы/Гісторыя беларускага мастацтва|1}}</ref>. Сярэдзіна капавушкі з вялікім валікам, а ніжняя частка гладкая з лапатачкай<ref name="Мядзведзева">Мядзведзева В. У. Касцярэзная вытворчасць Навагрудка ў сярэдневякоўі</ref>. Фігурка з Навагрудка падобная да [[Барабаншчык з Ваўкавыска|фігуркі барабанашчыка з Ваўкавыска]]. У фігурак на іх адзін тып [[твар]]у, прычосак, шапак і кашуль. Такое падабенства аблічча музыкантаў дае падставы думаць, што кастарэзы, якія іх рабілі, выяўлялі старажытных музыкантаў прафесіяналаў. Навагрудскі музыкант дае ўяўленне пра [[пясняр|песняра]], які граў на псалтыры ў доме багатага гараджаніна<ref name="kamunikat"/>. [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]] і [[П. Канакоў]] атрыбутуюць капавушку як [[плектр]], якім гралі на струнных музычных інструментах тыпу [[гуслі|гусляў]]<ref name="kamunikat"/><ref>Нікалаеў М. Канакоў П. Паспрабуем прачытаць «ілюмінацыю» // Мастацтва Беларусі. 1988. С. 39—41.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Гісторыя беларускага мастацтва|1}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Вырабы з дрэва]] [[Катэгорыя:Экспанаты Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]] 243sumpl9xjy3wihdm20q4cqcl0nl12 0 210929 5177497 5131804 2026-08-08T12:00:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177497 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Polygonum_hydropiper1.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat|Драсён перцавы|Polygonum hydropiper}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Polygonum |author = [[L.]], 1753 |syn = {{btname|Duravia|([[S.Watson]]) [[Greene]]}} |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Polygonum |commons = Category:Polygonum |itis = 20847 |ncbi = 46786 |eol = 38335 |grin = 9711 |ipni = 154392-3 }} '''Драсён'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|101}}</ref> (''Polygonum'') — [[род]] [[Аднагадовыя расліны|аднагадовых]], [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Трава|травяністых]] [[Расліна|раслін]], радзей [[паўкуст]]оў і [[Ліяны|ліян ]] [[сямейства]] [[Драсёнавыя]], які налічвае каля 300 [[Біялагічны від|відаў]], шырока распаўсюджаных па ўсім зямным шары. У [[Сельская гаспадарка|культуры]] ўжываюцца каля 20 [[Біялагічны від|відаў]]. == Назва == Сучасная навуковая назва роду паходзіць ад {{lang-el|πολλόν}}, ''многа'', і {{lang-el2|γωνία}}, ''вугал'', — [[многавугольнік]]. == Віды == Паводле базы дадзеных ''[[The Plant List]]'', род уключае 217 відаў<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Polygonaceae/Polygonum/|title=''Polygonum''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-10-04}}</ref>. Некаторыя з іх: * {{Bt-latbel|Polygonum argyrocoleon|aut=[[Steud.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Kunze]]|txt=|}}<ref name="agbina">[http://www.agbina.com/site.xp/050057049124052055057.html Горец] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071027020528/http://www.agbina.com/site.xp/050057049124052055057.html |date=27 кастрычніка 2007 }} на agbina.com {{V|28|11|2009}}</ref> — [[Каўказ]], [[Сярэдняя Азія]], [[Турэцкая Арменія]], [[Курдыстан]] * {{Bt-latbel|Polygonum aviculare|aut=L.|txt={{тып}}<ref name="ING">{{ING|Polygonum}}</ref>|Драсён птушыны|Зерніца|Птушыная грэчка|Драсён птушыны{{!}}Спарышнік|Травяная зелень|Гусятнік|Свіная трава|Драсён птушыны{{!}}Свінуха|Драсён разналісты|Драсён незаўважаемы}}<ref name="ЛРКЛпт">Назва '''Драсён птушыны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> — Каўказ, [[Еўропа]], [[Сібір]], [[Далёкі Усход]], Сярэдняя Азія ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. aviculare|aut=|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum heterophyllum|aut=Lindm.|txt=|s=3|}}<ref name="agbina"/> — Каўказ, Еўропа, Сібір, Сярэдняя Азія, Далёкі Усход ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. buxiforme|aut=([[Small]]) [[Costea]] & [[Tardif]]|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum buxiforme|aut=Small|txt=|s=3|}} ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. depressum|aut=([[Meisn.]]) [[Arcang.]]|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum calcatum|aut=Lindm.|txt=|s=3|}} ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. neglectum|aut=([[Besser]]) [[Arcang.]]|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum neglectum|aut=Besser|txt=|s=3|}} * {{Bt-latbel|Polygonum boreale|aut=([[Lange]]) Small|}} * {{Bt-latbel|Polygonum carneum|aut=[[C.Koch]]|}} * {{Bt-latbel|Polygonum coriarium|aut=[[Grig.]]|Таран дубільны|Драсён дубільны}}<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15}}</ref> * {{Bt-latbel|Polygonum divaricatum|aut=[[L.]]|}} * {{Bt-latbel|Polygonum douglasii|aut=[[Greene]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Polygonum ellipticum|aut=[[Willd.]] ex [[Spreng.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Polygonum equisetiforme|aut=[[Sm.]]|txt=|}}<ref name="agbina"/> — Каўказ, Сярэдняя Азія * {{Bt-latbel|Polygonum erectum|aut=L.|txt=|}}<ref name="agbina"/> — Паўночная Амерыка Многія віды, якія адносяцца раней да роду {{btname|Polygonum|[[L.]]}}, У цяперашні час аднесены да іншых родаў таго ж сямейства: * {{bt-latbel|Polygonum alpinum|aut=[[All.]]|txt={{basionym}}|}} [= {{btname|[[Aconogonon alpinum]]|([[All.]]) [[Schur]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum bistorta|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён змяіны}}<ref name="ЛРКЛзм">Назва '''Драсён змяіны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> [= {{btname|[[Bistorta officinalis]]|[[Delarbre]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum convolvulus|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён павойны}} [= {{btname|[[Fallopia convolvulus]]|([[L.]]) [[A.Löve]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum hydropiper|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён перцавы}}<ref name="ЛРКЛпе">Назва '''Драсён перцавы''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> [= {{btname|[[Persicaria hydropiper]]|([[L.]]) [[Delarbre]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum persicaria|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён звычайны}}<ref name="ЛРКЛзв">Назва '''Драсён звычайны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> [= {{btname|[[Persicaria maculosa]]|[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum viviparum|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|}} [= {{btname|[[Bistorta vivipara]]|([[L.]]) [[Delarbre]]}}] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Тара́н|25|273|аўтар=Кирпичников М. Э.}} * {{ІВРСР|том=2|частка=Семейство ''Polygonaceae'' — Гречиховые|стар=7—8, 46—80}} * {{крыніцы/ОВРБ|94—96|Polygonum L. — Спорыш}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|44180|Спорыш}} * [http://flower.onego.ru/other/polygonu.html Polygonum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220319075846/http://flower.onego.ru/other/polygonu.html |date=19 сакавіка 2022 }} у [http://flower.onego.ru Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG4 ''Polygonum'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220811093639/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG4 |date=11 жніўня 2022 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драсёнавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] hdqnjywzkdm30rs5bwme7s4qlkbexwo 0 212550 5177701 5000442 2026-08-09T09:10:15Z JerzyKundrat 174 5177701 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Удра |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 26 |Плошча басейна = 188 |Басейн = Рыбчанка (рака)/Ілія/Вілія/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Малыя Бясяды |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 14|s_lat_sec = 33.0 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 30|s_lon_sec = 58.6 |Вусце = Рыбчанка (рака) |Месцазнаходжанне вусця = за 2,5 км на поўнач ад Радашковічаў |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 11|m_lat_sec = 24.2 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 14|m_lon_sec = 20.6 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Лагойскі раён/Мінскі раён/Маладзечанскі раён |Тып вываду для ПК = 12 }} '''Удра́''', '''Удранка''' — [[рака]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім]], [[Мінскі раён|Мінскім]] і [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] Беларусі, правы [[прыток]] ракі [[Рыбчанка (рака)|Рыбчанка]] (басейн [[Вілія|Віліі]]). == Назва == Назва Удра балцкага паходжання.{{няма АК|25|05|2025}} Корань *''Ud-'' адносіцца да старабалцкай гідранімічнай асновы ''Ud- : Vad- : Ved-''.{{няма АК|25|05|2025}} {{няма АК 2|Да балцкага *''vad- / ud-'' «вада». Ад яго з устаўным ''-n-'' літоўскае ''vanduo'', прускае ''(w)undan, unds''.|25|05|2025}} Без устаўнога ''-n-'' у гідронімах (у аднаасноўных тыпу літоўскага гідроніма ''Vadagà / Vedegà'', сожскага [[Вудага (рака)|Удуга]], у двухасноўных тыпу прускага ''Asege-wad'' «Яршовае возера», яцвяжскага [[Ясельда]]), таксама на моўнай перыферыі: латышскае ''vada'' «поплаў», літоўскае ''vadė, vadaksnis'' «месца, якое залівае вада» (адсунулася, каб саступіць вытворным ад ''vesti'' «весці»: ''vadas'' «правадыр», ''vada'' «нагода; кіраванне»).{{няма АК|25|05|2025}} Далей да індаеўрапейскага «воднага» кораня ''*aṷed- : aud- : ūd-'', якое ад ''*aṷ(e)-'' «апырскваць, увільгатняць, цячы»<ref>K. Karulis. Latviešu etimolog̓ijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 1083—1084.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 78—81.</ref>. З тым жа гідранімічным пашыральнікам ''-r-'', што і ў назве Удра, корань *''Ud-'' у назвах літоўскай ракі ''Ūdara''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 351.</ref>, ракі і возера {{нп5|Удрай (возера, Маеўская воласць Новасакольніцкага раёна)|Удрай|ru|Удрай (озеро, Маевская волость Новосокольнического района)}} (у басейне [[Ловаць|Ловаці]]). Пазнейшы варыянт кораня ''Выд-'' у рачных назвах {{нп5|Выдзега||ru|Выдега}} (< ''Udega,'' у басейне ракі Удрай), Выдраж / Выдрыжа / Выдра (прыток [[Сож|Сажа]])<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.</ref>. Літоўскія гідронімы тыпу ''Ūdr-upis, Ūdroklis, Ūdrelis'' мяркуюцца ад літоўскага ''ūdra'' «выдра», але могуць сягаць і адпачатнага ''*udras'' «вадзяны, водны», ад якога стараіндыйскае ''udráḥ'' «усякая вадзяная жывёла».{{няма АК|25|05|2025}} Пашыральнік ''-r-'' вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: ''tikti'' «адпавядаць, прыдавацца» — ''tikras'' «сапраўдны, прыдатны»<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—301.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі складае 26 км. Плошча — [[вадазбор]]у 188 км². Пачынаецца за 1 км у напрамку на паўночны ўсход ад вёскі [[Малыя Бясяды]] Лагойскага раёна, упадае ў Рыбчанку за 2,5 км у напрамку на поўнач ад [[Радашковічы|Радашковічаў]]. Вадазбор у межах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Рэчышча звілістае. Сярод прытокаў — рэчка [[Лукавая]], ручай [[Цёплы Стан (ручай)|Цёплы Стан]]. Прыкладна за 500 м у напрамку на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Удранка]] і каля адселенай у 2018 г. вёскі [[Пральня (Мінскі раён)|Пральня]] на рацэ пабудаваны [[Сажалка|сажалкі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||167}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=11,17—18|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-067.jpg Ліст карты N-35-67. Выданне 1981 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504033617/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-067.jpg |date=4 мая 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Іліі]] q24uvu5u18uwi5cxcrvgmomha71lztq 5177702 5177701 2026-08-09T09:10:52Z JerzyKundrat 174 5177702 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Удра |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 26 |Плошча басейна = 188 |Басейн = Рыбчанка (рака)/Ілія/Вілія/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі Малыя Бясяды |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 14|s_lat_sec = 33.0 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 30|s_lon_sec = 58.6 |Вусце = Рыбчанка (рака) |Месцазнаходжанне вусця = за 2,5 км на поўнач ад Радашковічаў |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 11|m_lat_sec = 24.2 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 14|m_lon_sec = 20.6 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Лагойскі раён/Мінскі раён/Маладзечанскі раён |Тып вываду для ПК = 12 }} '''Удра́''', '''Удранка''' — [[рака]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім]], [[Мінскі раён|Мінскім]] і [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] Беларусі, правы [[прыток]] ракі [[Рыбчанка (рака)|Рыбчанка]] (басейн [[Вілія|Віліі]]). Даўжыня ракі складае 26 км. Плошча — [[вадазбор]]у 188 км². == Назва == Назва Удра балцкага паходжання.{{няма АК|25|05|2025}} Корань *''Ud-'' адносіцца да старабалцкай гідранімічнай асновы ''Ud- : Vad- : Ved-''.{{няма АК|25|05|2025}} {{няма АК 2|Да балцкага *''vad- / ud-'' «вада». Ад яго з устаўным ''-n-'' літоўскае ''vanduo'', прускае ''(w)undan, unds''.|25|05|2025}} Без устаўнога ''-n-'' у гідронімах (у аднаасноўных тыпу літоўскага гідроніма ''Vadagà / Vedegà'', сожскага [[Вудага (рака)|Удуга]], у двухасноўных тыпу прускага ''Asege-wad'' «Яршовае возера», яцвяжскага [[Ясельда]]), таксама на моўнай перыферыі: латышскае ''vada'' «поплаў», літоўскае ''vadė, vadaksnis'' «месца, якое залівае вада» (адсунулася, каб саступіць вытворным ад ''vesti'' «весці»: ''vadas'' «правадыр», ''vada'' «нагода; кіраванне»).{{няма АК|25|05|2025}} Далей да індаеўрапейскага «воднага» кораня ''*aṷed- : aud- : ūd-'', якое ад ''*aṷ(e)-'' «апырскваць, увільгатняць, цячы»<ref>K. Karulis. Latviešu etimolog̓ijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 1083—1084.</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 78—81.</ref>. З тым жа гідранімічным пашыральнікам ''-r-'', што і ў назве Удра, корань *''Ud-'' у назвах літоўскай ракі ''Ūdara''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 351.</ref>, ракі і возера {{нп5|Удрай (возера, Маеўская воласць Новасакольніцкага раёна)|Удрай|ru|Удрай (озеро, Маевская волость Новосокольнического района)}} (у басейне [[Ловаць|Ловаці]]). Пазнейшы варыянт кораня ''Выд-'' у рачных назвах {{нп5|Выдзега||ru|Выдега}} (< ''Udega,'' у басейне ракі Удрай), Выдраж / Выдрыжа / Выдра (прыток [[Сож|Сажа]])<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.</ref>. Літоўскія гідронімы тыпу ''Ūdr-upis, Ūdroklis, Ūdrelis'' мяркуюцца ад літоўскага ''ūdra'' «выдра», але могуць сягаць і адпачатнага ''*udras'' «вадзяны, водны», ад якога стараіндыйскае ''udráḥ'' «усякая вадзяная жывёла».{{няма АК|25|05|2025}} Пашыральнік ''-r-'' вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: ''tikti'' «адпавядаць, прыдавацца» — ''tikras'' «сапраўдны, прыдатны»<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—301.</ref>. == Гідраграфія == Пачынаецца за 1 км у напрамку на паўночны ўсход ад вёскі [[Малыя Бясяды]] Лагойскага раёна, упадае ў Рыбчанку за 2,5 км у напрамку на поўнач ад [[Радашковічы|Радашковічаў]]. Вадазбор у межах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Рэчышча звілістае. Сярод прытокаў — рэчка [[Лукавая]], ручай [[Цёплы Стан (ручай)|Цёплы Стан]]. Прыкладна за 500 м у напрамку на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Удранка]] і каля адселенай у 2018 г. вёскі [[Пральня (Мінскі раён)|Пральня]] на рацэ пабудаваны [[Сажалка|сажалкі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||167}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=11,17—18|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-067.jpg Ліст карты N-35-67. Выданне 1981 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130504033617/http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-35-067.jpg |date=4 мая 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Іліі]] 5x2kk4252gzq879ejval0g7p4mcejbe 0 213313 5177762 5160624 2026-08-09T10:39:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177762 wikitext text/x-wiki {{нейтральнасць}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канстытуцыйны крызіс у Расіі |частка = |выява = White House-3.JPG |памер = |загаловак = Згарэлы {{нп3|Будынак Урада Расійскай Федэрацыі|Белы дом|ru|Дом Правительства Российской Федерации}} |дата = [[21 верасня]] — [[4 кастрычніка]] [[1993]] года |месца = [[Масква]], [[Расія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Перамога прэзідэнта [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Ельцына]], ліквідацыя пасады {{нп3|Віцэ-прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|віцэ-прэзідэнта|ru|Вице-президент Российской Федерации}}, роспуск {{нп3|З’езд народных дэпутатаў Расіі|З’езду народных дэпутатаў|ru|Съезд народных депутатов России}} і {{нп3|Вярхоўны Савет Расіі|Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі|ru|Верховный совет России}}, спыненне дзейнасці Саветаў народных дэпутатаў. Усталяванне [[Прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкай рэспублікі]] як [[Форма дзяржаўнага кіравання|формы кіравання]] ў Расіі наўзамен [[Савецкая рэспубліка|савецкай рэспублікі]]. |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Прэзідэнт Расіі]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Савет міністраў РСФСР|Савет міністраў Расіі]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Адміністрацыя прэзідента Расіі]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} {{Сцяг Расіі|22px}} Прыхільнікі [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. М. Ельцына]]: * [[Дэмакратычная Расія]] * [[Жывое кальцо]] * [[Жнівень-91]] * Грамадска-патрыятычнае аб’яднанне добраахвотнікаў — абаронцаў Белага дома ў жніўні 1991 года ў падтрымку дэмакратычных рэформаў «Атрад „Расія“» * [[Дэмакратычны саюз]] * [[Саюз ветэранаў Афганістана]] * [[2-я гвардзейская Таманская мотастралковая дывізія|Таманская дывізія]] * [[4-я гвардзейская танкавая дывізія|Кантэміраўская дывізія]] * [[119-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк]] * [[Асобная мотастралковая дывізія асаблівага прызначэння|Асобная мотастралковая дывізія асаблівага прызначэння ім. Дзяржынскага]] * [[1-ы атрад спецыяльнага прызначэння ўнутраных войск «Віцязь»]] |праціўнік2 = {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[З’езд народных дэпутатаў Расіі]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Вярхоўны Савет Расіі]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Віцэ-прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Віцэ-прэзідэнт Расіі]] * {{Сцяг СССР}} {{Сцяг Расіі (1858-1883)}} {{Сцяг РСФСР}} Прыхільнікі [[Вярхоўны Савет Расіі|Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі]] і [[З’езд народных дэпутатаў Расіі|З’езду народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі]]<ref group="~">Прыхільнікамі З’езду народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета часцей выкарыстоўваліся: сцяг СССР, андрэеўскі сцяг, сцяг гербавых колераў і сцяг РСФСР 1954 з сярпом і молатам і з сіняй паласой.</ref>, у тым ліку: * [[Фронт нацыянальнага выратавання, Расія|ФНВ]] * [[Рускае нацыянальнае адзінства, 1990|РНА]] * [[Працоўная Расія]] * іншыя |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|Расія|1991}} [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Віктар Чарнамырдзін]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Ягор Цімуравіч Гайдар|Ягор Гайдар]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Павел Сяргеевіч Грачоў|Павел Грачоў]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Віктар Фёдаравіч Ерын|Віктар Ерын]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Валерый Генадзевіч Яўневіч|Валерый Яўневіч]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Аляксандр Васільевіч Каржакоў|Аляксандр Каржакоў]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Анатоль Сяргеевіч Кулікоў|Анатоль Кулікоў]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Барыс Мікалаевіч Палякоў|Барыс Палякоў]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Сяргей Іванавіч Лысюк|Сяргей Лысюк]] * {{Сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Мікалай Міхайлавіч Галушка|Мікалай Галушка]] |камандзір2 = {{сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой|Аляксандр Руцкой]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Руслан Хасбулатаў]] * {{Сцяг Расіі (1858-1883)}} [[Аляксандр Пятровіч Баркашоў|Аляксандр Баркашоў]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Уладзіслаў Аляксеевіч Ачалаў|Уладзіслаў Ачалаў]] * {{Сцяг СССР|22px}} [[Станіслаў Мікалаевіч Церэхаў|Станіслаў Церэхаў]] * {{Сцяг СССР|22px}} [[Альберт Міхайлавіч Макашоў|Альберт Макашоў]] * {{Сцяг СССР|22px}} [[Віктар Іванавіч Анпілаў|Віктар Анпілаў]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Віктар Паўлавіч Бараннікаў|Віктар Бараннікаў]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|22px}} [[Андрэй Фёдаравіч Дунаеў|Андрэй Дунаеў]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 124 загінулых за 3—4 кастрычніка (афіцыйныя звесткі) |заўвага = |Commons = }} '''Канстытуцыйны крызіс у Расіі''' (таксама вядомы як '''Разгон З’езда народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі''', '''«Расстрэл Белага дома»''', '''«Расстрэл Дома Саветаў»''', '''«Кастрычніцкае паўстанне 1993 года»''', '''«Кастрычніцкі путч»'''<ref name="octobercoup">{{кніга |аўтар = Т. Б. Котлова, Т. В. Королёва. |загаловак = Материалы к контрольным работам по курсу «Отечественная история» |спасылка = http://window.edu.ru/window_catalog/pdf2txt?p_id=13068&p_page=6 |адказны = Под ред. В. Ю. Халтурина. |месца = Иваново |выдавецтва = Федеральное агентство по образованию Российской Федерации / ГОУ ВПО «Ивановский государственный энергетический университет им. В.И. Ленина» |год = 2005 |тыраж = 300 }}</ref>, '''«Ельцынскі пераварот 1993 года»'''<ref>{{Cite web |url=http://www.golos-epohi.ru/?ELEMENT_ID=9969 |title=Юрий Болдырев в программе «Народный интерес». Выборы прекращены // Интернет-издание «Голос эпохи» |access-date=8 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223020/http://www.golos-epohi.ru/?ELEMENT_ID=9969 |archive-date=4 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://1993.sovnarkom.ru/TEXT/GAZETY/SR_116/116_1_4.htm «Ньюсуик»: Ельцинский переворот // «Советская Россия». — N 116 (10979), четверг, 30 сентября 1993 г.]</ref>) — унутрыпалітычны канфлікт у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] [[21 верасня]]—[[4 кастрычніка]] [[1993]] года. Адбыўся з прычыны канстытуцыйнага крызісу, які развіваўся з [[1992]] года. Вынікам супрацьстаяння стала гвалтоўнае спыненне дзеяння ў Расіі {{нп3|Саветы|савецкай мадэлі ўлады|ru|Советы}}, якая існавала з [[1917]] года. Працэс суправаджаўся ўзброенымі сутыкненнямі на вуліцах Масквы і няўзгодненымі дзеяннямі войскаў, у ходзе якіх загінулі не менш за 157 чалавек і 384 былі параненыя (з іх 3 і 4 кастрычніка — 124 чалавекі, 348 параненых<ref name="izvestia.ru">{{Cite web |url=http://www.izvestia.ru/special/article3097187/ |title=Известия.Ру: Октябрь 1993 года: Большинство погибших — не защитники Белого дома |access-date=2 жніўня 2012 |archive-date=15 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315082338/http://www.izvestia.ru/special/article3097187/ |url-status=dead }}</ref>). Крызіс стаў наступствам супрацьстаяння дзвюх палітычных сіл: з аднаго боку — прэзідэнта Расійскай Федэрацыі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]] (гл. [[Усерасійскі рэферэндум 25 красавіка 1993 года]]), урада, які ўзначальваўся [[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Віктарам Чарнамырдзіным]]<ref>{{кніга |аўтар = Савельев А. Н. |загаловак = Мятеж номенклатуры. Москва 1990-1993 |спасылка = http://www.savelev.ru/book/?ch=235 |месца = М. |год = 1995 |старонак = 494 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084256/http://www.savelev.ru/book/?ch=235 |archive-date = 19 жніўня 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084256/http://www.savelev.ru/book/?ch=235 |archivedate = 19 жніўня 2014 }}</ref>, часткі народных дэпутатаў і членаў Вярхоўнага Савета — прыхільнікаў прэзідэнта, а з іншага боку — праціўнікаў сацыяльна-эканамічнай палітыкі прэзідэнта і ўрада: віцэ-прэзідэнта [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой|Аляксандра Руцкога]], асноўнай часткі народных дэпутатаў і членаў Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі на чале з [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Русланам Хасбулатавым]], большасць у якім складаў блок «Расійскае адзінства»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=26903 15 октября на пресс-конференции депутатский блок «Российское единство» отверг.] М. Ширямов. Газета «КоммерсантЪ», № 10 (163) от 16.10.1992. {{V|23|8|2009}}</ref>, у які ўваходзілі прадстаўнікі [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі|КПРФ]], фракцыі «Айчына» (радыкальныя камуністы, адстаўныя вайскоўцы і дэпутаты сацыялістычнай арыентацыі<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=29621 Патриоты берутся восстановить экономику за два месяца.] Газета «КоммерсантЪ», № 33 (186) от 12.11.1992. {{V|23|8|2009}}</ref><ref>[http://www.panorama.ru/gazeta/p32frac.html Блоки и фракции российского парламента.] В. Прибыловский. «Панорама», N2(32), май 1992. {{V|23|8|2009}}</ref>), «Аграрны саюз», дэпутацкай групы «Расія», якая кантралявалася ініцыятарам аб’яднання камуністычных і нацыяналістычных партый<ref>[http://www.zavtra.ru/cgi//veil//data/zavtra/98/239/21.html Запрос на Бабурина.] Н. Анисин. «Завтра», № 26(239). 1 июля 1998. {{V|23|8|2009}}</ref> [[Сяргей Мікалаевіч Бабурын|Сяргеем Бабурыным]]<ref name="scilla.ru">[http://www.scilla.ru/works/partii07/kprf.html Коммунистическая партия Российской Федерации (КПРФ)] по книге {{кніга |аўтар = А. Шляпужников, А. Ёлкин. |загаловак = Есть такие партии! Путеводитель избирателя |спасылка = http://www.scilla.ru/works/partii07/index.html |адказны = Под ред. Григория Белонучкина и Владимира Прибыловского |месца = М. |выдавецтва = Центр «Панорама» |год = 2007 }}</ref>. Падзеі пачаліся [[21 верасня]] з выдання прэзідэнтам Барысам Ельцыным указа № 1400 аб роспуску З’езда народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета, чым была парушаная Канстытуцыя<ref>{{quote|11) принимает меры по обеспечению государственной и общественной безопасности Российской Федерации. По предложению президента Российской Федерации созываются внеочередные заседания Съезда народных депутатов Российской Федерации и внеочередные сессии Верховного Совета Российской Федерации. '''Президент Российской Федерации не имеет права роспуска либо приостановления деятельности Съезда народных депутатов Российской Федерации, Верховного Совета Российской Федерации''';|аўтар=пункт 11 статьи 121-5 Конституции Российской Федерации 1978 года (в редакции 10 декабря 1992 года}}</ref><ref>Заключение Конституционного суда Российской Федерации от 21 сентября 1993 года</ref>. Адразу пасля выдання гэтага ўказа Ельцын дэ-юрэ быў аўтаматычна адхілены ад пасады прэзідэнта ў адпаведнасці з артыкулам 121.6 канстытуцыі<ref>{{quote|Полномочия Президента Российской Федерации не могут быть использованы для изменения национально-государственного устройства Российской Федерации, роспуска либо приостановления деятельности любых законно избранных органов государственной власти, в противном случае они прекращаются немедленно.|аўтар=Статья 121.6 Конституции Российской Федерации 1978 года (в редакции 10 декабря 1992 года)}}</ref>. У той жа дзень сабраўся Прэзідыум Вярхоўнага Савета, які здзяйсняў кантроль за выкананнем канстытуцыі<ref>пункт 5 статьи 114 Конституции Российской Федерации — России 1978 года (в редакции 10 декабря 1992 года)</ref>. Ён канстатаваў гэты юрыдычны факт<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1710 Постановление Президиума Верховного совета Российской Федерации от 21 сентября 1993 года № 5779-I «О немедленном прекращении полномочий Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993, с.2</ref>. З’езд народных дэпутатаў пацвердзіў гэтае рашэнне і ацаніў дзеянні прэзідэнта як дзяржаўны пераварот<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1663 Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации от 24 сентября 1993 года № 5807-I «О политическом положении в Российской Федерации в связи с государственным переворотом»]</ref>. Аднак Барыс Ельцын [[de facto]] працягваў выконваць паўнамоцтвы прэзідэнта Расіі. 4 кастрычніка З’езд і Вярхоўны Савет былі разагнаныя з прымяненнем зброі і бранятэхнікі. Істотную ролю ў трагічнай развязцы адыгралі асабістыя амбіцыі старшыні Вярхоўнага Савета [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Руслана Хасбулатава]], якія выявіліся ў яго нежаданні заключаць кампрамісныя пагадненні з адміністрацыяй Барыса Ельцына ў ходзе канфлікту<ref name="malov1994">[http://old.russ.ru/antolog/1993/malov.htm Параллельная власть в Доме Советов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609214930/http://old.russ.ru/antolog/1993/malov.htm |date=9 чэрвеня 2011 }} И. Малов. «Век XX и мир», 1994. {{V|23|8|2009}}</ref>, а таксама самога [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]], які пасля падпісання ўказа № 1400 адмаўляўся напрамую размаўляць з Хасбулатавым нават тэлефонам<ref name="echo06102008">[http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/544670-echo/ События октября 1993 года.] Передача «Своими глазами» в эфире радиостанции «Эхо Москвы», 06.10.2008. {{V|23|8|2009}}</ref>. Паводле высноў камісіі [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думы]], значную ролю ў абвастрэнні абстаноўкі адыгралі дзеянні супрацоўнікаў маскоўскай міліцыі па разгоне мітынгаў і маніфестацый у падтрымку Вярхоўнага Савета і затрыманню іх актыўных удзельнікаў у перыяд з [[27 верасня]] па [[2 кастрычніка]] 1993 года, што ў некаторых выпадках набывала характар масавага збіцця маніфестантаў з прымяненнем спецсродкаў<ref name="zakl_astrahankina">[http://www.voskres.ru/taina/1993-3.htm Заключение комиссии Государственной думы Федерального собрания Российской Федерации по дополнительному изучению и анализу событий, происходивших в Москве 21 сентября — 5 октября 1993 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090409112119/http://www.voskres.ru/taina/1993-3.htm |date=9 красавіка 2009 }} Депутат Государственной думы Т. А. Астраханкина. {{V|23|8|2009}}</ref>. З [[1 кастрычніка]] пры пасярэдніцтве [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярха]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Алексія II]] пад эгідай [[Руская Праваслаўная Царква|РПЦ]] праводзіліся перамовы супрацьлеглых бакоў, на якіх прапаноўвалася выпрацаваць «''нулявы варыянт''» — адначасовыя перавыбары прэзідэнта і народных дэпутатаў. Працяг гэтых перамоў, прызначаны на 16:00 3 кастрычніка, не адбыўся з-за распачатых у Маскве масавых беспарадкаў, узброенага нападу групы абаронцаў Вярхоўнага Савета на чале з Альбертам Макашовым па прызыву в. а. прэзідэнта [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой|Аляксандра Руцкога]] на будынак мэрыі і ад’езду групы ўзброеных прыхільнікаў Вярхоўнага Савета на сагнаных вайсковых грузавіках да тэлецэнтра «[[Астанкіна (тэлецэнтр)|Астанкіна]]»<ref name="evdokimov2008">[http://www.specnaz.ru/articles/145/2/835.htm Последняя осень.] П. Евдокимов. «Спецназ России», 10 (145) октябрь 2008 года. {{V|23|5|2012}}</ref>. Меркаванні аб пазіцыі Канстытуцыйнага суда Расійскай Федэрацыі з В. Д. Зоркіным на чале разыходзяцца: на думку саміх суддзяў і прыхільнікаў З’езду, ён захоўваў нейтралітэт; на думку прыхільнікаў Ельцына — удзельнічаў на баку З’езду<ref name="решение_суда">[[:s:ru:Указ Президента РФ от 21.09.1993 № 1400|Указ Президента РФ от 21.09.1993 № 1400]] (Заключение Конституционного Суда РФ от 21.09.1993 № З-2)</ref>. Расследаванне падзей не было завершана, следчая група была распушчаная пасля таго, як у лютым 1994 года<ref>[http://www.utro.ru/articles/2006/10/03/589042.shtml Хасбулатов подписал свой приговор в сауне.] А. Руднев. «Утро», 3 октября 2006. {{V|23|8|2009}}</ref> [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі]] прыняла рашэнне аб амністыі для асоб, якія ўдзельнічалі ў падзеях 21 верасня—4 кастрычніка 1993 года, звязаных з выданнем Указа № 1400, і супрацьдзейнічалі яго рэалізацыі, незалежна ад кваліфікацыі дзеянняў паводле артыкулаў КК РСФСР<ref name=autogenerated20131117-1>Постановление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации от 23 февраля 1994 г. № 65-1 ГД «Об объявлении политической и экономической амнистии»</ref>. У выніку грамадства да гэтага часу не мае адназначных адказаў на шэраг ключавых пытанняў пра тыя трагічныя падзеі — у прыватнасці, аб ролі палітычных лідараў, якія выступалі як на адным, так і на другім баку, аб прыналежнасці снайпераў, стралкоў па мірным грамадзянам і супрацоўнікам міліцыі, дзеяннях правакатараў, пра тое, хто вінаваты ў трагічнай развязцы. Маюцца толькі версіі ўдзельнікаў і відавочцаў падзей, следчага распушчанай следчай групы, публіцыстаў і камісіі Дзярждумы РФ, якую ўзначальвае камуністка Таццяна Астраханкіна, якая прыехала ў Маскву са [[Ржэў|Ржэва]] ў канцы верасня 1993 года для абароны Дома Саветаў<ref>[http://print.biografija.ru/?id=6240 Астраханкина Татьяна Александровна.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107012039/http://print.biografija.ru/?id=6240 |date=7 студзеня 2012 }} Биография на сайте «Biografija.ru». {{V|23|8|2009}}</ref>, якую таварышы па партыі, у прыватнасці Аляксей Падбярозкін, называлі «''артадоксам''»<ref>''А. Подберёзкин.'' Партийное строительство // Выборы. Законодательство и технологии, № 5, май 2001 г.</ref>. У адпаведнасці з новай Канстытуцыяй, прынятай усенародным галасаваннем [[12 снежня]] [[1993]] года і дзеючай з некаторымі зменамі да цяперашняга часу, прэзідэнт Расійскай Федэрацыі атрымаў істотна больш шырокія паўнамоцтвы, чым па Канстытуцыі 1978 года (са зменамі 1989—1992 гадоў). Пасада віцэ-прэзідэнта РФ была ліквідаваная. == Сутнасць канфлікту == Спасылаючыся на немагчымасць працягу супрацоўніцтва з заканадаўчай уладай, якая стала, на думку прэзідэнта Барыса Ельцына, ва ўмовах эканамічнага крызісу перашкодай на шляху эканамічных рэформ, і ператварэнне Вярхоўнага савета ў «штаб неканструктыўнай апазіцыі», які займаецца палітычнай барацьбой<ref name="Обращение 21.09.1993">Обращение президента Ельцина к гражданам России в связи с изданием Указа № 1400 по российскому телевидению 21 сентября 1993 г. (из изданного РГТЭУ сборника «Десятый (Чрезвычайный) Съезд народных депутатов Российской Федерации. 23 сентября — 4 октября 1993 года. Стенографический отчет»). {{V|21|10|2010}}</ref>, ім быў прагалошаны ўказ № 1400 «Аб паэтапнай канстытуцыйнай рэформе ў Расійскай Федэрацыі», які прадпісваў вышэйшаму органу дзяржаўнай улады Расійскай Федэрацыі — З’езду народных дэпутатаў, а таксама пастаянна дзеючаму заканадаўчаму органу — Вярхоўнаму Савету спыніць сваю дзейнасць. Прэзідэнт прапанаваў дэпутатам вярнуцца на працу ў тыя ўстановы, дзе яны працавалі да свайго абрання, і прыняць удзел у выбарах у новы заканадаўчы орган — Федэральны сход<ref name="Обращение 21.09.1993"/>. Канстытуцыйны суд Расійскай Федэрацыі сабраўся на экстраннае пасяджэнне і прыйшоў да высновы, што дадзены ўказ у дванаццаці месцах парушае расійскую Канстытуцыю і з’яўляецца падставай для правядзення ў дачыненні да прэзідэнта Ельцына працэдуры імпічменту згодна з артыкулам 121.10 канстытуцыі або для неадкладнага спынення яго паўнамоцтваў з моманту падпісання ўказа № 1400 згодна з артыкулам 121.6 канстытуцыі. Вярхоўны Савет і З’езд народных дэпутатаў адмовіліся падпарадкавацца дадзенаму ўказу прэзідэнта, кваліфікавалі яго дзеянні як дзяржаўны пераварот і на падставе артыкулаў 121.6 і 121.11 канстытуцыі канстатавалі спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта Ельцына з моманту выдання ўказа № 1400 і пераход іх да віцэ-прэзідэнта Руцкога. Да гэтага, вясной 1993 года, З’езд ужо прадпрымаў некалькі спробаў абвясціць імпічмент, аднак у той час яны яшчэ не знайшлі дастатковай падтрымкі. З’езд народных дэпутатаў таксама ініцыяваў рэферэндум, які прадэманстраваў давер большасці грамадзян прэзідэнту Расійскай Федэрацыі Барысу Ельцыну. Вярхоўным Саветам было прынята рашэнне аб датэрміновым скліканні X Надзвычайнага З’езду народных дэпутатаў (раней ён быў запланаваны на [[17 лістапада]] [[1993]] года<ref>[http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1473355 Постановление Верховного Совета РФ от 4 июня 1993 г. № 5110-I «О порядке согласования и принятия проекта Конституции Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004212721/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1473355 |date=4 кастрычніка 2013 }}</ref>)). Часцям міліцыі (генерал-лейтэнант міліцыі В. Панкратаў), якія падпарадкаваліся Барысу Ельцыну і мэру Масквы [[Юрый Лужкоў|Юрыю Лужкову]], быў аддадзены загад аб блакадзе Дома Саветаў. Абарону Дома Саветаў узначалілі в. а. прэзідэнта Расіі Аляксандр Руцкой, старшыня Вярхоўнага Савета Руслан Хасбулатаў і прызначаныя Руцкім міністр абароны Уладзіслаў Ачалаў і яго намеснік Альберт Макашоў. [[1 кастрычніка]] была зроблена спроба мірных перамоў пры пасярэдніцтве Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Алексія II]], у ходзе якіх у ноч на 2 кастрычніка было падпісана пагадненне — пратакол № 1 паміж кіраўнікамі палат Вярхоўнага Савета з аднаго боку і прадстаўнікамі вернага Ельцыну ўрада і яго адміністрацыі — з другога — аб правядзенні ўліку і здачы на захоўванне ўсёй зброі, які знаходзіўся ў тым ліку і ў руках у выпадковых асоб, якія абаранялі Дом Саветаў. Пасля падпісання пратакола № 1 у будынак была пададзена [[электрычнасць]] і прапушчаны некалькі сотняў журналістаў, прапускны рэжым стаў не такі жорсткі, быў забяспечаны свабодны выхад для ўсіх жадаючых. Аднак пасля ўмяшання старшыні Вярхоўнага Савета Руслана Хасбулатава, які кіраваўся, на погляд аналітыкаў, асабістымі амбіцыямі, каля паўдня [[2 кастрычніка]] з’езд народных дэпутатаў дэнансаваў гэтае пагадненне і перамовы былі спыненыя<ref name="malov1994"/>. [[3 кастрычніка]], пасля шматлікіх вулічных сутыкненняў з падраздзяленнямі АМАПу, міліцыі і ўнутраных войскаў, дэманстранты-прыхільнікі Вярхоўнага Савета прарвалі блакаду з супрацоўнікаў праваахоўных органаў ля Дома Саветаў. Затым па загадзе Руцкога пад непасрэдным кіраўніцтвам прызначанага ім намесніка міністра абароны генерал-палкоўніка Альберта Макашова захапілі будынак маскоўскай мэрыі (былы будынак СЭУ, з вокнаў якога абстрэльваліся дэманстранты). Захоп мэрыі прайшоў без ахвяр сярод нападнікаў. Ля аднаго з будынкаў тэлецэнтра Астанкіна — АСК-3 абаронцы Вярхоўнага Савета пасля двухгадзіннага мітынгу перайшлі да рашучых дзеянняў: уваход у будынак быў праламаны ваеннымі грузавікамі. Затым, не прымяняючы зброю, Макашоў і яго ахова ўвайшлі ў гэты будынак з мэтай правесці перамовы аб прадастаўленні эфіру. Калі спецназ навёў на Макашова лазерны прыцэл, ён разам з аховай пакінуў будынак тэлецэнтра. Стрэлам з АСК-3 быў паранены ахоўнік Макашова. Пасля чаго, паводле версіі следчай групы Генеральнай пракуратуры Расійскай Федэрацыі, ля праламаных дзвярэй АСК-3 адбыўся выбух, памылкова прыняты за стрэл з гранатамёта, а паводле версіі камандзіра спецназа «Віцязь» — прыхільнікамі Вярхоўнага Савета сапраўды быў зроблены стрэл з гранатамёта<ref name="ReferenceA">{{артыкул|спасылка=http://www.rg.ru/2003/10/03/Osenneeobostrenie.html|загаловак=Осеннее обострение — октябрьские столкновения 1993 года в Москве глазами их непосредственных участников|аўтар=Снегирёв В.|выданне=Российская газета|нумар=3312|год=10 октября 2003}}</ref>, у выніку якога загінуў адзін з абаронцаў будынка, спецназавец Сітнікаў. Пасля гібелі спецназаўца байцы падраздзяленняў МУС, верныя Ельцыну, адкрылі па дэманстрантах агонь на паражэнне. У 2005 годзе тэлеканал НТВ паказаў відэазапіс, з якога вынікае, што выбух ля ўваходу АСК-3 адбыўся пасля таго, як быў зроблены стрэл з гранатамёта з супрацьлеглага будынка тэлецэнтра — АСК-1<ref>[http://rutube.ru/video/b0bf83de0f69b4f33e46353b3295e9ad/ Чистосердечное признание. Жаркий октябрь 93-го (2005) // телеканал НТВ] гл. на 05:58</ref>, які кантраляваўся ўнутранымі войскамі і куды прыхільнікі З’езду і парламента не пранікалі. [[4 кастрычніка]] ў выніку штурму і танкавага абстрэлу Белы дом быў узяты пад кантроль войскамі. У ходзе падзей 3-4 кастрычніка загінулі, паводле матэрыялаў следства<ref name="proshkin">[http://1993.sovnarkom.ru/TEXT/STATYI/sovs_98_09.htm Штурм, которого не было.] Л. Прошкин. Совершенно секретно, № 9. 1998.</ref>, 123 чалавекі і 384 былі параненыя. Перастала існаваць сістэма Саветаў, радыкальна змянілася сістэма ўлады ў Расіі: замест савецкай на перыяд да прыняцця канстытуцыі была ўсталяваная прэзідэнцкая рэспубліка, пасля ўступлення ў сілу новай канстытуцыі — прэзідэнцка-парламенцкая. У [[1994]] годзе арыштаваныя ўдзельнікі кастрычніцкіх падзей былі амніставаныя Дзяржаўнай Думай Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі, хоць ніводны з іх не быў асуджаны. === Аргументы прэзідэнта Ельцына === У сваім тэлевізійным звароце да грамадзян Расіі 21 верасня 1993 года Барыс Ельцын так аргументаваў падпісанне ўказа № 1400<ref name="Обращение 21.09.1993"/>: {{пачатак цытаты}}Ужо больш за год робяцца спробы знайсці кампраміс з дэпутацкім корпусам, з Вярхоўным Саветам. Расіяне добра ведаюць, колькі крокаў насустрач рабілася з майго боку на апошніх з’ездах і паміж імі. (…) Апошнія дні канчаткова разбурылі надзеі на аднаўленне якога-небудзь канструктыўнага супрацоўніцтва. Большасць Вярхоўнага Савета ідзе на прамое патаптанне волі расійскага народа. Праводзіцца курс на паслабленне і ліквідацыю Прэзідэнта, дэзарганізацыю працы цяперашняга ўрада, за апошнія месяцы падрыхтаваны і прыняты дзясяткі новых антынародных рашэнняў. (…) Многія з іх мэтанакіравана спланаваныя на пагаршэнне сітуацыі ў Расіі. Найбольш абуральнай з’яўляецца так званая эканамічная палітыка Вярхоўнага Савета, яго рашэнні па бюджэце, прыватызацыі, многія іншыя пагаршаюць крызіс, наносяць вялікую шкоду краіне. Усе намаганні ўрада хоць неяк палегчыць эканамічную сітуацыю натыкаюцца на глухую сцяну неразумення. Не набярэцца і некалькіх дзён, калі Савет Міністраў не тузалі, не выкручвалі рукі. І гэта ва ўмовах вельмі вострага эканамічнага крызісу. Вярхоўны Савет перастаў лічыцца з указамі прэзідэнта, з яго папраўкамі да законапраектаў, нават з канстытуцыйным правам вета. Канстытуцыйная рэформа практычна згорнутая… Працэс стварэння прававой дзяржавы ў Расіі, па сутнасці справы, дэзарганізаваны. Наадварот, ідзе свядомае размыванне і без таго слабай прававой базы маладой расійскай дзяржавы. Заканатворчая праца стала прыладай палітычнай барацьбы. Законы, у якіх востра мае патрэбу Расія, не прымаюцца гадамі. (…) Ужо даўно большасць пасяджэнняў Вярхоўнага Савета праходзіць з парушэннем элементарных працэдур і рэгламенту… Ідуць чысткі камітэтаў і камісій. З Вярхоўнага Савета, яго Прэзідыума бязлітасна выганяюцца ўсе, хто не праяўляе асабістай адданасці свайму кіраўніку. (…) Усё гэта горкія сведчанні таго, што Вярхоўны Савет як дзяржаўны інстытут знаходзіцца цяпер у стане палітычнага раскладання. (…) Улада ў расійскім Вярхоўным Савеце захоплена групай асоб, якія ператварылі яго ў штаб непрымірымай апазіцыі. (…) Адзіным спосабам пераадолення паралічу дзяржаўнай улады ў Расійскай Федэрацыі з’яўляецца яе карэннае абнаўленне на аснове прынцыпаў народаўладдзя і канстытуцыйнасці. Дзеючая Канстытуцыя не дазваляе гэта зрабіць. Дзеючая Канстытуцыя не прадугледжвае таксама працэдуры прыняцця новай канстытуцыі, у якой быў бы прадугледжаны годны выхад з крызісу дзяржаўнасці. Будучы гарантам бяспекі нашай дзяржавы, я абавязаны прапанаваць выхад з гэтага тупіка, абавязаны разарваць гэты пагібельны заганны круг.{{канец цытаты}} == Перадгісторыя канфлікту == Увядзенне пасады прэзідэнта пры захаванні неабмежаваных<ref>[http://books.google.com/books?id=-e4Jlaac-ksC&pg=PA610#v=onepage&q&f=false Заключение рабочей комиссии по выработке конституционных соглашений «Конституционно-правовое закрепление монополии Съезда народных депутатов Российской Федерации и Верховного совета Российской Федерации на государственную власть»]</ref><ref>«Статья 104. Высшим органом государственной власти Российской Федерации является Съезд народных депутатов Российской Федерации. <u>Съезд народных депутатов Российской Федерации правомочен принять к своему рассмотрению и решить ''любой'' вопрос, отнесённый к ведению Российской Федерации.</u> <br /> Народный депутат России Николай Павлов утверждал, что данный пункт Съезд использовал только один раз — для введения поста президента (http://1993.sovnarkom.ru/TEXT/STATYI/pavlov.htm]) <…> <br /> Статья 109. Верховный Совет Российской Федерации: <br /> <…> <br /> 26) решает другие вопросы, отнесённые к ведению Российской Федерации, кроме тех, которые относятся к исключительному ведению Съезда народных депутатов Российской Федерации.» <br /> (данная формулировка почти полностью повторяет статью 104 Конституции Российской Федерации 1978 года с одним лишь ограничением: Верховный Совет не вправе решать вопросы, отнесённые к исключительному ведению Съезда народных депутатов. См. Заключение рабочей комиссии по выработке конституционных соглашений «Конституционно-правовое закрепление монополии Съезда народных депутатов Российской Федерации и Верховного Совета Российской Федерации на государственную власть».</ref> паўнамоцтваў З’езду народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі і Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі спарадзіла ў Расіі праблему двоеўладдзя, а дакладней, прызнання ці непрызнання гэтымі двума канстытуцыйнымі інстытутамі правіл усталявання сістэмы стрымак і проціваг з боку парламента Расіі над прэзідэнтам РФ і прэзідэнта над парламентам. Гэтую сістэму павінны былі б прыняць для сябе і парламент, і прэзідэнт РФ. Праблема дапаўнялася наяўнасцю ў грамадстве прыхільнікаў неадкладнага правядзення радыкальных эканамічных рэформаў («шокавая тэрапія»), якія аб’ядналіся вакол прэзідэнта Б. М. Ельцына, і іх праціўнікаў, якія аб’ядналіся вакол Вярхоўнага Савета, старшынёй якога пасля абрання Ельцына прэзідэнтам стаў Р. І. Хасбулатаў<ref>{{cite web|url=http://myths.gaidarfund.ru/articles/1446|title=Часть 3. Применение силы в 1993 г. — злой умысел или историческая неизбежность — Фонд Егора Гайдара|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916061028/http://myths.gaidarfund.ru/articles/1446|archive-date=16 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. Адной з прычын канфлікту стала пытанне аб змене Канстытуцыі. Ельцын настойваў на змене формы праўлення ў Расіі, перадачы паўнамоцтваў З’езду народных дэпутатаў прэзідэнту. Прыхільнікі Вярхоўнага Савета настойвалі на захаванні вярхоўнай улады за прадстаўнічымі органамі, хоць З’езд час ад часу прымаў папраўкі, якія пашыралі паўнамоцтвы прэзідэнта. Больш за тое, у жніўні 1993 года Вярхоўны Савет распрацаваў праект закона аб папраўках у канстытуцыю, які павінен быў выключыць пункты аб поўнаўладдзі З’езду і парламента (частка 2 артыкула 104 і пункт 26 артыкула 109)<ref>Проект Закона РФ от 11.08.1993 «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России»</ref><ref name="pavlov">[http://1993.sovnarkom.ru/TEXT/STATYI/pavlov.htm Павлов Н. А. Незаконченный переворот: причины и последствия]</ref>. Яшчэ адной прычынай канфлікту лічыцца неаднаразовая адмова З’езду народных дэпутатаў ратыфікаваць Белавежскае пагадненне аб спыненні існавання СССР<ref>[http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html «Додавить гной пока не получается»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630111005/http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html |date=30 чэрвеня 2015 }} Народный депутат РСФСР, член Верховного Совета Российской Федерации Илья Константинов о событиях октября 1993 года</ref> і выключыць з тэксту Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі — Расіі (РСФСР<ref>Согласно статье 71 Конституции Союза ССР, положение о действии которой на территории РФ формально не отменялось до отмены самой Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России 1978 года новой Конституцией. Более того, наименование «РСФСР» оставалось в самой Конституции РФ—России 1978 года (ст.147).</ref>) згадкі пра Канстытуцыю і законы СССР<ref>''Лукьянова Е. А.'' [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)].</ref><ref>''Воронин Ю. М.'' [http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=587134 Беловежское предательство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=587134 |date=30 чэрвеня 2015 }}. // ''Сов. Россия'' : газета. — 16.12.2010.</ref>. Група народных дэпутатаў Расіі на чале з Сяргеем Бабурыным нават звярнулася ў Канстытуцыйны суд у сувязі з незаконнай ратыфікацыяй Белавежскага пагаднення Вярхоўным Саветам у снежні 1991 года<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/35277 Планы Конституционного суда России. Трех президентов могут вызвать в суд как свидетелей]</ref><ref>[http://www.ni-journal.ru/archive/14928136/n_1_2009/1f00f2d8/e99ca0f6/ Сергей Бабурин — политик в интерьере эпохи. "Юбилей" № 1/2009. Архив | Национальные интересы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630105647/http://www.ni-journal.ru/archive/14928136/n_1_2009/1f00f2d8/e99ca0f6/ |date=30 чэрвеня 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zlev.ru/index.php?p=article&nomer=41&article=2411 |title=Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение ? |access-date=8 лістапада 2014 |archive-date=25 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&nomer=41&article=2411 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vkpb-zapad.narod.ru/rogozin.htm |title=Дмитрий Рогозин. Тайна «Чёрного Октября» |access-date=8 лістапада 2014 |archive-date=31 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231001548/http://vkpb-zapad.narod.ru/rogozin.htm |url-status=dead }}</ref>. Гэты зварот так і не быў разгледжаны<ref name="pavlov" />. У пачатку 1993 года на З’ездзе народных дэпутатаў Расіі і ў Вярхоўным Савеце склалася цвёрдая антыельцынская і антырэфарматарская большасць, якая склала парламенцкі блок «Расійскае адзінства» (КПРФ, АПР, бабурынская «Расія» і фракцыя «Айчына», якая складалася з радыкальных камуністаў і адстаўных ваенных)<ref name="scilla.ru"/>. [[20 сакавіка]] 1993 года II пленум ЦВК КПРФ прыняў рашэнне галасаваць на красавіцкім рэферэндуме супраць даверу прэзідэнту Ельцыну, супраць сацыяльна-эканамічнай палітыкі ўрада, за датэрміновыя выбары прэзідэнта і супраць датэрміновых выбараў народных дэпутатаў (НЕ-НЕ-ТАК-НЕ). КПРФ узяла на сябе кіраўніцтва парламенцкай фракцыяй «Камуністы Расіі»<ref name="scilla.ru"/>. У той жа час прыхільнікі прэзідэнта і большасць эфірных СМІ прапаноўвалі галасаваць на рэферэндуме па схеме «ТАК-ТАК-НЕ-ТАК»<ref>''Явлинский Г. А.'' [http://2002.novayagazeta.ru/nomer/2002/12n/n12n-s18.shtml Телевидение: «да-да-нет-да».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120419025614/http://2002.novayagazeta.ru/nomer/2002/12n/n12n-s18.shtml |date=19 красавіка 2012 }} // ''Новая газета''. — 18.02.2002. {{V|23|8|2009}}</ref>. 20 сакавіка 1993 года Ельцын выступіў з тэлевізійным зваротам да народа, у якім абвясціў, што толькі што падпісаў указ аб увядзенні «асаблівага парадку кіравання». Канстытуцыйны суд Расійскай Федэрацыі, яшчэ не маючы падпісанага ўказу прэзідэнта, прызнаў яго дзеянні, звязаныя з тэлезваротам, неканстытуцыйнымі і ўгледзеў наяўнасць падстаў для адхіленні прэзідэнта ад пасады. Аднак, як высветлілася крыху пазней, насамрэч указ не быў падпісаны. Скліканы IX (пазачарговы) З’езд народных дэпутатаў распачаў спробу адхіліць прэзідэнта ад пасады (адначасова праводзілася галасаванне па пытанні аб вызваленні ад пасады старшыні ВС Р. І. Хасбулатава), але для адхілення не хапіла 72 галасоў. [[22 сакавіка]] 1993 года, паводле ўспамінаў былога начальніка службы бяспекі прэзідэнта Расійскай Федэрацыі А. В. Каржакава, прэзідэнт выклікаў кіраўніка галоўнага ўпраўлення аховы, каменданта Крамля М. І. Барсукова і прапанаваў яму распрацаваць план дзеянняў на выпадак, калі з’езд прыме рашэнне аб адхіленні. Паводле слоў Каржакова, план Барсукова прэзідэнту спадабаўся і ён яго неадкладна зацвердзіў: {{пачатак цытаты}}Сутнасць яго зводзілася да выдварэння дэпутатаў спачатку з залы пасяджэнняў, а затым ужо з Крамля. Па плане Указ аб роспуску з’езда ў выпадку імпічменту павінен быў знаходзіцца ў запячатаным канверце. Пасля заканчэння працы Злічальнай камісіі (калі б імпічмент усё ж такі адбыўся) па гучнай сувязі, з кабіны перакладчыкаў афіцэру з пастаўленым і рашучым голасам мелася зачытаць тэкст Указа. З кабінай пастаянную сувязь павінен быў падтрымліваць Барсукоў, якому раней за ўсіх стала б вядома пра падлік галасоў. Калі б дэпутаты пасля абвяшчэння тэксту адмовіліся выканаць волю прэзідэнта, ім бы тут жа адключылі святло, ваду, цяпло, каналізацыю… Словам, усё тое, што толькі можна адключыць. На выпадак сядзячых забастовак у цемры і холадзе было прадугледжана «скурванне» народных абраннікаў з памяшкання. На балконах вырашылі расставіць каністры з хлорпікрынам — хімічным рэчывам раздражняльнага дзеяння. Гэта сродак звычайна прымяняюць для праверкі процівагазаў у камеры абкурвання. Апыніся ў процівагазе хоць малюсенькая дзірачка, выпрабавальнік выскоквае з памяшкання хутчэй, чым корак з бутэлькі з шампанскім. Афіцэры, якія занялі месцы на балконах, гатовыя былі па камандзе разліць раздражняльнае рэчыва, і, натуральна, ніводны выбраннік ні пра які страйк ужо б не думаў. Прэзідэнту «працэдура абкурвання» пасля магчымай працэдуры імпічменту падалася ўдвая прывабнай: спосаб гарантаваў стоадсоткавую надзейнасць, бо процівагазаў у парламентарыяў не было. Кожны афіцэр, які браў удзел у аперацыі, ведаў загадзя, з якога месца і якога дэпутата ён возьме пад рукі і вынесе з залы. На вуліцы іх чакалі б камфартабельныя аўтобусы. Барыс Мікалаевіч зацвердзіў план без ваганняў. {{канец цытаты|крыніца=''Каржакоў А. В.'' Барыс Ельцын: ад світання да заходу.}} [[29 сакавіка]] 1993 года, пасля правалу спробы адхілення, З’езд прызначыў на 25 красавіка рэферэндум з чатырма пытаннямі, вынікі якога задаволілі чакання прыхільнікаў прэзідэнта Ельцына<ref>Сообщение Центральной комиссии всероссийского референдума об итогах референдума, состоявшегося 25 апреля 1993 года // ''Российская газета''. — 6.5.1993.</ref>: * На пытанне «Ці давяраеце вы прэзідэнту Расійскай Федэрацыі Барысу Ельцыну» 58,7 % адказалі «так». * На пытанне «ўхваляеце Вы сацыяльна-эканамічную палітыку, якая здзяйсняецца прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі і ўрадам Расійскай Федэрацыі з 1992 года» 53 % адказалі «так». * На пытанне «Ці лічыце Вы неабходнымі датэрміновыя выбары прэзідэнта Расійскай Федэрацыі» «так» адказалі 41,2 %. * На пытанне «Ці лічыце Вы неабходнымі датэрміновыя выбары народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі» адказалі «так» 49,5 %. [[1 мая]] 1993 года ў Маскве падчас вулічнай маніфестацыі камуністаў і прыхільнікаў Вярхоўнага Савета ўпершыню адбыліся масавыя беспарадкі. Удзельнікі акцыі адхіліліся ад узгодненага з уладамі маршруту — замест дазволенага шэсця па Садоваму кальцу рушылі шматтысячнай калонай па Ленінскім праспекце ў бок Ленінскіх гор. У раёне дома 37 праспект быў перагароджаны грузавікамі і аўтобусамі АМАП, дзе адбылося сутыкненне з супрацоўнікамі праваахоўных органаў, у выніку якога загінуў супрацоўнік міліцыі — сяржант міліцыі Уладзімір Талакнееў, ён быў раздушаны грузавым аўтамабілем, за рулём якога, па сведчаннях відавочцаў, знаходзіўся адзін з дэманстрантаў у камуфляжнай форме. Дзясяткі маніфестантаў атрымалі траўмы<ref>[http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moscow93/may93.htm Предварительный отчёт о массовых беспорядках, имевших место в Москве 1 мая 1993 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161214005538/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moscow93/may93.htm |date=14 снежня 2016 }} «Мемориал». {{V|20|8|2009}}</ref>. У сувязі з гэтымі падзеямі Вярхоўны Савет прапанаваў прэзідэнту Расіі вызваліць ад пасады міністра ўнутраных спраў В. Ф. Ерына<ref>[http://poisk-zakona.ru/242673.html Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 23.07.1993 № 5512-I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604161104/http://poisk-zakona.ru/242673.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>, аднак прэзідэнт Ельцын не падпісаў адпаведны ўказ<ref name="hasb1-05">''Хасбулатов Р. И.'' [http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb1-05.htm Технология исполнения государственного переворота-II.] // Великая российская трагедия.</ref>. [[1 верасня]] 1993 года Ельцын часова, «у сувязі з расследаваннем, а таксама ў сувязі з адсутнасцю даручэнняў», адхіліў ад выканання абавязкаў віцэ-прэзідэнта А. В. Руцкога<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1210369 УКАЗ Президента РФ от 01.09.1993 N 1328 «О ВРЕМЕННОМ ОТСТРАНЕНИИ ОТ ИСПОЛНЕНИЯ ОБЯЗАННОСТЕЙ А. В. РУЦКОГО И В. Ф. ШУМЕЙКО»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140908135402/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1210369 |date=8 верасня 2014 }}</ref>, які ў апошні час неаднаразова выступаў з жорсткай крытыкай прэзідэнта і ўрада. Канстытуцыя і заканадаўства нормы аб магчымасці адхілення віцэ-прэзідэнта прэзідэнтам не змяшчалі. Абвінавачванні Руцкога ў карупцыі, у сувязі з якімі праводзілася расследаванне, пазней пацверджаны не былі. Хасбулатаў расцаніў гэты ўказ як «відавочнае і грубае парушэнне Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі». Ён паказаў, што «ліквідаваць Прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта, згодна з Канстытуцыяй, можа толькі Вярхоўны Савет і З’езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі пры наяўнасці ў іх дзеяннях адпаведных парушэнняў, прадугледжаных артыкуламі Канстытуцыі»<ref name="ya93-s93">[http://old.russ.ru/antolog/predely/2-3/ya93-s93.htm Антологии. Пределы власти. #2-3. Хроника Второй Российской республики (январь 1993 — сентябрь 1993 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030174151/http://old.russ.ru/antolog/predely/2-3/ya93-s93.htm |date=30 кастрычніка 2020 }}</ref>. 3 верасня Вярхоўны Савет прыняў рашэнне накіраваць у Канстытуцыйны суд хадайніцтва з просьбай праверыць адпаведнасць Асноўнаму закону палажэнняў указа прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 1 верасня ў частцы, што тычыцца часовага адхілення ад выканання абавязкаў віцэ-прэзідэнта Руцкога. На думку парламентарыяў, выдаўшы гэты ўказ, Ельцын уварваўся ў сферу паўнамоцтваў судовых органаў дзяржаўнай улады<ref name="ya93-s93" />. Да вырашэння справы ў Канстытуцыйным судзе дзеянне ўказа прыпынялася<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/37/#1472 Постановление Верховного Совета Российской Федерации № 5696-I от 3 сентября 1993 года «Об обращении в Конституционный Суд Российской Федерации с ходатайством о проверке конституционности Указа Президента Российской Федерации от 1 сентября 1993 года N 1328 „О временном отстранении от исполнения обязанностей А. В. Руцкого и В. Ф. Шумейко“»]</ref>. 12 верасня праект указа № 1400 ўпершыню абмяркоўвалі ў Нова-Агарове, куды Ельцын запрасіў міністра замежных спраў А. В. Козырава, міністра абароны П. С. Грачова, міністра ўнутраных спраў Ерына, старшыні Савета міністраў В. С. Чарнамырдзіна, в. а. міністра бяспекі Н. М. Галушку, начальніка сваёй службы бяспекі Каржакова і начальніка галоўнага ўпраўлення аховы Барсукова<ref name="doklad_astrahankina">[http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Astrahankina/doclad-1993.doc Доклад Комиссии Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации по дополнительному изучению и анализу событий, происходивших в Москве 21 сентября — 5 октября 1993 года].</ref>. Паводле слоў Каржакова, указ ухвалілі ўсе ўдзельнікі нарады. Спрэчку выклікала толькі дата меркаванага роспуску З’езду і Вярхоўнага савета. Першапачаткова прапаноўвалася дата 19 верасня. Але затым вырашылі зрабіць гэта 18 верасня у нядзелю, паколькі ў Доме Саветаў нікога не павінна было быць. Планавалася перакрыць уваходы ў будынак і не пускаць дэпутатаў унутр<ref name="korg"/>: {{пачатак цытаты}}Указ нікому не здаўся ні антыканстытуцыйным, ні экстрэмісцкім. Вярхоўны Савет сам зрабіў столькі антыканстытуцыйных крокаў, што супрацьстаянне з прэзідэнтам дасягнула апагею. Канфлікт зацягваўся, іншага выхаду з яго не бачылі. Жыццё грамадзян не паляпшалася, а заканадаўчая ўлада толькі і рабіла, што канфліктавала з выканаўчай. Да таго ж Канстытуцыя відавочна састарэла і не адпавядала адносінам у грамадстве, якія змяніліся.{{канец цытаты}} 16 верасня Ельцын зноў запрасіў да сябе Каржакова, Барсукова і Грачова, на гэты раз у Завідава, для абмеркавання дэталей будучага роспуску З’езду народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета. Прэзідэнт паведаміў аб сваім рашэнні адкласці падпісанне ўказа аб роспуску З’езду і парламента на некалькі дзён. Высветлілася, што супраць падпісання ўказа выступае кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта С. А. Філатаў, а сілавыя структуры да гэтага часу не ўзгаднілі свае будучыя дзеянні<ref name="korg"/>. 18 верасня Філатаў паставіў у вядомасць аб намерах Ельцына Я. Ц. Гайдара, прызначанага напярэдадні першым намеснікам старшыні Савета міністраў. Гайдар выказаў падтрымку гэтым памкненням<ref name="doklad_astrahankina" />. У той жа дзень прэзідэнт Ельцын без згоды Вярхоўнага Савета, у парушэнне канстытуцыі і закона «Аб Савеце міністраў» прызначыў Галушку міністрам бяспекі. == Храналогія падзей == === 21 верасня === Кіраўніцтва Вярхоўнага савета атрымала інфармацыю са сваіх крыніц аб тым, што аб 18-й гадзіне планіруецца выступ Барыса Ельцына па тэлебачанні, у якім ён заявіць аб роспуску Вярхоўнага савета. Для абмеркавання гэтага пытання ў 14:00 у Доме Саветаў адбылося надзвычайнае пасяджэнне кіраўніцтва Вярхоўнага савета. На 17:30 было прызначана пасяджэнне прэзідыума ВС Расіі, а супрацоўнікам буфетаў аддадзена распараджэнне працягваць працу сёння «да ўпора», у Белы дом дастаўлены канапы і пасцельная бялізна<ref name="begining"/>. У 17:30 на экстранным пасяджэнні прэзідыума ВС Расіі старшыня ВС Расіі Руслан Хасбулатаў заявіў, што ў краіне склалася крытычная сітуацыя, і папярэдзіў народных дэпутатаў і выбаршчыкаў аб тым, што «магчымыя любыя падзеі». Ён заклікаў усіх парламентарыяў быць у бліжэйшы час напагатове, звязацца са сваімі выбаршчыкамі і ў выпадку неабходнасці «стаць на шляху антыканстытуцыйнага перавароту»<ref name="begining"/>. Народныя дэпутаты — прыхільнікі прэзідэнта («кааліцыі рэформ») правялі прэс-канферэнцыю, на якой паведамілі пра намер у бліжэйшы час паставіць на галасаванне пытанне аб адстаўцы Руслана Хасбулатава з пасады старшыні Вярхоўнага савета<ref name="begining"/>. Прыкладна а 19:30 першы намеснік Старшыні Савета Міністраў [[Ягор Гайдар]] правёў нараду з членамі Урада, на якой быў распрацаваны план першачарговых дзеянняў па рэалізацыі Указа № 1400. План быў у цэлым ухвалены Старшынёй Савета Міністраў В. С. Чарнамырдзіным<ref name="doklad_astrahankina"/>. У 19:55 старшыня Вярхоўнага Савета Руслан Хасбулатаў атрымаў запячатаны канверт са шрыфтам «Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі». У ім ён паведамляе ў тым, што з 21 верасня «спыняецца дзейнасць Вярхоўнага савета і З’езда народных дэпутатаў, што Прэзідэнт падпісаў Указ аб паэтапнай канстытуцыйнай рэформе»<ref name="hasb1-05" /><ref name="doklad_astrahankina"/>. [[21 верасня]] ў 20:00 прэзідэнт Расійскай Федэрацыі Б. М. Ельцын выступіў па тэлебачанні са зваротам, паведаміўшы, што выдаў указ № 1400 «Аб паэтапнай канстытуцыйнай рэформе ў Расійскай Федэрацыі», якім прадпісваў З’езду народных дэпутатаў і Вярхоўнаму савету Расійскай Федэрацыі спыніць сваю дзейнасць. Адначасова ў Доме Саветаў былі адключаныя сувязь, электрычнасць, водазабеспячэнне і каналізацыя, сілы МУС пачалі ачапленне Дома Саветаў Расіі. Вярхоўны савет і яго прыхільнікі абвясцілі аб здзяйсненні Ельцыным дзяржаўнага перавароту<ref name=begining>[http://old.russ.ru/antolog/1993/chron1.htm 21 сентября. Начало противостояния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305122224/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron1.htm |date=5 сакавіка 2016 }} «Русский Журнал». {{V|20|8|2009}}</ref>. У краіне ўтварылася фактычнае двоеўладдзе<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=60172 В противостоянии центральных властей арбитрами выступают регионы.] Газета «Коммерсантъ», № 182 (405) от 23.09.1993. {{V|20|8|2009}}</ref>. У 20:15 Прэзідыум Вярхоўнага савета Расійскай Федэрацыі прыняў пастанову № 5779-1 «Аб неадкладным спыненні паўнамоцтваў Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Б. М. Ельцына», у якой на падставе артыкулаў 121.6 і 121.11 канстытуцыі было канстатавана спыненне паўнамоцтваў прэзідэнта Ельцына з моманту падпісання Указа № 1400 і пераход іх да віцэ-прэзідэнта Руцкога. Таксама Прэзідыум прызначыў на 22 верасня скліканне экстраннай сесіі Вярхоўнага савета з парадкам дня «Аб дзяржаўным перавароце ў Расійскай Федэрацыі». Было прынята рашэнне аб арганізацыі абароны Дома Саветаў і стварэнні Штаба абароны, а таксама Зварот Прэзідыума Вярхоўнага савета Расійскай Федэрацыі да народных дэпутатаў, вайскоўцаў Расійскай Арміі, супрацоўнікаў Міністэрства бяспекі і Міністэрства ўнутраных спраў, усіх грамадзян Расіі з заклікам спыніць дзяржаўны пераварот. У 20:45 да будынка Вярхоўнага савета — Белага дома — пачалі прыходзіць грамадзяне. Вакол стыхійна ўтварыўся бестэрміновы мітынг. Сярод удзельнікаў мітынгу было шмат асоб з розных арганізацый і грамадскіх аб’яднанняў. Каля 21 гадзіны Адміністрацыйны савет УДТРК па ініцыятыве генеральнага дырэктара кампаніі Анатоля Лысенкі прыняў заяву аб безумоўнай падтрымцы дзеянняў Барыса Ельцына<ref name="doklad_astrahankina"/>. Каля 22 гадзіны супрацоўнікамі міліцыі быў ачэплены будынак мэрыі Масквы, разгорнута радыёстанцыя і заблакіраваны гараж Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі. У Парламенцкім цэнтры на Цвятным бульвары былі адключаныя тэлефоны, а сам будынак блакіраваны звонку супрацоўнікамі АМАПу<ref name="doklad_astrahankina"/>. Людзі, якія сабраліся каля будынка Вярхоўнага Савета Расіі, па прыкладзе падзей 19-21 жніўня 1991 года, пачалі ўзводзіць вакол будынка барыкады<ref name="doklad_astrahankina"/>. === 22 верасня === Апоўначы адкрылася VII (экстранная) сесія Вярхоўнага савета, якая цягнулася з перапынкамі<ref name="chron21">{{cite web | url = http://old.russ.ru/antolog/1993/chron21.htm | title = Октябрь 1993. Хроника переворота. 22 сентября. Второй день противостояния}}</ref> да 19 гадзін<ref name="doklad_astrahankina"/>. У 00:17<ref name="chron21" /> Вярхоўны Савет, на падставе заключэння Канстытуцыйнага суда<ref name="hasb1-05" />, прыняў пастанову аб спыненні паўнамоцтваў прэзідэнта Ельцына з 20 гадзін 00 хвілін 21 верасня 1993 года пасля падпісання ўказа № 1400<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1631 Постановление Верховного Совета Российской Федерации № 5780-I от 22 сентября 1993 года «О прекращении полномочий Президента Российской Федерации Ельцина Б. Н.»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993, с.2</ref>, і аб пераходзе іх да віцэ-прэзідэнта Руцкога<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1632 Постановление Верховного Совета Российской Федерации № 5781-I от 22 сентября 1993 года «Об исполнении полномочий Президента Российской Федерации вице-президентом Российской Федерации Руцким А. В.»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993, с.2</ref>. У 00:25 Руцкой прыступіў да выканання абавязкаў прэзідэнта Расіі<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1733 Указ и. о. Президента Российской Федерации № 1 от 22 сентября 1993 года «О вступлении в исполнение обязанностей Президента Российской Федерации»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993 года, с.3.</ref> і адмяніў антыканстытуцыйны ўказ адлучанага прэзідэнта Ельцына<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1734 Указ и. о. Президента Российской Федерации № 2 от 22 сентября 1993 года «О мерах по пресечению антиконституционных действий в Российской Федерации»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993 года, с.3.</ref>. Паводле прадстаўлення в. а. прэзідэнта Аляксандра Руцкога<ref name="doklad_astrahankina"/> Вярхоўны Савет прыняў пастанову «Аб міністры бяспекі Расійскай Федэрацыі», у якім даў згоду на вызваленне першага намесніка міністра бяспецы Мікалая Галушкі ад часовага выканання абавязкаў міністра і на прызначэнне міністрам бяспекі Віктара Бараннікава<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1637 Постановление Верховного совета Российской Федерации № 5786-I от 22 сентября 1993 года «О Министре безопасности Российской Федерации»] // Российская газета", № 184(800), 23 сентября 1993, с.2</ref>, а таксама пастанову «Аб міністры абароны Расійскай Федэрацыі», у якім пагадзіўся з вызваленнем ад гэтай пасады Паўла Грачова і прызначэннем на яе Уладзіслава Ачалава<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1638 Постановление Верховного совета Российской Федерации № 5787-I от 22 сентября 1993 года «О Министре обороны Российской Федерации»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993, с.3</ref>. Руцкой выдаў указ аб вызваленні ад пасады міністра ўнутраных спраў Віктара Ерына і прызначэнні в. а. міністра Андрэя Дунаева<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1737 Указ и. о. Президента Российской Федерации № 5 от 22 сентября 1993 года «О министре внутренних дел Российской Федерации»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993 года, с.3.</ref>, папярэдніка Ерына на пасадзе кіраўніка МУС у 1991—1992 гадах. Вярхоўным Саветам быў прыняты і адразу падпісаны Руцкім закон Расійскай Федэрацыі «Аб унясенні зменаў і дапаўненняў у Крымінальны Кодэкс РСФСР», які прадугледжваў крымінальную адказнасць за дзеянні, накіраваныя на гвалтоўнае змяненне канстытуцыйнага ладу Расійскай Федэрацыі, а таксама на перашкаджэнне дзейнасці законных органаў дзяржаўнай улады<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1993/39/#1640 Закон Российской Федерации № 5789-I от 22 сентября 1993 года «О внесении изменений и дополнений в Уголовный кодекс РСФСР»] // «Российская газета», № 184(800), 23 сентября 1993, с.5</ref>. У 10-й гадзіне раніцы ля Дома Саветаў Расійскай Федэрацыі знаходзілася да 1500 чалавек, а да канца дня іх колькасць павялічылася да некалькіх тысяч. У гэты ж час адбылося экстраннае пасяджэнне ўрада Масквы пад старшынствам мэра Масквы Юрыя Лужкова, на якім была прынята заява аб падтрымцы дзеянняў Барыса Ельцына<ref name="doklad_astrahankina"/>. У 10 гадзін пачалося экстраннае пасяджэнне XVII сесіі Массавета. Дзеянні Барыса Ельцына былі расцэненыя як антыканстытуцыйныя, а Указ № 1400 — як такі, што не мае юрыдычнай сілы і не падлягае выкананню<ref name="doklad_astrahankina"/>. Сабраная Булгакам калегія Міністэрства сувязі прыняла рашэнне аб адключэнні аўтаматычнай тэлефоннай сувязі АТС-205 горада Масквы, якая абслугоўвае Дом Саветаў. Адключаныя былі ў будынку парламента і іншыя віды сувязей<ref name="doklad_astrahankina"/>. Пасля адключэння сувязі ўпаўнаважанымі народнымі дэпутатамі Расійскай Федэрацыі неаднаразова прадпрымаліся спробы дамагчыся яе аднаўлення шляхам перамоў з кіраўніцтвам Міністэрства сувязі<ref name="doklad_astrahankina"/>. Каля 14-й гадзіны на плошчы перад Домам Саветаў з боку сквера ім. Паўліка Марозава па ўказанні Руцкога пачалася запіс у добраахвотніцкі «полк»<ref name="doklad_astrahankina"/>. У мэтах процідзеяння рэалізацыі Указа № 1400<ref name="doklad_astrahankina"/> Руцкой падпісаў указ аб вызваленні Сяргея Філатава ад пасады кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта і прызначэнні на гэтую пасаду кіраўніка свайго сакратарыята Валерыя Краснова<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации № 7 от 22 сентября 1993 года «О Руководителе Администрации исполняющего обязанности Президента Российской Федерации»</ref>, а таксама падпісаў указы аб уступленні ў выкананне абавязкаў Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Узброенымі Сіламі Расійскай Федэрацыі<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации от 22 сентября 1993 г. № 8 «О вступлении в исполнение обязанностей Верховного Главнокомандующего Вооруженными Силами Российской Федерации»</ref> і аб ліквідацыі Галоўнага ўпраўлення аховы Расійскай Федэрацыі<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации № 9 от 22 сентября 1993 года «О ликвидации Главного управления охраны Российской Федерации»</ref>. Усе гэтыя рашэнні рэалізаваныя не былі. Старшыня Канстытуцыйнага Суда Валерый Зоркін выступіў з ініцыятывай аб правядзенні адначасовых датэрміновых выбараў новага вышэйшага органа дзяржаўнай улады і Прэзідэнта ў адпаведнасці з Канстытуцыяй і законамі Расійскай Федэрацыі<ref name="doklad_astrahankina"/>. === 23 верасня === У 10 гадзін 33 хвіліны працягнулася пасяджэнне VII (экстраннай) сесіі Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі з парадкам дня аб першачарговых дзеяннях па пераадоленні дзяржаўнага перавароту. Генеральны пракурор Расійскай Федэрацыі Валянцін Сцепанкоў заявіў, што выступае катэгарычна супраць узбуджэння крымінальнай справы ў дачыненні да Ельцына, заклікаючы абодва бакі вырашыць канфлікт палітычным шляхам<ref name="doklad_astrahankina" />. З прычыны такой пазіцыі генеральнай пракуратуры і ў мэтах процідзеяння рэалізацыі Указа № 1400, Вярхоўны Савет прыняў пастанову «Аб спецыяльным пракуроры Расійскай Федэрацыі па расследаванні абставінаў дзяржаўнага перавароту»<ref>Постановление Верховного Совета Российской Федерации № 5799-I от 23 сентября 1993 года «О Специальном прокуроре Российской Федерации по расследованию обстоятельств государственного переворота»</ref>. Ельцын падпісаў указ<ref>Указ Президента Российской Федерации от 23.09.93 № 1435 [http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=087805 «О социальных гарантиях для народных депутатов Российской Федерации созыва 1990—1995 годов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102180727/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=087805 |date=2 лістапада 2012 }}</ref>, які абяцаў дэпутатам матэрыяльныя льготы і буйное аднаразовае ўзнагароджанне (многімі дэпутатамі гэта было ўспрынята як спроба «подкупу»<ref name="grigoriev">[http://www.lib.cap.ru/pdf/grigkn.pdf Григорьев Н. Г. Дни, равные жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210920082132/http://www.lib.cap.ru/pdf/grigkn.pdf |date=20 верасня 2021 }}</ref>). Згодна з лістом міністра абароны Ачалава, для ўзбраення дадатковых падраздзяленняў, якія ствараюцца з мэтай нясення ахоўнай службы ўнутры будынка і падначаленых на пачатковым этапе міністру абароны, са складаў Дэпартамента аховы Вярхоўнага Савета было выдадзена 74 аўтамата АКС-74У, 7 пісталетаў, 9600 патронаў да АКС-74У<ref>Иван Иванов (Марат Мусин). [http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_04.php Анафема. Хроника государственного переворота (записки разведчика). Книга I. 21 сентября — 2 октября 1993 года. 23 сентября, четверг. «Белый дом»]</ref> і 112 патронаў да пісталетаў. Месцы для захоўвання зброі ва ўстаноўленым парадку арганізаваны не былі. Зброя захоўвалася пад аховай у зброевых скрынях, у пад’ездах і на паверхах Дома Саветаў, што было выклікана ўмовамі надзвычайнай абстаноўкі<ref name="doklad_astrahankina" />. Пасля 15 гадзін міністр паліўна-энергетычных рэсурсаў Расійскай Федэрацыі Ю. К. Шафранік па тэлефоне паведаміў віцэ-прэзідэнту акцыянернага таварыства «Мосэнерга» І. Т. Гарунову аб прынятым рашэнні спыніць забеспячэнне Дома Саветаў цяплом і электраэнергіяй. Да 19 гадзін былі адключаныя тры кабельныя лініі з чатырох наяўных<ref name="doklad_astrahankina" />. Паміж 20 і 21 гадзінамі невядомыя здзейснілі спробу напасці на будынак аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл СНД на Ленінградскім праспекце, 37. Ім удалося часткова раззброіць ахову, але тая адкрыла агонь, і тыя, хто нападаў, зніклі з месца здарэння. У выніку страляніны загінулі два чалавекі — міліцыянер і мірная жыхарка, якая назірала за здарэннем з акна<ref>{{кніга|аўтар=Анпилов В. И.|загаловак=Наша борьба|спасылка=http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/ANPILOV/glava8.html|год=2002}}</ref>. У 22 гадзіны адкрыўся Х пазачарговы (надзвычайны) З’езд народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі<ref name="ivanov">{{кніга|аўтар=Мусин М.|загаловак=Анафема. Хроника государственного переворота|спасылка=http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/IVANOV.I/anafema1.htm|месца=СПб.|выдавецтва=Палея|год=1995|isbn=5-86020-319-5}}</ref><ref name="pavlovsky">{{кніга|адказны=Под ред. Г. О. Павловского|загаловак=Октябрь 1993. Хроника переворота|спасылка=http://old.russ.ru:81/antolog/1993/chron33.htm|выдавецтва=Век XX и мир|год=1994|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122175105/http://old.russ.ru:81/antolog/1993/chron33.htm|archive-date=22 лістапада 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121122175105/http://old.russ.ru:81/antolog/1993/chron33.htm|archivedate=22 лістапада 2012}}</ref> з парадкам дня «Аб палітычным становішчы ў Расійскай Федэрацыі ў сувязі са здзейсненым дзяржаўным пераваротам»<ref name="hasb1-05" />. === 24 верасня === Каля 5 гадзін намеснік міністра абароны Канстанцін Кобец прад’явіў з’езду ўльтыматум з патрабаваннямі здаць усю наяўную ў Доме Саветаў зброю, неадкладна распусціць З’езд і ачысціць будынак парламента ад усіх асоб, якія знаходзіліся там. На выкананне ўльтыматуму былі дадзены адны суткі. Было заяўлена, што ў выпадку невыканання названых патрабаванняў Ельцын і Грачоў аддадуць загад аб штурме Белага дома<ref name="doklad_astrahankina" />. У мэтах ліквідацыі Дэпартамента аховы Вярхоўнага Савета Ельцын падпісаў распараджэнне № 651-РП аб перадачы названага Дэпартамента ў Міністэрства ўнутраных спраў, у якім, у прыватнасці, Ерыну было загадана арганізаваць ахову Дома Саветаў і іншых аб’ектаў, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Вярхоўнага Савета. Віктару Ерыну і Паўлу Грачову было загадана неадкладна прыняць меры па канфіскацыі агнястрэльнай зброі ў асоб, якія прымалі ўдзел у ахове Дома Саветаў<ref name="doklad_astrahankina" />. У той жа дзень З’езд зацвердзіў прыняты Вярхоўным саветам у першым чытанні<ref>Постановление Верховного совета Российской Федерации от 16 июля 1993 года № 1920-I «О проекте закона Российской Федерации „О порядке принятия Конституции Российской Федерации“»</ref> закон «Аб парадку прыняцця Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі»<ref name="RF_law_24_09_1993_5810-1">Закон Российской Федерации от 24 сентября 1993 года № 5810-I «О порядке принятия Конституции Российской Федерации»</ref>, артыкул 7 якога, сярод іншага, сцвярджаў, што «наўмыснае парушэнне службовай асобай Расійскай Федэрацыі, <…> устаноўленага гэтым законам парадку прыняцця Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, прыняцце або падпісанне ім дакумента, які цалкам або часткова замяняе Канстытуцыю (Асноўны Закон) Расійскай Федэрацыі — Расіі, часовае прыпыненне дзеяння асобных артыкулаў Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Расійскай Федэрацыі — Расіі з парушэннем парадку, устаноўленага Канстытуцыяй, з’яўляюцца дзяржаўнымі злачынствамі, накіраванымі супраць бяспекі, непахіснасці асноў канстытуцыйнага ладу, адзінства і цэласнасці Расійскай Федэрацыі…» без тэрмінаў даўнасці<ref name="RF_law_24_09_1993_5810-1" />. Колькасць тых, хто прыйшоў выказаць падтрымку пазіцыі Вярхоўнага Савета і З’езда народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі, павялічылася. На працягу дня каля будынка парламента ішоў фактычна бесперапынны мітынг, які перарываўся трансляцыямі з пасяджэнняў З’езда. Для прадухілення магчымага штурму сотні людзей сталі заставацца ля Дома Саветаў да раніцы, начуючы пад адкрытым небам або ў асобных палатках. Заявы Крамля, што штурму не будзе, успрымаліся як сведчанне зваротнага<ref name="doklad_astrahankina" />. У гэтых умовах, не цалкам давяраючы кіраўніцтву Дэпартамента аховы Вярхоўнага Савета<ref name="doklad_astrahankina" />, в. а. Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Аляксандр Руцкой выдаў указ № 17, у якім загадваў міністру абароны Уладзіславу Ачалаву сфармаваць да 10 гадзін 25 верасня ў Доме Саветаў мотастралковы полк з ліку рэзервістаў горада Масквы, з задачай «супрацьстаяць любым спробам прымянення сілы супраць народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі, а таксама канстытуцыйных органаў улады Расійскай Федэрацыі — З’езда і Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі». Кіраўніку Дэпартамента аховы Вярхоўнага Савета А. В. Боўту было паказана вылучыць аўтаматычную стралковую зброю згодна са штатным раскладам мотастралковага палка<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации от 24 сентября 1993 г. № 17 «О формировании мотострелкового полка»</ref>. Руцкім быў выдадзены таксама ўказ № 14, у якім прадпісвалася стварыць тры пазаштатныя часовыя падраздзяленні колькасцю 100 чалавек кожнае і ўкамплектаваць гэтыя падраздзяленні на кантрактнай аснове. Членам названых падраздзяленняў было дазволена нашэнне штатнай зброі<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации от 24 сентября 1993 г. № 14 «О создании внештатных временных подразделений по охране Верховного Совета Российской Федерации»</ref>. Каля 18-й гадзіны<ref name="doklad_astrahankina" /> з’езд па прапанове рэгіёнаў<ref name="chron42">[http://old.russ.ru:81/antolog/1993/chron42.htm 24 сентября Четвёртый день противостояния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121224055836/http://old.russ.ru:81/antolog/1993/chron42.htm |date=24 снежня 2012 }}</ref> і старшыні Канстытуцыйнага суда Валерыя Зоркіна прыняў пастанову «Аб датэрміновых выбарах народных дэпутатаў Расійскай Федэрацыі і Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі», у якім пастанавіў, у прыватнасці, правесці названыя выбары не пазней за сакавік 1994 года пры ўмове нармальнай канстытуцыйнай дзейнасці органаў прадстаўнічай, выканаўчай і судовай улады, а таксама забеспячэння плюралізму меркаванняў у сродках масавай інфармацыі<ref>[http://www.rumiantsev.ru/1993/14/ Постановление Съезда народных депутатов Российской Федерации № 5813-I от 24 сентября 1993 года «О досрочных выборах народных депутатов Российской Федерации и Президента Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921074738/http://www.rumiantsev.ru/1993/14/ |date=21 верасня 2013 }}</ref>. Нібыта для таго, каб засцерагчы масквічоў ад «узброеных баевікоў, засеўшых у парламенце»<ref name=anisin>{{артыкул|аўтар=Анисин Н.|спасылка=http://zavtra.ru/content/view/2003-10-0162/|загаловак=Расстрел напоказ|выданне=Газета «МЫ И ВРЕМЯ»|год=01.10.2003|нумар=40(514)}}</ref>, доступ у Дом Саветаў быў цалкам блакіраваны, і дэпутаты ўжо не маглі трапіць унутр. Яны збіраліся ў будынках маскоўскіх райсаветаў. Дом Саветаў акружаны шчыльным кругам палівачных машын, загародай са спіралі Бруна і часцямі ўнутраных войскаў і АМАПу, якія мелі на ўзбраенні, акрамя бронекамізэлек, дубінак і касак, таксама аўтаматы, спецсродкі «Чаромха», БТРы і вадамётныя ўстаноўкі. У 22-й гадзіне па распараджэнні міністра паліўна-энергетычных рэсурсаў Расійскай Федэрацыі Юрыя Шафраніка было зроблена поўнае адключэнне Дома Саветаў ад цяпла і электраэнергіі<ref name="doklad_astrahankina" />. Руцкой адмяняе ўказ Ельцына ад 6 чэрвеня 1992 пра ўскладанне абавязкаў мэра Масквы на Юрыя Лужкова і прызначае кіраўніком адміністрацыі Масквы Сяргея Іўчанкава<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации от 24 сентября 1993 г. № 19 «Об администрации города Москвы»</ref><ref>[http://www.sovross.ru/old/1993/116/116_2_4.htm «Советская Россия» — независимая народная газета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725043034/http://www.sovross.ru/old/1993/116/116_2_4.htm |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. Лужкоў не падпарадкаваўся гэтаму рашэнню. === 25 верасня === Каля 07:00 падыходы да Дома Саветаў былі блакаваныя вайскоўцамі ОМСДОН, якія атрымалі загад «выпускаць людзей і нікога не пускаць, за выключэннем народных дэпутатаў». Вайскоўцы мелі каскі, бронекамізэлькі і гумовыя палкі. Некаторыя супрацоўнікі міліцыі былі ўзброены аўтаматамі<ref name="doklad_astrahankina" />. Каля 16-й гадзіны ля Дома Саветаў было праведзена пастраенне «мотастралковага палка»<ref name="doklad_astrahankina" />. Каля 23-й гадзіны ў Белы дом паступіла інфармацыя аб падрыхтоўцы штурму ў ноч на 26 верасня<ref name="doklad_astrahankina" />. === 26 верасня === Каля 2-й гадзіны ўсе, хто знаходзіўся ў Доме Саветаў, былі паднятыя па трывозе. Пачалася раздача процівагазаў. Народныя дэпутаты сабраліся ў вялікай зале і адкрылі пасяджэнне, якое доўжылася да 5 гадзін. Увесь гэты час ля будынка парламента знаходзілася каля 2000 чалавек<ref name="doklad_astrahankina" />. З санкцыі Ельцына былы народны дэпутат Сяргей Сцяпашын сустрэўся з Аляксандрам Руцкім і ад імя Барыса Ельцына прапанаваў яму пакінуць Белы дом і зрабіць усё магчымае для самароспуску Вярхоўнага савета і З’езда народных дэпутатаў, абяцаючы за гэта прабачэнне і падзяку з боку Ельцына. Гэтыя прапановы прынятыя не былі<ref name="doklad_astrahankina" />. Матывуючы свае дзеянні пагрозай некантралюемага распаўсюджвання зброі з Дома Саветаў, вызвалены Руцкім ад пасады<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации от 24 сентября 1993 г. № 12 «О начальнике Главного управления внутренних дел г. Москвы»</ref> начальніка ГУУС Масквы генерал-маёр Уладзімір Панкратаў загадаў узмацніць ачапленне вакол будынка парламента, для чаго да нясення службы ў ачапленні было прыцягнута дадаткова ў дзённы час 500 вайскоўцаў в/ч 3111, у начны час — 300 вайскоўцаў гэтай жа вайсковай часці<ref name="doklad_astrahankina" />. Да 18-й гадзіны кварталы, прылеглыя да Дома Саветаў, былі ачэпленыя ўзмоцненымі нарадамі міліцыі, АМАП і ваеннаслужачых ОМСДОН. Жыхароў дамоў, якія трапілі ў зону ачаплення, прапускалі толькі пры прад’яўленні пашпарта<ref name="doklad_astrahankina" />. Каля 22-й гадзіны Старшыня Савета Міністраў Віктар Чарнамырдзін прапанаваў намесніку Старшыні Вярхоўнага савета Юрыю Вароніну пачаць перамовы. Варонін высунуў у якасці папярэдняй умовы аднаўленне падачы ў Дом Саветаў вады і электраэнергіі<ref name="doklad_astrahankina" />. Каля 23-й гадзіны пачала паступаць інфармацыя аб прызначаным на 04:00 27 верасня штурме Дома саветаў<ref name="doklad_astrahankina" />. === 27 верасня === Каля 3 гадзін была адноўлена работа з’езда<ref name="doklad_astrahankina"/>. Прэс-цэнтр ГУУС Масквы распаўсюдзіў паведамленне, што ў «мэтах бяспекі грамадзян» «праваахоўнымі органамі разглядаюцца меры па спыненні доступу да Белага Дома»<ref name="doklad_astrahankina"/>. Кіраўніцтвам ГУУС Масквы быў прыняты План аператыўных мерапрыемстваў, які прадугледжваў, у прыватнасці, поўнае спыненне доступу людзей да Дома Саветаў<ref name="doklad_astrahankina"/>. Намеснік кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Вячаслаў Волкаў заявіў на прэс-канферэнцыі, што «былы Вярхоўны Савет адназначна разбураны». Ім была таксама распаўсюджана інфармацыя, якая не адпавядала рэчаіснасці, што «ноччу 27 верасня было раздадзена яшчэ 600 ствалоў зброі»<ref name="doklad_astrahankina"/>. Памочнік прэзідэнта Юрый Батурын заявіў у інтэрв’ю ІТАР-ТАСС, што прапанаваны старшынёй Канстытуцыйнага Суда Зоркіным «нулявы варыянт» «абсалютна непрымальны»<ref name="doklad_astrahankina"/>. === 28 верасня === Да 6 гадзін Дом Саветаў быў цалкам блакаваны дадатковымі сіламі міліцыі і ўнутраных войскаў з ОМСДОН. Вайскоўцы і супрацоўнікі міліцыі мелі бронекамізэлькі, каскі, шчыты і дубінкі. Некаторыя падраздзяленні ўнутраных войскаў былі ўзброеныя аўтаматычнай стралковай зброяй<ref name="doklad_astrahankina" />. Паводле рашэння аператыўнага штаба ГУУС Масквы, прылеглыя да будынка Вярхоўнага Савета вуліцы былі перакрытыя загародамі з пастаўленых адна за адной ушчыльную палівачных машын і калючага дроту АСКЛ. Пры гэтым драцяная загарода была звернута не да будынка парламента, для замінання прарыву адтуль «незаконных узброеных фармаванняў», а ў бок горада — супраць маніфестантаў. Перад загародай размяшчаўся ланцужок ачаплення з двух шэрагаў супрацоўнікаў міліцыі і вайскоўцаў унутраных войскаў. На вуліцы Дружыннікаўскай за перасоўнымі загародамі і кардонам супрацоўнікаў міліцыі былі размешчаны 3 вадамётныя ўстаноўкі, накіраваныя ў бок горада<ref name="doklad_astrahankina" />. Пропуск людзей і транспарту на ачэпленую тэрыторыю быў спынены<ref name="doklad_astrahankina" />. З 8 гадзін раніцы каля ачаплення пачалі збірацца грамадзяне, якія выступалі ў падтрымку Вярхоўнага Савета. Іх колькасць паступова павялічвалася. Узнікалі стыхійныя мітынгі<ref name="doklad_astrahankina" />. Да заканчэння працоўнага дня, у сувязі з прыбыццём вялікай колькасці людзей, абстаноўка ў зоне колца ачаплення абвастрылася. На 18-ю гадзіну быў прызначаны мітынг каля станцыі метро «Барыкадная». Да гэтага часу людзі, якія прыйшлі на мітынг, сабраліся каля ачаплення на скрыжаванні вуліц Замарэнава і Дружыннікаўскай. Народны дэпутат Расіі Віктар Аксючыц у мегафон звярнуўся да супрацоўнікаў міліцыі з просьбай прапусціць праз ачапленне прадукты, прывезеныя для тых, хто знаходзіўся ў Доме Саветаў. У гэты момант з аператыўнага штаба ГУУС паступіла каманда пачаць адцясненне маніфестантаў<ref name="doklad_astrahankina" />. Пакуль ішло выцясненне маніфестантаў, прыхільнікі руху «Працоўная Расія» арганізавалі ўзвядзенне барыкады на вуліцы Барыкаднай<ref name="doklad_astrahankina" />. У 18:45 у раёне Канюшкоўского завулка група да тысячы чалавек спрабавала прарваць ачапленне, але была рассеяная супрацоўнікамі міліцыі<ref name="Levko_i_dr_kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=60882 Блокада Белого дома привела к серьёзным столкновениям.] Б. Левко, Г. Санин, Д. Алёхин. Газета «Коммерсантъ», № 187 (410) от 30.09.1993. {{V|23|8|2009}}</ref>. Каля 19:00, паводле інфармацыі газеты «Коммерсант», група з прыкладна 3000 прыхільнікаў Вярхоўнага Савета, узброеных каламі, дубінамі і заточкамі, распачала атаку на супрацоўнікаў міліцыі каля станцыі метро «Барыкадная»<ref name="Levko_i_dr_kommersant"/>. Каля 21:30 ля ачаплення ў раёне вуліцы Дружыннікаўскай сабралася каля 2000 маніфестантаў. Паводле сведчанняў відавочцаў, маніфестанты не прадпрымалі гвалтоўных дзеянняў. Некаторыя з тых, хто сабраўся, саромілі супрацоўнікаў міліцыі, заклікалі не выконваць злачынныя загады, патрабавалі прапусціць іх да будынка парламента<ref name="doklad_astrahankina" />. Пры разгоне маніфестантаў пацярпелі некалькі грамадзянскіх асоб. Падчас дэмантажу барыкады смяротную траўму атрымаў супрацоўнік ДАІ Уладзімір Раштук<ref name="doklad_astrahankina" />. Да 23-й гадзіны рух аўтатранспарту быў адноўлены, але маніфестанты не разыходзіліся. Некалькі сотняў маніфестантаў заставаліся перад уваходам на станцыю метро «Барыкадная»<ref name="doklad_astrahankina" />. Каля паўночы міліцыянерам удалося адцясніць абаронцаў Дома Саветаў у вестыбюль станцыі метро, дзе на эскалатары адбылася масавая бойка, у выніку якой пацярпелі людзі, якія не мелі дачынення да апісваных падзей<ref name="Levko_i_dr_kommersant"/>. === 29 верасня === Каля 10-й гадзіны некалькі сотняў маніфестантаў на чале з былым народным дэпутатам СССР Віктарам Алкснісам правялі мітынг і паспрабавалі прайсці да будынка Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі, але былі рассеяныя супрацоўнікамі міліцыі, якія актыўна прымянялі спецсродкі<ref name="doklad_astrahankina" />. Каля 12-й гадзіны ля кінатэатра «Барыкады» сабраўся мітынг. Некаторыя маніфестанты паспрабавалі ўзвесці барыкаду, але зноў былі жорстка разагнаныя з прымяненнем спецсродкаў<ref name="doklad_astrahankina" />. Паводле вынікаў праверкі Дэпартамента аховы Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі, праведзенай па ўказанні міністра бяспекі Віктара Бараннікава і в. а. міністра ўнутраных спраў Андрэя Дунаева, на ўліку Дэпартамента знаходзіліся 272 аўтаматы АКС-74У калібра 5,45 мм, 38 аўтаматаў АКМС калібра 7,62 мм, 1400 пісталетаў Макарава і 100 аўтаматычных пісталетаў Сцечкіна<ref name="doklad_astrahankina" />. Днём сітуацыя на вуліцах Масквы заставалася спакойнай, але да вечара зноў абвастрылася. Журналісты адзначаюць, што сітуацыя на вуліцах Масквы паходзіць на надзвычайнае становішча: цэнтр горада закрыты для доступу грамадзян, на вуліцах праверкі дакументаў і ператрусы, у будынках органаў дзяржаўнай улады адмененыя часовыя пропускі<ref name="Levko_i_dr_kommersant"/>. Паводле даведкі Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі за 29 верасня 1993 года, у гэты дзень былі затрыманы 106 маніфестантаў, 6 грамадзянскіх асоб звярнуліся за дапамогай у медыцынскія ўстановы горада<ref name="doklad_astrahankina" />. Да 19:00, паводле інфармацыі газеты «Коммерсант», на плошчах Паўстання і Беларускага вакзала з’явіліся групы прыхільнікаў Вярхоўнага савета агульнай колькасцю больш за 400 чалавек. Да вечара сітуацыя пачынае выходзіць з-пад кантролю: прыхільнікі Вярхоўнага Савета, паводле інфармацыі газеты «Коммерсант», пачалі ўзводзіць барыкады практычна ва ўсім цэнтры Масквы і нават пераварочваць тралейбусы<ref name="Levko_i_dr_kommersant"/>. 29 верасня журналісты аўтарскай праграмы Аляксандра Паліткоўскага «Палітбюро» ўзялі эксклюзіўнае інтэрв’ю ў супрацоўніка аднаго з падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння, які схаваў свой твар. Дадзены супрацоўнік заявіў, што праходзіць нарада сілавых міністэрстваў пад кіраўніцтвам першага намесніка міністра ўнутраных спраў Міхаіла Ягорава, дзе распрацоўваецца плана захопу Белага дома. Да штурму будуць прыцягнуты «крапавыя берэты», а таксама «Вымпел» і «Альфа». Як заяўляў Ягораў, яны чакаюць стрэл з боку абаронцаў Белага дома<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=DzyZSHEsqLU СЕНТЯБРЬ 1993. РЕПОРТАЖИ. ПОЛИТБЮРО]</ref>. === 30 верасня === У 00 гадзін 50 хвілін па радыё з будынка мэрыі Масквы, са спасылкай на АМАП, была распаўсюджаная інфармацыя, што ў гэты дзень планіруецца ўзброены напад абаронцаў Вярхоўнага Савета на гарадскія аб’екты, які будзе праходзіць пад прыкрыццём грамадзянскіх асоб, у сувязі з чым да Дома Саветаў падцягваецца бронетэхніка<ref name="doklad_astrahankina"/>. Да раніцы ў раён Дома Саветаў былі вылучаны 12 БТРаў ОМСДОН<ref name="doklad_astrahankina"/>. У сувязі з гэтымі дзеяннямі в. а. прэзідэнта Руцкой выдаў распараджэнне № 10 «Аб перадыслакацыі войскаў з мэтай стварэння ўмоў для пераадолення наступстваў дзяржаўнага перавароту», у якім загадаў камандзіру 39 мотастралковай дывізіі генерал-маёру Фралову да 1-3 кастрычніка 1993 года вылучыць да Дома Саветаў два мотастралковыя палкі<ref name="doklad_astrahankina"/>. У Доме Саветаў стаў больш жорсткім прапускны рэжым, узятыя пад ахову ўваходы на паверхі і ў калідоры<ref name="doklad_astrahankina"/>. З 9 гадзін са станцыі метро «Барыкадная» пачалі прыбываць маніфестанты, якія па адным або групамі да 50-100 чалавек сталі накіроўвацца да ачаплення вакол Дома Саветаў Расійскай Федэрацыі. Праводзіліся масавыя затрыманні грамадзян. Пры гэтым некаторыя супрацоўнікі міліцыі здзяйснялі супрацьпраўныя, крымінальна каральныя дзеянні, ахвярамі якіх станавіліся не толькі маніфестанты, але і грамадзяне, якія толькі назіралі за падзеямі<ref name="doklad_astrahankina"/>. Па звестках Часовага аператыўнага штаба Массавета, былі затрыманыя і збітыя 6 дэпутатаў Массавета — Шалыгін Г. Ф., Філімонаў М. Б., Кузняцоў В. І., Калбанаў С. Г., Бабулін А. В. і Ікешчэлі В. А., збіты дэпутат Варонежскага гарадскога Савета народных дэпутатаў Таўшчэеў В. Т.<ref name="doklad_astrahankina"/>. Трое ўзброеных аўтаматамі Калашнікава паплечнікаў нацыяналістычнай арганізацыі РНА без тлумачэння прычын выправадзілі за тэрыторыю Дома Саветаў палітолага Сяргея Кургіняна<ref name="izvestia.ru"/>. Сам Кургінян заявіў аб гэтым інцыдэнце наступнае: «нейкія маладыя людзі са свастыкай вывелі мяне [з Белага дома] 30 верасня, накіраваўшы аўтаматы»… «Бачачы, як маладыя людзі свабодна праходзяць праз міліцэйскія кардоны, закрытыя для іншых, уключаючы лекараў, бачачы, як пазіруюць яны перад „дэмакратычнымі камерамі“ ў выглядзе навучальнага дапаможніка па „рускаму фашызму“, я, натуральна, мяркую, што ў гэтым выдварэнні не абышлося без спадароў „дэмакратаў“»<ref name=autogenerated3>[http://www.anticompromat.org/barkashov/barkabio.html Биография Баркашова Александра]</ref>. На Лубянскай плошчы прайшоў несанкцыянаваны мітынг прыхільнікаў Вярхоўнага савета<ref name="himdelo.ru">[http://www.himdelo.ru/public/podrobnee/206/ Документы и публикации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140819083812/http://www.himdelo.ru/public/podrobnee/206/ |date=19 жніўня 2014 }}</ref>. === 1 кастрычніка === У ноч з 30 верасня на 1 кастрычніка 1993 года ў гасцініцы «Мір», у адпаведнасці з раней дасягнутай дамоўленасцю са Старшынёй Савета Міністраў Віктарам Чарнамырдзіным, адбыліся перамовы паміж паўнамоцнымі прадстаўнікамі З’езду народных дэпутатаў і Барыса Ельцына<ref name="1 октября">[http://old.russ.ru/antolog/1993/chron111.htm 1 октября Одиннадцатый день противостояния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609215109/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron111.htm |date=9 чэрвеня 2011 }}</ref>. У выніку перамоў каля 4 гадзін 1 кастрычніка 1993 г быў падпісаны пратакол № 1, які прадугледжваў збор і складаванне няштатнай зброі, якая знаходзілася ў Доме Саветаў, пад аховай сумесных кантрольных груп, а таксама скарачэнне сіл і сродкаў вонкавай аховы будынка парламента. У адказ бок Ельцына згаджаўся неадкладна ўключыць электраэнергію і цеплазабеспячэнне, а таксама неабходную колькасць гарадскіх тэлефонаў для аператыўнай сувязі. Пасля рэалізацыі першага этапу бакі павінны былі прыступіць да адначасовага вываду з Дома Саветаў усіх ахоўных фарміраванняў і зняцці вонкавай аховы ГУУС, а таксама нарэшце вырашыць пытанне вывазу няштатнай зброі з будынка парламента. Другі этап прадугледжваў «узгадненне і выкананне прававых і палітычных гарантый»<ref name="doklad_astrahankina"/>. Паводле ўспамінаў вядучага спецыяліста Камітэта па прамысловасці і энергетыцы Вярхоўнага савета Ларысы Яфімавай, пасля перамоў у Доме Саветаў уключылі электрычнасць і ацяпленне<ref name="efimova1994">[http://old.russ.ru/antolog/1993/ephim.htm Две недели в Доме Советов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609215141/http://old.russ.ru/antolog/1993/ephim.htm |date=9 чэрвеня 2011 }} Л. Ефимова. «Век XX и мир», 1994. {{V|23|8|2009}}</ref>. Каля 6-й гадзіны ў Белым доме адбылося пасяджэнне Ваеннага савета абароны Дома Саветаў, на якім былі абмеркаваны вынікі перамоў. Падпісанне Пратакола № 1 было расцэнена як памылковы крок і перавышэнне Абдулаціпавым і Сакаловым сваіх паўнамоцтваў. Было прапанавана да 8 гадзіны 1 кастрычніка 1993 года дэнансаваць пратакол № 1, да 10 гадзін таго ж дня — кіраўніцтву Вярхоўнага Савета правесці прэс-канферэнцыю аб памылковай пазіцыі, занятай дэлегацыяй З’езду на перамовах<ref name="doklad_astrahankina"/>. З 6 гадзін 20 хвілін у Дом Саветаў пачала паступаць інфармацыя аб вылучэнні да будынка парламента 4 калон бронетэхнікі ОМСДОН, а таксама пра загад унутраным войскам адразу пасля здачы арыштаваць 164 чалавекі, у лік якіх уваходзіла ўсё кіраўніцтва, найбольш актыўныя народныя дэпутаты і камандзіры атрадаў народнага апалчэння<ref name="doklad_astrahankina"/>. Пасля дэнансацыі дэпутатамі Пратакола № 1, паслабленні, зробленыя выканаўчай уладай у дачыненні да асоб, якія знаходзіліся ў Доме Саветаў, былі адменены: узмацніўся прапускны рэжым, было зноў адключана электрычнасць у будынку<ref name="malov1994"/>. У 10:30 пачаліся перамовы старшыняў палат Вярхоўнага савета з мэрам Масквы, першым намеснікам старшыні Савета Міністраў і кіраўніком Адміністрацыі Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Свята-Данілавым манастыры пры пасярэдніцтве патрыярха Алексія II<ref name="1 октября" />, на якіх бакі выпрацавалі папярэднія ўмовы ліквідацыі супрацьстаяння<ref name="kuzyllo">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=414845 Октябрь уж отступил.] В. Куцылло. Журнал «Власть», № 38 (541) от 29.09.2003. {{V|23|8|2009}}</ref>. Пасля Руслан Хасбулатаў назваў гэтыя перамовы «шырмай», «глупствам» і «дзіцячымі гульнямі»<ref name="TheNewTimes2008">[http://www.flb.ru/info/44766.html Гибель парламента]</ref>. Фонд «Грамадская думка» апублікаваў вынікі апытання: 50 % рэспандэнтаў падтрымліваюць «разгон прэзідэнтам парламента і з’езду»<ref name="TheNewTimes2008" /><ref name="thenewtimes">[http://www.akm1917.org/vzgl/vz25-55.htm Вспоминая октябрь 1993 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100414095523/http://www.akm1917.org/vzgl/vz25-55.htm |date=14 красавіка 2010 }} По материалам The New Times, 19.08.2009. {{V|23|8|2009}}</ref>. Начальнік маскоўскага ГУУС Уладзімір Панкратаў заявіў, што ў Белым доме знаходзіцца каля 1600 аўтаматаў, больш за 2000 пісталетаў, 18 кулямётаў, 10 снайперскіх вінтовак і 12 гранатамётаў плюс незаконна было пранесена каля 300 аўтаматаў, 20 кулямётаў, некалькі гранатамётаў і ПЗРК «Стынгер»<ref name="TheNewTimes2008" />. Пасля штурму, паводле інфармацыі газеты «Коммерсант», у Доме Саветаў былі выяўлены 182 пісталеты Макарава, 12 вінтовак, 3 пісталеты-кулямёты Сцечкіна, 9 сігнальных рэвальвераў, 3 аўтаматы Калашнікава і 278 газавых пісталетаў<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/61549 Ъ-Газета — Ситуация вокруг Белого дома]</ref>. Аднак, паводле акту «Прыёму і здачы пад ахову будынка былога Дома Саветаў» ад 10 кастрычніка 1993 года, у Белым доме былі выяўлены 163 аўтаматы, 5 ручных кулямётаў, 2 снайперскія вінтоўкі, 1 гранатамёт, 420 пісталетаў, 248 газавых пісталетаў, 12 мін-пастак, 1 выбуховая прылада, 23 адзінкі іншай зброі; самі абаронцы будынка парламента заяўлялі, што са склада дэпартамента аховы ВС ім было выдадзена 74 аўтаматы і 5 ручных кулямётаў<ref>Иван Иванов (Марат Мусин) [http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_04.php Анафема. Хроника государственного переворота (записки разведчика). Книга I. 21 сентября — 2 октября 1993 года]</ref>. Каля 17 гадзін ачапленне ля Дома Саветаў было ўзмоцнена 2 БМП ОМСДОН<ref name="doklad_astrahankina"/>. Каля 18 гадзін ачапленне каля будынка Вярхоўнага Савета было ўзмоцнена яшчэ 6 БТРами ОМСДОН<ref name="doklad_astrahankina"/>. === 2 кастрычніка === Аб 10-й гадзіне ўдзельнікі перамоў у Свята-Данілавым манастыры падпісалі праграму мер па нармалізацыі становішча вакол будынка Вярхоўнага Савета, якая прадугледжвае ўзаемнае прадастаўленне інфармацыі аб планаванні дзеянняў і складзе ўзброеных сіл і іх узбраенняў у кожнага з бакоў з магчымасцю ўзаемнай праверкі, распрацоўку сумеснага графіка скарачэння ўзбраення з кантролем бакоў за яго выкананнем, адначасовую ліквідацыю бакамі загарод вакол Дома Саветаў, арганізацыю сумеснай аховы месцаў захоўвання зброі, а таксама ўстанаўленне рэжыму пропуску грамадзян на тэрыторыю Дома Саветаў<ref name="doklad_astrahankina"/>. Руцкой выдаў указ «Аб Прэзідыуме Савета Міністраў — Урада Расійскай Федэрацыі», у якім за падтрымку антыканстытуцыйных дзеянняў Барыса Ельцына вызваліў ад займаных пасадаў старшыні Савета Міністраў Віктара Чарнамырдзіна і членаў прэзідыума Савета Міністраў: першых намеснікаў старшыні Савета Міністраў Ягора Гайдара, Уладзіміра Шумейку і Алега Саскаўца; сакратара Савета бяспекі Алега Лобава, намеснікаў старшыні Савета Міністраў Сяргея Шахрая, Аляксандра Завяруху, Аляксандра Шохіна і Юрыя Ярава; старшыні Цэнтральнага банка Віктара Герашчанку, кіраўніка апарата Савета Міністраў Уладзіміра Квасова, міністра замежных спраў Андрэя Козырава, міністра фінансаў Барыса Фёдарава, старшыні Дзяржкаммаёмасці Анатоля Чубайса<ref name="doklad_astrahankina"/><ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации № 31 от 2 октября 1993 года «О Президиуме Совета Министров — Правительства Российской Федерации»</ref>. Але Чарнамырдзін і названыя члены ўрада не падпарадкаваліся гэтаму рашэнню. З 11 гадзін 30 хвілін на Садовым кальцы ў раёне станцыі метро «Смаленская» і будынка Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі для ўдзелу ў мітынгу ў падтрымку Вярхоўнага Савета пачалі збірацца маніфестанты<ref name="doklad_astrahankina"/>. Мітынг пачаўся каля 13 гадзін у скверы насупраць будынка МЗС. Колькасць удзельнікаў не перавышала 2000 чалавек. Удзельнікі мітынгу не рабілі нейкіх гвалтоўных дзеянняў. Сярод іх знаходзіліся жанчыны, пажылыя людзі і нават дзеці<ref name="doklad_astrahankina"/>. Супрацоўнікі міліцыі, якія прыбылі да месца правядзення мітынгу, паўтараючы тактыку папярэдніх дзён — жорстка збіваючы людзей дубінкамі і рассякаючы натоўп на невялікія групы — паспрабавалі запхнуць яго маніфестантаў у метро «Смаленская» і бліжэйшыя вуліцы і завулкі<ref name="doklad_astrahankina"/>. Празмерна жорсткія, у тым ліку супрацьпраўныя дзеянні некаторых супрацоўнікаў міліцыі выклікалі супраціў з боку найбольш рашуча настроеных маніфестантаў. Каля 500 чалавек, захапіўшы на бліжэйшых вуліцах і завулках камяні, бутэлькі, палкі і фрагменты металічных канструкцый не толькі здолелі абараніцца ад АМАПаўцаў, але і прымусілі апошніх на час адступіць. Скарыстаўшыся перадышкаю, узбуджаныя сутыкненнем маніфестанты перакрылі рух па Садовым кольцы і пачалі ўзводзіць барыкаду, выкарыстоўваючы для гэтага элементы агароджы, будаўнічыя лясы, апорныя вузлы ад трыбуны, пабудаванай для святкавання 500-годдзя Арбата, і іншыя падручныя матэрыялы. Каб зрабіць барыкаду непраходнай, маніфестанты запалілі выкарыстаныя для яе ўзвядзення старыя шыны ад аўтамабіляў і дошкі<ref name="doklad_astrahankina"/>. Спробы АМАПаўцаў у пешым страі захапіць барыкаду былі адбітыя камянямі і бутэлькамі з бензінам. Маніфестантамі была ўзведзены дадатковыя барыкады, якія прыкрывалі флангі і тыл першай<ref name="doklad_astrahankina"/>. Каля 14 гадзін супраць абаронцаў барыкады былі ўжытыя ў якасці вадамётаў дзве лафетныя ўстаноўкі з пажарных машын, але беспаспяхова, паколькі камяні хутка заганялі вадамётнікаў у люк<ref name="doklad_astrahankina"/>. Не дало рэзультатаў і выкарыстанне супраць маніфестантаў газавых гранат з «чаромхай»<ref name="doklad_astrahankina"/>. У 15 гадзін кіраўніцтва ГУУС Масквы было вымушана пайсці на перамовы з абаронцамі барыкады. Была дасягнутая дамоўленасць, што да 23 гадзіны маніфестанты самі разыдуцца. Пры гэтым супрацоўнікі міліцыі не будуць іх пераследаваць<ref name="doklad_astrahankina"/>. Каля 21 гадзіны абаронцы барыкад арганізаванай калонай, якую ўзначальваў народны дэпутат Расійскай Федэрацыі Ілля Канстанцінаў, пакінулі месца супрацьстаяння і затым спакойна разышліся<ref name="doklad_astrahankina"/>. === 3 кастрычніка === З раніцы ў розных месцах Садовага кальца і ля Кіеўскага вакзала пачалі збірацца маніфестанты, якія выступалі ў падтрымку Вярхоўнага Савета. У адпаведнасці з зацверджаным планам арганізацыйных мерапрыемстваў супрацоўнікі міліцыі, прымяняючы спецсродкі, разганялі гэтыя групы, не даючы людзям збірацца ў вялікія масы. У выніку ў некаторых месцах адбыліся сутыкненні. Так, у 12 гадзін 50 хвілін на Смаленскай плошчы каля 100 маніфестантаў, у адказ на спробу супрацоўнікаў міліцыі рассеяць іх, па прыкладзе папярэдняга дня, перакрылі рух транспарту па Садовым кольцы і пачалі ўзводзіць барыкаду, кідаючы ў супрацоўнікаў міліцыі камяні і бутэлькі. Пераўзыходным сілам міліцыі ўдалося «зачысціць» плошчу<ref name="doklad_astrahankina"/>. А 12-й гадзіне на Кастрычніцкай плошчы для правядзення абвешчанага напярэдадні агульнамаскоўскага мітынгу ў падтрымку Вярхоўнага Савета пачалі збірацца грамадзяне і актывісты апазіцыйных партый і рухаў. Мітынг быў арганізаваны «Фронтам Нацыянальнага Выратавання». Актывісты «ФНВ» папярэджвалі запрошаных імі на мітынг аб неабходнасці быць пільнымі, не паддавацца на правакацыі і пазбягаць гвалтоўных, супрацьпраўных дзеянняў, інфармавалі, што правядзенне мітынгу санкцыянавана. У той жа час Віктар Анпілаў і некаторыя яго прыхільнікі прынялі рашэнне правесці пасля мітынгу шэсце да будынка Вярхоўнага Савета Расіі. Аб гэтых планах імі не былі пастаўлены ў вядомасць асноўныя арганізатары мітынгу — актывісты «Фронту Нацыянальнага Выратавання», а таксама народны дэпутат Расіі Ілля Канстанцінаў, які павінен быў узначаліць мітынг<ref name="doklad_astrahankina"/>. Да поўдня ў Маскоўскім гарадскім штабе народных дружын (вуліца Цвярская, 8) сталі збірацца добраахвотнікі з ліку абаронцаў Белага дома ў жніўні 1991 года. Былі ўтвораны медыцынская дружына і кругласутачны донарскі пункт. Усяго сабралася каля дзвюх тысяч чалавек<ref name="politcom">[http://politcom.ru/3491.html «Московская народная дружина в октябре 93-го»]. «Политком. RU», 4.10.2006</ref>. Аб 14:00 адбыўся дазволены Массаветам мітынг у падтрымку Вярхоўнага Савета на Кастрычніцкай плошчы. Калі сабралася некалькі тысяч чалавек, паступіла інфармацыя, што ў апошні момант правядзенне мітынгу на Кастрычніцкай плошчы забаронена мэрыяй Масквы. АМАП распачаў спробу заблакіраваць плошчу. З’явіліся заклікі перанесці мітынг на іншае месца. Да пачатку мітынгу на плошчы сабралася каля 2000 чалавек. Людзі, якія сабраліся, не выконвалі патрабаванні супрацоўнікаў міліцыі разысціся. Гэтыя патрабаванні ўспрымаліся людзьмі як незаконныя, што абвастрыла сітуацыю. Колькасць маніфестантаў хутка павялічвалася. Шмат людзей адышлі на Ленінскі праспект і ў напрамку да Крымскага мосту<ref name="doklad_astrahankina"/>. Скарыстаўшыся сітуацыяй, Анпілаў і некаторыя яго прыхільнікі сталі заклікаць прысутных ісці да Дома Саветаў. Частка маніфестантаў стала рухацца да Крымскага мосту, паступова захапляючы за сабой астатніх. Народны дэпутат Расійскай Федэрацыі Канстанцінаў і актывісты «Фронту Нацыянальнага Выратавання» спрабавалі спыніць людзей, але не змаглі авалодаць сітуацыяй<ref name="doklad_astrahankina"/>. Падчас прарыву на Крымскі мост і ў раёне Смаленскай плошчы супраць маніфестантаў прымяняліся карабіны для стральбы гранатамі са слёзатачывым газам<ref name="doklad_astrahankina"/>. Паводле даведкі ДУК ВВ МУС за 3 кастрычніка 1993 года, у 14:35 старэйшым аператыўным начальнікам (начальнікам ГУУС Масквы Панкратавым) прынята рашэнне накіраваць на Зубаўскую плошчу рэзерв з 350 салдат унутраных войскаў, які ў 14:50 прыбыў на Зубаўскую плошчу і выставіў вайсковы ланцуг, які пратрымаўся 5-7 хвілін, пасля чаго быў скамечаны. З 12 аўтамашын 10 былі захоплены. Асабісты склад адцеснены натоўпам па Садовым кольцы<ref name="evdokimov2008"/><ref name="мусин-анафема">Иван Иванов (Марат Мусин)[http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_15.php Анафема. Хроника государственного переворота (записки разведчика). Книга II. 3 октября — 6.30 4 октября 1993 года. Первый расстрел]</ref>. Каля 15:10, паводле інфармацыі газеты «Коммерсант», Барыс Ельцын на верталёце прыляцеў у Крэмль з загараднай рэзідэнцыі<ref name="kuzyllo"/><ref name="коммерсант-хроника">[http://www.kommersant.ru/doc/61237 Ъ-Газета — Хроника событий]</ref>. Паводле сцвярджэння Аляксандра Каржакова, гэта адбылося пазней — каля 18:00<ref name="korg"/>. Каля 15:20 авангард калоны прыхільнікаў Вярхоўнага Савета па вуліцы Новы Арбат ад Садовага кальца падышоў да будынка мэрыі. Пачалося сутыкненне, у ходзе якога маніфестанты змялі і часткова рассеялі ачапленне. Дэманстранты сталі расцягваць устаноўленыя з боку мэрыі загароды з калючага дроту АСКЛ і пастаўленых у лінію палівальных аўтамашын<ref name="doklad_astrahankina"/>. Па загадзе свайго кіраўніцтва супрацоўнікі міліцыі і АМАП адкрылі па дэманстрантах бязладны агонь з пісталетаў і аўтаматаў. Стралялі таксама з карабінаў для стральбы гранатамі са слёзатачывым газам. Над галовамі дэманстрантаў была праведзена чарга з буйнакалібернага кулямёта БТРа, які стаяў ля мэрыі. Сярод дэманстрантаў, якія падвергліся абстрэлу, пачалася паніка<ref name="doklad_astrahankina"/>. Два супрацоўнікі міліцыі былі забітыя каля будынка мэрыі выпадковымі, на думку камісіі Дзярждумы, стрэламі сваіх таварышаў па службе<ref name="doklad_astrahankina"/>. Нягледзячы на прымяненне супрацоўнікамі міліцыі агнястрэльнай зброі, спыніць прасоўванне дэманстрантаў не ўдалося<ref name="doklad_astrahankina"/>. Частка супрацоўнікаў міліцыі і вайскоўцаў унутраных войскаў адступіла да будынку пасольства ЗША ў Вялікім Дзевяцінскім завулку. Маса дэманстрантаў, колькасць якіх павялічвалася, накіравалася да Дома Саветаў<ref name="doklad_astrahankina"/>. На стральбу ў раёне мэрыі з будынка Вярхоўнага Савета стыхійна, без загаду кінулася група сяброў РНА колькасцю каля 15 чалавек, узброеных аўтаматамі АКС-74У. Праз лічаныя хвіліны да іх далучыліся 3 чалавекі з аховы намесніка міністра абароны Альберта Макашова<ref name="an_16">[http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_16.php Анафема. Хроника государственного переворота (записки разведчика). Книга II. 3 октября — 6.30 4 октября 1993 года. Мэрия]</ref>, што таксама без загаду пабеглі на стрэлы, і лідар РНА Аляксандр Баркашоў. Яны таксама былі ўзброены аўтаматамі АКС-74У. Адначасова на пандус мэрыі сталі падымацца некаторыя дэманстранты. Супрацоўнікамі міліцыі быў адкрыты агонь з аўтаматычнай зброі, які выклікаў у адказ стрэлы з боку «баркашоўцаў», а затым членаў аховы генерал-палкоўніка Макашова. Бяззбройныя дэманстранты рассеяліся. Супрацоўнікі міліцыі і вайскоўцы ўнутраных войскаў, якія знаходзіліся на пандусе, праз цэнтральны ўваход сышлі ў будынак мэрыі<ref name="doklad_astrahankina"/>. Пасля спынення агню ў будынак мэрыі праз цэнтральны ўваход уварваліся дэманстранты. Прыхільнікамі Вярхоўнага Савета былі зробленыя няўдалыя спробы захапіць БТРы ўнутраных войскаў, якія стаялі ля мэрыі<ref name="doklad_astrahankina"/>. Адразу пасля ўзяцця мэрыі прыхільнікі Вярхоўнага Савета занялі гасцініцу «Мір», якая знаходзілася побач. Там размяшчаўся аператыўны штаб ГУУС Масквы<ref name="мусин-анафема" />. У 15:45 ля 14 пад’езда Дома Саветаў пачаўся мітынг, на якім Аляксандр Руцкой заклікаў народ штурмаваць мэрыю і тэлецэнтр у Астанкіна<ref name="kuzyllo"/>. Руцкой спусціўся з балкона Дома Саветаў і сказаў Макашову, што Астанкіна штурмаваць не трэба<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=9lkrWmHzWwQ Октябрь 93-го (Рен-ТВ) 2/4] гл. на 0:08</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=jSbN-Atu7j4 Живая история: Штурм Останкино] гл. на 5:56</ref>, а толькі трэба запатрабаваць прадастаўленне эфіру<ref name="doklad_astrahankina" />. Руцкой, пасля прыняцця рашэння накіраваць людзей да «Астанкіна», заўважае: «Вядома, гэта была памылка. Я не хацеў крыві. Але нервы-то ў камяку»<ref name="digest">[http://flb.ru/info/21531.html Дайджест: 93-й год. Ельцин, Руцкой]. FLB.Ru, 2.10.2003</ref>. Каля 16-й гадзіны Павел Грачоў з’вязаўся па тэлефоне з камандзірам мотастралковай Таманскай дывізіі генерал-маёрам Валерыем Яўневічам і паведаміў яму, што ў Маскве беспарадкі, міліцыя не спраўляецца, таму што ўзброеныя групы блукаюць горадам, нібыта пачасціліся спробы пранікнуць у Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі, якое ахоўваюць бяззбройныя салдаты-вартавыя, і загадаў быць у гатоўнасці на аўтамабілях або на БТРах вылучыць частку дывізіі да Міністэрства абароны і ўзяць яго пад ахову<ref name="doklad_astrahankina"/>. У 16:00 Б. М. Ельцын падпісаў указ<ref>Указ президента Российской Федерации от 3 октября 1993 № 1575 [http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=085389 «О введении чрезвычайного положения в Москве»]</ref> аб увядзенні надзвычайнага становішча ў Маскве, у якім, у прыватнасці, Савету Міністраў — Ураду Расійскай Федэрацыі, Міністэрству ўнутраных спраў, Міністэрству бяспекі, Міністэрству абароны, ураду Масквы прадпісвалася прымаць меры, неабходныя для забеспячэння рэжыму надзвычайнага становішча і з гэтай мэтай дазвалялася ўсталёўваць меры, прадугледжаныя артыкуламі 22, 23, 24 Закона Расійскай Федэрацыі «Аб надзвычайным становішчы». Міністэрству замежных спраў Расійскай Федэрацыі прадпісвалася інфарміраваць іншыя дзяржавы і Генеральнага сакратара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый аб тым, што Расійская Федэрацыя ў адпаведнасці з п. 1 арт. 4 Міжнароднага пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах выкарыстоўвае права адступлення ад абавязацельстваў па Пакту ў такой ступені, у якой патрабуецца вастрынёй абстаноўкі. Указ уступіў у сілу з моманту падпісання. Па цэнтральным тэлебачанні ён быў абвешчаны толькі ў 18 гадзін<ref name="doklad_astrahankina"/>. Паводле ўспамінаў Руслана Хасбулатава ў распараджэнне абаронцаў Дома Саветаў патрапілі 10-15 ваенных грузавікоў і аўтобусаў, кінутых унутранымі войскамі з ключамі ў замках запальвання, і 4 БТР, якія стаялі ў ачапленні<ref>[http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb1-07.htm Обыкновенный фашизм. Эпизоды столкновений «улицы» и мятежных сил правопорядка.] из книги Р. И. Хасбулатова «Великая российская трагедия».</ref>. Дэманстранты, узначаленыя Анпілавым і Макашовым, рушылі ў бок тэлецэнтра ў Астанкіна. Па звестках былога кіраўніка следчай групы Леаніда Прошкіна<ref name="proshkin2001">[http://www.teacher.syktsu.ru/02/liter/056.htm Неизвестные страницы уголовного дела № 18/123669-93.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080930162446/http://www.teacher.syktsu.ru/02/liter/056.htm |date=30 верасня 2008 }} Л. Прошкин. 2001. {{V|23|8|2009}}</ref>, на чале калоны ехаў Альберт Макашоў на аўтамабілі «УАЗ» унутраных войскаў, яго целаахоўнікі і так званая баявая група «Поўнач», на аўтамабілі ехалі лідары вулічнай апазіцыі Віктар Анпілаў і Ілля Канстанцінаў. Пасля пачатку руху маніфестантаў да тэлецэнтра «Астанкіна»<ref name="doklad_astrahankina" /> Руцкой прызначыў міністрам унутраных спраў Васіля Трушына<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации № 2 от 3 октября 1993 года «О Трушине В. П.»</ref>, які раней займаў гэтую пасаду ў 1989—1990 гадах<ref name="коммерсант-хроника" />. Андрэй Дунаеў прызначаны міністрам па асаблівых даручэннях<ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации № 33 от 3 октября 1993 года «О Дунаеве А. Ф.»</ref><ref>[http://flb.ru/info/44865.html Чёрный октябрь. Часть 2]</ref>. Каля 16 гадзін 5 хвілін камандуючы ўнутранымі войскамі генерал-палкоўнік Анатоль Кулікоў па радыё загадаў камандзіру 6-га ГСМ «Віцязь» падпалкоўніку Сяргею Лысюку ехаць да тэлецэнтра Астанкіна для ўзмацнення яго аховы<ref name="doklad_astrahankina" />. У 16 гадзін 30 хвілін па загадзе камандуючага ўнутранымі войскамі Анатоля Кулікова ў Астанкіна прыбылі 84 ваеннаслужачыя ўнутраных войскаў в/ч 3641 (Софрынская брыгада ўнутраных войскаў), якія мелі толькі бронекамізэлькі, каскі і гумавыя дубінкі<ref name="doklad_astrahankina" />. Першыя машыны з прыхільнікамі Вярхоўнага Савета, у тым ліку з намеснікам міністра абароны Альбертам Макашовым і падначаленымі яму ўзброенымі людзьмі, прыбылі да будынка АСК-1 амаль адначасова з атрадам «Віцязь». Вароты вонкавай агароджы будынка былі зачыненыя. Макашоў у мегафон запатрабаваў ад аховы АСК-1 адкрыць вароты. Не дачакаўшыся адказу, кіроўца «УАЗа» Марозаў бамперам парваў ланцуг, які злучаў створкі брамы, і заехаў на тэрыторыю тэлецэнтра<ref name="doklad_astrahankina" /><ref name="Анафема">[http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_17.php Анафема. Хроника государственного переворота (записки разведчика). Книга II. 3 октября — 6.30 4 октября 1993 года «Останкино»]</ref>. Прыхільнікі Вярхоўнага Савета, якія прыбылі ў «Астанкіна», запатрабавалі прадастаўленне ім прамога эфіру. 16 чалавек з іх знаходзіліся ў падпарадкаванні Макашова і былі ўзброены аўтаматамі са скарочаным ствалом АКС-74У. У дэманстранта Мікалая Абраменкова быў ручны супрацьтанкавы гранатамёт РПГ-7, узяты пасля прарыву блакады Дома Саветаў у невядомага палкоўніка міліцыі, які вылез з ім з міліцэйскага аўтобуса. Ні сам Абраменка, ні хто-небудзь іншы з падначаленых Макашова не ўмеў абыходзіцца з гэтым гранатамётам<ref name="doklad_astrahankina" />. Адначасова з дэманстрантамі прыбылі БТРы дывізіі Дзяржынскага для абароны тэлецэнтра. Супрацоўнікі аховы тэлецэнтра адказалі, што не могуць зрабіць гэтага без указання, а для гэтага ім неабходна звязацца са сваім кіраўніцтвам. Пасля гэтага яны сышлі і больш не вярталіся. Дарэмна прачакаўшы ў 17-м пад’ездзе хвілін 20-30, Макашоў са сваімі ахоўнікамі выйшлі на вуліцу. Затым ён паспрабаваў уступіць у перамовы з вайскоўцамі на БТРах, што стаялі каля будынка АСК-1 з боку Астанкінскага стаўка, але безвынікова<ref name="doklad_astrahankina" />. {{урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 300px | Змест = На [http://grani.ru/files/22128.jpg фатаграфіі] Дзмітрыя Барко, размешчанай у інтэрнэт-выданні «Грані», знятай [[3 кастрычніка]], бачна, як мужчыны сярэдніх гадоў у грамадзянскам адзенні з захопленымі ў міліцыянераў алюмініевымі шчытамі, гумавымі палкамі, узброеныя металічнай арматурай і [[АК-47|аўтаматамі Калашнікава]] ў руках едуць на ўкрадзеным грузавіку «ЗіЛ-131» з ваеннымі нумарнымі знакамі па Садовым кольцы ў бок «Астанкіна».}} Да 18:00 у цэнтры Масквы прыхільнікамі Ельцына былі пабудаваны 25 барыкад, у асноўным вакол мэрыі, Цэнтральнага тэлеграфа, па вуліцы Цвярской<ref name="politcom" />. Пакуль зацягваліся перамовы, да 18 гадзін у тэлецэнтр прыбылі 31 супрацоўнік АМАПа Маскоўскага УУС на чыгуначным транспарце з 27 аўтаматамі і 3 пісталетамі, на чале з падпалкоўнікам Сталяровым<ref name="doklad_astrahankina" />. У 18 гадзін 30 хвілін у тэлецэнтр прыбылі 111 ваеннаслужачых Софрынскай брыгады ўнутраных войскаў (в/ч 3641) на чале з камандзірам брыгады палкоўнікам Васільевым. З імі прыехаў намеснік камандуючага ўнутранымі войскамі па кадрах генерал-маёр Павел Галубец, які па распараджэнні камандуючага ўнутранымі войскамі прыняў на сябе агульнае камандаванне сіламі, якія кантраліравалі тэлецэнтр<ref name="doklad_astrahankina" />. Аб 19:00 будынак тэлецэнтра ахоўвалі каля 480 супрацоўнікаў міліцыі і ўнутраных войскаў, якія прадстаўлялі розныя падраздзяленні — ад добра экіпіраваных рознымі відамі ўзбраенняў атрада спецназа «Віцязь» і АМАП да салдат адной з вайсковых часцей унутраных войскаў, якія не мелі ніякай зброі, акрамя гумавых палак<ref name="proshkin2001"/>. Яны былі ўзброены 320 аўтаматамі, кулямётамі і снайперскімі вінтоўкамі, 130 пісталетамі, 12 гранатамётамі, у тым ліку — адным ручным процітанкавым гранатамётам РПГ-7. Да стралковай зброі мелася дастатковая колькасць боепрыпасаў. Тэлецэнтр ахоўвалі 6 БТРаў. У вайскоўцаў і супрацоўнікаў міліцыі меліся штатныя сродкі сувязі, індывідуальнай абароны, а таксама спецсродкі<ref name="doklad_astrahankina" />. Мітынгоўцы на працягу двух з паловай гадзін праводзілі стыхійны мітынг каля тэлецэнтра, патрабуючы даць ім прамы эфір<ref name="zakl_astrahankina"/>. Сярод іх былі людзі ў камуфляжнай вопратцы з аўтаматычнай зброяй у руках, падобныя на баевікоў. Паплечнікі Макашова па ўласнай ініцыятыве распачалі спробу пранікнуць у будынак АСК-3, пратараніўшы шкляныя дзверы<ref name="doklad_astrahankina" /> адным з пакінутых войскамі грузавікоў<ref name=hrono>{{cite web|author=Прошкин Л.|url=http://www.hrono.ru/statii/2001/proshkin.html|title=Неизвестные страницы уголовного дела N 18/123669-93|access-date=29 сентября 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/61CqeKjF7?url=http://www.hrono.ru/statii/2001/proshkin.html|archive-date=25 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>: грузавіком яны таранілі дзверы будынка на вуліцы Акадэміка Каралёва, 19, у якім размешчаныя студыйныя апаратныя праграмы «Час» першага канала тэлебачання<ref>{{Cite web |url=http://grani.ru/galleries/i.95835-22052.html |title=Доступ ограничен |access-date=9 лістапада 2014 |archive-date=9 кастрычніка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251009194121/http://grani.ru/galleries/i.95835-22052.html |url-status=dead }}</ref>. Грузавік выціснуў толькі вонкавыя дзверы ў тэлецэнтр. Прапаноўвалася расхінуць і адлеглыя ад іх на метр унутраныя дзверы, ахвяраваўшы дахам кабіны грузавіка, якая ўжо пачала захрасаць пад навісаючай паўсферай брыля пад’езда. У выніку ўнутраныя дзверы тэлецэнтра засталіся зачыненымі, з іх толькі вылецела шкло<ref name="Анафема" />. Макашоў, скарыстаўшыся сітуацыяй, падышоў да пабітых дзвярэй у будынак, паклаў свой аўтамат на зямлю і ў мегафон прапанаваў выйсці для перамоў камандзіру ваеннаслужачых, даўшы 2 хвіліны на выкананне свайго патрабавання. Тыя, хто знаходзіліся ў будынку, адказалі яму, што пайшлі за камандзірам. Пачуўшы, што ў тых, хто знаходзіліся перад уваходам у тэлецэнтр, ёсць гранатамёт, Макашоў папярэдзіў ваеннаслужачых, што ў выпадку адкрыцця імі агню яны будуць падаўлены з гранатамёта. Адначасова ён загадаў сваёй ахове адцясніць у бок мітынгоўцаў, журналістаў і цікаўных. Яго распараджэнне было выканана<ref name="doklad_astrahankina"/>. У гэты час гранатамёт РПГ-7 В-1 і адна граната да яго знаходзіліся ў дэманстранта Мікалая Абраменкава. Пачуўшы каманду Макашова, Абраменкаў узяў гранатамёт на плячо і прысеў на адно калена. З’яўляючыся грамадзянскім чалавекам, які ніколі не служыў у войску, ён не мог зарадзіць гранату. З натоўпу яму пачалі крычаць, што трэба зняць каўпачок гранаты, а таксама даваць іншыя парады<ref name="doklad_astrahankina"/>. Участковы з Санкт-Пецярбурга, прыхільнік Вярхоўнага Савета<ref name="hrono"/> Міхаіл Смірноў, пасля кароткай спрэчкі, узяў у Абраменкава гранатамёт і адну гранату да яго<ref name="doklad_astrahankina"/>, а затым дэманстратыўна зрабіў перад уваходам у будынак тэлецэнтра маніпуляцыі, якія імітавалі падрыхтоўку да прыцэльнай стральбы з гранатамёта<ref name="hrono"/>. Здзейсніўшы маніпуляцыі з гранатамётам, ён аж да пачатку абстрэлу працягваў знаходзіцца перад уваходам у будынак тэлецэнтра<ref name="doklad_astrahankina"/>. {{урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 300px | Змест = * На [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#140248/ адной з фатаграфій] рэпарцёра Ігара Міхалёва, размешчанай на сайце агенцтва [[РИА Новости]], відаць, як ваенны грузавік тараніць дзверы ўваходу ў будынак тэлецэнтра на вул. Акадэміка Каралёва, 19. * На [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#22696/ другім здымку] таго ж аўтара, каля ўжо разбітага ўваходу тэлецэнтра стаіць дэманстрант у камуфляжнай форме без апазнавальных знакаў з гранатамётам у руках. * На [http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#108797/ трэцім здымку] непасрэдна каля ўваходу ў тэлецэнтр стаяць трое мужчын, імаверна, дэманстрантаў. На адным з мужчын — камуфляжная форма, на іншых — грамадзянскае адзенне. У двух у руках — [[АК-47|аўтаматы Калашнікава]].}} Макашоў і тры чалавекі з яго аховы праз<ref name="doklad_astrahankina"/> правае ад галоўнага ўваходу<ref name="Анафема" /> разбітае акно ўвайшлі ў будынак тэлецэнтра. Ахова заняла пазіцыю пад лесвіцай, а сам ён зрабіў некалькі крокаў унутр будынка. Абаронцы Макашова заўважылі «зайчык» ад лазернага прыцэла на шчацы. Яўген Штукатураў, баючыся за яго жыццё, вывеў яго з будынка. За імі выйшлі двое іншых членаў аховы<ref name="doklad_astrahankina"/>. Праз некалькі хвілін пасля таго, як Макашоў пакінуў пляцоўку перад уваходам у АСК-3, стрэлам з унутранага балкона 1-га паверха названага будынка<ref name="hrono"/> праз разбітае акно<ref name="doklad_astrahankina"/> быў паранены адзін з членаў аховы Макашова Мікалай Красцінін<ref name="doklad_astrahankina"/>, апрануты ў грамадзянскую вопратку<ref name="Анафема" />. Затым, калі параненага Красцініна даняслі да машыны хуткай дапамогі, пачуліся два ці тры амаль адначасовыя выбухі ля залы на месцы дзвярэй (асколкамі былі параненыя дэманстранты, якія стаялі побач), і адначасова ўнутры будынка сярод байцоў «Віцязя» адбыўся выбух неўсталяванага выбуховага прыстасавання, ад якога загінуў радавы спецназа М. Ю. Сітнікаў<ref name="doklad_astrahankina"/><ref name="hrono"/>. Паводле версіі прыхільнікаў Ельцына (у тым ліку камандзіра «Віцязя» С. Лысюка<ref name="ReferenceA"/>), падтрыманай пераважнай большасцю СМІ, гэта быў стрэл з гранатамёта РПГ-7 В-1 з боку дэманстрантаў<ref name="spravka-quote">О результатах экспертизы оружия участников событий 21 сентября — 5 октября 1993 года http://www.voskres.ru/taina/1993-2.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080221114837/http://www.voskres.ru/taina/1993-2.htm |date=21 лютага 2008 }}</ref>. Граната трапіла ў сцяну ззаду радавога, і ён быў паранены асколкамі ў патыліцу. Паводле версіі следчай групы, стрэл з адзінага гранатамёта, які быў у дэманстрантаў, не рабіўся. Следства палічыла даказаным, што на месцы гібелі радавога выбуху баявой часткі гранаты не было, бо разрыў тандэмнага кумулятыўнага зарада процітанкавага гранатамёта РПГ-7 не мог не пакінуць слядоў на сцяне. Сляды выкарыстанага выбуховага рэчыва знойдзеныя не былі. У сувязі з гэтым экспертамі і следчымі выказвалася здагадка, што падарваны быў адзін з не пакідаючых слядоў спецсродкаў, якія былі ў распараджэнні «Віцязя», альбо выпадкова, альбо наўмысна, з мэтай мабілізаваць байцоў на адкрыццё агню па натоўпе<ref name="hrono"/>. У 2005 годзе ў праграме «Чыстасардэчнае прызнанне» тэлеканала НТВ быў паказаны відэазапіс, з якого вынікае, што выбух ля ўваходу АСК-3 адбыўся пасля таго, як быў зроблены стрэл з гранатамёта з будынка насупраць — АСК-1<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=pULj2JxpeFo Чистосердечное признание] гл. на 4:54</ref> (куды прыхільнікі Вярхоўнага Савета не пранікалі)<ref name="Иванов-Мусин">[http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_18.php Анафема. Хроника государственного переворота (записки разведчика). Книга II. 3 октября — 6.30 4 октября 1993 года. «Останкино»]</ref>. У 19:12, пасля выбуху, спецназ і БТРы пачалі весці агонь з аўтаматычнай зброі па натоўпу, які сабраўся ля тэлецэнтра, што прывяло да гібелі па меншай меры 46 чалавек<ref name=dubrovskij>{{cite web|author=Дубровский В.|url=http://taf.ilim.ru/public/3oct.html|title=Тогда стреляли у телецентра|access-date=29 сентября 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209101155/http://taf.ilim.ru/public/3oct.html|archive-date=9 снежня 2008|url-status=dead}}</ref>, сярод якіх было некалькі журналістаў. Сярод першых загінуў аператар германскай тэлекампаніі ARD Роры Пек, які здымаў каля ўваходу ў тэлецэнтр<ref>[http://memorial.marshpamyati.org/ Мемориал погибших журналистов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527044032/http://memorial.marshpamyati.org/ |date=27 мая 2011 }}</ref>. У 19:20 генерал А. Макашоў запатрабаваў ад вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў будынку «Астанкіна», скласці зброю на працягу трох хвілін<ref name="коммерсант-хроника" />. Будынак на той момант, паводле інфармацыі газеты, ахоўвалі каля 1200 вайскоўцаў, 6 БТР, 105 байцоў атрада спецназа «Віцязь» і 110 супрацоўнікаў упраўлення аховы. Па заканчэнні тэрміну ўльтыматуму «баевікі Макашова», па версіі газеты «Коммерсант», выкладзенай у рэпартажы ў 1993 годзе, «пачалі штурм». Прыхільнікі Вярхоўнага Савета, паводле інфармацыі выдання, абстралялі будынак з гранатамёта, адтуль быў адкрыты агонь у адказ<ref name="kuzyllo"/>. {{external media |video1=[http://www.youtube.com/watch?v=4oqVOHFLnhY Завяршэнне трансляцыі — 3 кастрычніка 1993.] }} У 19:26 дыктар «Астанкіна» Леў Віктараў абвясціў аб спыненні праграмы, спаслаўшыся на тое, што першы паверх тэлецэнтра захоплены<ref name="kuzyllo"/><ref name="коммерсант-хроника" />. Тэлерадыёвяшчанне ўсіх тэлекампаній з Астанкіна было спынена, у эфіры застаўся толькі тэлеканал дзяржаўнага Расійскага тэлебачання, чыя эфірная студыя размяшчалася на 5-й вуліцы Ямскога поля. У 20:10, паводле інфармацыі газеты «Коммерсант», атака прыхільнікаў Вярхоўнага савета на тэлецэнтр у Астанкіна спынілася<ref name="kuzyllo"/><ref>[http://infilm.net.ru/publ/shturm_ostankino_2009_smotret_onlajn/1-1-0-82 Документальный фильм «Штурм Останкино», ЗАО Телекомпания «Останкино» по заказу ТРК «Петербург-5 канал», 2009, продолжительность: 00:44:46] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091113052442/http://infilm.net.ru/publ/shturm_ostankino_2009_smotret_onlajn/1-1-0-82 |date=13 лістапада 2009 }}</ref>. У 20:00 каля будынка мэрыі на Цвярской пачаўся арганізаваны мітынг, у якім удзельнічалі, паводле ацэнак начальніка гарадскога штаба народных дружын, каля 50 тысяч чалавек. Да гэтага часу былі сфармаваныя 59 народных дружын і атрадаў агульнай колькасцю 16 000 чалавек, падрыхтаваны рэзерв з 20 000 добраахвотнікаў. Дружыны і атрады баранілі комплекс будынкаў урада Масквы (Цвярская, 13), будынак мэрыі Масквы, комплекс рэдакцыі газеты «Вести», тэхнічнага цэнтра «Астанкіна», радыёцэнтр на Пятніцкай, былі ўладкованыя барыкады і выстаўлены пікеты на Васільеўскім спуску, за Цэнтральным тэлеграфам, на вуліцах Нікіцкай, Станкевіча і некаторых іншых. Кінастудыя «Масфільм» была гатова прадаставіць штабу абароны мэрыі больш за 100 адзінак бронетэхнікі, якая выкарыстоўвалася для здымак, а кампанія «Автолайна» 9 БРДМ<ref name="politcom" />. Каля 21:00 будынак Вярхоўнага Савета быў адключаны ад электрычнай сеткі, згасла святло<ref name="efimova1994"/>. У 21:30 з балкона мэрыі выступіў Канстанцін Баравой, які запатрабаваў раздаць зброю прыхільнікам Ельцына. У гарадскім штабе народных дружын пачалося фарміраванне атрада з вайскоўцаў, усяго набралася каля двух з паловай тысяч афіцэраў і прапаршчыкаў запасу<ref name="politcom" />. А 22:00 Ягор Гайдар па тэлебачанні звярнуўся да прыхільнікаў Ельцына з просьбай збірацца ля будынка Массавета<ref>[http://gaidar-arc.ru/databasedocuments/theme/details/110 ВЫСТУПЛЕНИЕ ЕГОРА ГАЙДАРА ПО РОССИЙСКОМУ ТВ В 22.00 3 ОКТЯБРЯ 1993 года]</ref>, узятага пад кантроль Міністэрствам бяспекі. З тых, хто сабраўся, адбіралі людзей з баявым досведам і фарміравалі атрады для захопу і аховы аб’ектаў (маскоўскіх райсаветаў). Выкарыстоўваліся атрады і з грамадзянскіх асоб, у тым ліку, жанчын. Былі збудаваныя барыкады на Цвярской вуліцы і на вуліцах і завулках, якія прымыкаюць да Цвярской. Каля Массавета праходзіў мітынг. Гайдар атрымаў у старшыні Дзяржкамітэта па надзвычайных сітуацыях С. К. Шайгу гарантыю, што ў выпадку неабходнасці будзе раздадзена зброя дэманстрантам-прыхільнікам Ельцына. На думку Ягора Гайдара, толькі пасля гэтага — каля 2 гадзін раніцы 4 кастрычніка ваенныя сталі выконваць загады Ельцына і войскі рушылі ў Маскву<ref name="shlosberg2008">[http://www.yabloko.ru/Publ/2008/2008_10/081008_pg_shlosberg.html Дым Отечества.] [[Леў Маркавіч Шлосберг|Л. Шлосберг]]. «Псковская губерния» , 8 октября 2008 года. {{V|23|8|2009}}</ref>. У 23:00 Альберт Макашоў аддаў загад прыхільнікам Вярхоўнага савета адступаць з Астанкіна да Дома Саветаў<ref name="kuzyllo"/>. Позна ўвечары ў бок Масквы рухалася калона Таманскай дывізіі, але яна была спынена на паўдарозе. Іншая калона бронетэхнікі, якая выйшла з месца сваёй дыслакацыі на паўднёвай ускраіне сталіцы, таксама была спыненая. Прычынай таму, на думку Аляксандра Каржакова, была страта Міністэрствам абароны кіравання сваімі войскамі<ref name="korg"/>. Указам Руцкога кіраўніком адміністрацыі Масквы быў прызначаны старшыня Краснапрэсненскага раённага Савета народных дэпутатаў Аляксандр Красноў<ref>[http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Buzgalin_A/krovavyi_oktyabrj-3.htm Кровавый октябрь в Москве. А. В. Бузгалин, А. И. Колганов]</ref><ref>Указ и. о. Президента Российской Федерации от 3 октября 1993 г. № 39 «О Краснове А. В.»</ref>. Паводле звестак Генпракуратуры, 3-4 кастрычніка ў раёне тэлецэнтра былі забіты ці памёрлі ад атрыманых ран не менш 46 чалавек. Цялесныя пашкоджанні рознай ступені цяжару атрымалі не менш 124 чалавек<ref name="hrono"/>. === 4 кастрычніка === Каля 12 гадзін ночы ў Дом Саветаў па ўласнай ініцыятыве прыбылі 18 ваеннаслужачых 326-га асобнага навучальнага зенітна-ракетнага палка войскаў супрацьпаветранай абароны на чале з камандзірам палка палкоўнікам Барадзіным. Яны былі ўзброены 17 аўтаматамі і 1 пісталетам ПСМ, узятымі ў палку. Кіраўніцтвам абароны Дома Саветаў была пастаўлена задача ахоўваць 20 і 8 пад’езды, прыняць удзел у забеспячэнні прапускнога рэжыму праз названыя пад’езды<ref name="doklad_astrahankina" />. У гэты ж час начальнік Службы бяспекі Прэзідэнта Расіі Аляксандр Каржакоў выклікаў свайго намесніка па баявой падрыхтоўцы капітана першага рангу Генадзя Захарава, паведаміў аб прынятым Ельцыным вырашэнні сілай «ачысціць» будынак Вярхоўнага Савета і загадаў яму паехаць да Паўла Грачова з мэтай падрыхтоўкі прыезду Ельцына ў Міністэрства абароны Расіі для выпрацоўкі плана канкрэтных дзеянняў. Захараў выказаў Каржакову свае меркаванні пра магчымыя варыянты сілавой «ачысткі» Дома Саветаў, прапанаваўшы выкарыстоўваць для гэтай мэты спецпадраздзяленні «Альфа» і «Вымпел», якія ў ходзе аперацыі, каб пазбегнуць страт сярод асабістага складу, павінны былі быць дастаўленыя на бронетэхніцы непасрэдна да пад’ездаў па перыметры Дома Саветаў. Для дэмаралізацыі было прапанавана папярэдне зрабіць некалькі стрэлаў з танкаў па верхніх паверхах будынка. Гэта план быў ухвалены Каржаковым<ref name="doklad_astrahankina" />. Паміж 3 і 4 гадзінамі раніцы 4 кастрычніка Барыс Ельцын прыняў рашэнне аб штурме Дома Саветаў: на начным пасяджэнні ў будынку Генштаба Міністэрства абароны быў выслуханы план Генадзя Захарава, ён яго ўхваліў і аддаў загад аб выкарыстанні танкаў і бронетэхнікі, прызначыўшы пачатак аперацыі на 7-ю гадзіну раніцы. Павел Грачоў запатрабаваў ад Ельцына пацвердзіць загад аб штурме Дома Саветаў у пісьмовым выглядзе<ref name="korg"/><ref name="shlosberg2008"/><ref name="ilyuhin1999">[http://www.zavtra.ru/content/view/1999-05-112/ Ельцин, уходи!] В. И. Илюхин. № 19(284), 11 мая 1999. {{V|23|8|2009}}</ref>. Каля 4 гадзіны раніцы ў Крамлі Ельцын падпісаў пісьмовы загад аб прыцягненні войскаў Міністэрства абароны, падрыхтаваны памочнікам прэзідэнта Віктарам Ілюшыным. Загад быў неадкладна накіраваны фельд’егерскай поштай Грачова. На падставе гэтага загаду Грачоў аддаў загад № 081 ад 4 кастрычніка 1993 года, якім камандаванне воінскімі часцямі і іншымі падраздзяленнямі пры забеспячэнні рэжыму надзвычайнага становішча ў Маскве і аднаўленні правапарадку было ўскладзена на намесніка міністра абароны Расійскай Федэрацыі генерал-палкоўніка Георгія Кандрацьева. Яму ж было загадана да 9 гадзін 4 кастрычніка 1993 года распрацаваць план аперацыі і паставіць баявыя задачы воінскім часцям і іншым падраздзяленням, якія прыцягваліся для яе правядзення<ref name="doklad_astrahankina" />. Існуюць некалькі аўдыёзапісаў радыёперамоў у раёне Дома Саветаў, якія вяліся ў ноч на 4 кастрычніка. Асноўнае змесціва аўдыёзапісаў — радыёперамовы, якія вялі паміж сабой супрацоўнікі міліцыі і іншыя ананімныя ўдзельнікі ўзброенага супрацьстаяння, якія аказаліся па розныя бакі канфлікту, дзе яны абменьваюцца кароткімі агрэсіўнымі рэплікамі ў адрас адзін аднаго, выкарыстоўваючы пагрозы і ненарматыўную лексіку<ref name="shlosberg2008"/><ref>[http://www.radioscanner.ru/1993/?action=viewcat&cat_title=1993&mdrw=1 Записи радиопереговоров.]</ref>. У ноч на 4 кастрычніка, паводле інфармацыі выдання «За волю», у Маскоўскай вобласці афіцэр адной з вайсковых часцей Ігар Астапенка самавольна ўзяў зброю і ў кампаніі некалькіх марскіх пяхотнікаў адправіўся ў Маскву, каб прыняць удзел у падзеях на баку Вярхоўнага савета. Аднак на 30 кіламетры Шчолкаўскай шашы ён быў забіты ў перастрэлцы з супрацоўнікамі АМАП<ref name="romanova2006">[http://www.zavolu.info/447.html Пытать и вешать, вешать и пытать.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140831121949/http://www.zavolu.info/447.html |date=31 жніўня 2014 }} Л. Романова. «За волю!», № 9, 2006. {{V|23|8|2009}}</ref>. Па ўказанні П. С. Грачова ў Маскву прыбылі танкі Таманскай дывізіі. Раніцай у раёне стадыёна «Красная Прэсня» з-за няўзгодненасці дзеянняў адбыліся ўзброеныя сутычкі паміж «таманцамі» і БТРамі «дзяржынцаў», паміж «дзяржынцамі» і ўзброенымі людзьмі з «Саюзу ветэранаў Афганістана», якія таксама прымалі ўдзел у канфлікце на баку Ельцына. Былі загінулыя і параненыя, як сярод салдат, так і сярод выпадковых мінакоў. Асобы, што прымалі ўдзел у гэтых сутыкненнях, былі ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі, некаторым прысвоена званне «Герой Расійскай Федэрацыі»<ref name="rg-obosr">{{артыкул|аўтар=Снегирёв В. |спасылка=http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/1003/3.shtm|загаловак=Осеннее обострение|выданне=Российская газета|год=3 октября 2003 г.|нумар=197 (3312)}}</ref><ref name="sovsec-2">{{артыкул|аўтар=Прошкин Л.|спасылка=http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/253|загаловак=Самострел|выданне=[http://www.sovsekretno.ru Совершенно секретно]|год=октябрь 1998|нумар=10/115}}</ref>. У штурме Белага дома прынялі ўдзел каля 1700 чалавек, 10 танкаў і 20 бронетранспарцёраў: кантынгент давялося набіраць са складу пяці дывізій, каля паловы ўсяго кантынгенту афіцэры або малодшыя камандзіры, а танкавыя экіпажы набралі амаль цалкам з афіцэраў<ref>[http://www.duel.ru/200340/?40_6_1 Россия 10 лет спустя.] М. Валентинов. Дуэль. № 40 (337). 7 октября 2003. {{V|25|8|2009}}</ref>. У 04:20 пачалося перасоўванне войскаў у бок Дома Саветаў<ref name="kuzyllo"/>. У 05:00 Ельцын выдаў Указ № 1578 «Аб неадкладных мерах па забеспячэнні рэжыму надзвычайнага становішча ў Маскве»<ref name="kommersant-hronica">[http://www.kommersant.ru/doc/61197 Ъ-Газета — Хроника событий]</ref><ref name="proshkin_samostrel">[http://1993.sovnarkom.ru/TEXT/STATYI/sovs_98_10.htm Самострел. Уголовное дело № 18/123669-93.] Л. Прошкин</ref>. У 06:50 каля будынку Дома Саветаў гучаць стрэлы. Туды сцягнутыя салдаты і афіцэры, якія прадстаўлялі розныя роды войскаў і сілавых структур, верных Ельцыну: Таманскай дывізіі, [[119-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны полк|119-га парашутна-дэсантнага палка]], Кантэміраўскай дывізіі, дывізіі ўнутраных войскаў ім. Дзяржынскага, Смаленскага АМАП, Тульскай дывізіі ПДВ<ref name="kuzyllo"/>. У 07:00 на балконе гасцініцы «Украіна», насупраць Дома Саветаў, загінуў ад кулі капітан міліцыі Аляксандр Рубан, 23 гадоў, супрацоўнік Уладзімірскай спецшколы міліцыі. Рубан здымаў на плёнку дзеянні міліцыі па блакіраванні будынка<ref name="14den">[http://old.russ.ru/antolog/1993/chron141.htm 4 октября. Четырнадцатый день противостояния. Расстрел Дома Советов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609215024/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron141.htm |date=9 чэрвеня 2011 }} «Век XX и мир», 1994.</ref>. У 07:25, па версіі газеты «Коммерсант», разбурыўшы барыкады, на плошчу Свабоднай Расіі заехалі 5 БМП<ref name="kuzyllo"/><ref name="коммерсант-хроника" />. У 08:00 БМП і БТР вядуць прыцэльны агонь па вокнах будынка Дома Саветаў<ref name="kuzyllo"/>. У 09:00 абаронцы Дома Саветаў страляюць па надыходзячым войскам. Бронетэхніка вядзе агонь з буйнакаліберных кулямётаў і гармат па будынку Вярхоўнага Савета, на 12 і 13 паверхах якога пачынаецца пажар<ref name="kuzyllo"/><ref name="коммерсант-хроника" />. У 09:20 размешчаныя на Калінінскім (Новаарбацкім) мосце танкі пачалі абстрэл верхніх паверхаў будынка Вярхоўнага Савета. Усяго ў абстрэле бралі ўдзел шэсць танкаў Т-80, якія выпусцілі 12 снарадаў<ref name="btvt.narod.ru">[http://btvt.narod.ru/2/t-80inaction/t-80inaction.htm Эксплуатация и боевое применение Т-80.] М. Барятинский. Глава из книги «Танк Т-80».</ref>. Да 11:05 на вуліцы Новы Арбат на супрацьлеглым баку ад будынка мэрыі і Смаленскай набярэжнай сабраўся натоўп разявак, якія прыйшлі паглядзець на штурм Дома Саветаў, якіх міліцыя беспаспяхова спрабавала ўгаварыць разысціся<ref name="14den2">[http://old.russ.ru/antolog/1993/chron142.htm 4 октября. Четырнадцатый день противостояния. Расстрел Дома Советов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304223457/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron142.htm |date=4 сакавіка 2016 }} «Век XX и мир», 1994.</ref>. У 11:25 каля Дома саветаў аднавілася інтэнсіўная артылерыйская стральба. Да гэтай гадзіны ў Маскве, паводле звестак Галоўнага медыцынскага кіравання, гарадскія бальніцы ўжо аказалі дапамогу 192 пацярпелым, 158 чалавек шпіталізаваныя, 18 — памерлі<ref name="14den2"/>. У 13:00 абаронцы Вярхоўнага Савета, якія знаходзіліся ў будынку мэрыі, пачалі прадпрымаць спробы прарвацца адтуль да Белага дома. Плошча Свабоднай Расіі да гэтага часу была зацягнута дымам: гарэлі некаторыя паверхі будынка парламента, падпаленыя яго прыхільнікамі аўтапакрышкі, дошкі на былых барыкадах і палівальныя машыны, якія стаялі на мосце і былі падпаленыя агнём БМП<ref name="коммерсант-хроника" />. У 14:30 абаронцы парламента пачалі пакідаць падпалены будынак, здаючы зброю. Затрыманых пасадзілі ў аўтобусы і аўтамабілі для суправаджэння зняволеных і перавезлі на стадыён «Лужнікі» і спарткомплекс «Дружба», дзе пакінулі пад узмоцненай аховай падраздзяленняў АМАП. Аднак зацішша доўжылася нядоўга<ref name="коммерсант-хроника" />. У 15:00 атрадам спецыяльнага прызначэння «Альфа» і «Вымпел» было загадана ўзяць Белы дом штурмам. Камандзіры абедзвюх спецгруп перад тым, як выканаць загад, паспрабавалі дамовіцца з кіраўнікамі Вярхоўнага Савета аб мірнай здачы. «Альфа», паабяцаўшы абаронцам Дома Саветаў бяспеку, здолела да 17:00 угаварыць іх здацца. Спецпадраздзяленне «Вымпел», чыё кіраўніцтва адмовілася выконваць загад аб штурме, пасля было перададзена з МБ у склад МУС<ref>[http://www.fsb.ru/fsb/smi/interview/single.htm!id%3D10342742@fsbSmi.html «Альфа» продолжается] // «Я — телохранитель», 27 июля 1999</ref>, што прывяло да масавага сыходу ў адстаўку яго байцоў. Пасля 17:00, па дамоўленасці з кіраўніцтвам краіны, пачаўся масавы выхад з Вярхоўнага Савета ў суправаджэнні байцоў групы «А». Белы дом пакінулі каля 700 чалавек, якія ішлі, трымаючы рукі за галовамі паміж двума радамі салдат і садзіліся ў падагнаныя з боку Краснапрэсненскай набярэжнай аўтобусы<ref name="kuzyllo"/>. Некаторых з іх паварочвалі ў «фільтрацыйны пункт», размешчаны ў адным з навакольных скляпоў, дзе яны знаходзіліся пад наглядам АМАП<ref name="efimova1994"/>. У 17:30 Аляксандр Руцкой, Альберт Макашоў і Руслан Хасбулатаў запатрабавалі, каб паслы заходнееўрапейскіх краін забяспечылі ім гарантыю бяспекі<ref name="коммерсант-хроника" />, і каля 18:00 яны былі арыштаваныя<ref name="kuzyllo"/>, пасля чаго на аўтобусе ў суправаджэнні дэсантнікаў і афіцэраў службы бяспекі прэзідэнта Расіі дастаўлены ў следчы ізалятар у Лефортава<ref name="korg"/>. Кіраўнікі абароны Белага дома, некаторыя ўдзельнікі, а таксама мноства асоб, якія не ўдзельнічалі ў супрацьстаянні, былі арыштаваныя і, паводле звестак праваабаронцаў<ref name="memorial">[http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moscow93/oct93.htm#_VPID_3 Нарушения прав человека в ходе осуществления режима чрезвычайного положения в Москве в период с середины дня 4 октября до 18 октября 1993 г. Доклад правозащитного центра «Мемориал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150927162317/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moscow93/oct93.htm#_VPID_3 |date=27 верасня 2015 }}</ref>, падвергнуты збіццю і знявазе. Збіццю таксама былі падвергнуты дэпутаты<ref name="isakov">[http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Isakov_VB/Isakov_VB-1993_Orehi.doc Орехи для Генерального прокурора. Парламентский дневник 1993 года]</ref><ref name="hasb1-10">[http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb1-10.htm Великая Российская Трагедия]</ref><ref name="baburin93">[http://www.voskres.ru/idea/baburin93.htm «Количество жертв мы не узнаем никогда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190429202009/http://www.voskres.ru/idea/baburin93.htm |date=29 красавіка 2019 }}</ref>. Паводле сцвярджэння газеты «Коммерсант», адразу пасля здачы Дома Саветаў групы яго абаронцаў сталі спрабаваць прабіцца праз кардоны міліцыі і ўнутраных войскаў з цэнтра да ўскраін горада. Адна з такіх груп распачала спробу прарыву ў раёне станцыі метро «Вуліца 1905 года». Як сцвярджае «Коммерсант», абаронцамі Белага дома быў адкрыты аўтаматны агонь па будынку выдавецка-паліграфічнага комплексу «Маскоўская праўда». Праз некаторы час байцы АМАП, прабраўшыся пад агнём у будынак, паставілі на даху кулямёт і адкрылі агонь у адказ на паражэнне. Каля 18:00 атака была адбітая, і бой перамясціўся ў бок Звенігародскай шашы і Ваганькаўскіх могілак, дзе перастрэлка працягнулася. Неўзабаве баевікі былі вымушаныя адступіць, кінуўшы забітых і параненых<ref name="ref61365">[http://kommersant.ru/Doc/61365 События в Москве. Послесловие к штурму]. Коммерсантъ. — № 191 (414). — 06.10.1993</ref>. За дзень, паводле афіцыйных звестак, былі забітыя 74 чалавекі, 26 з іх — вайскоўцы і работнікі МУС Расіі, параненыя 172. У выніку пажару практычна цалкам знішчаны паверхі будынка з 12-га па 20-ы, разбурана каля 30 % агульнай плошчы Дома Саветаў<ref name="kuzyllo"/>. === 5 кастрычніка === У ноч на 5 кастрычніка будынак ІТАР-ТАСС на Цвярскім бульвары падвергнуўся нападу ўзброеных некалькіх груп. Паводле сцвярджэння газеты «Коммерсант», гэтыя групы складаліся з прыхільнікаў Вярхоўнага Савета. Бой з ахоўнікамі і ўзводам АМАПа скончыўся тым, што амапаўцы адціснулі баевікоў<ref name="ref61365" />. Затым па ахове адкрылі агонь два снайперы. Яшчэ праз некалькі хвілін перад будынкам з’явіліся два чалавекі з аўтаматамі. У адказ на папераджальны вокрык АМАПаўцаў яны адкрылі агонь. У выніку гэтай перастрэлкі адзін з тых, хто нападаў, быў забіты, іншага пачалі пераследваць. У 01:30 паранены быў адпраўлены ў гарадскую ваенную пракуратуру, а забіты — у морг. Як высветлілася пазней, абодва тых, хто нападаў, аказаліся афіцэрамі Таманскай дывізіі<ref name="ref61365" /><ref>Фомин А. Арбузова Е. Бои местного значения // Московский комсомолец. 1993. 6 октября</ref>. Паранены снайпер (яго звалі Міхаілам Мянчынавым) пры апытанні ў момант затрымання растлумачыў, што іх група — 15 чалавек і ўзвод дэсантнікаў размяшчаюцца ў будынку Генштаба УС. Камандуе імі камендант будынка — маёр і яны атрымалі заданне дэстабілізаваць абстаноўку ў цэнтральнай частцы горада, для чаго і зладзілі перастрэлку<ref>[http://www.voskres.ru/idea/svodka.htm Сводка МВД № 44 об автоматической стрельбе на площади Никитских ворот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140831085401/http://www.voskres.ru/idea/svodka.htm |date=31 жніўня 2014 }}</ref>. Каля 00:40 у раёне Бакунінскай вуліцы з машыны быў абстраляны мінак, а праз гадзіну на станцыі Бірулёва-Таварная невядомы з аўтамата абстраляў некалькіх чалавек. Каля 02:00 з гранатамёта быў падпалены БТР, які стаяў ля Белага дома. У ім зажыва згарэў камандзір машыны<ref name="ref61365" />. Па звестках Бюро судова-медыцынскай экспертызы Камітэта аховы здароўя Масквы, у ноч з 4 на 5 кастрычніка ў розных раёнах сталіцы за непадпарадкаванне патрулям былі забітыя 6 чалавек<ref name="doklad_astrahankina" />. У 23:00 у міліцыю паступіла інфармацыя аб стральбе з аўтаматычнай зброі ў раёне Алтуф’еўскай шашы. У ходзе гэтай перастрэлкі былі забітыя двое і параненыя некалькі чалавек<ref name="ref61365" />. Па звестках пракуратуры горада Масквы, у перыяд з 3 па 5 кастрычніка 1993 года супрацоўнікамі міліцыі былі затрыманы больш за 6000 чалавек, з іх амаль палова без афармлення дакументаў<ref name="zakl_astrahankina"/>. Ва ўмовах перавароту Канстытуцыйны Суд выступіў з заявай аб складанні з сябе функцыі праверкі канстытуцыйнасці нарматыўных актаў і міжнародных дагавораў Расійскай Федэрацыі<ref name="doklad_astrahankina" />. Пасля завяршэння падзей указам Барыса Ельцына 7 кастрычніка быў абвешчаны Днём жалобы<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/61547 День траура в Москве. Газета «Коммерсантъ», № 193 (416), 08.10.1993]</ref>. == Няўзгодненасць дзеянняў войскаў і яе наступствы == Паводле версіі Леаніда Прошкіна, былога следчага генеральнай пракуратуры Расіі, які расследаваў падзеі, у першыя гадзіны штурму 4 кастрычніка дзеянні розных падраздзяленняў сілавых структур Міністэрства абароны і Міністэрства ўнутраных спраў не былі ўзгодненыя<ref name="izvestia.ru"/><ref name="proshkin_samostrel"/>: «Не было адзінага каманднага цэнтра, адкуль бы каардынаваліся дзеянні ўсіх падраздзяленняў, якія ўдзельнічалі ў аперацыі». Камандзіру Таманскай дывізіі генерал-маёру Валерыю Яўневічу была пастаўлена задача заняць пазіцыі на Краснапрэсненскай набярэжнай ад Рочдэльскай вуліцы, уключаючы Глыбокі завулак. Пры гэтым па загадзе генерала арміі Паўла Грачова на БТР дывізіі былі размешчаны ўзброеныя аўтаматамі добраахвотнікі — ветэраны афганскай вайны. 119-ы парашутна-дэсантны полк перакрыў Белы дом з тыльнага боку Краснапрэсненскай набярэжнай. ОМСДОН павінна была перакрыць тэрыторыю ад вуліцы Рочдэльскай і Глыбокага завулка да Краснапрэсненскай набярэжнай. Па загадзе камандавання група з чатырох БТР павінна была заняць завулак Глыбокі ад вуліцы Рочдэльскай да Краснапрэсненскай набярэжнай. У 07:00 БТР падраздзялення ОМСДОН пачалі рух да завулку Глыбокаму. На вуліцы Рочдэльскай знаходзіліся барыкады, узведзеныя абаронцамі Вярхоўнага Савета. Людзі, якія знаходзіліся на барыкадах, кідалі ў БТР бутэлькі з запальнай сумессю, адзін з БТР загарэўся, пасля чаго па абаронцам Дома Саветаў быў адкрыты агонь на паражэнне. У гэты ж час на скрыжаванні завулка Глыбокага і вуліцы Рочдэльскай знаходзіліся БТР Таманскай дывізіі. Пачуўшы стральбу, ветэраны-«афганцы» спешыліся і схаваліся за дрэвамі. Экіпажы БТР унутраных войскаў, убачыўшы ўзброеных людзей у цывільным адзенні, адкрылі агонь у іх бок. Адзін з «афганцаў» быў цяжка паранены ў грудзі, жывот і нагу. Камандзір падраздзялення Таманскай дывізіі, які знаходзіўся на скрыжаванні Рочдэльскай вуліцы і Глыбокага завулка, далажыў Яўневічу, што нейкія бронетранспарцёры, ведучы інтэнсіўны агонь, рухаюцца з боку Дома Саветаў. Яўневіч, не ведаючы, чыя гэта тэхніка, загадаў не страляць. Тым часам некалькі БТР унутраных войскаў праз вуліцу Мікалаева выйшлі на Краснапрэсненскую набярэжную. У раёне Глыбокага завулка набярэжную перакрывала барыкада з жалезабетонных блокаў, падоўжаная за кошт грузавога аўтамабіля вытворчасці Мінскага аўтамабільнага завода і вадавоза. Камандзір групы, убачыўшы на барыкадзе і каля яе нейкіх людзей, вырашыў, што гэта абаронцы Дома Саветаў, і загадаў адкрыць агонь. Аднак за барыкадай знаходзіліся «афганцы», а ў кабіне «МАЗа», ахоўваючы дастаўлены груз кандытарскіх вырабаў<ref>[http://www.duel.ru/200840/?40_6_1 4 октября. Подготовка к штурму Дома Советов.] О. Гайданов. «Дуэль», № 40 (588), 30 сентября 2008 г.</ref>, сядзеў 53-гадовы кіроўца, грамадзянін Літоўскай Рэспублікі Бронюс Юргеленіс<ref>[http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moscow93/lists.htm Погибшие и впоследствии скончавшиеся от ранений, полученных в ходе событий 21 сентября — 5 октября 1993 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170318043944/http://www.memo.ru/hr/hotpoints/moscow93/lists.htm |date=18 сакавіка 2017 }} Правозащитный центр «Мемориал».</ref>. У гэты ж час камандзір Таманскай дывізіі генерал-маёр Яўневіч назіраў з супрацьлеглага берага Масквы-ракі, як па набярэжнай у напрамку размяшчэння яго войскаў рухаюцца і вядуць агонь чатыры невядомыя яму БТР. Памятаючы, што часці дывізіі ўжо былі абстраляныя невядомымі БТР, Яўневіч выказаў здагадку, што гэта рухаецца дапамога абаронцам Дома Саветаў і загадаў высунуць насустрач групе некалькі БТР дывізіі і сустрэць іх агнём. Два БТР «Таманцаў», адкрыўшы агонь, рвануліся насустрач БТР унутраных войскаў. У ходзе бою быў забіты літоўскі кіроўца Юргеленіс. БТР камандзіра мабільнай групы ўнутраных войскаў з бартавым № 444 спрабаваў абмінуць барыкаду з левага боку і быў падпалены. Паранены камандзір групы не змог пакінуць машыну і загінуў. У БТР з бартавым № 412 загінуў радавы ўнутраных войскаў. Разгарнуўшыся, баявыя машыны выехалі на вуліцу Мікалаева і схаваліся ў двары жылога дома. Камандзір 119-га парашутна-дэсантнага палка загадаў сваёй разведроце заблакіраваць пад’езд да Белага дома з боку вуліцы Рочдэльскай. Ад генерал-палкоўніка Кандрацьева ён атрымаў загад забяспечваць праход АМАПа да Белага дома, узаемадзейнічаючы пры гэтым з Таманскай дывізіяй. Аб наяўнасці ў раёне вуліцы Рочдэльскай падраздзяленняў і бронетэхнікі ўнутраных войскаў яго не папярэдзілі. Намеснік камандзіра ОМСДОН загадаў камандзіру аднаго з батальёнаў перакрыць участак ад сквера Паўліка Марозава да стадыёна «Красная Прэсня», у тым ліку і яго тэрыторыю. Пры гэтым не было паведамлення пра месцы дыслакацыі падраздзяленняў Міністэрства абароны. Каля 7 гадзін раніцы група з трох БТР і адной БМП унутраных войскаў высунулася да стадыёна «Красная Пресня», размешчанага насупраць Белага дома. Першая БМП № 201 корпусам збіла вароты стадыёна і заехала ўнутр. Следам на стадыён заехалі некалькі БТР. У гэты час ішоў абстрэл навакольнай тэрыторыі, у тым ліку і стадыёна. Экіпажы бронемашын унутраных войскаў вялі агонь у адказ. Вайскоўцы 119-га парашутна-дэсантнага палка далажылі свайму камандаванню, што на стадыёне знаходзяцца чужыя БТР і БМП. Прыняўшы іх за баявыя машыны прыхільнікаў Вярхоўнага Савета, полк уступіў у бой. Камандзір 2-га батальёна паспрабаваў стрэлам з гранатамёта знішчыць адзін з БТР, але яго дзеянні выклікалі толькі актывізацыю баявых дзеянняў падраздзяленняў унутраных войскаў. У выніку загінулі двое і параненыя некалькі вайскоўцаў Міністэрства абароны. Каля 10:00 намеснік камандзіра ОМСДОН загадаў павозкам двух БТР дывізіі вылучыцца на Краснапрэсненскую набярэжную, каб прыкрыць падраздзяленні АМАП. У экіпаж камандзірскага БТР быў уключаны для сувязі з АМАП афіцэр міліцыі. Але вайскоўцы Таманскай дывізіі, убачыўшы БТР з такой жа афарбоўкай, як і ў тых, з якімі раніцай яны вялі бой, адкрылі агонь. У выніку ўсе члены экіпажа БТР ОМСДОН загінулі. Афіцэры падраздзяленняў унутраных войскаў і Міністэрства абароны на допытах расказалі, што не ведалі, супраць каго вялі баявыя дзеянні. Аб месцах дыслакацыі часцей іншых ведамстваў іх не апавяшчалі, сувязь паміж падраздзяленнямі арганізавана не была. Па звестках камісіі Дзярждумы Расіі, намеснік камандзіра батальёна ОМСДОН маёр Сяргей Грыцюк разам з намеснікам камандзіра палка падпалкоўнікам Аляксандрам Саўчанкам, радавым Юрыем Лобавым і механікам-кіроўцам, радавым Алегам Пятровым загінулі ў БТР, выпадкова падбітым з гранатамёта вайскоўцамі з 119-га парашутна-дэсантнага палка, які таксама штурмаваў Дом Саветаў. Усім чацвярым загінулым пасмяротна прысвоена званне «Героя Расійскай Федэрацыі». Варта заўважыць, што ў 2005 годзе 119-ы полк ПДВ, які складаў рэзерв Галоўнакамандуючага на выпадак беспарадкаў у сталіцы і базаваўся ў Нара-Фамінску, быў расфарміраваны<ref>[http://www.ng.ru/politics/2005-07-18/1_desant.html Распущены десантники, воевавшие за Ельцина.] В. Мухин. Независимая газета, 2005-07-18. {{V|25|8|2009}}</ref>. Каментуючы прычыны няўзгодненасці падраздзяленняў сілавых структур падчас штурму Дома Саветаў Расіі, якія прывялі да вялікай колькасці выпадковых ахвяраў, былы кіраўнік Службы Бяспекі Прэзідэнта Расіі Аляксандр Каржакоў у 2007 годзе распавёў<ref name="ReferenceA"/> аб размове тагачаснага міністра абароны Паўла Грачова, кіраўніка галоўнага ўпраўлення аховы Міхаіла Барсукова і прэзідэнта Барыса Ельцына ў загараднай рэзідэнцыі «Завідава», які адбыўся за некалькі дзён да падзей, удзельнікам якіх ён быў: {{Пачатак цытаты}}За некалькі дзён да гэтага Барсукоў на савеце ў Завідаве прапанаваў правесці камандна-штабныя вучэнні для адпрацоўкі ўзаемадзеяння паміж тымі часцямі, якім, магчыма, прыйдзецца ваяваць у сталіцы. Грачоў страпянуўся: «Ты што, Міша, панікуеш? Ды я са сваімі дэсантнікамі там усіх парву». І Б. М. яго падтрымаў: «Пал Сяргеічу лепш відаць. Ён Афган прайшоў». А вы, маўляў, «паркетныя», памаўчыце.{{Канец цытаты}} == Удзел КПРФ == КПРФ асудзіла Указ Прэзідэнта Б. М. Ельцына пра роспуск З’езду народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета. Лідар партыі Генадзь Зюганаў у кастрычніку 1992 года ўвайшоў у аргкамітэт Фронту нацыянальнага выратавання, чые ўзброеныя дружыны сярод іншых абаранялі Дом Саветаў Расіі з 21 верасня 1993 года, аднак сам Зюганаў пакінуў Дом Саветаў за некалькі дзён да пачатку штурму і 2 кастрычніка выступіў па тэлебачанні з заклікам не паддавацца на правакацыі і праяўляць стрыманасць<ref name="scilla.ru"/><ref name="lenta.ru">[http://www.lenta.ru/lib/14160087/ Зюганов, Геннадий] на Лентапедии.</ref><ref name="moskprf2">[http://moskprf.ru/klipy/pravda-oktyabrya-1993-goda-tak-govoril-zyuganov.html Так говорил Зюганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121203082953/http://moskprf.ru/klipy/pravda-oktyabrya-1993-goda-tak-govoril-zyuganov.html |date=3 снежня 2012 }} — сайт МГК КПРФ.</ref>. 5 кастрычніка 1993 года дзейнасць КПРФ была на 17 дзён прыпыненая ўладамі<ref name="scilla.ru"/><ref name="lenta.ru"/>. Аляксандр Руцкой выказаўся<ref name="digest" /> пра Генадзя Зюганава так: «24 верасня яны разам з яшчэ адным дзеячом, Тулеевым, заявілі: мы паехалі падымаць пралетарыят, — і больш іх ніхто не бачыў». Сакратар ЦК КПРФ Таццяна Астраханкіна ў 2004 годзе назвала лідара сваёй партыі Генадзя Зюганава «ахвосцем Ельцына», заявіўшы, што той, «быўшы па натуры чалавекам баязлівым», «збег з Белага дома»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=483666 «Геннадий Зюганов немножко мешает партии двигаться гораздо быстрее».] В. Хамраев. Газета «Коммерсантъ», № 108 (2947) от 18.06.2004. {{V|25|8|2009}}</ref>. Каментуючы свой учынак, сам Генадзь Зюганаў у інтэрв’ю газеце «Завтра» ў 2004 годзе заўважыў<ref>[http://www.zavtra.ru/cgi//veil//data/zavtra/04/554/21.html ЧЕТЫРЕ ВОПРОСА ГЕННАДИЮ ЗЮГАНОВУ главных редакторов газеты «Завтра» Александра Проханова и газеты «Советская Россия» Валентина Чикина.] «Завтра», № 27 (554) от 30 июня 2004 г. {{V|25|8|2009}}</ref>: {{пачатак цытаты}}Мне няма чаго саромецца за мае паводзіны ў тыя трагічныя дні. Я зыходзіў не са сваіх асабістых інтарэсаў. Я хацеў апярэдзіць бессэнсоўную ахвярнасць. Я змагаўся за партыю, якая толькі-толькі адраджалася. Яна была выведзена з-пад ельцынскага ўдару і змагла ўдзельнічаць у далейшым палітычным жыцці.{{канец цытаты}} У наступныя гады КПРФ рэгулярна з’яўлялася арганізатарам штогадовых вулічных маніфестацый і жалобных мерапрыемстваў у дні памяці падзей 3-4 кастрычніка<ref>[http://www.rol.ru/news/misc/news/05/10/03_035.htm В годовщину трагических событий 3-4 октября 1993 года КПРФ организует в Москве траурные мероприятия.] Информационное Агентство «ФИНМАРКЕТ». 3 октября 2005 г. {{V|25|8|2009}}</ref>. У кастрычніку 1995 года Дзяржаўная Дума ФС РФ адмовілася падтрымаць прапанову дэпутатаў фракцыі КПРФ пра абвяшчэнне 4 кастрычніка днём нацыянальнай жалобы («за» выступілі толькі 197 дэпутатаў)<ref>http://kprf.ru/history/calendar/october-11.html</ref>. == Абаронцы Дома Саветаў == 22 верасня з ліку грамадзянскіх асоб, якія знаходзіліся каля Дома Саветаў з мэтай падтрымкі Вярхоўнага Савета, у тым ліку — сярод прыхільнікаў камуністычных і нацыяналістычных грамадскіх арганізацый была сфарміравана «рота аховы белага дома», часткова іх узброілі аўтаматамі Калашнікава. Аналагічная зброя была раздадзена і некаторым з трохсот казакоў, якія прыехалі на абарону Дома Саветаў<ref name="old.russ.ru">[http://old.russ.ru/antolog/1993/chron31.htm Октябрь 1993. Хроника переворота. 23 сентября. Третий день противостояния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609214752/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron31.htm |date=9 чэрвеня 2011 }}</ref>. Частка баявых дружын, якія абаранялі «Белы дом», былі сфарміраваны Фронтам нацыянальнага выратавання — арганізацыі, якая аб’яднала прыхільнікаў камуністычных і нацыяналістычных рухаў, і яе лідарам Ільёй Канстанцінавым<ref>{{Cite web |url=http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_40_aId_13358.html |title=ДИНОЗАВРЫ РОССИЙСКОЙ МНОГОПАРТИЙНОСТИ: «ФРОНТ НАЦИОНАЛЬНОГО СПАСЕНИЯ» — Россия выбирает — Деловая пресса. Электронные газеты |access-date=16 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127130303/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_40_aId_13358.html |archive-date=27 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.scilla.ru/works/partii07/pss.html Партия социальной справедливости («Есть такие партии!»)]</ref>. У кастрычніцкіх падзеях непасрэдны ўдзел прымалі ўзброеныя паплечнікі радыкальнай нацыяналістычнай<ref>{{Cite web |url=http://www.newnn.ru/news/15456/ |title=Архіўная копія |access-date=16 лістапада 2014 |archive-date=3 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203151118/http://www.newnn.ru/news/15456/ |url-status=dead }}</ref> арганізацыі РНА<ref name="rne">[http://www.rne-center.org/ Русское Национальное Единство (РНЕ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081022202230/http://www.rne-center.org/ |date=22 кастрычніка 2008 }}</ref> на чале з А. П. Баркашовым<ref name="barkashov">[http://www.rne-center.org/abc/a_23.html Александр Петрович Баркашов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090209070730/http://www.rne-center.org/abc/a_23.html |date=9 лютага 2009 }}</ref>, двое з якіх, паводле інфармацыі друкаванага выдання арганізацыі, загінулі<ref>Газета «Русский Порядок» No.9-10(12-13) «Памяти павших соратников»</ref>. Пазней баркашоўцы назвалі гэтыя падзеі «полем гонару». Большасці гэтых арганізацый было пасля адмоўлена ў праве ўдзелу ў выбарах у ФС указам Ельцына<ref name="u1661">Указ Президента РФ от 19 октября 1993 № 1661 [http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=085522 «О некоторых мерах по обеспечению государственной и общественной безопасности в период проведения избирательной кампании 1993 года»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107024205/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=085522 |date=7 студзеня 2012 }}</ref>. Паводле ўспамінаў удзельніка падзей, лідара «Працоўнай Расіі» Віктара Анпілава, члены пракамуністычнай арганізацыі, якую ён узначальваў<ref>[http://www.panorama.ru/works/vybory/party/trudros.html Трудовая Россия]</ref>, 21 верасня — 4 кастрычніка правялі на барыкадах і ў палатках каля Дома Саветаў. Паводле яго слоў, аднымі з актыўных удзельнікаў абароны будынка былі сябры РНА: {{пачатак цытаты}}Руцкой, прызначаны Вярхоўным Саветам выконваючым абавязкі прэзідэнта Расіі, сімпатызаваў баркашоўцам. І павінен сказаць, яны выгадна адрозніваліся ад усёй масы абаронцаў Дома Саветаў, сваёй камуфляжнай формай, дысцыплінай ладу, і прывітаннем «Слава Расіі!» З выкіданнем наперад выцягнутай далоні правай рукі.{{канец цытаты|крыніца=http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Ostrovskii_AV/Ostrovskii_AV_1993.doc}} Сам Руцкой назваў удзел РНА ў абароне Дома Саветаў правакацыяй спецслужбаў, якія кантраляваліся Барысам Ельцыным. Паводле ўспамінаў Руцкога, паміж аховай парламента і баркашоўцамі адбываліся бойкі, з-за таго што сябры РНА вывешвалі лозунг «Бей жыдоў, ратуй Расію!»<ref name="digest" />. Гісторык Аляксандр Астроўскі ў сваёй кнізе «1993. Расстрэл Белага дома» прыводзіць наступны факт пра момант выхаду лідара РНА Баркашова з будынка Вярхоўнага Савета: {{пачатак цытаты}}Існуе меркаванне, быццам бы А. П. Баркашоў здолеў выслізнуць з Дома Саветаў незаўважаным. Між тым, паводле сведчання Ю. Н. Няхорашава, Э. Ф. Валодзін, якога выводзілі праз 20-ы пад’езд, бачыў, як праз гэты ж пад’езд выходзіў А. П. Баркашоў. Каля выхаду ўсіх сустракаў А. В. Каржакоў. Ён адбіраў пасведчанні асобы і кідаў іх у вялікую дарожную сумку. Калі перад ім з’явіўся А. П. Баркашоў, А. В. Каржакоў усклікнуў: «О, і Пятровіч тут!» Аднак затрымліваць Пятровіча не стаў.{{канец цытаты|крыніца=http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Ostrovskii_AV/Ostrovskii_AV_1993.doc}} Баркашоў быў арыштаваны толькі ў канцы снежня 1993 года, пасля таго, як атрымаў агнястрэльнае раненне ў сцягно. Паводле афіцыйнай версіі РНА, раненне было следствам замаху, стрэлы былі зроблены з аўтамабіля «ВАЗ-2108» цёмнага колеру кулямі калібра 5,45, калі Баркашоў каля 4-й гадзіны раніцы ішоў па дарозе ў Краснагорск. Кіроўца, які праязджаў міма машыны, падабраў параненага праз 20 хвілін і даставіў у шпіталь, дзе яму было зроблена дзве аперацыі. Сам Баркашоў абвінаваціў у нападзе спецслужбы. Паводле іншых крыніц, Баркашоў хаваўся пасля кастрычніцкіх падзей у падмаскоўным горадзе Фразіна і быў падстрэлены сваім паплечнікам падчас п’янай сваркі<ref name=autogenerated3 /><ref>[http://flb.ru/persprint/160.html Баркашов Александр Петрович | FLB.ru — Агентство Федеральных Расследований]</ref>. Касцяк арганізацыі «Працоўная Расія» складалі пажылыя камуністкі, якіх пасля прэс-служба МГК КПРФ называла «анпілаўскімі бабулямі»<ref name="moskprf.ru">[http://moskprf.ru/content/view/364/2/ «Оранжисты» хотят наёмников. Коммунисты — народных защитников — Сайт городского комитета КПРФ — Сайт городского комитета КПРФ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле словах Анпілава, у абароне Дома Саветаў удзельнічалі казакі і атрады дружыннікаў з Белгарада і Варонежа, а таксама група членаў «Саюза афіцэраў» (арганізацыі ваенных камуністычнай і нацыяналістычнай арыентацыі<ref>[http://www.panorama.ru/works/vybory/party/soiuzof.html Союз офицеров]</ref>) Станіслава Церахава, прызначанага ў гэтыя дні Вярхоўным саветам намеснікам міністра абароны. Як паведамляе ўдзельніца падзей палітык-камуніст Дар’я Міціна, каля Дома Саветаў у тыя дні стаяла палатка Расійскага Камуністычнага Саюза Моладзі (лідар — Ігар Маляроў), а сярод абаронцаў Дома былі прыхільнікі гэтай арганізацыі — студэнты філасофскага факультэта МДУ<ref>[http://www.echo.msk.ru/blog/mitina_daria/624224-echo/ Радиостанция «Эхо Москвы» / Блоги / Дарья Митина, политик / Мой девяносто третий год (немножко личного) / Комментарии]</ref>. Паводле заключэння камісіі Дзярждумы Расіі (старшыня — Таццяна Астраханкіна, фракцыя КПРФ), для аховы будынка Вярхоўнага савета з ліку добраахвотнікаў былі сфарміраваныя дадатковыя ахоўныя падраздзяленні, членам якіх па спецыяльным дазволу выдавалася агнястрэльная зброя, якая належала Дэпартаменту аховы Вярхоўнага савета<ref name="zakl_astrahankina"/>. У нарысе «Канец дома саветаў», апублікаваным у часопісе «Наш сучаснік», відавочца падзей Аляксей Залескі так характарызуе абстаноўку, якая склалася каля будынка ў дні падзей: {{пачатак цытаты}}Барыкады вельмі прымітыўныя, з усякага роду жалязяк і дзеравяк. Здаецца, любы бульдозер, не кажучы ўжо пра танк, можа папросту іх знесці. Каля барыкад таксама вогнішчы, таму што там дзяжураць круглыя суткі. Зброя — жалезныя і драўляныя палкі, акуратна складзеныя ў купкі камяні, вывернутыя з бруку, ды некалькі бутэлек з бензінам на выпадак, калі АМАП пачне атаку, бо ў іх аўтаматы. З нашых аўтаматы мае ахова ўнутры будынка і тыя з абаронцаў-добраахвотнікаў, якім дадзена права насіць зброю. Як тлумачыў Руцкой на адной з прэс-канферэнцый, дзе прысутнічала шмат замежных журналістаў, зброя выдавалася ў абмен на пашпарт і рэгістравалася ў спецыяльным часопісе{{канец цытаты|крыніца=http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2003&n=9&id=5 Алексей Залесский • Конец Дома Советов (Наш современник, № 9, 2003)}} Паводле сцвярджэння вядучага спецыяліста Камітэта па прамысловасці і энергетыцы Вярхоўнага савета Ларысы Яфімавай, сярод абаронцаў Дома Саветаў было шмат пажылых людзей і прадстаўнікоў інтэлігенцыі, згалелых у выніку эканамічнага калапсу канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў і рэформаў урада Гайдара 1991—1992 гадоў; яны лічылі, што ўдзел у абароне Вярхоўнага савета — гэта іх апошні шанец палепшыць сваё жыццё. Адзін з іх жыў у намёце з поліэтылену каля будынку і кіраваў групай абаронцаў Дома Саветаў з дзесяці чалавек<ref name="efimova1994"/>. Аб удзеле жыхароў Прыднястроўя ў абароне Савецкай улады ў складзе абаронцаў Дома Саветаў у Маскве ў кастрычніку 1993 года піша журналіст Леанід Лявонаў у артыкуле «Русічы на Днястры», апублікаванай у газеце «Прыднястроўя»<ref>[http://www.lindex.lenin.ru/Lindex1/Shire01/Est01/1010.htm Л. Леонов. Приднестровье и Россия]{{Недаступная спасылка}}</ref>. На думку Аляксандра Лебедзя, у той час — камандуючага расійскім ваенным кантынгентам у Прыднястроўі, «баевікі» з непрызнанай ПМР сапраўды ўдзельнічалі ў кастрычніцкіх падзеях у Маскве<ref>[http://www.nm.md/daily/article/2002/07/12/0302.html Архив за 12.07.2002 — «Независимая Молдова»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090604042923/http://www.nm.md/daily/article/2002/07/12/0302.html |date=4 чэрвеня 2009 }}</ref>. Варта адзначыць, што Аляксандр Лебедзь 5 кастрычніка прыбыў да старшыні Вярхоўнага Савета ПМР Рыгора Маракуцы і запатрабаваў прынесці прабачэнні Расіі за ўмяшальніцтва ў яе ўнутраныя справы, якое выявілася ў адпраўцы добраахвотнікаў у Маскву на дапамогу Руцкому і Хасбулатаву. 14 кастрычніка 1993 года на скліканай па яго ініцыятыве сесіі Вярхоўнага савета Прыднястроўя Лебедзь запатрабаваў адстаўкі сілавых міністраў «за дачыненне да падзей у Маскве». Пасля адмовы Лебедзь у знак пратэсту склаў з сябе паўнамоцтвы дэпутата Вярхоўнага савета ПМР<ref>[http://www.panorama.ru/gazeta/p41leb.html А. И. Лебедь. Биография, исправленная им самим]</ref><ref>[http://www.specnaz.ru/archive/05_2002/2.htm Путь Генерала Лебедя ||| Спецназ России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110629133751/http://www.specnaz.ru/archive/05_2002/2.htm |date=29 чэрвеня 2011 }}</ref>. Як сцвярджае былы следчы па асабліва важных справах Генеральнай пракуратуры Расіі, адзін з кіраўнікоў следчай групы Леанід Прошкін<ref name="izvestia.ru"/>, на абарону Дома Саветаў прыбыў атрад «Днестр» КДБ самаабвешчанай Прыднястроўскай рэспублікі: {{пачатак цытаты}}Гэта вопытныя байцы, якія прайшлі сур’ёзную вайну ў сябе ў рэгіёне. 4 кастрычніка, калі супраць Белага дома была кінута бронетэхніка і стала ясна, што ў абаронцаў Вярхоўнага савета няма шанцаў, прыднястроўцы, як высветліла следства, не сталі вяртацца на Чырвоную Прэсню і нібы растварыліся. Ніхто з іх не быў затрыманы. Яны прыбылі ў Маскву са сваёй зброяй і з ёй жа здолелі вярнуцца ў Прыднястроўе. Больш за тое, была інфармацыя, што і некалькіх сваіх загінулых яны здолелі вывезці на радзіму.{{канец цытаты}} У 2013 годзе ў інтэрв’ю тэлекампаніі НТВ афіцэр «Днястра» Сяргей Лешчанка заявіў, што ў Маскву прыехала 12 байцоў яго атрада і ўсе яны былі без зброі<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=4kS4YIcpPZU Белый дом, черный дым] гл. на 35:12</ref>. Член Саюза пісьменнікаў Масквы, генеральны дырэктар Клуба народных дэпутатаў Аляксей Суркоў спасылаецца на супрацоўніка аховы Ельцына Ігара Астахава<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=pULj2JxpeFo Чистосердечное признание (2005) // телеканал НТВ] гл. на 22:04</ref>, які сцвярджаў<ref>[http://soyuzpisateley.ru/lv/79/lvsurkov.htm soyuzpisateley.ru — l v surkov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023022909/http://soyuzpisateley.ru/lv/79/lvsurkov.htm |date=23 кастрычніка 2007 }}</ref>: «Я працаваў тады ў службе бяспекі Прэзідэнта… за некалькі дзён да развязкі я вывеў з Белага дома „дзікіх гусей“ — казакоў, якія ваявалі яшчэ ў Прыднястроўі, якіх я добра ведаў». Як сцвярджае ад’юнкт-прафесар Універсітэта Джорджа Вашынгтона, палітолаг Дэвід Кокс<ref>[http://www.amazon.com/reader/0275966887?_encoding=UTF8&token=2hGzxumTA0/U0zMGzVjWL510qicb%2BVT%2BdYqQBi8O8uc%3D&ref_=sib_fs_top&page=16 Amazon.com: Close Protection: The Politics of Guarding Russia’s Rulers (9780275966881): David]</ref> у кнізе «Close Protection: The politics of guarding Russia’s Rulers», апублікаванай у 2001 годзе, на абарону Дома Саветаў прыбылі асобныя прадстаўнікі Рыжскага і Ціраспальскага АМАП, а таксама жыхары сепаратысцкай Абхазіі і Нагорнага Карабаха<ref>[http://books.google.com/books?id=rsB-5-e0RwgC&pg=PA78&dq=yeltsin+decree+1400+1993+television+broadcast&lr=&ei=_pi3SZ_JMJLGywT5nN3gBw#PPA81,M1 Close protection: the politics of … — Google Books]</ref>. Па інфармацыі СМІ, сярод абаронцаў Дома Саветаў былі маладыя людзі з камуны «Портос»<ref name="romanova2006"/> (вядомай таксама як П. О. Р. Т. О. С., або «Паэтызаванае аб’яднанне распрацоўкі тэорыі агульнанароднага шчасця»<ref>[http://portos-pressa.narod.ru БКНЛ — ПОРТОС в прессе]</ref>). Паводле сцвярджэння Аляксандра Каржакова, падчас штурму «асноўная частка баевікоў» пакінула будынак Дома Саветаў па шматлікіх падземных тунэлях, адзін з якіх выходзіў да будынка гасцініцы «Украіна»<ref name="korg" />. == Снайперы == 3 кастрычніка падчас стральбы па натоўпе каля тэлецэнтра «Астанкіна» снайперскімі стрэламі з будынкаў тэлецэнтра (АСК-1 і АСК-3) было забіта 46 чалавек, у тым ліку журналіст Роры Пек. 4 кастрычніка ў ходзе штурму Белага дома і заняцця прылеглых тэрыторый падраздзяленнямі ўнутраных войскаў і Міністэрства абароны некалькі чалавек з ліку абаронцаў Дома Саветаў, вайскоўцаў, а таксама выпадковых асоб былі забітыя снайперамі. Менавіта снайперамі, паводле матэрыялаў камісіі Дзярждумы РФ<ref name=autogenerated2>[http://1993.sovnarkom.ru/TEXT/SPISKI/spisok-m.htm#Dom_Sovetov_Biografii Книга Памяти]</ref>, у раёне Дома Саветаў у гэты дзень былі забітыя супрацоўнікі МУС і ваенныя, якія выступалі на баку сіл, верных Барысу Ельцыну: супрацоўнік ГУУС Масквы Міхаіл Драздоў, старшы лейтэнант парашутна-дэсантнага палка ПДВ Канстанцін Краснік (у Дзявяцінскім завулку), кіроўца АУС «Зюзіна» старшы сяржант Аляксандр Панкоў, афіцэр групы спецназа «Альфа» Генадзь Сяргееў. Паводле адной з версій, прапанаванай у кнізе ўдзельніка падзей Івана Іванова (Марата Мусіна), які называе сябе «разведчыкам» і які выступаў на баку абаронцаў Дома Саветаў, снайперам з будынка, «цалкам кантраляванага войскамі Барыса Ельцына», быў застрэлены малодшы лейтэнант групы спецназа «Альфа» Генадзь Сяргееў<ref>И. Иванов (М.Мусин) [http://www.sovnarkom.ru/BOOKS/IVANOV.I/ANAFEMA.HTM/anafema3.htm «Анафема»].</ref>. Паводле версіі, на якую спасылаецца журналіст Марк Дэйч, якая была пачутая ім ад ананімнага суразмоўцы — прафесіянала спецслужбаў, «стрэл быў зроблены з тэхнічнага памяшкання фабрыкі імя Капранава, якое знаходзіцца побач з Белым домам. Гэтае памяшканне доўгі час выкарыстоўвалася КДБ СССР для назірання за амерыканскім пасольствам»<ref name="digest" />. Паводле версіі Марата Мусіна, снайперы былі ўзброеныя па асабістым загадзе кіраўніка Службы Бяспекі прэзідэнта Аляксандра Каржакова<ref>[http://www.sovnarkom.ru/BOOKS/IVANOV.I/ANAFEMA.HTM/anafema1.htm Иванов И. (Мусин. М) Анафема. Хроника государственного переворота. (Записки разведчика)]</ref> {{пачатак цытаты}}Паводле звестак штаба абароны Дома Саветаў (пазней пацверджаных у адкрытым друку крыніцамі і процілеглым бокам), яшчэ 28 верасня па асабістым загадзе Каржакова з вайсковых складоў у Алабіна было выдадзена яго загадкавай «паддашкавай» групе 50 снайперскіх вінтовак. Увечары 5 кастрычніка ўсе яны былі вернутыя на склад, а дакументы выдачы канфіскаваныя аховай Ельцына. Усяго ўрадавым снайперам у перыяд з 28 верасня па 3 кастрычніка выдавалася 127 снайперскіх вінтовак — магчыма, апошняя крыніца аперыравала сумарным лікам снайперскай зброі з улікам яшчэ 52 вінтовак, вывезеных 1 кастрычніка Каржаковым са склада ў Балашысе.{{канец цытаты}} У інтэрв’ю журналісту Марку Дэйчу, перададзеным у эфіры Радыё Свабода ў кастрычніку 1994 года<ref name="digest" />, чалавек, прадстаўлены як «высокапастаўлены супрацоўнік спецслужбаў», выказвае наступную версію: {{пачатак цытаты}}Паводле афіцыйных і неафіцыйных ацэнак, у Маскве ў тыя дні дзейнічалі 100—110 снайпераў-прафесіяналаў. Ёсць версія, быццам гэта баевікі, якія прыбылі з Абхазіі і Прыднястроўя. Сапраўды, прафесіяналы там ёсць, але іх няшмат. Паводле звестак, якія я маю, у Маскве іх было 8-10 чалавек.{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}Менавіта там <у Белым доме> і знаходзіліся снайперы з Абхазіі і Прыднястроўя. Але ў Белым доме, згодна з вядомымі мне дакументамі, было не больш за 10 вінтовак СВД. Калі ж мець на ўвазе іншы, супрацьлеглы бок, то ў складзе крамлёўскай аховы ёсць узвод «трасавікоў-чардачнікаў». Гэтыя людзі затуляюць маршрут следавання прэзідэнта ці абсталююць свае сектары падчас яго публічных выступаў. Яны былі задзейнічаны ў кастрычніцкіх падзеях: нават у СМІ трапляліся паведамленні пра тое, што пры затрыманні снайпера ён дэманстраваў пасведчанне спецслужбаў, у прыватнасці Міністэрства бяспекі. Падобныя пасведчанні ёсць у супрацоўнікаў Галоўнага ўпраўлення аховы — у якасці дакументаў прыкрыцця. Аднак такіх людзей, якія валодаюць прафесійнымі снайперскімі навыкамі, таксама вельмі няшмат. Згодна з маёй інфармацыяй, тут былі задзейнічаны нейкія іншыя сілы.{{канец цытаты}} {{пачатак цытаты}}У жніўні адзін з блізкіх Каржакову людзей, генерал Прасвірын (генерал-маёр Барыс Прасвірын, намеснік начальніка аховы Прэзідэнта РФ. — М. Д.), праз швейцарскую рэзідэнтуру ўсталяваў нефармальныя кантакты са спецслужбамі некалькіх еўрапейскіх дзяржаў. 17 верасня з Кіпра ў «Шарамеццева» прыляцелі некалькі груп турыстаў, сярод якіх былі толькі мужчыны. Дакументы аб прылёце гэтых груп чамусьці не захаваліся. — Адкуль вы ведаеце, што — не захаваліся? — Так мяне інфарміравалі мае людзі. Як і пра тое, што не захаваліся дакументы на прылёт нейкай каманды па рэгбі, якую, калі я не памыляюся, 27 верасня ў аэрапорце «Шарамеццева» сустракаў сам Каржакоў. Ні па лініі спорткамітэта, ні па лініі якіх-небудзь спартыўных клубаў ніякіх спаборніцтваў па рэгбі ў той перыяд не было. Да сустрэчы гэтай групы спачатку Каржакоў, а потым Прасвірын на зброевым складзе міліцыі асаблівага прызначэння ў Рэўтава атрымалі снайперскія вінтоўкі СВД. — У якой колькасці? — Паводле той інфармацыі, якую атрымаў я, — 50 і 52 вінтоўкі адпаведна. Вось яшчэ адзін факт. У гасцініцы «Мір», адкуль — ужо пасля забойства Сяргеева — ішла стральба па групе «Альфа», пасля ў адной з пакояў былі выяўленыя чатыры трупы. Адзін з іх — у форме падпалкоўніка міліцыі. Паводле звестак маіх інфарматараў, гэты чалавек з’яўляўся супрацоўнікам Галоўнага ўпраўлення аховы. Трое іншых — у цывільным, без дакументаў.{{канец цытаты}} У інтэрв’ю «Новай газеце» 10 кастрычніка 1994 года «пасярэднік высокапастаўленага афіцэра спецслужбаў» таксама даў інфармацыю, якая сведчыць, нібыта, аб непасрэднай датычнасці снайпераў да спэцслужбаў, якія кантралююцца Барысам Ельцыным<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_113.htm Куда исчезли таинственные снайперы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091011074037/http://www.situation.ru/app/j_art_113.htm |date=11 кастрычніка 2009 }}</ref>. Аляксандр Руцкой адмаўляе<ref name="digest" />, што снайперы стралялі са зброі, якая належала Дэпартаменту аховы Дома Саветаў, спасылаючыся на матэрыялы следства: {{пачатак цытаты}}Кулі, якімі былі застрэленыя ахвяры снайпераў, такога калібра, якога няма на ўзбраенні ні ў войску, ні ў міліцыі. Адкуль бы яны ўзяліся ў нас? Да таго ж уся зброя, якая належыць Вярхоўнаму Савету, у тым ліку і снайперскія вінтоўкі, знаходзіліся на сваіх месцах у асобным пакоі, дзе потым іх генпракурор апісваў.{{канец цытаты}} Паводле сцвярджэння кіраўніка Службы Бяспекі Прэзідэнта Расіі Аляксандра Каржакова<ref name="korg">[http://lib.ru/TXT/korg.txt Александр Коржаков. Борис Ельцин: от рассвета до заката]</ref>: {{пачатак цытаты}}Мы спрабавалі высветліць, адкуль узяліся снайперы. Многія прыехалі з Прыднястроўя. На баку мяцежнікаў выступілі ваенныя з Саюза афіцэраў. Я меў сумны вопыт і ведаю: трагічныя падзеі заўсёды прыцягваюць людзей, аднойчы адчуў смак крыві. Ім не важная палітычная падаплёка сутычкі. Яны, як вампіры, не могуць жыць, не забіваючы.{{канец цытаты}} Паводле яго ж сцвярджэння, падчас штурму «снайперы, якія дапамагалі паўстанцам, паспяхова „сышлі агародамі“»<ref name="korg" />. Паводле расследавання камісіі Дзярждумы Расіі, снайперы дзейнічалі нават 5 кастрычніка. У прыватнасці, на Краснапрэсненскай набярэжнай быў забіты стрэлам зверху ўніз у шыю супрацоўнік маскоўскай міліцыі Мікалай Балдзін, які знаходзіўся ў стане алкагольнага ап’янення. Кіраўнік следчай групы Генеральнай пракуратуры Расійскай Федэрацыі па расследаванні падзей верасня-кастрычніка 1993 года Леанід Прошкін назваў снайпераў, якія ўдзельнічалі ў падзеях, пытаннем, на якое следчая група «не змагла знайсці адказ»<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_145.htm Неизвестные страницы уголовного дела N 18/123669-93] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070519013414/http://www.situation.ru/app/j_art_145.htm |date=19 мая 2007 }}</ref>. == Ацэнка ролі вядучых удзельнікаў падзей == Выконваючы абавязкі прэзідэнта Аляксандр Руцкой праз 10 гадоў так адазваўся<ref name="digest" /> пра ролю старшыні Вярхоўнага Савета Руслана Хасбулатава ў падзеях 1993 года: {{пачатак цытаты}}Калі б на месцы Хасбулатова быў іншы чалавек, магчыма, усё пайшло б па-іншаму. Ён сядзеў тады, забіўшыся ў вугал — не відаць і не чуваць. Гэта ён зараз шчокі надзімае.{{канец цытаты}} Наведаўшы пахаванне Барыса Ельцына ў 2007 годзе, Аляксандр Руцкой заявіў: {{пачатак цытаты}}Спадзяюся, што ён да канца жыцця ўсё ж зразумеў, што ж на самай справе здарылася тады, у 1993-м. Я ж паўстаў не супраць яго, а супраць каманды, супраць людзей, якія тады атачалі Ельцына. Я хачу верыць у тое, што ён ведаў гэта. Бо праз нейкі час пасля тых падзей ён усё ж звольніў тых, хто ў той час быў вакол яго: Гайдара, Бурбуліса, Паўтараніна… потым і Каржакова{{канец цытаты|крыніца=<ref name="newsru.com">[http://newsru.com/russia/26apr2007/yeltsin.html Газеты: очередь к гробу Бориса Ельцина примирила и уравняла всех] // NEWSru.com, 26.04.2007.</ref>}} Публіцыст Леанід Радзіхоўскі праз 15 гадоў пасля канфлікту ў артыкуле ў «Расійскай газеце» напісаў: {{пачатак цытаты}}Улада Ельцына здавалася адначасова і слабай, і грубай, і бязглуздай, але пры думцы пра «перамогу парламента», гэта значыць, купкі безадказных дэпутатаў і разлютаванага натоўпу, які іх акружаў, перасыпанага прамымі фашыстамі, валасы ўставалі дыбам.{{канец цытаты|крыніца={{cite web|author=Леонид Радзиховский.|date=30 сентября 2008|url=http://www.rg.ru/2008/09/30/radzihovskij.html|title=Продавцы злобы|publisher=Российская газета|access-date=2010-09-03}}}} Сяргей Дубінін, першы намеснік міністра фінансаў Расіі ў сакавіку 1993 — студзені 1994, пасля смерці Ельцына ў 2007 годзе заявіў<ref>{{cite web|author=Игорь Велетминский.|date=24 апреля 2007|url=http://www.rg.ru/2007/04/24/elcyn-kommentarii.html|title=О Ельцине|publisher=Российская газета|access-date=2010-08-14}}</ref>: {{пачатак цытаты}}У перыяд рэвалюцый 1991 і 1993 гадоў, калі вырашалася будучыня краіны, Ельцын зрабіў больш, чым можна было чакаць, каб не дапусціць грамадзянскай вайны і бедстваў, якія іх суправаджаюць.{{канец цытаты}} == Інфармацыйная вайна == Напярэдадні канфлікту ў расійскіх СМІ склалася сітуацыя, якую публіцыст Леанід Радзіхоўскі праз 15 гадоў ахарактарызаваў так: {{пачатак цытаты}}Памятаю, як самай галоўнай умовай кар’еры тады (1992—1993) лічыўся правільны адказ: ты «наш» — ці вораг? Так было па абодва бакі барыкады — і ў камандзе Ельцына, і ў камандзе ВС. Так ішла справа і ў СМІ, якія вялі жорсткую вайну. Свабоды слова ўнутры каманд не было — якая свабода ў прапагандыстаў (хоць падчас гэтай вайны ў чытача і гледача сапраўды была поўная магчымасць параўноўваць). Сілы былі, вядома, няроўныя — Крэмль вёў агонь з 1-га і 2-га каналаў (праўда, на 1-м канале былі некаторыя апазіцыйныя Ельцыну праграмы) — у яго супернікаў з ТБ-зброі была, здаецца, толькі праграма Няўзорава «600 секунд». Праўда, у ВС былі свае радыёпраграмы, а ў друкаваных СМІ (тады яшчэ чыталі газеты) наогул было роўнасць сіл. «День» Праханава, «Савецкая Расія», «Праўда», яшчэ некаторыя газеты вялі сапраўдную татальную вайну супраць Ельцына, не было лаянак, якімі б яго не абсыпалі.{{канец цытаты}} 30 верасня 1993 года намеснік міністра адукацыі Расійскай Федэрацыі Аляксандр Асмолаў, вядомы спецыяліст па тэорыі псіхалагічнай устаноўкі, накіраваў у Савет Міністраў распрацаваную ім «Праграму першачарговых сацыяльна-псіхалагічных мер „Белы дом“», якая прадугледжвае наступныя меры: # Зварот патрыярха да былых дэпутатаў Вярхоўнага Савета, якія сабраліся ў Белым доме, з просьбай аб прадухiленнi вайны ў Расіі, далейшага нарошчвання канфліктнай сітуацыі. # Сродкамі масавай камунікацыі стварыць відэарад па схеме «звычайны фашызм — камунізм — Белы дом». Першыя хады: дэманстрацыя фільма М. Рома «Звычайны фашызм»; паўтор майскіх плёнак з дэманстрацыямі і ахвярамі. # Асабіста аб спікеры. Некалькі разоў пракруціць па тэлевізары праграму Л. Радзіхоўскага пра Хасбулатава. # Просьба да Д. С. Ліхачова з прапановай аб выступе перад інтэлігенцыяй Расіі ў дадзенай сітуацыі<ref name="doklad_astrahankina" />.{{канец цытаты}} Прыхільнікаў З’езду народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі ў СМІ, якія выступалі на баку Ельцына, называлі «чырвона-карычневымі», «камуна-фашыстамі», «пучыстамі» і «мяцежнікамі»<ref name="rg-obosr" />. Члены Вярхоўнага Савета, абаронцы Дома Саветаў і прамоўцы перманентнага мітынгу каля яго не скупіліся на эпітэты і абразы ў адказ, называючы Барыса Ельцына, яго прыхільнікаў і паплечнікаў — «здраднікамі», «яўрэямі» і «інародцамі, што акупіравалі Святую Русь і развалілі вялікі магутны Савецкі Саюз»<ref name="old.russ.ru"/>. Самі яны сябе называлі «абаронцамі Канстытуцыі» і «абаронцамі Парламента». Яны таксама выказвалі пярэчанні супраць таго, каб называць іх «апазіцыяй», бо прадстаўлялі вышэйшую (паводле Канстытуцыі) дзяржаўную ўладу (З’езд) і дзве з трох існуючых галін улады — заканадаўчую (Вярхоўны Савет) і судовую (Канстытуцыйны суд). У англамоўных СМІ асноўная вось канфлікту пазначаная паміж supporters of parliament (прыхільнікі парламента) або defenders of the Parliament (абаронцы парламента), з аднаго боку, і part of Moscovites, who supported Yeltsin (частка масквічоў, якая падтрымлівала Ельцына), police (паліцыя) і elite divisions of Russian military forces (элітныя падраздзяленні расійскіх узброеных сіл) — з другога<ref name=civilwar>Mikhail Soutchanski [http://www.cs.toronto.edu/~mes/russia/period/october93.html Civil War in Moscow, October’93] {{ref-en}}</ref>. Вялікую ролю ў канфлікце прыпісваюць «правакатарам» і «снайперам Каржакова», а паводле іншай версіі, снайперам Руцкога, ветэранам «гарачых кропак»<ref name=aksuchitc>{{cite web|author=[[Аксючиц, Виктор Владимирович|Аксючиц В. В.]]|url=http://www.pravoslavie.ru/jurnal/030929145238|title=Расстрел Дома Советов|publisher=[http://www.pravoslavie.ru Православие.Ru]|datepublished=29.09.03|access-date=29 сентября 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810084713/http://www.pravoslavie.ru/jurnal/030929145238.htm|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>), якія стралялі па міліцыянерам з мэтай справакаваць іх на рашучыя дзеянні. == Выкарыстанне сцягоў і іншай атрыбутыкі == Сярод абаронцаў Дома Саветаў былі грамадзяне — прыхільнікі розных палітычных арганізацый. Тыя з іх, якія сімпатызавалі КПРФ і іншым камуністычным рухам, выкарыстоўвалі чырвоны сцяг СССР. На фатаграфіі вядомага расійскага фотарэпарцёра, лаўрэата міжнародных конкурсаў<ref>{{cite web|date=3 ноября 2008|url=http://www.rian.ru/media/20081103/154330405.html|title=Фотовыставка РИА Новости «Женский лик России» открылась в Иордании|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2010-08-14|archive-url=http://www.webcitation.org/61CqhUX7r|archive-date=2011-08-25}}</ref> Уладзіміра Федарэнкі (агенцтва РИА Новости), знятай 2 кастрычніка 1993 года на Смаленскай плошчы (у подпісе памылкова пазначана, што гэта Новы Арбат), відаць, як чалавек, узлезшы на барыкады, трымае сцяг чырвонага колеру<ref name="arbat">[http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#22687/ Баррикады на Новом Арбате | Библиотека изображений «РИА Новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216210816/http://visualrian.ru/ru/site/gallery#22687/ |date=16 снежня 2012 }}</ref>. На іншай фатаграфіі, знятай Федарэнкам у той жа дзень, відаць, як у натоўпе прыхільнікаў Вярхоўнага Савета на барыкадах ёсць людзі са сцягам РСФСР 1954 года (з сярпом і молатам), са сцягам СССР і з Андрэеўскім сцягам<ref name="smolenskayapl">[http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#22688/ Баррикады на Смоленской площади | Библиотека изображений «РИА Новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216210816/http://visualrian.ru/ru/site/gallery#22688/ |date=16 снежня 2012 }}</ref>. У кнізе «Таямніца Расіі», размешчанай на сайце «Руская ідэя», сцвярджаецца са спасылкай на члена Вярхоўнага Савета Анатоля Грэшнявікова, што адным з першых над барыкадамі каля Дома Саветаў быў узняты сцяг манархістаў<ref>[http://www.rusidea.org/?a=430112 Русская Идея]</ref>. Гэты ж сцяг (чорна-залаціста-белага колеру) выкарыстоўваўся прыхільнікамі Фронту нацыянальнага выратавання, у аргкамітэт якога, сярод іншых, уваходзілі старшыня Нацыянальна-рэспубліканскай партыі Мікалай Лысенка, народны дэпутат Расіі Мікалай Паўлаў і генерал-палкоўнік Альберт Макашоў<ref>[http://www.panorama.ru/gazeta/p35_fns.html Г.Раж: Фронтовые воспоминания]</ref>. На фатаграфіі Аляксандра Палякова, знятай 3 кастрычніка 1993 года і размешчанай на сайце РИА Новости, бачны балкон Дома Саветаў, які выкарыстоўваўся ў дні падзей у якасці трыбуны перманентнага мітынгу. На здымку — выступаючы Аляксандр Руцкой у асяроддзі целаахоўнікаў. Ззаду яго можна ўбачыць два вялікія сцягі — Андрэеўскі сцяг і чорна-залаціста-белы імперскі сцяг<ref>[http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#108798/ А.Руцкой выступает с балкона Дома Советов 3 октября 1993 года | Библиотека изображений «РИА Новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216210816/http://visualrian.ru/ru/site/gallery#108798/ |date=16 снежня 2012 }}</ref>. У той жа дзень абаронцамі савецкай улады быў узняты сцяг СССР над мэрыяй Масквы (былым СЭВам)<ref>[http://1993.sovnarkom.ru/FOTO_VID/RUSTAINA/rust_05.htm Октябрьское восстание 1993 года. Кадры из видеофильма «Русская тайна»]</ref>. На фатаграфіі, знятай 4 кастрычніка 1993 года, размешчанай на сайце агенцтва РИА Новости, бачная верхняя частка будынка Дома Саветаў, ахопленага пажарам. У верхнім пункце вежы ўсталяваны дзяржаўны сцяг Расіі — бела-блакітна-пунсовы трыкалор. Крыху ніжэй — на пляцоўцы, на якой размешчаны флагшток, — яшчэ некалькі розных сцягоў меншага памеру, сярод якіх сцяг СССР<ref>[http://visualrian.ru/storage/PreviewWM/1087/99/108799.jpg?1127216760 Библиотека изображений «РИА Новости» :: Галерея]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адзін з актыўных удзельнікаў падзей кастрычніка 1993 года народны дэпутат Расіі Сяргей Бабурын носіць на лацкане значок з чорна-залаціста-белым імперскім сцягам доўгія гады<ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=173451 Русская линия / Новости / Сергей Бабурин: Путин заинтересован в консолидации народно-патриотических сил]</ref>. {| cellspacing="8" style="border:1px solid #ccc; background-color:white" border="0" align="center" |+ '''Сцягі Расіі і СССР, якія выкарыстоўваліся абаронцамі Дома Саветаў''' | style="border:thin solid #e0e0e0; background-color:#F9F9F9; margin: 2px;" width="150" height="150" align="center"|[[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|100px|border|link=Сцяг РСФСР|alt=Сцяг РСФСР]] | style="border:thin solid #e0e0e0; background-color:#F9F9F9; margin: 2px;" width="150" height="150" align="center"|[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|100px|border|link=Сцяг СССР|alt=Сцяг СССР]] | style="border:thin solid #e0e0e0; background-color:#F9F9F9; margin: 2px;" width="150" height="150" align="center"|[[Файл:Naval Ensign of the Soviet Union.svg|100px|border|link=Ваенна-марскі сцяг СССР|alt=Ваенна-марскі сцяг СССР]] | style="border:thin solid #e0e0e0; background-color:#F9F9F9; margin: 2px;" width="150" height="150" align="center"|[[Файл:Romanov Flag.svg|100px|border|link=|alt=Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі]] | style="border:thin solid #e0e0e0; background-color:#F9F9F9; margin: 2px;" width="150" height="150" align="center"|[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|100px|border|link=Андрэеўскі сцяг|alt=Андрэеўскі сцяг]] | style="border:thin solid #e0e0e0; background-color:#F9F9F9; margin: 2px;" width="150" height="150" align="center"|[[Файл:Flag of Russia.svg|100px|border]] |- | style="background-color:#F9F9F9; overflow: hidden; font-size: 94%; padding: 2px 4px; border: 0px solid #ccc; margin: 2px;" width="150" align="center"|<div class="gallerytext">[[Сцяг РСФСР]] 1954 года<ref name="smolenskayapl" /></div> | style="background-color:#F9F9F9; overflow: hidden; font-size: 94%; padding: 2px 4px; border: 0px solid #ccc; margin: 2px;" width="150" align="center"|<div class="gallerytext">[[Сцяг СССР]]<ref name="arbat" /><ref name="smolenskayapl" /><ref>[http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#489005/ Сторонники Верховного Совета РФ у Белого дома | Библиотека изображений «РИА Новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216210816/http://visualrian.ru/ru/site/gallery#489005/ |date=16 снежня 2012 }}</ref></div> | style="background-color:#F9F9F9; overflow: hidden; font-size: 94%; padding: 2px 4px; border: 0px solid #ccc; margin: 2px;" width="150" align="center"|<div class="gallerytext">[[Ваенна-марскі сцяг СССР]]<ref name="rutube.ru">[http://rutube.ru/tracks/2075182.html?v=98de7ffd647be63539e63ac035f67f84 Живая история «Россия. Точка невозврата: Штурм Белого дома» (2008) :: Видео на RuTube] гл. на 22:36</ref></div> | style="background-color:#F9F9F9; overflow: hidden; font-size: 94%; padding: 2px 4px; border: 0px solid #ccc; margin: 2px;" width="150" align="center"|<div class="gallerytext">[[Чорна-жоўта-белы сцяг|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі]]<ref>[http://visualrian.ru/ru/site/gallery/#21291/ Баррикады у "Белого дома" | Библиотека изображений «РИА Новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216210816/http://visualrian.ru/ru/site/gallery#21291/ |date=16 снежня 2012 }}</ref></div> | style="background-color:#F9F9F9; overflow: hidden; font-size: 94%; padding: 2px 4px; border: 0px solid #ccc; margin: 2px;" width="150" align="center"|<div class="gallerytext">[[Андрэеўскі сцяг]]<ref name="smolenskayapl" /></div> | style="background-color:#F9F9F9; overflow: hidden; font-size: 94%; padding: 2px 4px; border: 0px solid #ccc; margin: 2px;" width="150" align="center"|<div class="gallerytext">Гістарычны бела-сіне-чырвоны сцяг<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=F7BcfZAZb8c Репортаж Сванидзе по итогам событий 3-4 октября 1993 г.] гл. на 3:20</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=durtin67eRQ Репортаж НТВ о событиях 3-4 октября 1993 г.] гл. на 0:11</ref><ref>[http://www.pravoslavie.ru/jurnal/64629.htm Иеромонах Никон (Белавенец). «Я – священник Русской Православной Церкви. Прошу вас прекратить огонь»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2003&n=9&id=5 |title=Алексей Залесский • Конец Дома Советов (Наш современник {{!}}{{!}} N9 2003)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=16 лістапада 2014 |archive-date=11 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111161152/http://nash-sovremennik.ru/p.php?y=2003&n=9&id=5 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=4kS4YIcpPZU Белый дом, чёрный дым] гл. на 21:44</ref>, нацыянальны сцяг Расійскай імперыі<ref>Высочайшее повеление о признании во всех случаях бело-сине-красного флага национальным</ref> </div> |} == Выразы падтрымкі Ельцыну == Мэр Масквы Юрый Лужкоў актыўна падтрымаў указ прэзідэнта Ельцына № 1400. Гарадскія службы забяспечылі адключэнне будынка Дома Саветаў ад водазабеспячэння, каналізацыі, электрычнасці, тэлефоннай сувязі і іншых гарадскіх камунікацый. Аб падтрымцы дзеянняў Барыса Ельцына заявілі дзеячы культуры Леанід Ярмольнік, Аркадзь Арканаў, Кірыл Лаўроў<ref name="old.russ.ru" />. 26 верасня на Краснай плошчы адбыўся сімфанічны канцэрт Мсціслава Растраповіча і кіраванага ім Нацыянальнага Сімфанічнага Аркестра ЗША. На канцэрце прысутнічаў Барыс Ельцын, генерал арміі Павел Грачоў, мэр Масквы Юрый Лужкоў, масквічы і госці горада. У праграму ўвайшлі фінал кантаты Пракоф’ева «Аляксандр Неўскі» і ўверцюра Чайкоўскага «1812». Пры выкананні ўверцюры прагучалі звонавыя перазвоны званіц сабораў Крамля і Храма Васіля Блажэннага, гарматныя залпы. Канцэрт планіраваўся загадзя і быў прымеркаваны да 100-годдзя з дня смерці П. І. Чайкоўскага. Але ўлічваючы тое, што выступ адбыўся ў момант актыўнага супрацьстаяння ўладаў, а таксама той факт, што Растраповіч неаднаразова ў сваіх інтэрв’ю прызнаваўся ў сімпатыях да Б. Ельцына і яго курсу, канцэрт расцэньваўся як акт у падтрымку Ельцына<ref>{{Cite web |url=http://1001.vdv.ru/books/symphony/issue17/ |title=«Русские сезоны» мятежного Мстислава |access-date=16 лістапада 2014 |archive-date=16 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516084726/http://1001.vdv.ru/books/symphony/issue17/ |url-status=dead }}</ref>. У той жа дзень рух «Дэмакратычная Расія» сумесна з арганізацыямі «Жывое кольца» і «Аўгуст-91», правялі агульнамаскоўскую акцыю ў падтрымку дзеянняў Ельцына, у якую ўваходзілі мітынг і маніфестацыя з удзелам некалькіх тысяч чалавек<ref name="doklad_astrahankina" />. Таксама ў падтрымку Ельцына выступіла Грамадска-патрыятычнае аб’яднанне добраахвотнікаў — абаронцаў Белага дома ў жніўні 1991 года ў падтрымку дэмакратычных рэформаў «Атрад „Расія“»<ref>[http://rossia.rusflag.ru/obrab.htm "Отряд «Россия»]</ref>. 3 кастрычніка па Цэнтральным тэлебачанні трансляваліся заявы некалькіх вядомых дзеячаў культуры з заклікам да арміі (якая абвясціла раней пра свой нейтралітэт) пакончыць з абаронцамі савецкага ладу. Напрыклад, вядомая актрыса Л. Ахеджакава казала: {{пачатак цытаты}}«Мне ўжо не хочацца быць аб’ектыўнай. <…> Што ж гэта за праклятая Канстытуцыя?! Бо паводле гэтай Канстытуцыі саджалі людзей у турмы. <…> Цяпер у гэтую Канстытуцыю пішуць папраўкі, і галоўнае, што ў гэтых папраўках, — прывілеі. І зараз за гэтую Канстытуцыю, у якую ўжо ўпісаныя, паўтыканыя іх прывілеі, яны забіваюць людзей. Я не ведаю, што цяпер будзе, калі там сто тысяч людзей. А дзе наша армія?! Чаму яна нас не абараняе ад гэтай праклятай Канстытуцыі?! А мне яшчэ кажуць: легітымна, нелегітымна… Сябры мае! Прачніцеся! Не спіце! Сёння ноччу вырашаецца лёс няшчаснай Расіі, нашай няшчаснай Радзімы. Наша няшчасная Радзіма ў небяспецы! Не спіце! Нам пагражаюць страшныя рэчы. Зноў прыйдуць камуністы!»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=5Iz8IX0XygI Лия Ахеджакова 1993 расстрел парламента]</ref>{{Канец цытаты}} Вядомы акцёр Мікіта Джыгурда заявіў, што «спрабавалі мірна дамовіцца з дэпутатамі, і што яны патрабавалі выкуп. Не таму, што яны змагаюцца за вашы выгоды, — яны змагаюцца за свае даброты. Яны запатрабавалі па мільёну долараў кожны: атрымаем па мільёну долараў, і пойдзем». Віктар Чарнамырдзін заявіў пра прыхільнікаў Вярхоўнага савета: «Гэта ж нелюдзі, зверы<ref name="Иванов-Мусин" />! Ніякіх перамоваў! Трэба перабіць гэтую банду»<ref name="hasb1-10" />. Адзін з дэпутатаў, якія перайшлі на бок Ельцына, Юрый Чарнічэнка, заклікаў па тэлебачанні: «Хлопцы, хочаце жыць — раздушыце гэтую гадзіну!»<ref>[http://www.sovross.ru/old/2006/116/116_2_1.htm «НАСТАНЕТ ДЕНЬ, КОГДА ВОЗДАСТСЯ ПАЛАЧАМ». «Советская Россия», 5 октября 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925101439/http://www.sovross.ru/old/2006/116/116_2_1.htm |date=25 верасня 2011 }}</ref>. Ягор Гайдар выступаў па тэлебачанні і заклікаў масквічоў збірацца ля будынка Массавета «для абароны свабоды і дэмакратыі»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=lqPLUz1Mlfg Егор Гайдар в октябре 1993 г.]</ref>. Лідар партыі «Яблоко» Рыгор Яўлінскі: {{пачатак цытаты}}«Ужыць усе сілы правапарадку для падаўлення прыхільнікаў фашызму, экстрэмісцкіх, бандыцкіх фарміраванняў, сабраных пад эгідай Белага Дома. Калі гэтых сіл будзе недастаткова, неабходна разгледзець пытанне аб выкарыстанні рэгулярных узброеных сіл»<ref name="doklad_astrahankina" /><ref>[http://www.yabloko.ru/Publ/RadioTV/yavl-rtr-6.html Выступление Г. А. Явлинского по каналу РТР в ночь с 3 на 4 октября 1993 года]</ref>.{{канец цытаты}} Напярэдадні штурму Дома Саветаў лідар ЛДПР Уладзімір Жырыноўскі заявіў, што асабіста ён у канфлікце паміж «ружовымі чырвонымі» з Крамля і «чырвонымі чырвонымі» з Белага дома абраў меншае зло і стаў на бок першых<ref>[http://old.russ.ru/antolog/1993/chron141.htm 4 октября. Четырнадцатый день противостояния. Расстрел Дома Советов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609215024/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron141.htm |date=9 чэрвеня 2011 }}</ref>. 5 кастрычніка ў газеце «Весці» быў апублікаваны ліст у падтрымку дзеянняў Ельцына, падпісаны вядомымі пісьменнікамі, сярод якіх — Дзмітрый Ліхачоў, Віктар Астаф’еў, Булат Акуджава і Данііл Гранін (вядомы таксама як ліст 42-х)<ref name="ng.ru">{{cite web|date=3 октября 2003|url=http://www.ng.ru/politics/2003-10-03/2_lessons.html|title=Перешагнув через могилы|publisher=Независимая газета|access-date=2010-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810024311/http://www.ng.ru/politics/2003-10-03/2_lessons.html|archive-date=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Аўтары заклікалі Барыса Ельцына забараніць «усе віды камуністычных і нацыяналістычных партый, франтоў і аб’яднанняў», зрабіць больш жорсткім заканадаўства, увесці і шырока выкарыстоўваць жорсткія санкцыі «за прапаганду фашызму, шавінізму, расавай нянавісці», зачыніць шэраг газет і часопісаў, а таксама тэлепраграму «600 секунд», прыпыніць дзейнасць саветаў, а таксама прызнаць нелегітымнымі не толькі З’езд народных дэпутатаў і Вярхоўны Савет Расіі, але і ўсе органы, створаныя імі. Прыхільнікі Вярхоўнага Савета ў гэтым лісце былі названыя «камуна-фашыстамі», «чырвона-карычневымі пярэваратнямі», «тупымі нягоднікамі», «прайдзісветамі», «авантурыстамі», «халаднакроўнымі катамі» і проста «забойцамі»<ref name="doklad_astrahankina" />. Пісьменнік Васіль Аксёнаў пазней заявіў<ref name="ng.ru"/>: «Гэтых свалачоў трэба было страляць. Калі б я быў у Маскве, то таксама падпісаў бы гэты ліст у „Весцях“». 6 кастрычніка былы савецкі дысідэнт Уладзімір Букоўскі заявіў, што «яго (Ельцына) дзеянні былі абсалютна апраўданымі і змушанымі, тут няма ні найменшага сумневу <…> Яго апаненты здзейснілі не палітычныя памылкі — яны здзейснілі крымінальныя злачынствы»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=GxaCiWtkHDg Вести (РТР, 06.10.1993) — YouTube]</ref>. 7 кастрычніка ліст з адабрэннем дзеянняў Ельцына па разгоне органаў савецкай улады накіраваў Джахар Дудаеў: «Урад Чачэнскай Рэспублікі ўхваляе Вашы дзеянні па падаўленні камуністычна-фашысцкага бунту ў Маскве, які меў сваёй мэтай захапіць уладу ў Расіі і патапіць у крыві дэмакратыю… У гэтую суровую гадзіну, калі вырашаецца лёс Расіі, мы яшчэ раз хочам запэўніць Вас, што мы гатовыя дапамагчы ў любы момант усімі сродкамі, якія маем». 6 лістапада партыя «Дэмакратычны саюз» на сваім з’ездзе выступіла з дэкларацыяй, у якой заявіла аб падтрымцы дзеянняў Барыса Ельцына «па ліквідацыі Саветаў — 21 верасня 1993 года і ўціску „камуна-фашысцкага бунту“ 4 кастрычніка 1993 года»<ref>[http://ds.ru/deklar.htm Декларация ДС России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090215060411/http://ds.ru/deklar.htm |date=15 лютага 2009 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Жнівеньскі путч]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * ''[[Іона Іонавіч Андронаў|Андронов И. И.]]'' [http://iona-andronov.narod.ru/index/0-4 «Под огнём от Афгана до Москвы. Мемуары» («Моя война»)] (1999), ООО «Деловой мир 2000», 416 с. — ISBN 5-93681-001-1 * {{кніга |аўтар = Председатель редакционной коллегии [[Сяргей Мікалаевіч Бабурын|Бабурин С.Н.]] |загаловак = Десятый (Чрезвычайный) Съезд народных депутатов Российской Федерации. 23 сентября - 4 октября 1993 года. Стенографический отчёт |выдавецтва = Российский государственный торгово-экономический университет |месца = М. |год = 2008 |isbn = 5-87827-335-1 }} * Брагин В. И. «Правда замедленного действия» (2013. — 1647 с.) * Бузгалин А. В., Колганов А. И. Кровавый октябрь в Москве. Хроника, свидетельства, анализ событий. 21 сентября — 4 октября 1993 г. — М., Экономическая демократия. 1994. * Площадь Свободной России: Сборник свидетельств о сентябрьских-октябрьских днях 1993 г. в столице России. Составители В. Я. Васильев, [[Аляксандр Уладзіміравіч Бузгалін|А. В. Бузгалин]], [[Андрэй Іванавіч Калганаў|А. И. Колганов]]; М., «Эребус», 1994; ISBN 5-86335-006-7 * {{кніга |аўтар = [[Юрый Міхайлавіч Варонін|Воронин Ю. М.]] |загаловак = Свинцом по России |месца = М. |выдавецтва = Палея |год = 1995 }} * {{кніга |аўтар=Воронин Ю. М. |загаловак=Стреноженная Россия. Политико-экономический портрет ельцинизма |спасылка=http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Voronin_YuM/Voronin_YuM_00.htm |месца={{M.}} |выдавецтва=Республика |год=2003 |старонак=656 |isbn=5-250-01871-8 |тыраж=2000 |ref=Воронин Ю. М.}} * [[Анатоль Мікалаевіч Грэшневікоў|Грешневиков, А. Н.]]. «Расстрелянный парламент». «Рыбинское подворье». 1995 * {{кніга |аўтар = [[Мікалай Рыгоравіч Грыгор’еў|Григорьев Н. Г.]] |загаловак = Дни, равные жизни |месца = Чебоксары |год = 2000 |isbn = 5-87677-056-6 }} * {{кніга |аўтар = Ельцин Б. Н. |загаловак = Записки президента |спасылка = http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/ELTCIN/urod1.htm |месца = М. |выдавецтва = Огонёк |год = 1994 |isbn = 5-88274-083-5 }} * Захаренков В. И., Шутов М. Г. Московская война. М., 1994. * Зевелев А., Павлов Ю. Расколотая власть. 14 дней и ночей гражданской войны в Москве осенью 1993 года. — М.: РОССПЭН, 1995. * {{кніга |аўтар = Исаков В. Б. |загаловак = Госпереворот. Парламентские дневники. 1992 - 1993 гг |месца = М. |год = 1995 }} * Коржаков А. В. Борис Ельцин: от рассвета до заката. М.: Интербук, 1997. * [[Вераніка Іосіфаўна Куцыла|Куцылло В. И]]. «[[Записки из Белого дома]]. 21 сентября — 4 октября 1993 г.». М., 1993. Воспоминания очевидца событий — журналистки газеты «[[КоммерсантЪ]]»[https://echo.msk.ru/guests/13016/] * {{кніга |аўтар = Иванов И. ([[Марат Мазітавіч Мусін|Мусин М. М.]]) |загаловак = Анафема. Хроника государственного переворота |спасылка = http://www.hrono.ru/libris/lib_i/an_00.php |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Палея |год = 1995 |isbn = 5-86020-319-5 }}[http://www.voskres.ru/army/library/musin.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140915224201/http://www.voskres.ru/army/library/musin.htm |date=15 верасня 2014 }}''Переиздание'': {{кніга |загаловак = Месть президента, или как расстреляли власть народа |месца = М. |год = 2009 |выдавецтва = Эксмо, Алгоритм |старонак = 432 |isbn = 978-5-699-37488-5 }} * ''[[Рынат Сафіевіч Мухамадзіеў|Мухамадиев Р. С.]]'' На раскалённой сковороде. М.: Голос, 1997. — 288 с. ISBN 5-7117-0314-5 * {{кніга |аўтар = [[Аляксандр Уладзіміравіч Астроўскі|Островский А. В.]] |загаловак = 1993: Расстрел «Белого дома» |спасылка = http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Ostrovskii_AV/Ostrovskii_AV_1993.doc |месца = М. |выдавецтва = Эксмо |год = 2008 |isbn = 978-5-699-30395-3 |старонак = 640 }} ''Переиздание'': [https://my-files.ru/otgo2w Расстрел «Белого дома». Чёрный октябрь 1993] М.: «Книжный мир», 2014. — 640 с. ISBN 978-5-8041-0637-0 * {{кніга |аўтар = Под ред. [[Глеб Алегавіч Паўлоўскі|Павловского Г. О.]] |загаловак = Октябрь 1993. Хроника переворота |спасылка = http://old.russ.ru/antolog/1993/ |выдавецтва = Век XX и мир |год = 1994 }} * [[Юрый Дзмітрыевіч Петухоў|Петухов Ю. Д.]] «[[Чёрный дом]]» (воспоминания очевидца). * Ройз М. Кровавый пасьянс. М., 1994. * Руцкой А. В. Лефортовские протоколы. М. 1994. * {{кніга |аўтар = [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой|Руцкой А. В.]] |загаловак = Кровавая осень. Дневник событий 21 сентября - 4 октября 1993 года |месца = М. |год = 1995 }} * ''[[Уладзімір Мікалаевіч Тараненка|Тараненко В. Н.]]'' Урок демократии. М.: 2008. — 512 с. ISBN 978-5-17-050466-4 * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Тарасаў|Тарасов А. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_2571.html Провокация. Версия событий 3-4 октября 1993 г. в Москве.] М.: Центр новой социологии и изучения практической политики «Феникс», 1993. * {{кніга |аўтар = [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Хасбулатов Р. И.]] |загаловак = Великая российская трагедия |месца = М. |год = 1994 |isbn = 5-86020-310-1 |спасылка = http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb0.htm }} * Чарный С. Тайны Октября 1993. — М.: Яуза, Эксмо, 2004. * {{кніга |аўтар = Шевченко В. А. |загаловак = Забытые жертвы октября 1993 года |месца = Тула |год = 2010 |isbn = 987-5-8125-1452-5 }} * Челноков М. Б. Россия без Союза, Россия без России. М.: Новая слобода, 1994. — 407 с. * {{кніга|аўтар=Шевченко В. А.|загаловак=Жертвы Черного Октября. 1993|месца=Москва|выдавецтва=Алгоритм|год=2013|старонак=184|isbn=978-5-4438-0548-1|спасылка=https://krasnoobsk.su/images/KULTURA/ISTORIIA/Okt1993/9.pdf}} * Москва. Осень-93: Хроника противостояния. — (2-е изд., испр. и доп.). — М.: Республика, 1995. * Народные депутаты России. 1990—1993. — М.: Издание Государственной Думы, 1998. * Сборник документов и материалов Комиссии Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации по дополнительному изучению и анализу событий, происходивших в городе Москве 21 сентября — 5 октября 1993 года. М.: Издание Государственной Думы, 2003. * Тишайшие переговоры (1-3 октября 1993 г. Запись фонограммы переговоров в Свято-Даниловом монастыре). — М.: Магистериум, 1993. {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{артыкул|загаловак=Октябрь 1993. Хроника переворота|спасылка=http://old.russ.ru/antolog/1993/|выданне=Век XX и мир, Русский Журнал|год=1994, 1997}} * {{cite web|url=http://www.kprf.org/showthread-t_1043.html|title=Хроника тех дней октябрь 1993 — рассказы очевидцев|publisher=[[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі|КПРФ]]|lang=ru|access-date=2010-09-25}} * {{артыкул|спасылка=http://www.gzt.ru/politics/2003/10/02/093200.html|загаловак=Хроника событий 21 сентября — 4 октября 1993 года|выданне=[[GZT.ru]]|год=30.09.2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070410130620/http://www.gzt.ru/politics/2003/10/02/093200.html|archive-date=2007-04-10|url-status=dead}} * {{артыкул|спасылка=https://graniru.org/Society/m.95835.html|аўтар=Борко Д.|загаловак=Белый дом — 1993: фотогалерея|выданне=[[Грани.Ру]]|год=02.10.2005}} * [http://1993.sovnarkom.ru/ Сайт «Октябрьское восстание 1993 года»] — материалы (фотографии, листовки, документы, книги, газеты, песни,…) по истории октябрьских событий 1993 года. * [https://web.archive.org/web/20181008015847/http://noorimages.com/feature/moscow-1993-inside-the-white-house/ moscow 1993: inside the white house] * [https://web.archive.org/web/20191120194035/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/72n/n72n-s24.shtml Чёрный октябрь в Белом доме] * {{артыкул|спасылка=https://rg.ru/2003/10/03/Osenneeobostrenie.html|загаловак=Осеннее обострение — октябрьские столкновения 1993 года в Москве глазами их непосредственных участников|аўтар=Снегирёв В.|выданне=[[Российская газета]]|нумар=3312|год=10 октября 2003}} * {{cite web|url=http://www.voskres.ru/taina/1993.htm|title=Тайна беззакония: события 21 сентября — 5 октября 1993 года|publisher=[http://www.voskres.ru Портал «Русское Воскресение»]|access-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011200555/http://voskres.ru/taina/1993.htm|archive-date=11 кастрычніка 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://hro.org/ngo/articles/2005/10/04.php|author=Черкасов А.|title=Октябрь 1993: день без названия|publisher=[https://hro.org Портал «Права человека в России»]|datepublished=2005-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527112634/https://hro.org/ngo/articles/2005/10/04.php|archive-date=27 мая 2008}} * {{артыкул|аўтар= [[Аляксандр Андрэевіч Праханаў|Проханов А. А.]]|загаловак= Икона 1993 года // Хождение в огонь|спасылка= http://www.zavtra.ru/content/view/hozhdenie-v-ogon-21/|выданне= [[Завтра]]|тып= Газета|месца= {{М.}}|выдавецтва= Редакция газеты «Завтра»|год= 14 января 2012}} * [https://age.lenta.ru/1993 Конец Советов] // Lenta.ru, 2013 * [http://www.visualrian.ru/ru/site/gallery/index/id/22685/context/{%22lightbox%22:%2223967%22}/#21298 События сентября — октября 1993 года в фотографиях РИА Новости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305093120/http://visualrian.ru/ru/site/gallery/index/id/22685/context/%7B%22lightbox%22:%2223967%22%7D/#21298 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.kommersant.ru/doc/2309642 КоммерсантЪ — Спецпроекты — 1993] * [http://1993-2013.ru/ 1993-2013] // Сайт, посвящённый 20-летию событий сентября-октября 1993 года * [http://echo.msk.ru/programs/otgoloski/1553108-echo/ Интервью и. о. президента России Александра Руцкого радиостанции «Эхо Москвы» от 22.09.1993] * [http://www.stoletie.ru/vzglyad/dumali_chto_rukovodstvu_strany_khvatit_uma_440.htm «Думали, что руководству страны хватит ума…» — Из воспоминаний генерал-майора запаса, в октябре 1993-го — начштаба десантного полка.] К 25-летию событий. // Интернет-газета Stoletie.RU от 03.10.2018 ;Відэазапісы * [https://www.youtube.com/watch?v=b3lSUnupBbE Хроника октябрьских событий 1993 года в выпусках новостей CBS News]{{ref-en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=gEVtzOSDzwA Обращение Б. Н. Ельцина от 21.09.1993] * [https://www.youtube.com/watch?v=QLxeoXnMpOE Трансляция CNN 4 октября 1993 в оригинале]{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Падзеі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Палітыка Расіі]] [[Катэгорыя:1993 год у Маскве]] [[Катэгорыя:Верасень 1993 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1993 года]] 98zow82vt54wkxx2yqrraq85esu14v7 0 222984 5177524 4709629 2026-08-08T13:58:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177524 wikitext text/x-wiki {{Эпохі рымскіх імператараў}} '''Дынастыя Канстанціна''' — неафіцыйная назва сямейства, якое кіравала [[рымская імперыя|Рымскай імперыяй]] ад [[канстанцый I Хлор|Канстанцыя I Хлора]] ([[305]]) да смерці [[юліян Адступнік|Юліяна Адступніка]] ў [[363]] годзе. Назву дынастыя атрымала па імі яе найбольш вядомага прадстаўніка, [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I Вялікага]], які стаў аднаасобным кіраўніком імперыі ў [[324]] годзе. Дынастыя таксама называецца Новыя (ці Другія) Флавіі, бо кожны член дынастыі дадаваў да свайго імя імя Флавіяў, як і кіраўнікі першай [[Флавіі|дынастыі Флавіяў]] [[I]] стагоддзя. == Дрэва == ''Курсівам'' пазначаны: * [[Аўгуст (тытул)|Аўгуст]]; * [[Аўгуст (тытул)|Аўгуста]]. ---- * ''[[Канстанцый I Хлор]]'' *# Ад шлюбу ''Канстанцыя Хлора'' і ''[[Алена Роўнаапостальная|Алены]]'' *#* ''[[Канстанцін I]]'' *#*# Ад шлюбу ''Канстанціна I'' і ''[[Мінервіна|Мінервіны]]'' *#*#* [[Крысп]] *#*# Ад шлюбу ''Канстанціна I'' і ''[[Флавія Максіма Фаўста|Фаўсты]]'' *#*#* ''[[Канстанціна, дачка Канстанціна Вялікага|Канстанціна]]'', жонка [[Анібаліян Малодшы|Анібаліяна]] і [[Флавій Клаўдзій Канстанцый Гал|Канстанцыя Гала]] *#*#* ''[[Канстанцін II]]''<ref>Яго маці лічылася [[Фаўста]], аднак гэта немагчыма, паколькі дакладна вядома, што ў жніўні таго ж года яна нарадзіла Канстанцыя II. У такім разе Канстанцін II быў сынам іншай жанчыны, а такім чынам і незаконнанароджаным.</ref> *#*#* ''[[Канстанцый II]]'' *#*#*# Ад шлюбу ''Канстанцыя II'' і яго першай жонкі, [[Дачка Юлія Канстанцыя|дачкі]] [[Юлій Канстанцый|Юлія Канстанцыя]] не было дзяцей *#*#*# Не было дзяцей і ад другога шлюбу ''Канстанцыя II'' і ''[[Флавія Аўрэлія Еўсевія|Еўсевіі]]'' *#*#*# Ад шлюбу ''Канстанцыя II'' і ''[[Фаўсціна|Фаўсціны]]'' *#*#*#* [[Флавія Максіма Фаўсціна Канстанцыя]], жонка ''[[Грацыян]]а'' *#*#* ''[[Канстант I]]'' *#*#* ''[[Алена, жонка Флавія Клаўдзія Юліяна|Алена]]'', жонка ''[[Флавій Клаўдзій Юліян|Юліяна]]'' *# Ад шлюбу ''Канстанцыя Хлора'' і ''[[Флавія Максіміяна Феадора|Феадоры]]'' *#* [[Далмацый Старэйшы|Далмацый]] *#*# Ад шлюбу Флавія Далмацыя і яго невядомай жонкі *#*#* [[Далмацый Малодшы|Далмацый]] *#*#* [[Анібаліян Малодшы|Анібаліян]], муж [[Канстанціна, дачка Канстанціна Вялікага|Канстанціны]] *#* [[Юлій Канстанцый]] *#*# Ад шлюбу Юлія Канстанцыя і [[Гала, жонка Юлія Канстанцыя|Галы]] *#*#* сын, загінуў падчас разні [[337]] года<ref>[[Julian the Apostate|Julian]], ''Epistula ad SPQ Atheniarum'' 270 D, [http://www.roman-emperors.org/gallus.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081210150345/http://www.roman-emperors.org/gallus.htm |date=10 снежня 2008 }}</ref> *#*#* [[Дачка Юлія Канстанцыя|дачка]], першая жонка ''[[Канстанцый II|Канстанцыя II]]'' *#*#* [[Флавій Клаўдзій Канстанцый Гал]] *#*#*# Не было дзяцей ад шлюбу ''Гала'' і ''[[Канстанціна, дачка Канстанціна Вялікага|Канстанціны]]'' *#*# Ад шлюбу Юлія Канстанцыя і [[Васіліна, жонка Юлія Канстанцыя|Васіліны]] *#*#* ''[[Флавій Клаўдзій Юліян]]'' *#*#*# Не было дзяцей ад шлюбу ''Юліяна'' і ''Алены'', дачкі Канстанціна I *#* [[Анібаліян Старэйшы|Анібаліян]] (хутчэй за ўсё памёр перад разнёй [[337]] года, бо яго няма сярод забітых); *#* [[Анастасія, дачка Канстанцыя Хлора|Анастасія]]; *#* ''[[Флавія Юлія Канстанцыя]]'', жонка ''[[Ліцыній|Ліцынія]]'' *#* [[Еўтропія]] *#*# Ад шлюбу Еўтропіі і [[Вірый Непацыян, консул 301 года|Вірыя Непацыяна]] *#*#* [[Непацыян]] {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | The |v| Chl |-|-|-|-|v|Hel | | |The=[[Флавія Максіміяна Феадора|Феадора]] |Chl='''[[Канстанцый I Хлор]]'''<br>250-305-306 |Hel=[[Алена Роўнаапостальная|Алена]]<br>250-330 }} {{familytree | |,|-|-|-|-|-|-|-|(| | | | | | | |!|}} {{familytree | Jul | | Lic |-| Cia | | Fau |v| Co1 |-|-|-|v|Min | |Cia=[[Флавія Юлія Канстанцыя|Канстанцыя]]<br>293-330 |Lic='''[[Ліцыній]]'''<br>250-308-324-325 |Co1='''[[Канстанцін I Вялікі]]'''<br>272-313-337 |Fau=[[Флавія Максіма Фаўста|Фаўста]]<br>289-326 |Jul=[[Юлій Канстанцый]]<br>пам. 337 |Min=[[Мінервіна]]}} {{familytree | |!| | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|.| | |!| | | | }} {{familytree | Jua |-|-|-| Hea | | Co2 | | Cs2 | | Cst | |Cri| | |Co2='''[[Канстанцін II]]'''<br>316-337-340 |Cst='''[[Канстант I]]'''<br>320-337-350 |Cs2='''[[Канстанцый II]]'''<br>317-337-361 |Hea=[[Алена (жонка Флавія Клаўдзія Юліяна)|Алена]]<br>пам. 360 |Jua='''[[Флавій Клаўдзій Юліян|Юліян]]'''<br>331-360-363|Cri=[[Крысп]]<br>пам. 326 }} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | |}} {{familytree | Jov | | | | | | | | | | | | Fmc |-| Gra | |Fmc=[[Флавія Максіма Фаўсціна Канстанцыя|Канстанцыя]]<br>361-383 |Gra='''[[Грацыян]]'''<br>359-367-383 |Jov='''[[Іавіян]]'''<br>331-363-364 }} {{familytree/end}} {{зноскі}} {{commonscat}} {{Дынастыя Канстанціна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыі рымскіх імператараў]] [[Катэгорыя:Рымская імперыя]] [[Катэгорыя:Дынастыя Канстанціна| ]] 3xf5dx1luxqxhl3x2tq7btgmhkf5huj 0 243282 5177625 5167407 2026-08-09T03:59:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177625 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Зуі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зуі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 43|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет2 = Бельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045010 }} '''Зуі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zui}}, {{lang-ru|Зуи}}) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельсавета]] (да 2024 года — [[Лабковіцкі сельсавет]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>). == Гісторыя == 17 снежня 1931 года вёска Зуі аднесена да [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельскага Савета]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] l3qcw5sug432bbq30psga1wp7bu6ygv 0 247812 5177606 5175082 2026-08-08T23:01:19Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5177606 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балотня}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Балотня |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 36|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243042326 }} '''Бало́тня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balotnia}}, {{lang-ru|Болотня}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 45 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2к}}</ref>, за 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Новыя Журавічы]] і аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Каля паўднёвай ускраіны аграгарадка працякае рака [[Гутлянка]]<ref name="atl" /> (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). == Гісторыя == У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Балотню ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref><ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> У 1693 годзе згадваецца як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1736, воп. 1, спр. 2, с. 414</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1777 годзе маёмасць Марыяны [[Пузыны]] з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 104</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У 1847 годзе вёскі Балотня і Новая Балотня ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Станам на 1857 год у прыходзе Балатнянскай Пакроўскай царквы, акрамя Балотні, былі вёскі [[Старая Алешня]], [[Новая Алешня]], [[Махавая]], [[Кучын (Кармянскі раён)|Кучын]], [[Каменка (Кармянскі раён)|Каменка]], [[Стараселле (Рагачоўскі раён)|Стараселле]].<ref>1857. Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении. — РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80</ref> Святаром царквы быў Сімяон Альшэўскі ({{lang-ru|Симеон Ольшевский}}), ён заставаўся на гэтай пасадзе да сваёй смерці ў 1902 годзе.<ref>Могилевские епархиальные ведомости. Могилев-на-Днепре, 1902 №11</ref> У 1860 годзе памешчык меў тут 1261 дзесяцін зямлі, млын і 2 карчмы. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 1877 годзе заснавана народнае вучылішча, у якім у 1889 годзе навучаліся 19 хлопчыкаў і 1 дзяўчынка. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы знаходзіліся вятрак, карчма, побач аднайменны фальварак.<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> У красавіку 1920 года на былых памешчыцкіх землях створана калектыўная гаспадарка. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя У. І. Леніна, працавалі лесапільня, кузня, нафтавы млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія акупанты забілі 12 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму на паўдневай ускраіне вёскі). У баях за Балотню ў 1943 годзе загінулі 193 воіны (пахаваны ў брацкай магіле каля клуба). 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны — цэнтр калгаса імя У. І. Леніна, былі размешчаны сярэдняя школа, бібліятэка, Дом культуры, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, магазін, аддзяленне сувязі, цагельня.<ref name="hvb" /> У 1986—1987 гадах пабудаваны мураваныя дамы на 50 сямей, у якіх размясціліся перасяленцы з [[Чарнобыльская катастрофа|забруджаных радыяцыяй месц]].<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 298 жыхароў. * 1838 год — 32 двары.<ref name="hvb" /> * 1858 год — 97 двароў.<ref name="hvb" /> * 1886 год — 578 жыхароў.<ref name="hvb" /> * 1897 год — 822 жыхары, 124 двары.<ref name="hvb" /> * 1909 год — 1021 жыхар, 159 двароў.<ref name="hvb" /> * 1959 год — 555 жыхароў.<ref name="hvb" /> * 1995 год — 617 жыхароў, 199 двароў<ref name="bel2" />. * 2004 год — 607 жыхароў, 202 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, загінуўшых у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel2" /> ([[1943]]) — {{ГККРБ 4|313Д000601}} * Магіла ахвяр фашызму<ref name="bel2" />. * [[Свята-Пакроўская царква (Балотня)|Свята-Пакроўская царква]] (2002) == Вядомыя асобы == * [[Наталля Рыгораўна Кухарэнка]] (1909—1992) — работнік сельскай гаспадаркі (даярка), Герой Сацыялістычнай Працы (1954). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 260. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-98. Выданне 1979 г.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Балотня| ]] qsa9tbna9olrtqa83ugqyk26aouy9v7 0 247814 5177612 5159216 2026-08-09T00:08:13Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5177612 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гуцішча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 33|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042323 }} '''Гуці́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hucišča}}, {{lang-ru|Гутище}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 39 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 103 км ад Гомеля, на рацы [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]). Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У 1777 годзе вёска ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], узгадваецца як маёмасць падстарасты Акіма [[Юдзіцкія|Юдзіцкага]].<ref name="statement1777">Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 107</ref> У 1858 годзе 17 двароў, уладанне памешчыцы Хуцікавай. У 1873 годзе памешчык тут меў 513 дзесяцін зямлі і вадзяны млын. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя Р.Люксембург, працавалі 2 ветракі, кузня. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў 1943 годзе нямецкія карнікі спалілі 10 двароў, 23 вяскоўцы не вярнуліся з фронту. У складзе калгаса імя У. І. Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]).<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 71 жыхар<ref name="statement1777"/> * 1897 год — 239 жыхароў, 38 двароў. * 1909 год — 286 жыхароў, 45 двароў (у фальварку 13 жыхароў). * 1959 год — 302 жыхары. * 2004 год — 73 жыхары, 36 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] h6zpxmkyrqutx5yrbrvvk9ssko6p4r8 0 247827 5177605 5177332 2026-08-08T23:00:54Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5177605 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стараселле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стараселле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 34|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Балатнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042324 }} '''Старасе́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Starasiellie}}, {{lang-ru|Староселье}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Балатнянскі сельсавет|Балатнянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 42 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі Магілёў—Жлобін), за 3 км на поўдзень ад вёскі [[Новыя Журавічы]] паблізу ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]). Праз вёску працякае рака [[Гутлянка]] (прыток [[Дняпро|Дняпра]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядома з 17 стагоддзя як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ]]. З 1700 года працавала сукнавальня. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе маёмасць Марыяны Пузыны з [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 104</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> Станам на 1857 год у прыходзе [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балатнянскай]] Пакроўскай царквы.<ref>1857. Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении. — РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80</ref> У 1867 годзе памешчык меў у вёсцы 391 дзесяціну зямлі, вадзяны млын і сукнавальню. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. У 2-й палове 19 стагоддзя адкрыта народнае вучылішча (у 1889 — 20 вучняў). У 1897 годзе паводле перапісу мела 74 двары, 476 жыхароў, царкву, 3 ветракі, знаходзілася ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Дзейнічала царкоўна-прыходская школа, якая размяшчалася ў наёмнай сялянскай хаце, побач аднайменны фальварак. Аддзяленне паштовай сувязі ў 1911 годзе ператворана ў паштова-тэлеграфнае. У выніку пажару 10.4.1925 года згарэлі 52 пабудовы. У 1930 годзе арганізаваны калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў лістападзе 1943 года нямецкія акупанты спалілі 41 двор і загубілі 4 жыхары. 46 вяскоўцаў загінулі на фронце. У 1979 годзе ў вёску перасяліліся жыхары пасёлка [[Карчаваха]]. У складзе калгаса імя У.І.Леніна (цэнтр — вёска [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]). Мела бібліятэку і фельчарска-акушэрскі пункт.<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == * 1777 год — 126 жыхароў * 1897 год — 476 жыхароў, 74 двары. * 1959 год — 558 жыхароў. * 1940 год — 710 жыхароў, 118 двароў. * 2004 год — 157 жыхароў, 80 гаспадарак.<ref name="hvb" /> == Славутасць == * Курганны [[могільнік]] перыяду ранняга сярэднявечча (X–XIII стагоддзі), на паўночна-ўсходняй ускраіне вёскі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000650}}. == Гл. таксама == * [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рагачоўскага раёна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Балатнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Балатнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] r232jya31xs563jbjzf2mvhblomrl7p 0 247882 5177600 5161137 2026-08-08T22:11:45Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5177600 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свержань (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свержань |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Све́ржань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svieržań}}, {{lang-ru|Свержень}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Размешчана за 20 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), за 104 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацэ [[Ракатун (рака)|Ракатун]], прытоку [[Дняпро (рака)|Дняпра]]), на ўсходзе, поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе [[Рагачоў]]—[[Доўск]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}</ref>. == Гісторыя == У ваколіцах у XIX ст. былі [[курган]]ы, якія разрыты сялянамі, а знойдзеныя рэчы ([[Сякера|сякеры]], [[страла|стрэлы]] і іншае) [[Каменны век на Беларусі|каменнага часу]] захоўваліся ў фальварку [[Сіпораўка]], які належаў Эрдману (згарэлі ў пажары)<ref name=":0" />. Вядома з 1473 года як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Свержань (на той момант у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічаў [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёл]]. У 1777 годзе ва ўладанні Восіпа Сулістроўскага як [[мястэчка]].<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105</ref> У 1795 годзе была 3-класная [[базыльяне|базыльянская]] школа<ref name=":0" />. У статыстычным апісанні [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] 1784 года таксама названа мястэчкам, пазней да яго была далучана суседняя вёска [[Зладзееўка]]. Уладальнік Свержаня памешчык Сулістроўскі пабудаваў у 1835 годзе драўляную [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкую царкву]] (у 1864 годзе знесена і на яе месцы пабудавана мураваная царква), паблізу знаходзіўся мураваны палац, які згарэў у 1829 годзе<ref name=":0" />. Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ўладанне [[Д. П. Турчанінаў|Д. П. Турчанінава]]. Памешчык меў тут і ў суседніх вёсках [[Сіпораўка]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і [[Янаўка (Рагачоўскі раён)|Янаўка]] 3854 дзесяцін зямлі, 2 [[карчма|карчмы]] і [[млын]]. З 1864 года працавала школа (26 вучняў). Дзейнічалі [[хлебазапасны магазін]], з 1872 — [[крупарушка]]<ref name=":0" />. У 1880 годзе працавала 7 [[крама|крам]], царква, [[вадзяны млын]], [[малітоўная школа]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] мястэчка, дзейнічалі малітоўная школа, хлебазапасны магазін, капліца, [[народнае вучылішча]], 17 крам, [[вадзяны млын]], [[карчма]], 1 раз на год праводзілі [[кірмаш]]<ref name=":0" />. З 1911 года пры школе працавала [[бібліятэка]], на мясцовых глінах дзейнічала [[Цагельня (прадпрыемства)|цагельня]]. Паштовае аддзяленне ператворана ў 1911 годзе ў паштова-тэлеграфнае<ref name=":0" />. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Свержанскі сельсавет|Свержанскага сельсавета]]<ref name=":0" /><ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з верасня 1941 года да кастрычніка 1942 года (да адыходу ў партызаны) дзейнічала падпольная патрыятычная арганізацыя (кіраўнік [[Т. Ф. Карніленка]]). 27 снежня 1941 года нямецкія акупанты расстралялі 260 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму, за 0,6 км на поўдзень ад вёскі). 14 лютага 1943 года карнікі напалі на [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], якія знаходзіліся ў вёсцы, завязаўся жорсткі бой, які не быў для партызан нечаканасцю. Гітлераўцы страцілі 48 салдат забітымі, былі захоплены [[гармата]], 7 [[кулямёт]]аў, 37 [[Вінтоўка|вінтовак]] і іншыя трафеі. У лістападзе 1943 года карнікі спалілі 68 двароў і загубілі 207 жыхароў. У баях каля вёскі загінулі 113 воінаў і партызан (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 48 вяскоўцаў загінулі на фронце<ref name=":0" />. Пасля вайны ў складзе калгаса «Зара» (цэнтр — в. [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]])<ref name=":0" />. Да 14 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Інфраструктура == У вёсцы размешчаны [[пачатковая школа]], [[клуб]], [[бібліятэка]], [[магазін]]<ref name=":0" />. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 паралельных паміж сабой шыротных вуліц, злучаных 2 завулкамі. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1848 год — 69 двароў<ref name=":0" />; * 1880 год — 87 двароў, 610 жыхароў<ref name=":0" />; * 1897 год — 177 двароў, 847 жыхароў<ref name=":0" />; * 1925 год — 205 двароў<ref name=":0" />; * 2004 год — 29 гаспадарак, 56 жыхароў<ref name=":0" />. == Славутасці == === Страчаная спадчына === * [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкая царква]] * [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|Касцёл Святой Тройцы]] * Палац == Вядомыя асобы == * [[Яфім Якаўлевіч Беленькі]] (1875—1957) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі. * [[Фаня Максаўна Каплан]] (1913—1995) — мастак<ref>http://www.artpanorama.su/?category=artist&id=311&show=short</ref> Радзіма актыўных удзельнікаў партызанскага руху на Гомельшчыне ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] [[М. А. Шаройка|М. А. Шаройкі]] (яго імем названа вуліца ў [[Масты|Мастах]]) і [[М. П. Жураўлёў|М. П. Жураўлёва]] (камандзір атрада 10-й Журавіцкай брыгады)<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 8yrxlei9ljdlajzxrspp2a4nh0mpnoy 5177666 5177600 2026-08-09T07:50:44Z JerzyKundrat 174 /* Страчаная спадчына */ 5177666 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Свержань (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Свержань |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Све́ржань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Svieržań}}, {{lang-ru|Свержень}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Размешчана за 20 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), за 104 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацэ [[Ракатун (рака)|Ракатун]], прытоку [[Дняпро (рака)|Дняпра]]), на ўсходзе, поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе [[Рагачоў]]—[[Доўск]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}</ref>. == Гісторыя == У ваколіцах у XIX ст. былі [[курган]]ы, якія разрыты сялянамі, а знойдзеныя рэчы ([[Сякера|сякеры]], [[страла|стрэлы]] і іншае) [[Каменны век на Беларусі|каменнага часу]] захоўваліся ў фальварку [[Сіпораўка]], які належаў Эрдману (згарэлі ў пажары)<ref name=":0" />. Вядома з 1473 года як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Свержань (на той момант у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічаў [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёл]]. У 1777 годзе ва ўладанні Восіпа Сулістроўскага як [[мястэчка]].<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105</ref> У 1795 годзе была 3-класная [[базыльяне|базыльянская]] школа<ref name=":0" />. У статыстычным апісанні [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] 1784 года таксама названа мястэчкам, пазней да яго была далучана суседняя вёска [[Зладзееўка]]. Уладальнік Свержаня памешчык Сулістроўскі пабудаваў у 1835 годзе драўляную [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкую царкву]] (у 1864 годзе знесена і на яе месцы пабудавана мураваная царква), паблізу знаходзіўся мураваны палац, які згарэў у 1829 годзе<ref name=":0" />. Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ўладанне [[Д. П. Турчанінаў|Д. П. Турчанінава]]. Памешчык меў тут і ў суседніх вёсках [[Сіпораўка]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і [[Янаўка (Рагачоўскі раён)|Янаўка]] 3854 дзесяцін зямлі, 2 [[карчма|карчмы]] і [[млын]]. З 1864 года працавала школа (26 вучняў). Дзейнічалі [[хлебазапасны магазін]], з 1872 — [[крупарушка]]<ref name=":0" />. У 1880 годзе працавала 7 [[крама|крам]], царква, [[вадзяны млын]], [[малітоўная школа]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] мястэчка, дзейнічалі малітоўная школа, хлебазапасны магазін, капліца, [[народнае вучылішча]], 17 крам, [[вадзяны млын]], [[карчма]], 1 раз на год праводзілі [[кірмаш]]<ref name=":0" />. З 1911 года пры школе працавала [[бібліятэка]], на мясцовых глінах дзейнічала [[Цагельня (прадпрыемства)|цагельня]]. Паштовае аддзяленне ператворана ў 1911 годзе ў паштова-тэлеграфнае<ref name=":0" />. З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Свержанскі сельсавет|Свержанскага сельсавета]]<ref name=":0" /><ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з верасня 1941 года да кастрычніка 1942 года (да адыходу ў партызаны) дзейнічала падпольная патрыятычная арганізацыя (кіраўнік [[Т. Ф. Карніленка]]). 27 снежня 1941 года нямецкія акупанты расстралялі 260 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму, за 0,6 км на поўдзень ад вёскі). 14 лютага 1943 года карнікі напалі на [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], якія знаходзіліся ў вёсцы, завязаўся жорсткі бой, які не быў для партызан нечаканасцю. Гітлераўцы страцілі 48 салдат забітымі, былі захоплены [[гармата]], 7 [[кулямёт]]аў, 37 [[Вінтоўка|вінтовак]] і іншыя трафеі. У лістападзе 1943 года карнікі спалілі 68 двароў і загубілі 207 жыхароў. У баях каля вёскі загінулі 113 воінаў і партызан (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 48 вяскоўцаў загінулі на фронце<ref name=":0" />. Пасля вайны ў складзе калгаса «Зара» (цэнтр — в. [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]])<ref name=":0" />. Да 14 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Інфраструктура == У вёсцы размешчаны [[пачатковая школа]], [[клуб]], [[бібліятэка]], [[магазін]]<ref name=":0" />. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 паралельных паміж сабой шыротных вуліц, злучаных 2 завулкамі. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1848 год — 69 двароў<ref name=":0" />; * 1880 год — 87 двароў, 610 жыхароў<ref name=":0" />; * 1897 год — 177 двароў, 847 жыхароў<ref name=":0" />; * 1925 год — 205 двароў<ref name=":0" />; * 2004 год — 29 гаспадарак, 56 жыхароў<ref name=":0" />. == Страчаная спадчына == * [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкая царква]] * [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|Касцёл Святой Тройцы]] * Палац == Вядомыя асобы == * [[Яфім Якаўлевіч Беленькі]] (1875—1957) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі. * [[Фаня Максаўна Каплан]] (1913—1995) — мастак<ref>http://www.artpanorama.su/?category=artist&id=311&show=short</ref> Радзіма актыўных удзельнікаў партызанскага руху на Гомельшчыне ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] [[М. А. Шаройка|М. А. Шаройкі]] (яго імем названа вуліца ў [[Масты|Мастах]]) і [[М. П. Жураўлёў|М. П. Жураўлёва]] (камандзір атрада 10-й Журавіцкай брыгады)<ref name=":0" />.{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] a909z1jqydi6z8lfetck29w75f6fsjf 0 247883 5177669 4907983 2026-08-09T07:53:15Z JerzyKundrat 174 5177669 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Серабранка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Серабранка |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Серабра́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sierabranka}}, {{lang-ru|Серебрянка}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 25 км у напрамку на ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 96 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 25 км ад чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]]{{sfn|БелЭн|2002}}. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|43}}. У напрамку на паўднёвы захад ад вёскі працякае ручай [[Ракутун]]. == Гісторыя == У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў вёсцы дзейнічала камсамольска-маладзёжнае падполле{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1954—1960 гадах Серабранка — цэнтр [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref><ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 207 двароў{{sfn|БелЭн|2002}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Серабранка||341}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=9|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-36-97. Выданне 1979 года.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] q1rtqlt4fbwq8613dfdc9dgm3jjw6kj 0 247890 5177670 4907989 2026-08-09T07:54:51Z JerzyKundrat 174 5177670 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ямнае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ямнае |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Я́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jamnaje}}, {{lang-ru|Ямное}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікола Сымонавіч Купрэеў]] (1937—2004) — беларускі паэт, пісьменнік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] r20wv0q2dywubhgzgrmslhzr1qzd8vo 0 247895 5177604 5149909 2026-08-08T22:46:21Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5177604 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Журавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Журавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042304 }} '''Жура́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žuravičy}}, {{lang-ru|Журавичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага сельсавета]]. Размешчаны за 55 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 102 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе 246 [[Доўск]]—[[Слаўгарад]]<ref name="ГВБ"/>. == Гісторыя == Выяўленыя паблізу [[курган]]ы [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] сведчаць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці<ref name="ГВБ"/>. Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XV ст.]] як вёска Жоравічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ]], шляхецкая ўласнасць<ref name="ГВБ"/>. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Журавічы ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> У 1668 годзе маёнтак ва ўладанні ў рэчыцкага [[войскі|войскага]] [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі|Станіслава Міхала Юдзіцкага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У [[1720]] годзе пабудаваны драўляны касцёл, які ў канцы [[XVIII ст.]] быў перабудаваны (не захаваўся)<ref name="ГВБ"/>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе маёмасць падстарасты Іаана Юдзіцкага і Марыяны Пузыны з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 12,14</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У [[1799]] годзе ва ўладанні [[Дзерналовічы|Дзерналовічаў]], потым [[Вішчынскія|Вішчынскіх]]<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] каля Журавіч адбываліся сутычкі французскіх войск з атрадамі расійскага генерала [[Ф. Ф. Эртэль|Ф. Ф. Эртэля]]<ref name="ГВБ"/>. У [[XIX ст.]] мястэчка, штогод праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы, на якіх у [[1861]] годзе было прададзена тавараў на 54 000 рублёў. Праз вёску праходзіла паштовая дарога з [[Карма|Кармы]] ў [[Новы Быхаў]]. У [[1826]] годзе уладанне памешчыцы Пузаноўскай. У [[1838]] годзе 114 двароў. З [[1848]] года дзейнічала 1-класнае прыходскае вучылішча<ref name="ГВБ"/>. У 1860 годзе працавалі царква, касцёл, 2 яўрэйскія малітоўныя школы, у [[Быхаўскі павет (Расійская імперыя)|Быхаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Побач складвалася сяленне [[Новыя Журавічы]] (7 двароў, 47 жыхароў), уладанне памешчыцы Хмызоўскай. З [[1872]] года дзейнічала крупарушка<ref name="ГВБ"/>. З 1880 года ў фальварку працавала [[сукнавальня]]<ref name="ГВБ"/>. У [[1883]] годзе адкрыта аптэка. З [[1884]] года дзейнічала [[народнае вучылішча]], якое ў [[1901]] годзе на [[Мінская юбілейная выстава|Мінскай юбілейнай выставе]] ўдастоена пахвальнага ліста. У 1892 і 1900 гг. пабудаваны 2 [[вінакурня|вінакурні]]. У [[1907]] годзе паштовае аддзяленне адкрыла прыём тэлеграм, з [[1908]] года дзейнічала пазыка-ашчадная каса. У [[1911]] годзе адкрыта [[бібліятэка]] пры школе<ref name="ГВБ"/>. === Пры савецкай уладзе === З [[1924]] года працаваў ветэрынарны пункт. З [[17 ліпеня]] [[1924]] года да [[8 ліпеня]] [[1931]] года і з [[5 красавіка]] [[1935]] года да [[17 снежня]] [[1956]] года цэнтр [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага]], з [[12 лютага]] [[1935]] года да [[5 красавіка]] [[1935]] года [[Доўскі раён|Доўскага раёнаў]]. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета Журавіцкага, з [[8 ліпеня]] [[1931]] года Кармянскага, з [[12 лютага]] [[1935]] года Доўскага, з [[5 красавіка]] [[1935]] года Журавіцкага, з [[17 снежня]] [[1956]] года [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёнаў]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]] (да [[26 ліпеня]] [[1930]] года) акругі, з [[20 лютага]] [[1938]] года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «12 гадоў Кастрычніка», потым — калгас «XVI партз’езд», працавалі З [[кузня|кузні]], шавецкая, кравецкая і торфаздабываючая арцелі, нафтавы млын, гантарэзка, вятрак, 4 крупарушкі, ваўначоска і сукнавальня<ref name="ГВБ"/>. У першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сфарміраваны знішчальны батальён (180 чал.), які далучыўся да часцей [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. [[14 жніўня]] [[1941]] года вёска занята нямецкімі войскамі. У лістападзе [[1941]] года акупанты расстралялі тут 400 ваеннапалонных. Было створана [[гета ў Журавічах]]. У 1941 годзе і лістападзе 1943 года карнікі спалілі 167 двароў і загубілі 130 жыхароў. Вызвалена [[26 лістапада]] [[1943]] года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 133 землякі<ref name="ГВБ"/>. === У часы незалежнасці === Цэнтр калгаса «12 гадоў Кастрычніка». Станам на 2005 год тут размешчаны льнозавод, малочны завод, [[млын]], [[нафтабаза]], [[пякарня]], механічная майстэрня, камбінат бытавога абслугоўвання, [[сярэдняя школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], [[бальніца]], [[аптэка]], дзіцячыя яслі-сад, аддзяленне сувязі, [[сталовая]], 7 [[магазін]]аў. У лютым [[1986]] года ў Доме культуры адкрыты музей драматурга, народнага пісьменніка БССР [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 7 крыху выгнутых вуліц шыротнай арыентацыі, перакрыжаваных мерыдыянальнымі вуліцамі. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1826 год — 1066 жыхароў<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}}</ref>; ** 1860 год — 185 двароў, 1203 жыхары, у сяленні Новыя Журавічы год — 7 двароў, 47 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1880 год — 220 двароў, 2179 жыхароў, у тым ліку 551 праваслаўны, 10 каталікоў, 1618 іўдзеяў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|859|Żurawicze|Krzywicki J.}}</ref>; ** 1896 год — 356 двароў<ref name="ГВБ"/>; * '''XX стагоддзе''': ** 1905 год — 3200 чалавек<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|376}} С. 376.</ref>; ** 1940 год — 434 двары, 1646 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1959 год — 1627 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1994 год — 1041 жыхароў<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|375}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': ** 2004 год — 361 гаспадарка, 992 жыхары<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Славутасці == === Страчаная спадчына === [[Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17).jpg|міні|Журавіцкі касцёл у пачатку XX стагоддзя]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1720) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў]] (нар. 1982) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Сэмюэль Дзінін]] (1902—1972)<ref>https://www.bjela.org/dr-samuel-dinin</ref> * [[Барыс Міронавіч Шапіра]] — беларускі навуковец-аграрнік * [[Фёдар Ісаакавіч Шмідаў]] (1911—1995) — савецкі матэматык. Выкладчык МДУ імя Ламаносава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/4129|ЖУРАВІЧЫ}} {{Журавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Журавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] jsf1xe2tdnf1jpptep9z99cua3j5frw 0 248298 5177603 4908365 2026-08-08T22:42:01Z Siliyiw 169172 5177603 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Расава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 39 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = 250 |памер карты раёна = 250 |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = Староста |глава = Іван Пятровіч Нікіцін |першае згадванне = 1795 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 154 |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = беларусы |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243038251 }} '''Расава́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ра́саў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Rasava}}, {{lang-ru|Расова}}) — былая [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 3 км на захад ад [[Светлагорск]]а, 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Светлагорск-на-Бярэзіне]] (на лініі Жлобін — Калінкавічы), 113 км ад Гомеля. === Гідраграфія === На поўдні і ўсходзе меліярацыйныя каналы, рэчка [[Жардзянка]] злучае з ракой [[Бярэзіна]]й (прыток ракі [[Дняпро]]). == Гісторыя == [[Файл:Monument in Rasava, Belarus.JPG|thumb|злева|Помнік жыхарам вёскі, якія загінулі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[File:Rasava pomnik.jpg|thumb|злева|[[Брацкая магіла (Расава)|Брацкая магіла]] ў Расаве]] Згадваецца ў рэвізскіх казках 1795 года як вёска Парыцкай воласці Бабруйскага павета Мінскай губерні. Мела 13 хат. Паводле перапісу 1897 года — 115 жыхароў, 21 двор, працавала карчма. У 1921 годзе адкрыта школа. У 1930 годзе арганізаваны калгас «3-ці вырашальны», працавала кавальня. У час Вялікай Айчыннай вайны ў 1943-44 гадах у баях за вёску і наваколлі загінулі 225 савецкіх салдатаў (пахаваны ў брацкай магіле на паўднёвай ускраіне). 14 лістапада 2018 года Светлагорскі раённы савет дэпутатаў прыняў рашэнне аб далучэнні вёскі Расава да горада [[Светлагорск]]<ref>[http://svetlogorsk.by/?p=15406 Изменение границ Светлогорска: Расова войдет в состав города]</ref>. 30 снежня 2019 года скасавана<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920g0099726&p1=1&p5=0 Решение Светлогорского районного Совета депутатов от 30 декабря 2019 г. № 122 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112193346/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920g0099726&p1=1&p5=0 |date=12 лістапада 2021 }}</ref>. У сакавіку 2020 года заасфальтавалі ўсю вуліцу Цэнтральную. У верасні 2020 далучана да Светлагорска. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, а затым аўтадарогах, якія адыходзяць ад [[Светлагорск]]а. Планіроўка складаецца з просталінейнай вуліцы амаль мерыдыянальнай арыентацыі, да якой з захаду далучаецца кароткая просталінейная вуліца, з усходу — завулак. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. Вёска мае аўтобуснае паведамленне з [[Светлагорск|горадам]] праз прыгарадныя аўтобусныя маршруты, а так жа адзін гарадскі маршрут які рухаецца праз в. [[Мядкоў]]. Частка аўтобусаў прыпыняецца на трасе {{Таблічка-by|Р|82}} (без заезда ў вёску), астатнія з заездам, у якой маеца некалькі прыпынкаў. == Насельніцтва == * 1795 год — 13 хат. * 1897 год — 21 двор, 115 жыхароў (паводле перапісу). * 1917 год — 37 двароў 260 жыхароў (253 беларуса і 7 габрэяў). * 1926 год — 50 двароў 269 жыхароў (усе беларусы). * 1930 год — 55 двароў, 314 жыхароў. * 1959 год — 272 жыхары (паводле перапісу). * 2002 год — 70 жыхароў. * 2004 год — 69 гаспадарак, 92 жыхара. * 2016 год — 154 жыхары. == Славутасці == * [[Расава (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] * [[Брацкая магіла (Расава)|Брацкая магіла]] == Вядомыя выхадцы == * І. Н. Усціменка — кавалер 3-х Георгіеўскіх крыжоў. * [[Сяргей Несцеравіч Прач]] (1919—1986) — беларускі краязнаўца, мовазнаўца. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Rasava}} {{Светлагорск}} [[Катэгорыя:Расава| ]] si9c0f4h1qlwkmhf8gs13uu71uz75l6 0 253545 5177522 4189565 2026-08-08T13:44:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177522 wikitext text/x-wiki '''Ды́еўтурыба''' ({{lang-lv|Dievturība}}) — [[Латвія|латышскі]] [[Паганства|неапаганскі]] рух, які займаецца адраджэннем традыцыйных вераванняў [[Куршы|куршаў]], [[Земгалы|земгалаў]] і [[Латгалы|латгалаў]] у перыяд да пачатку хрысціянізацыі ў [[XIII]] стагоддзі. Удзельнікі руху завуць сабе дыеўтурамі, літаральна «богаўтрымальнікамі», або больш дакладна «людзямі, што жывуць у ладзе з Дыеусам». Назва Дыеўтурыбы паходзіць ад шырока ўжыванага слова turēt «мець, трымаць, захоўваць», напрыклад, «мець гонар», «мець добры розум», «няхай не будзеш ты мець іншых багоў» і г. д. Дыеўтурыба тады азначала б богабаязнасць, выкананне культу і этычных нормаў. На замежную мову гэту назву найлепей перакладаць словам «культ». Рух дыеўтураў быў заснаваны ў [[1925]] годзе [[Эрнэст Брастыньш|Эрнэстам Брастыньшам]]. У 1936 годзе ён выдае ў [[Рыга|Рызе]] праграмны дакумент руху — Катэхізіс дыеўтураў, або «Цэраксліс» (''Cerokslis''). Рух дыеўтураў быў забаронены пасля [[Савецкая акупацыя Латвіі|савецкае акупацыі Латвіі]] і адноўлены пасля аднаўлення незалежнасці.<ref>[http://www.dievturi.org/vesture.htm Dievtuŗi: Vēsture]</ref> Цяпер у краіне маецца каля 650 актыўных удзельнікаў руху<ref>[https://web.archive.org/web/20110722161902/http://www.tm.gov.lv/lv/documents/parskati/2007/RLP_gada_parskats_2007.doc Reliģisko lietu pārvaldes 2007. gada pārskats]</ref>, найбольш вядомыя з якіх — кампазітар [[Раймандс Паўлс]]<ref>{{Cite web |url=http://www.diena.lv/sabiedriba/politika/verieniga-religiska-pasakuma-reklamai-izmanto-raimonda-paula-vardu-736120 |title=Vērienīga reliģiska pasākuma reklāmai izmanto Raimonda Paula vārdu |access-date=19 ліпеня 2015 |archive-date=2 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402192829/http://www.diena.lv/sabiedriba/politika/verieniga-religiska-pasakuma-reklamai-izmanto-raimonda-paula-vardu-736120 |url-status=dead }}</ref> і тэлевядучая [[Ганна Лецкалныня]]. == Асаблівасці == Дыеўтурыба заснаваная на латышскім фальклоры, дайнах і міфалогіі. Дыеўтуры спавядаюць шматбожжа. Галоўнымі з багоў лічацца [[Дыеус]], [[Лайма]] і [[Мара]].<ref>[http://www.dievturi.org/biezijautajumi.htm Bieži jautājumi]</ref> Таксама важную ролю граюць багіні-апякункі водаў — маці мора (''Jūras māte''), маці водаў (''Ūdens māte'') і маці рэчак (''Upes māte''). Чалавек у дыеўтураў лічыцца сукупнасцю трох формаў: цела (''miesa''), духу (''dvēsele'') і астральнага цела (''velis''). == Гл. таксама == * [[Рамува|Ромува]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Dievturība|Дыеўтурыба}} * [http://www.dievturi.org/ Афіцыйная старонка руху] * [http://svajksta.by/archives/category/kniha_latvija Беларускі пераклад катэхізіса дыеўтураў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161024195818/http://svajksta.by/archives/category/kniha_latvija |date=24 кастрычніка 2016 }} [[Катэгорыя:Неапаганства]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Латвіі]] h9noovv36jxgnu7h7is0e4hey1r22u6 0 270178 5177672 4844978 2026-08-09T08:08:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177672 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=Камп'ютарныя весткі |лагатып= Comp vesti logo.jpg |url={{url|kv.by}} |скрыншот= |commercial=Так |размяшчэнне=Рэспубліка Беларусь, Мінск |тып=[[інтэрнэт-партал]] |рэгістрацыя=1997 |уладальнік= група кампаній [[БелХард|"БелХард"]] |аўтар= ТАА "Рэдакцыя газеты Камп'ютарныя весткі" |пачатак працы= 15 чэрвеня 1994 |бягучы статус= Працуе |абарот= |прыбытак= }} '''Камп'ютарныя весткі''' — найстарэйшы<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6a0hLboyHBw Репортаж: «Компьютерные вести» отмечают пятилетие ]</ref> ў Беларусі камп'ютарны СМІ, які існаваў з [[15 чэрвеня|15 чэрвеня 1994]] па май 2011 года ў выглядзе друкаванай газеты, а з мая 2011 перайшоў ў фармат інтэрнэт-партала<ref>[http://marketing.by/novosti-rynka/gazeta-kompyuternye-vesti-obyavila-o-perekhode-na-pdf-format/ Газета «Компьютерные вести» объявила о переходе на PDF-формат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150611023937/http://marketing.by/novosti-rynka/gazeta-kompyuternye-vesti-obyavila-o-perekhode-na-pdf-format/ |date=11 чэрвеня 2015 }}</ref>. == Гісторыя == Першы нумар (гл. мал.) Выйшаў накладам 999 экзэмпляраў і складаўся з 8 двухколерных старонак. На піку сваёй магутнасці «Камп'ютарныя весткі» мелі 32 старонкі (16 поўнакаляровых) і тыраж у 17`000 экз<ref>[http://www.migomby.by/news/belorusskaya_gazeta_kompyuternie_vesti_otmetila_dvadtsatiletie/ Белорусская газета «Компьютерные вести» отметила двадцатилетие]</ref>. Тыповы нумар складаўся са старонак з кантэнтам, падзелу маленькай рэкламы і падзелу прыватных аб’яваў. Першая версія сайта газеты з’явілася ў 1997 годзе па адрасе kv.minsk.by. У цяперашні час яе цалкам рабочую копію можна ўбачыць на сайце беларускіх [[даўнгрэйд]]араў [http://kv.fdd5-25.net/ fdd5-25.net]{{Недаступная спасылка}}. У 2000-м годзе сайт пераехаў на дамен kv.by<ref>[http://delaite.by/news-and-events/reportazhi_s_iventov/pervaya-it-gazeta-rb-otprazdnovala-svoe-20-letie/ Первая IT газета РБ отпраздновала свое 20 летие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151018091406/http://delaite.by/news-and-events/reportazhi_s_iventov/pervaya-it-gazeta-rb-otprazdnovala-svoe-20-letie/ |date=18 кастрычніка 2015 }}</ref>. У 2002-м годзе рэдакцыя газеты запусціла партал Shopping.by<ref>[http://www.kv.by/archive/index2000482101.htm Новый проект «Компьютерных Вестей»]</ref>, альтэрнатыву папулярнаму каталогу цэн [KOSHT.com]. Дадзеныя на сайце фармаваліся з публікаваліся ў газеце коштаў на камп'ютары і камплектуючыя, прапанаваныя рознымі пастаўшчыкамі. У 2006-м годзе рэдакцыя запусціла<ref>[http://42.tut.by/178008 Новый белорусский глянцевый журнал "Мой Интернет" будет представлен на выставке "ПТС"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021853/http://42.tut.by/178008 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> штомесячны глянцавы часопіс «Мой інтэрнэт», які выходзіў да 2008 года. З 1994 па люты 2008 года галоўным рэдактарам газеты быў Сяргей Пазняк<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=157106</ref>. З лютага 2008 па чэрвень 2009 года на пасадзе галоўнага рэдактара працаваў Анатоль Алізар<ref>[http://electroname.com/story/2999 Анатолий Ализар ушел из «Компьютерных вестей»]</ref>, Анатоль больш вядомы як Галоўны рэдактар і адзін з заснавальнікаў папулярнага праекта Хабрахабр. З 2009 па чэрвень 2011 г. галоўным рэдактарам быў Аляксандр Дробыш<ref>[http://42.tut.by/184183 «Компьютерным вестям» — 15 лет. Праздничное интервью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021858/http://42.tut.by/184183 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>, cтваральнік сайтаў KV.by і Shopping.by. З чэрвеня 2011-га галоўны рэдактар "Камп'ютарных вестак" [[Вадзім Станкевіч]]<ref>[http://belinter.net/belnet/vadim-stankevich-o-perspektivakh-kv Вадзім Станкевіч]</ref> . === Гісторыя лагатыпу === == Уладальнік == Заснавальнікам і ўладальнікам газеты з’яўляецца група кампаній БелХард.<ref>[http://www.belhard.com/ru/company/structure/kv БелХард]</ref> Выдавец — ТАА «Рэдакцыя газеты» Камп'ютарныя весткі". == Рубрыкі == На сённяшні дзень на сайце газеце налічваецца больш за пяцьдзясят рубрык, сярод якіх «Software», «Дысплей-прэс», «Беларуская ІТ-індустрыя», «Камп'ютар і жыццё», «Hardware», «Абарона інфармацыі», «Мой любімы гаджэт», «Эксклюзіўныя інтэрв'ю» і іншыя. Партал «КВ» — месца, дзе сустракаюцца і абменьваюцца вопытам ўсе тыя, каму не абыякава, як прапатчыць KDE пад FreeBSD, якім будзе наступнае пакаленне iPhone і як лепш раскруціць сацыяльнае СМІ для «айтышнiкаў». Тут можна прачытаць апошнія навіны, аналітычныя артыкулы, уступныя экскурсы ў тэхналогіі, а таксама абмеркаваць любыя практычныя праблемы або проста пагаварыць «за жыццё». Сам па сабе партал ўяўляе сабой сацыяльнае СМІ пакалення Web 2.0, дзе карыстальнікі могуць чытаць як матэрыялы, падрыхтаваныя рэдакцыяй, так і размяшчаць свае ўласныя. == Аўтары == У КВ публікаваліся: * [[Анатоль Алізар]] (галоўны рэдактар Habrahabr.ru),<ref>http://habrahabr.ru</ref> * [[Макс Курмаз]] (кіраўнік раздзела каталога Onliner.by), * [[Ягор Малыжанкоў]] (адзін з заснавальнікаў PR-агенцтва PRCI), * [[Кірыл Валошын]] (экс-камерцыйны дырэктар Tut.by), * [[Віталь Фрыдман]] (заснавальнік і рэдактар The Smashing Magazine). * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]] (навуковец, папулярызатар навукі) == Праекты == * Y2K Party Інтэрнэт-вечарынкі «Y2K Party» праводзіліся ў мінскіх клубах на пачатку 2000-ых гадоў і былі вельмі папулярныя ў тагачаснай прагрэсіўнай моладзі. Такія вечарынкі праводзіліся для папулярызацыі Інтэрнэту сярод сталічнай моладзі. Y2K Party ўключалі ў сябе шоу-праграмы з удзелам адмыслова запрошаных зорак. Там яны апавядалі аб тым, што такое Інтэрнэт, хто прадстаўляе паслугі Інтэрнэту ў Беларусі, якія існуюць дадатковыя Інтэрнэт-сэрвісы. Па ходзе шоу-праграмы разыгрываліся прызы. * Hacks Hackers Па сваёй сутнасці Hacks / Hackers — гэта дыскусійная пляцоўка для зносін журналістаў і IT'шнікаў, бо агульнавядома, што ў большасці рэдакцый ступень узаемаразумення паміж прадстаўнікамі гэтых катэгорый супрацоўнікаў недастатковая для плённай працы на карысць чытачоў і рэкламадаўцаў. Журналісты часта не разумеюць, пра што наогул кажуць праграмісты і дызайнеры. А тэхнары-айцішнікі чытаюць малую долю таго, што пішуць журналісты. 7 лютага 2013 года адбыўся [http://www.bavin.by/mezhdunarodnyj-mitap-dlya-zhurnalistov-i-ajtishnikov-sostoyalsya-v-minske-uzhe-vo-vtoroj-raz/ першы мітап] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305031638/http://www.bavin.by/mezhdunarodnyj-mitap-dlya-zhurnalistov-i-ajtishnikov-sostoyalsya-v-minske-uzhe-vo-vtoroj-raz/ |date=5 сакавіка 2016 }} Hacks / Hackers, які аб’яднаў журналістаў і ІТ-спецыялістаў Беларусі вакол самых актуальных пытанняў. Удзельнікі нефармальнага івэнту, якім з’яўляецца вядомы ў свеце [http://hackshackers.com/ фармат Hacks / Hackers], атрымалі магчымасць падзяліцца сваімі думкамі з нагоды стану сучасных медыя. * Old School Tournament Першы мінскі [http://ont.by/news/our_news/00117218 кiберчэмпіянат па рэтра-гульнях] прайшоў 15 мая 2014 года. У гэты дзень аматары і прафесіяналы старых добрых гульняў з эпохі DOS'у і дыназаўраў змаглі сустрэцца, каб біцца ў трох кіберспартыўных дысцыплінах і пагутарыць адзін з адным. Кожнага чакалі гігабайты фана і олдскула. Гэта былі сутычкі ў самых лепшых камандных гульнях 90-х: Warcraft 2, Doom 2 і Quake; гульнявая зона на крамянёвых машынах з далёкага мінулага; зносіны з іншымі фанатамі любімых лямпавых гульняў. * Party Hard! Party HARD! — гэта сустрэча аматараў і прафесіяналаў у галіне электронікі. Тут збіраюцца людзі, для якіх электронныя прылады — гэта не проста захапленне, а ўсё іх жыццё. Госці [http://www.kv.by/content/333096-v-minske-proshla-vstrecha-lyubitelei-i-professionalov-v-oblasti-elektroniki-party-har Party HARD!] — гэта тыя людзі, хто распрацоўвае свае прылады, піша праграмы для кіравання імі, ці проста цікавіцца «жалезам» глыбей, чым на ўзроўні карыстальніка. Першая сустрэча ў такім фармаце адбылася ў Мінску 7 снежня 2014 года. == Цікавыя факты == * Ідэя стварэння найбуйнейшага беларускага партала [[TUT.BY|TUT.by]], па прызнанні яго заснавальніка [[Юрый Анатольевіч Зісер|Юрыя Зісера]], была падказана яму ў 2000-м годзе журналістам «Камп'ютарных вестак» Сяргеем Дзмітрыевым. Першы камерцыйны дырэктар TUT.by Кірыл Валошын быў вядучым рубрыкі «Навіны software» у газеце «Камп'ютарныя весткі». * Заснавальнік другога па папулярнасці беларускага партала [[Onliner.by|Onliner]] Віталь Шуравко ў 2001-м годзе звяртаўся да карыстальнікаў форуму КВ з просьбай пакрытыкаваць першыя версіі яго праекта onliner.hitech.by. * Вядомы апазіцыйны журналіст [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]] у адным інтэрв'ю распавёў, што калі ён сядзеў у Гродзенскім СІЗА і пакутаваў ад суму, папрасіў ахоўнікаў прынесці яму якіх-небудзь газет. Але грамадска-палітычныя газеты яму чытаць было не паложана, таму ахоўнікі насілі яму «Камп'ютарныя весткі», і Шарамету даводзілася штудзіраваць іх ад скарынкі да скарынкі. * Стваральнікі беларускага партала распрацоўшчыкаў праграмнага забеспячэння Dev.by пачалі яго стварэнне, натхніўшыся папулярнасцю галінкі форуму «КВ», у якой абмяркоўваліся заробкі праграмістаў. * У канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў КВ выступала суарганізатарам першых беларускіх інтэрнэт-вечарынак [http://www.y2kparty.com Y2K Party] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150928231011/http://y2kparty.com/ |date=28 верасня 2015 }}, на якіх збіралася інтэлектуальная моладзь. * У 2013-м годзе «Камп'ютарныя весткі» выступілі адным з арганізатараў мінскай супольнасці Hacks / Hackers — ячэйкі міжнароднага руху, мэтай якога з’яўляецца дапамога ў пошуку агульнай мовы паміж ІТ-спецыялістамі і журналістамі. * У 2014-м годзе «Камп'ютарныя весткі» становяцца суарганізатарамі першага ў краіне чэмпіянату па рэтра-гульнях, які прайшоў у [[БДУІР]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://old.kv.by/ Музей газеты]{{Недаступная спасылка}} * [http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t=3766429 Компьютерные Вести (Минск, Беларусь) [2011-2014, PDF, RUS<nowiki>]</nowiki>] * [http://belinter.net/belnet/aleks-drobysh-internet-eto-molotok Алекс Дробыш: «Интернет — это молоток»] tdzwucsx4u2ol95r0zebkm39ckoz99z 0 270536 5177800 5175628 2026-08-09T11:52:55Z Цімох 101134 Праўка заключалася ў выдаленні з артыкула сцверджанняў і параўнанняў, якія не мелі дастатковай крыніцазнаўчай базы. Пры гэтым звесткі, што маюць дакументальнае пацвярджэнне і істотныя для раскрыцця тэмы, былі захаваныя. 5177800 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. У беларусаў дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковай была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] 1aifculofi9dvyfj1022ijxqky8cy1g 0 280889 5177697 5136450 2026-08-09T09:05:27Z JerzyKundrat 174 дадаў у картку 5177697 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Удранка |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Удра́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Udranka}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Каля вёскі на [[Рыбчанка (рака)|рацэ Рыбчанцы]] ў 1980 г. быў пабудаваны [[Санаторый Сасновы бор, Мінская вобласць|санаторый «Сасновы бор»]] разам з прылеглым гідрапаркам: фантанамі, каскадамі, сям’ю выспамі, якія злучаны паміж сабой масткамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 70dmgudfzl35qs4fpkz57c1cak1y166 5177698 5177697 2026-08-09T09:06:14Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5177697|5177697]] аўтарства [[Special:Contributions/JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[User talk:JerzyKundrat|размовы]]) 5177698 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Удранка |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Удра́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Udranka}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. [[Файл:Река Удранка.jpg|міні|Рака Удранка]] Каля вёскі на [[Рыбчанка (рака)|рацэ Рыбчанцы]] ў 1980 г. быў пабудаваны [[Санаторый Сасновы бор, Мінская вобласць|санаторый «Сасновы бор»]] разам з прылеглым гідрапаркам: фантанамі, каскадамі, сям’ю выспамі, якія злучаны паміж сабой масткамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] md60nmnvpm4r5zcyj4nlm6rl0wx9vkl 5177700 5177698 2026-08-09T09:08:27Z JerzyKundrat 174 5177700 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Удранка |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Удра́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Udranka}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. [[Файл:Река Удранка.jpg|міні|[[Рака Удранка]].]] Каля вёскі на [[Рыбчанка (рака)|рацэ Рыбчанцы]] ў 1980 г. быў пабудаваны [[Санаторый Сасновы бор, Мінская вобласць|санаторый «Сасновы бор»]] разам з прылеглым гідрапаркам: фантанамі, каскадамі, сям’ю выспамі, якія злучаны паміж сабой масткамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 7uw5bk4phxyt1e04m0eijmi3ctrt9o3 0 280894 5177757 4945511 2026-08-09T10:34:40Z JerzyKundrat 174 5177757 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубрава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубрава |выява = Dubrava village, Mld-rn.jpg |подпіс = вёска Дубрава ў кастрычніку |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Аляхновіцкі }} '''Ду́брава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrava}}, {{lang-ru|Дуброво}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 36 км на паўднёвы усход ад [[Маладзечна]], 42 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а, 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Дубравы]] на лініі Мінск-Маладзечна. Размешчана на рацэ [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіне]].<ref name=":0">Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 257.</ref> == Гісторыя == За 0,3 км на поўнач ад вёскі знаходзіцца [[гарадзішча]], што сведчыць пра даўнюю гісторыю паселішча.<ref name=":0" /> Уваходзіла ў [[Заслаўскае княства]]. Прынамсі з 1-й паловы XV ст. належала Мантыгердавічам. Пасля гібелі ў [[Бітва на Ведрашы (1500)|бітве на Вядрошы]] (1500) апошняга Мантыгердавіча — Яна Пятровіча, маёнткі роду перайшлі да яго сястры Соф'і, жонкі [[Станіслаў Кішка (гетман літоўскі)|Станіслава Кішкі]]. У 1524 годзе пры падзеле маёнткаў паміж [[Кішкі|Кішкамі]] і [[Радзівілы|Радзівіламі]] Дубрава дасталася апошнім. Радзівілы валодалі Дубрава амаль да канца XVI ст. Паводле [[Ян Ходзька|Яна Ходзькі]], у 1453 годзе [[Глябовічы]] ў Дубраве [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|пабудавалі касцёл]]<ref>''Chodźko Borejko Jan''. Diecezja Mińska około 1830 roku. — S. ?.</ref> гэтыя звесткі часта сустракаюцца ў даведачнай літаратуры<ref name=":0" />. Аднак, вядома, што да Глябовічаў гэтыя ўладанні перайшлі значна пазней. У крыніцах касцёл згадваецца з 1576 года<ref name=":0" />. У даведачнай літаратуры можна сустрэць звесткі пра бернардынскі кляштар у Дубрава, а таксама пра аднаўленне Марцыбелай Глябовіч у 1670 годзе дубраўскага касцёла, аднак, гэтыя звесткі тычацца кляштара і касцёла ў [[Дуброўна|Дуброўне]]. У XVIII ст. — мястэчка Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1787 годзе ў ім быў пабудаваны мураваны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|касцёл]]. Станам на 1791 год у мястэчку змяшчаўся маёнтак пана С. Марцінкевіча, таксама тут знаходзіліся 2 карчмы і бровар.<ref name=":0" /> У Марцінкевічаў маёнтак быў куплены апошнім менскім ваяводам [[Адам Хмара|Адамам Хмарай]]. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) мястэчка апынулася ў Расійскай імперыі. Станам на 1796 год з'яўлялася ўласнасцю [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] Адама Хмары<ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 258.</ref>. Хмара пабудаваў у Дубрава палац, а таксама замест згарэлага новы касцёл, дзе пазней быў пахаваны (1805). Станам на 1800 год — сяло, цэнтр маёнтка куды таксама ўваходзілі вёскі Навасёлкі і Татарскія. Частка Дубрава належала Дубраўскай уніяцкай плябаніі. У Дубрава быў гаспадарчы двор маёнтка, касцёл з плябаніяй, драўляная ўніяцкая царква, 2 карчмы, вадзяны млын на Заходняй Бярэзіне.<ref name=":1" /> Станам на 1833 год у Дубраўскім маёнтку, які належаў мінскаму павятоваму маршалку Г. Хмары, агулам 552 сялянскія душы, 1483 дзесяціны зямлі, вінакурнае прадпрыемства, 3 млыны, 3 карчмы.<ref name=":1" /> У 1861 годзе — сяло з касцёлам, капліцай і вадзяным млыном. У 1868 годзе касцёл перароблены ў праваслаўную царкву Раства Багародзіцы.<ref name=":1" /> У 1880 годзе — мястэчка, цэнтр сельскай грамады ў Ракаўскай воласці Мінскага павета Мінскай губерні. У 1886 годзе ў Дубраве працавала народнае вучылішча. У 1897 годзе ў сяле Дубрава — царква, народнае вучылішча, [[хлебазапасны магазін]]; у маёнтку Дубрава — вінакурны завод, млын, сукнавальня; побач таксама было аднайменнае ўрочышча Дубрава.<ref name=":1" /> З лютага да снежня 1918 года занята нямецкімі войскамі. З ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года занята польскімі войскамі. Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) у складзе Польшчы. Станам на 1938 года вёска Дубрава і засценак Дубрава ў Ракаўскай гміне Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства. З прыходам палякаў касцёл у Дубрава быў павернуты каталікам<ref name=":1" /> З 1939 года ў БССР, з 12.10.1940 года — цэнтр [[Дубраўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Дубраўскага сельсавета]] Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці.<ref name=":1" /> З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нямецкімі войскамі. У баях за вызваленне вёскі загінула 14 салдат і 11 партызан (брацкая магіла знаходзіцца каля развілкі дарог на Аляхновічы і Навасёлкі, абеліск устаноўлены ў 1965 годзе).<ref name=":1" /> З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года — у Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. 27 кастрычніка 1964 года Дубраўскі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Аляхновіцкага сельсавета. Пэўны час у вёсцы размяшчалася цэнтральная сядзіба саўгаса «Дубрава».<ref name=":1" /> Станам на 2010 год, працуе сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, крама.<ref name=":1" /> == Выдатныя мясціны == [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 528.jpg|thumb|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * Гарадзішча (IV–VII ст.), за 0,3 км на поўнач ад вёскі, на ўзгорку вышынёй 35 м — {{ГККРБ 4|613В000303}} * Рэшткі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1796—1805) — {{ГККРБ 4|613Г000681}} * Месца колішняга фальварка Адамарын, за 4 км на ўсход ад Дубрава — радзіма [[Бенедыкт Дыбоўскі|Бенедыкта Дыбоўскага]] (1833-1930) і [[Уладзіслаў Дыбоўскі|Уладзіслава Дыбоўскага]] (1838-1910). Мемарыяльная дошка Б. І. Дыбоўскаму ўстаноўлена ў 1978 годзе на будынку Дубраўскай сярэдняй школы.<ref name=":1" /> * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубрава)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1920) == Насельніцтва == * 1791 год — 32 двары, 225 чалавек * 1800 год — 30 двароў, 175 чалавек * 1843 год — 30 двароў, 193 чалавекі * 1861 год — 32 двары, 256 чалавек * 1897 год — сяло: 57 дв., 329 чал.; урочышча: 1 дв., 16 чал.; маёнтак: 44 чал. * 1938 год — вёска: 88 дв., 479 чал.; засценак: 44 дв., 266 чал. * 2010 год — 242 гаспадаркі, 632 жыхары == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Аляксандравіч Мяльгуй]] (нар. 1933) — вучоны ў галіне [[Прыкладная фізіка|прыкладной фізікі]], доктар тэхнічных навук, Заслужаны вынаходнік БССР (1990)<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11|Мяльгуй Міхаіл Аляксандравіч|Співак М. П.|72}}</ref>. У вёсцы пахаваны празаік і публіцыст [[Іван Іванавіч Галубовіч]] (1942—2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 257—258. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Дубрава (Маладзечанскі раён)| ]] etoahgb8rlkgj2d051sne6w9qot0jqf 5177760 5177757 2026-08-09T10:37:56Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5177760 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубрава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубрава |выява = Dubrava village, Mld-rn.jpg |подпіс = вёска Дубрава ў кастрычніку |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Аляхновіцкі }} '''Ду́брава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrava}}, {{lang-ru|Дуброво}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 36 км на паўднёвы усход ад [[Маладзечна]], 42 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а, 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Дубравы]] на лініі Мінск-Маладзечна. Размешчана на рацэ [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіне]].<ref name=":0">Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 257.</ref> == Гісторыя == За 0,3 км на поўнач ад вёскі знаходзіцца [[гарадзішча]], што сведчыць пра даўнюю гісторыю паселішча.<ref name=":0" /> Уваходзіла ў [[Заслаўскае княства]]. Прынамсі з 1-й паловы XV ст. належала Мантыгердавічам. Пасля гібелі ў [[Бітва на Ведрашы (1500)|бітве на Вядрошы]] (1500) апошняга Мантыгердавіча — Яна Пятровіча, маёнткі роду перайшлі да яго сястры Соф'і, жонкі [[Станіслаў Кішка (гетман літоўскі)|Станіслава Кішкі]]. У 1524 годзе пры падзеле маёнткаў паміж [[Кішкі|Кішкамі]] і [[Радзівілы|Радзівіламі]] Дубрава дасталася апошнім. Радзівілы валодалі Дубрава амаль да канца XVI ст. Паводле [[Ян Ходзька|Яна Ходзькі]], у 1453 годзе [[Глябовічы]] ў Дубраве [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|пабудавалі касцёл]]<ref>''Chodźko Borejko Jan''. Diecezja Mińska około 1830 roku. — S. ?.</ref> гэтыя звесткі часта сустракаюцца ў даведачнай літаратуры<ref name=":0" />. Аднак, вядома, што да Глябовічаў гэтыя ўладанні перайшлі значна пазней. У крыніцах касцёл згадваецца з 1576 года<ref name=":0" />. У даведачнай літаратуры можна сустрэць звесткі пра бернардынскі кляштар у Дубрава, а таксама пра аднаўленне Марцыбелай Глябовіч у 1670 годзе дубраўскага касцёла, аднак, гэтыя звесткі тычацца кляштара і касцёла ў [[Дуброўна|Дуброўне]]. У XVIII ст. — мястэчка Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1787 годзе ў ім быў пабудаваны мураваны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|касцёл]]. Станам на 1791 год у мястэчку змяшчаўся маёнтак пана С. Марцінкевіча, таксама тут знаходзіліся 2 карчмы і бровар.<ref name=":0" /> У Марцінкевічаў маёнтак быў куплены апошнім менскім ваяводам [[Адам Хмара|Адамам Хмарай]]. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) мястэчка апынулася ў Расійскай імперыі. Станам на 1796 год з'яўлялася ўласнасцю [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] Адама Хмары<ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 258.</ref>. Хмара пабудаваў у Дубрава палац, а таксама замест згарэлага новы касцёл, дзе пазней быў пахаваны (1805). Станам на 1800 год — сяло, цэнтр маёнтка куды таксама ўваходзілі вёскі Навасёлкі і Татарскія. Частка Дубрава належала Дубраўскай уніяцкай плябаніі. У Дубрава быў гаспадарчы двор маёнтка, касцёл з плябаніяй, драўляная ўніяцкая царква, 2 карчмы, вадзяны млын на Заходняй Бярэзіне.<ref name=":1" /> Станам на 1833 год у Дубраўскім маёнтку, які належаў мінскаму павятоваму маршалку Г. Хмары, агулам 552 сялянскія душы, 1483 дзесяціны зямлі, вінакурнае прадпрыемства, 3 млыны, 3 карчмы.<ref name=":1" /> У 1861 годзе — сяло з касцёлам, капліцай і вадзяным млыном. У 1868 годзе касцёл перароблены ў праваслаўную царкву Раства Багародзіцы.<ref name=":1" /> У 1880 годзе — мястэчка, цэнтр сельскай грамады ў Ракаўскай воласці Мінскага павета Мінскай губерні. У 1886 годзе ў Дубраве працавала народнае вучылішча. У 1897 годзе ў сяле Дубрава — царква, народнае вучылішча, [[хлебазапасны магазін]]; у маёнтку Дубрава — вінакурны завод, млын, сукнавальня; побач таксама было аднайменнае ўрочышча Дубрава.<ref name=":1" /> З лютага да снежня 1918 года занята нямецкімі войскамі. З ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года занята польскімі войскамі. Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) у складзе Польшчы. Станам на 1938 года вёска Дубрава і засценак Дубрава ў Ракаўскай гміне Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства. З прыходам палякаў касцёл у Дубрава быў павернуты каталікам<ref name=":1" /> З 1939 года ў БССР, з 12.10.1940 года — цэнтр [[Дубраўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Дубраўскага сельсавета]] Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці.<ref name=":1" /> З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нямецкімі войскамі. У баях за вызваленне вёскі загінула 14 салдат і 11 партызан (брацкая магіла знаходзіцца каля развілкі дарог на Аляхновічы і Навасёлкі, абеліск устаноўлены ў 1965 годзе).<ref name=":1" /> З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года — у Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. 27 кастрычніка 1964 года Дубраўскі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Аляхновіцкага сельсавета. Пэўны час у вёсцы размяшчалася цэнтральная сядзіба саўгаса «Дубрава».<ref name=":1" /> Станам на 2010 год, працуе сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, крама.<ref name=":1" /> == Выдатныя мясціны == [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 528.jpg|thumb|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * Гарадзішча (IV–VII ст.), за 0,3 км на поўнач ад вёскі, на ўзгорку вышынёй 35 м — {{ГККРБ 4|613В000303}} * Рэшткі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1796—1805) — {{ГККРБ 4|613Г000681}} * Месца колішняга фальварка Адамарын, за 4 км на ўсход ад Дубрава — радзіма [[Бенедыкт Дыбоўскі|Бенедыкта Дыбоўскага]] (1833-1930) і [[Уладзіслаў Дыбоўскі|Уладзіслава Дыбоўскага]] (1838-1910). Мемарыяльная дошка Б. І. Дыбоўскаму ўстаноўлена ў 1978 годзе на будынку Дубраўскай сярэдняй школы.<ref name=":1" /> * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубрава)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1920) == Насельніцтва == * 1791 год — 32 двары, 225 чалавек * 1800 год — 30 двароў, 175 чалавек * 1843 год — 30 двароў, 193 чалавекі * 1861 год — 32 двары, 256 чалавек * 1897 год — сяло: 57 дв., 329 чал.; урочышча: 1 дв., 16 чал.; маёнтак: 44 чал. * 1938 год — вёска: 88 дв., 479 чал.; засценак: 44 дв., 266 чал. * 2010 год — 242 гаспадаркі, 632 жыхары == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Аляксандравіч Мяльгуй]] (нар. 1933) — вучоны ў галіне [[Прыкладная фізіка|прыкладной фізікі]], доктар тэхнічных навук, Заслужаны вынаходнік БССР (1990)<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11|Мяльгуй Міхаіл Аляксандравіч|Співак М. П.|72}}</ref>. У вёсцы пахаваны празаік і публіцыст [[Іван Іванавіч Галубовіч]] (1942—2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 257—258. == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/dubrava-1.html radzima.org] {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Дубрава (Маладзечанскі раён)| ]] 1bqrozb3erup194dzkmmegm5uu99y9i 5177761 5177760 2026-08-09T10:39:30Z JerzyKundrat 174 5177761 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубрава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубрава |выява = Dubrava village, Mld-rn.jpg |подпіс = вёска Дубрава ў кастрычніку |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Аляхновіцкі }} '''Ду́брава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrava}}, {{lang-ru|Дуброво}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 36 км на паўднёвы усход ад [[Маладзечна]], 42 км на паўночны захад ад [[Мінск]]а, 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Дубравы]] на лініі Мінск-Маладзечна. Размешчана на рацэ [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіне]].<ref name=":0">Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 257.</ref> == Гісторыя == За 0,3 км на поўнач ад вёскі знаходзіцца [[гарадзішча]], што сведчыць пра даўнюю гісторыю паселішча.<ref name=":0" /> Уваходзіла ў [[Заслаўскае княства]]. Прынамсі з 1-й паловы XV ст. належала Мантыгердавічам. Пасля гібелі ў [[Бітва на Ведрашы (1500)|бітве на Вядрошы]] (1500) апошняга Мантыгердавіча — Яна Пятровіча, маёнткі роду перайшлі да яго сястры Соф'і, жонкі [[Станіслаў Кішка (гетман літоўскі)|Станіслава Кішкі]]. У 1524 годзе пры падзеле маёнткаў паміж [[Кішкі|Кішкамі]] і [[Радзівілы|Радзівіламі]] Дубрава дасталася апошнім. Радзівілы валодалі Дубрава амаль да канца XVI ст. Паводле [[Ян Ходзька|Яна Ходзькі]], у 1453 годзе [[Глябовічы]] ў Дубраве [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|пабудавалі касцёл]]<ref>''Chodźko Borejko Jan''. Diecezja Mińska około 1830 roku. — S. ?.</ref> гэтыя звесткі часта сустракаюцца ў даведачнай літаратуры<ref name=":0" />. Аднак, вядома, што да Глябовічаў гэтыя ўладанні перайшлі значна пазней. У крыніцах касцёл згадваецца з 1576 года<ref name=":0" />. У даведачнай літаратуры можна сустрэць звесткі пра бернардынскі кляштар у Дубрава, а таксама пра аднаўленне Марцыбелай Глябовіч у 1670 годзе дубраўскага касцёла, аднак, гэтыя звесткі тычацца кляштара і касцёла ў [[Дуброўна|Дуброўне]]. У XVIII ст. — мястэчка Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1787 годзе ў ім быў пабудаваны мураваны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|касцёл]]. Станам на 1791 год у мястэчку змяшчаўся маёнтак пана С. Марцінкевіча, таксама тут знаходзіліся 2 карчмы і бровар.<ref name=":0" /> У Марцінкевічаў маёнтак быў куплены апошнім менскім ваяводам [[Адам Хмара|Адамам Хмарай]]. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) мястэчка апынулася ў Расійскай імперыі. Станам на 1796 год з'яўлялася ўласнасцю [[Тайны саветнік|тайнага саветніка]] Адама Хмары<ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 258.</ref>. Хмара пабудаваў у Дубрава палац, а таксама замест згарэлага новы касцёл, дзе пазней быў пахаваны (1805). Станам на 1800 год — сяло, цэнтр маёнтка куды таксама ўваходзілі вёскі Навасёлкі і Татарскія. Частка Дубрава належала Дубраўскай уніяцкай плябаніі. У Дубрава быў гаспадарчы двор маёнтка, касцёл з плябаніяй, драўляная ўніяцкая царква, 2 карчмы, вадзяны млын на Заходняй Бярэзіне.<ref name=":1" /> Станам на 1833 год у Дубраўскім маёнтку, які належаў мінскаму павятоваму маршалку Г. Хмары, агулам 552 сялянскія душы, 1483 дзесяціны зямлі, вінакурнае прадпрыемства, 3 млыны, 3 карчмы.<ref name=":1" /> У 1861 годзе — сяло з касцёлам, капліцай і вадзяным млыном. У 1868 годзе касцёл перароблены ў праваслаўную царкву Раства Багародзіцы.<ref name=":1" /> У 1880 годзе — мястэчка, цэнтр сельскай грамады ў Ракаўскай воласці Мінскага павета Мінскай губерні. У 1886 годзе ў Дубраве працавала народнае вучылішча. У 1897 годзе ў сяле Дубрава — царква, народнае вучылішча, [[хлебазапасны магазін]]; у маёнтку Дубрава — вінакурны завод, млын, сукнавальня; побач таксама было аднайменнае ўрочышча Дубрава.<ref name=":1" /> З лютага да снежня 1918 года занята нямецкімі войскамі. З ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года занята польскімі войскамі. Паводле Рыжскага мірнага дагавора (1921) у складзе Польшчы. Станам на 1938 года вёска Дубрава і засценак Дубрава ў Ракаўскай гміне Маладзечанскага павета Віленскага ваяводства. З прыходам палякаў касцёл у Дубрава быў павернуты каталікам<ref name=":1" /> З 1939 года ў БССР, з 12.10.1940 года — цэнтр [[Дубраўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Дубраўскага сельсавета]] Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці.<ref name=":1" /> З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нямецкімі войскамі. У баях за вызваленне вёскі загінула 14 салдат і 11 партызан (брацкая магіла знаходзіцца каля развілкі дарог на Аляхновічы і Навасёлкі, абеліск устаноўлены ў 1965 годзе).<ref name=":1" /> З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года — у Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. 27 кастрычніка 1964 года Дубраўскі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Аляхновіцкага сельсавета. Пэўны час у вёсцы размяшчалася цэнтральная сядзіба саўгаса «Дубрава».<ref name=":1" /> == Насельніцтва == * 1791 год — 32 двары, 225 чалавек * 1800 год — 30 двароў, 175 чалавек * 1843 год — 30 двароў, 193 чалавекі * 1861 год — 32 двары, 256 чалавек * 1897 год — сяло: 57 дв., 329 чал.; урочышча: 1 дв., 16 чал.; маёнтак: 44 чал. * 1938 год — вёска: 88 дв., 479 чал.; засценак: 44 дв., 266 чал. * 2010 год — 242 гаспадаркі, 632 жыхары == Інфраструктура == Станам на 2010 год, працуе сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, крама.<ref name=":1" /> == Выдатныя мясціны == [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 528.jpg|thumb|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * Гарадзішча (IV–VII ст.), за 0,3 км на поўнач ад вёскі, на ўзгорку вышынёй 35 м — {{ГККРБ 4|613В000303}} * Рэшткі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дубрава)|касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1796—1805) — {{ГККРБ 4|613Г000681}} * Месца колішняга фальварка Адамарын, за 4 км на ўсход ад Дубрава — радзіма [[Бенедыкт Дыбоўскі|Бенедыкта Дыбоўскага]] (1833-1930) і [[Уладзіслаў Дыбоўскі|Уладзіслава Дыбоўскага]] (1838-1910). Мемарыяльная дошка Б. І. Дыбоўскаму ўстаноўлена ў 1978 годзе на будынку Дубраўскай сярэдняй школы.<ref name=":1" /> * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубрава)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1920) == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Аляксандравіч Мяльгуй]] (нар. 1933) — вучоны ў галіне [[Прыкладная фізіка|прыкладной фізікі]], доктар тэхнічных навук, Заслужаны вынаходнік БССР (1990)<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11|Мяльгуй Міхаіл Аляксандравіч|Співак М. П.|72}}</ref>. У вёсцы пахаваны празаік і публіцыст [[Іван Іванавіч Галубовіч]] (1942—2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі. Т.8., кн.3. — С. 257—258. == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/dubrava-1.html radzima.org] {{Аляхновіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Дубрава (Маладзечанскі раён)| ]] inm45c4co84skch4mmrg0isrhn5kk9b 0 280958 5177751 4930317 2026-08-09T10:03:45Z JerzyKundrat 174 5177751 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікія Бакшты |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Вялі́кія Ба́кшты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Bakšty}}, {{lang-ru|Великие Бакшты}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 4de588cusyj6z1uplre1oqea8mgs098 0 280960 5177755 5055289 2026-08-09T10:18:10Z JerzyKundrat 174 5177755 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Гранічы |выява = Ракуцёўшчына.jpg |подпіс = Вёска ў маі 2018 года |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Гра́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ігра́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Hraničy}}, {{lang-ru|Граничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014680&q_id=1983777|title=Решение Молодечненского районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 61 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Месціцца за 26 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]], за 50 км ад [[Мінск]]а, за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Уша (станцыя)|Уша]]{{sfn|БелЭн|1997}}. == Гісторыя == У 1595 г. сяло (5 служб) і дварэц Граніцкі ўваходзілі ў Дзякшнянскі маёнтак. Меліся пякарня, 2 клеці, стаў з млыном. У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>, шляхецкае ўладанне. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі, у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У XIX ст. існавалі 2 маёнткі Гранічы; адзін — памешчыка Свіда, другі — памешчыка Умецкага. У 1885 г. ў вёсцы адкрыта школа граматы. У 1897 г. вёска (34 двары, 209 жыхароў), сядзіба і фальварак Гранічы (2 двары, 16 жыхароў), сядзіба Малыя Гранічы (12 двароў, 51 жыхар) і маёнтак Вялікія Гранічы (23 жыхары). У 1906 г. адбылося хваляванне сялян навакольных вёсак. У 1909 г. 23 двары, 234 жыхары. З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У 1919 годзе польскі 2-і полк пяхоты Легіёнаў ваяваў супраць бальшавікоў пад Гранічамі. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. У 1921 годзе — 301 жыхар, 48 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. У 1931 годзе — 362 жыхары, 59 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. [[Файл:Царква Гранічы.jpg|міні|злева|Царква св. Міхаіла Арханёла]] З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Граніцкі сельсавет (Радашковіцкі раён)|Граніцкага сельсавета]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]], у 1954—1973 гадах вёска ў складзе [[Сычавіцкі сельсавет|Сычавіцкага сельсавета]], з 1973 года цэнтр [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]] Маладзечанскага раёна<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1997 годзе 116 двароў{{sfn|БелЭн|1997}}. Да 2013 года цэнтр сельсавета. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||408}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=7|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] b2htzf8a0iqdppfz01xtjera8r0oxz8 0 280962 5177750 4930325 2026-08-09T10:02:05Z JerzyKundrat 174 5177750 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Загорцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Загорцы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Заго́рцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zahorcy}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 2n61uvkv37xgwrwj2ydfu8dewxktjgv 0 280963 5177747 4930327 2026-08-09T10:00:25Z JerzyKundrat 174 5177747 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Камарнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Камарнікі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Кама́рнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamarniki}}, {{lang-ru|Комарники}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У XIX ст. невялікая вёска ў маёнтку Асавец, у Краснасельскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі. У 1861 г. 9 жыхароў, уласнасць памешчыка Акалава. У 1897 г. вёска (4 двары, 30 жыхароў) і засценак (5 жыхароў). У пач. XX ст. вёска, 28 дзесяцін зямлі, у Граніцкай сельскай грамадзе. Суседні засценак належаў памешчыку Акалаву, які меў тут 2 дзесяціны зямлі. Вёска знаходзілася за 8 вёрст ад чыгуначнай станцыі [[Уша (станцыя)|Уша]]. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. У 1921 годзе — 44 жыхары, 6 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. У 1931 годзе — 49 жыхароў, 8 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] du0ebhz2f271eytiv5hxi9whhcqw7nz 0 280964 5177744 4930328 2026-08-09T09:53:50Z JerzyKundrat 174 5177744 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кліманты |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Клі́манты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Klimanty}}, {{lang-ru|Климанты}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Назва == Назва адыменная, ад двухасноўнага балцка-літоўскага імя ''Kli-mant’as.'' У літоўскай антрапаніміі вядомыя адпаведныя іменныя асновы ''Kli-'' i Mant''-''. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Віктар Андрэевіч Бекіш]] (1929—2013) — беларускі мовазнавец, грамадскі дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 5n2au0xsjs8pzz9hyat2he75x8gzflm 0 280966 5177742 4930330 2026-08-09T09:52:29Z JerzyKundrat 174 5177742 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Максімаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Максімаўка |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Максі́маўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Maksimaŭka}}, {{lang-ru|Максимовка}})&nbsp;— [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013&nbsp;г. №&nbsp;234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Мемарыяльны знак на ўшанаванне памяці [[С. А. Рак-Міхайлоўскі|С. А. Рак-Міхайлоўскага]] ([[1982]]) у цэнтры вёскі<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінская-2}}</ref>. [[Файл:Памятный знак Симону Рак-Михайловскому в деревне Максимовка.jpg|300px|міні|Мемарыяльны знак Сымону Рак-Міхайлоўскаму, усталяваны ў 1982 годзе.]] == Вядомыя асобы == * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі]] ([[1885]]—[[1938]])&nbsp;— беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, педагог. Пасол сейму Другой Рэчы Паспалітай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 187o1d2g4aygw8cjddwyxmdwpm9zujm 0 280968 5177740 4930353 2026-08-09T09:51:28Z JerzyKundrat 174 5177740 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Малыя Бакшты |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Малы́я Ба́кшты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malyja Bakšty}}, {{lang-ru|Малые Бакшты}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 9nu408o6eyr8to9ha7kjlrevm6syurx 0 280969 5177738 4930355 2026-08-09T09:49:47Z JerzyKundrat 174 5177738 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Новая}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Новая |выява = Piaciúli.jpg |подпіс = Вёска ў траўні 2018 года |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |ранейшыя імёны = Пяцю́лі }} '''Но́вая'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пяцю́лі'''</ref> ({{lang-be-trans|Novaja}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == 30 ліпеня 1964 года вёска Пяцюлі была перайменавана ў вёску Новая<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 0rdk2jiohkn23mi61xpg65yl5i8mzlt 0 280970 5177731 5090150 2026-08-09T09:42:47Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5177731 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Радзеўцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Radzieŭcy.jpg |подпіс = Вёска ў маі 2018 года |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 09|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011583 }} '''Ра́дзеўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Radzieŭcy}}, {{lang-ru|Радевцы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Каля [[Пружаны|Пружанаў]] у "Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі" 1563 г. тройчы згадваюцца носьбіты асабістага імені "Радзь": "''Радь Олишковъ''", "''Радь Осташевичъ''", "''Радь Малеевичъ''" (з гнязда вёсак [[Малеч]], [[Залужжа (Бярозаўскі раён)|Залужжа]], [[Падкраічы]]). Патранімічнае прозвішча Радзевіч - з суседніх [[Кабакі (Бярозаўскі раён)|Кабакоў]] і [[Лінава]].<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 177, 211, 216, 220, 230.</ref> У ХІХ ст. фіксавалася віленскае прозвішча Радзь<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-NWJH-M?i=494&cat=1647808</ref>. Ёсць сучасныя літоўскія ''Radys, Radaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9fa77dd8eb02aa3350400a30cea298d1</ref>. Аснова ''Rad-'' частая ў складзе старажытных двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 127.</ref>. == Гісторыя == Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 129 жыхароў, 15 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/472</ref>. * 1921 год — 206 жыхароў, 36 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 258 жыхароў, 46 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IX|472|Radziowce, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] bzlc987aswgabomhgfqyik4dr05nzyj 5177732 5177731 2026-08-09T09:43:29Z JerzyKundrat 174 5177732 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Радзеўцы |выява = Radzieŭcy.jpg |подпіс = Вёска ў маі 2018 года |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ра́дзеўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Radzieŭcy}}, {{lang-ru|Радевцы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Каля [[Пружаны|Пружанаў]] у «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. тройчы згадваюцца носьбіты асабістага імені «Радзь»: «''Радь Олишковъ''», «''Радь Осташевичъ''», «''Радь Малеевичъ''» (з гнязда вёсак [[Малеч]], [[Залужжа (Бярозаўскі раён)|Залужжа]], [[Падкраічы]]). Патранімічнае прозвішча Радзевіч — з суседніх [[Кабакі (Бярозаўскі раён)|Кабакоў]] і [[Лінава]].<ref>Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 177, 211, 216, 220, 230.</ref> У ХІХ ст. фіксавалася віленскае прозвішча Радзь<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-NWJH-M?i=494&cat=1647808</ref>. Ёсць сучасныя літоўскія ''Radys, Radaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=9fa77dd8eb02aa3350400a30cea298d1</ref>. Аснова ''Rad-'' частая ў складзе старажытных двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 127.</ref>. == Гісторыя == Уваходзіла ў склад Вілейскага павета Расійскай імперыі. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. З 1939 года ў БССР. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1866 год — 129 жыхароў, 15 двароў<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/472</ref>. * 1921 год — 206 жыхароў, 36 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 258 жыхароў, 46 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IX|472|Radziowce, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] fiwzgettyuxdljv1rxzqbmdsjdakq6a 0 280971 5177728 4930363 2026-08-09T09:38:25Z JerzyKundrat 174 5177728 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сычавічы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Сы́чавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Syčavičy}}, {{lang-ru|Сычевичи}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI ст. як сяло ў Менскім ваяводстве [[ВКЛ]]. У 1503 годзе вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]] падараваў некалькі сялян гэтага сяла Радашковіцкаму касцёлу. У 1755 годзе ўласнасць мінскага ваяводы [[Антоні Тызенгаўз]]а, затым — Тышкевічаў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі, у Вілейскім павеце Мінскай губерні. У 1799 годзе 23 двары, 157 жыхароў. З 1843 годзе ў Віленскай губерні, дзяржаўная ўласнасць. У 1861 годзе ў вёсцы 108 рэвізскіх душ. У 1873 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. вёска Сыцэвічы (яна ж Сычэвічы), 59 двароў, 386 жыхароў, хлебазапасны магазін, млын, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 годзе 26 двароў 395 жыхароў. З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, належала да Радашковіцкай гміны [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага]], з 1927 г. [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага]] паветаў Віленскага ваяводства, 75 двароў, 443 жыхары. З 1939 года ў БССР. З 1940 года цэнтр [[Сычавіцкі сельсавет|Сычавіцкага сельсавета]]. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў вёсцы 93 двары, 509 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. У лютым 1943 г. акупанты сагналі ў хату П. Забаронка 86 жыхароў і спалілі іх, а таксама вёску, 16 вяскоўцаў вывезлі ў Германію на прымусовыя работы. 14 вяскоўцаў загінулі на фронце, 4 — у партызанскай барацьбе. Пасля вайны вёска аднавілася. У 1968 г. на магіле ахвяр, якіх загубілі карнікі, пастаўлены абеліск. У 1969 годзе ў вёсцы 125 двароў, 417 жыхароў. 20 студзеня 1973 года сельсавет перайменаваны ў Граніцкі. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікола Абрамчык]] (1903—1970) — Прэзідэнт [[Рада БНР|Рады БНР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 1k049616spunpo2nuvs9rzwt7bh0jdq 0 281082 5177791 4383033 2026-08-09T11:29:38Z JerzyKundrat 174 5177791 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сечкі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Палачанскі }} '''Се́чкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siečki}}, {{lang-ru|Сечки}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Палачанскі сельсавет|Палачанскага сельсавета]]. [[Сечкі (прыпыначны пункт)|Прыпыначны пункт]] на лініі [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]] — [[Ліда (станцыя)|Ліда]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Палачанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Палачанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сечкі| ]] bwkejtg62g6ht8fl0nchjku7rw7r5zb 0 281083 5177794 4851662 2026-08-09T11:30:55Z JerzyKundrat 174 5177794 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Схоліна |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Палачанскі }} '''Схо́ліна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Схо́ліны, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Scholina}}, {{lang-ru|Схолино}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Палачанскі сельсавет|Палачанскага сельсавета]]. Да 10 чэрвеня 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарадзілаўскі сельсавет|Гарадзілаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Палачанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Палачанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] o615ihlc76sqs2zgufk4dcb1le86hu9 0 281086 5177503 5177488 2026-08-08T12:21:34Z Actroix 172331 стыль, афармленне 5177503 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|232x232пкс|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] mfkvvazu5husgzjcga5lgwol5cj87bi 5177504 5177503 2026-08-08T12:22:37Z Actroix 172331 афармленне 5177504 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 6ww4gguh4w1la35rc9vh8q3d4n81zjl 5177513 5177504 2026-08-08T13:21:00Z Actroix 172331 афармленне 5177513 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 {{флагификация|Польша}} [[Польшча]] * 1920-1921 {{флагификация|Россия}} [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] * 1921-1945 {{флагификация|Польша}} [[Польшча]] * 1945-1991 {{флагификация|СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] * с 1991 {{флагификация|Беларусь}} [[Беларусь]] == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 5q5hemxe9azkscxyef9xi5bxz6syk26 5177516 5177513 2026-08-08T13:22:18Z Actroix 172331 афармленне 5177516 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 6ww4gguh4w1la35rc9vh8q3d4n81zjl 5177525 5177516 2026-08-08T14:02:06Z Actroix 172331 афармленне 5177525 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 {{państwo|POL|1918}} * {{państwo|RUS|1918}} * 1921-1945 {{państwo|POL|2RP}} * 1945-1991 {{państwo|SUN}}, Беларуская ССР * з 1991 {{państwo|BLR}} [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 8gbnpgb14t0de6szejxgd7hnb43ih9o 5177527 5177525 2026-08-08T14:04:19Z Actroix 172331 афармленне 5177527 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелов. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 3xhdfa3qjj3gik3dum7bbp38sqlp03p 5177528 5177527 2026-08-08T14:19:04Z Actroix 172331 афармленне 5177528 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] bb4kjocc1kvd4kxstezosa0a1x66mcr 5177529 5177528 2026-08-08T14:28:45Z Actroix 172331 5177529 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 {{флагификация|Польшча}}Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|253x253px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] ass2e99o0t1xt0r5dlak31tm0ok42rj 5177531 5177529 2026-08-08T14:35:57Z Actroix 172331 стыль, афармленне 5177531 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 8iga866qcrl2uss9fv9tf128nzonhcl 5177534 5177531 2026-08-08T14:55:07Z Actroix 172331 дапаўненне 5177534 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] m1xaxv8kxedepk08k2no7o3l3h65ydz 5177535 5177534 2026-08-08T15:00:29Z Actroix 172331 афармленне 5177535 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] fcayiz3eecsyebc7nwiyxwt7058wdt0 5177560 5177535 2026-08-08T17:58:05Z Actroix 172331 афармленне 5177560 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 9asmykafop1gdl8dq1r88nbobam6a4h 5177563 5177560 2026-08-08T18:14:12Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ 5177563 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] lw9zr9ntm4n0vsnnsy1wk5u9rpzxd8e 5177564 5177563 2026-08-08T18:16:19Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ арфаграфія 5177564 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] k04xm0jhptnlr0auxi8msu3vdrzs8tl 5177566 5177564 2026-08-08T18:17:41Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ стыль 5177566 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] r785t5894h1wex6ecnvroe6rpc5oend 5177568 5177566 2026-08-08T18:22:52Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ стыль, афармленне 5177568 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1945 Польшча * 1945-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 54v9ppr4qi6wum91l9it99yw9z0nglw 5177569 5177568 2026-08-08T18:24:57Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ стыль 5177569 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1945 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1945-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] ku4cf6w05lkww6rdbfjxo6n4xrhitup 5177571 5177569 2026-08-08T18:27:25Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ афармленне 5177571 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 Расійская Імперыя * 1917 Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1945 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1945-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] smq4p5wt77r7a2olefscr0yaj0aaa7v 5177574 5177571 2026-08-08T18:40:00Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ афармленне 5177574 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1945 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1945-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] avt464tvdpr04ygg70tccr6y0047trk 5177575 5177574 2026-08-08T18:45:30Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ арфаграфія 5177575 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 ССРБ, ЛітБел * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] rddd04horzt7f7ske0dijme86kpgs7z 5177577 5177575 2026-08-08T18:51:40Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ афармленне 5177577 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1919 [[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|border|22px]] ССРБ, Літoўска-Беларуская ССР * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] cmfg1mhz1i0xdvhxsb1xaims75uaibu 5177583 5177577 2026-08-08T19:13:29Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ афармленне 5177583 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag RSFSR 1918.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг РСФСР (1918-1954)]]<noinclude> РСФСР * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 1taj90mxty5xhz5o6br2ozftzqpoq1n 5177585 5177583 2026-08-08T19:17:01Z Actroix 172331 /* Адміністрацыйная прыналежнасць */ стыль 5177585 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было старое відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', якое ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імені<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>''.'' Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з чалавекам, які меў службу ў вёсцы Вазгелы маёнтка [[Дзякшняны|Дзякшнян]] у 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска называлася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] q81gnb9gyciu6hp8rkf09d9twojuo2v 5177651 5177585 2026-08-09T07:10:19Z M.L.Bot 261 /* Назва */ аф., ст. 5177651 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач з вёскай ёсць чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на маршруце Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] dsyko0t0wmbj2joha90okn4ku7inss7 5177652 5177651 2026-08-09T07:11:28Z M.L.Bot 261 5177652 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 176 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011425 }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач вёскі чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|292x292px|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == У СМІ == Вёска Вазгелы сустракаецца ў Маладзечанскай газеце<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mgazeta.by/20260803/zhitel-derevni-vazgely-molodechnenskogo-rajona-podelilsya-novostyami/|title=Житель деревни Вазгелы Молодечненского района поделился новостями|last=Limerencefox.com|website=Редакция газеты «Маладзечанская газета»|date=2026-08-03|access-date=2026-08-08|last2=Желубовская|first2=Татьяна}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] ceardwgdx2xiwumgob06um0qplu55xb 5177653 5177652 2026-08-09T07:13:52Z JerzyKundrat 174 5177653 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач вёскі чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск - Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569-1793 [[File:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793-1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[File:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1919-1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920-1921 [[File:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1921-1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939-1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] cwib9urdfaj7vs5aq2dlgasb91nfzxn 5177656 5177653 2026-08-09T07:18:53Z JerzyKundrat 174 5177656 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. Побач вёскі чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна.<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref> == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] == Адміністрацыйная прыналежнасць == * 1569—1793 [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|{{{1|22px}}}|Флаг Речи Посполитой]] Рэч Паспалітая * 1793—1917 [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Российской империи|class=noviewer]]<noinclude> Расійская імперыя * 1917 [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}|Временного правительства|class=noviewer]]<noinclude> Часовы ўрад * 1918 [[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1919—1920 [[Файл:Flag of Poland (1919–1928).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1919—1928)]] Польшча * 1920—1921 [[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> ССРБ * 1921—1939 [[Файл:Flag of Poland (1928-1980).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Польши (1928—1980)]]<noinclude> Польшча * 1939—1991 [[Файл:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Белорусской ССР]]<noinclude> СССР, Беларуская ССР * з 1991 [[Файл:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларусі]]<noinclude> Беларусь == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] q7gjie25i9e1zmkj2fpv60tg49qw61t 5177661 5177656 2026-08-09T07:43:11Z JerzyKundrat 174 5177661 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы|Аляхновічі]]. У вёсцы размешчана чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядомы з XVI ст. як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] і ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 г. 13 двароў, 37 жыхароў мужчынскага полу, 4 службы, з якіх адну меў Пётр Вазгелаў, 2 належалі розным асобам і яшчэ, адну мелі 8 баяр. У 1770 г. 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 04uaaxcykzpkbu11fht0e5uyzo1e61q 5177664 5177661 2026-08-09T07:46:17Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5177664 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}, {{lang-ru|Вазгелы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы]]. У вёсцы размешчана чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядомы з XVI ст. як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] і ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 г. 13 двароў, 37 жыхароў мужчынскага полу, 4 службы, з якіх адну меў Пётр Вазгелаў, 2 належалі розным асобам і яшчэ, адну мелі 8 баяр. У 1770 г. 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] nehs0lbvd1r6qx1tjy374tdymg5sapm 5177668 5177664 2026-08-09T07:51:27Z JerzyKundrat 174 5177668 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы]]. У вёсцы размешчана чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядомы з XVI ст. як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] і ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 г. 13 двароў, 37 жыхароў мужчынскага полу, 4 службы, з якіх адну меў Пётр Вазгелаў, 2 належалі розным асобам і яшчэ, адну мелі 8 баяр. У 1770 г. 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 7nv0x8efr9cfiuj6mxc9251s20efr8a 5177671 5177668 2026-08-09T08:05:59Z Actroix 172331 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177671 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы]]. У вёсцы размешчана чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядомы з XVI ст. як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] і ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 г. 13 двароў, 37 жыхароў мужчынскага полу, 4 службы, з якіх адну меў Пётр Вазгелаў, 2 належалі розным асобам і яшчэ, адну мелі 8 баяр. У 1770 г. 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У цяперашні час 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] fjkotfci4wswbveewl78f8158iwztbb 5177677 5177671 2026-08-09T08:14:35Z Actroix 172331 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177677 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Фотаздымак з вёскі Вазгелы]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач з вёскамі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і з аграгарадком [[Аляхновічы]]. У вёсцы размешчана чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. Аднак ёсць версія, што назва вёскі пайшла ад прозвішча Вазкгелоў. Адным з тых, хто меў службу ў Вазгелах маёнтка [[Дзякшняны]] ў 1595 годзе, быў Пётр Рыгоравіч Вазкгелоў. Тады вёска звалася Вазкгело<ref>{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/resources/inventari-imenij-starinki-i-deksnjany-za-1594-god-i-imenija-deksnjany-za-1595-god.31/|title=Инвентари имений Старинки и Дексняны за 1594 год и имения Дексняны за 1595 год. {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядомы з XVI ст. як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] і ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 г. 13 двароў, 37 жыхароў мужчынскага полу, 4 службы, з якіх адну меў Пётр Вазгелаў, 2 належалі розным асобам і яшчэ, адну мелі 8 баяр. У 1770 г. 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] lp1fxwagf5283cq94siz6ly9ox2qvjw 5177679 5177677 2026-08-09T08:22:05Z M.L.Bot 261 /* Назва */ перапісаў як яно на праўдзе ў крыніцы 5177679 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 54skssoxpwaefldap45e742pghewdfv 5177686 5177679 2026-08-09T08:41:53Z Actroix 172331 стыль 5177686 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. [[Файл:Photo Vazgely 2.jpg|міні|326x326пкс]] З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). [[Файл:Photo Vazgely 3.jpg|міні|328x328пкс]] З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 2sw55kxu9ywqn8jbadtkxnybyd76d6o 5177689 5177686 2026-08-09T08:51:17Z Actroix 172331 /* Насельніцтва */ дапаўненне 5177689 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |насельніцтва=87 (2019 год)}} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. [[Файл:Photo Vazgely 2.jpg|міні|326x326пкс]] З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). [[Файл:Photo Vazgely 3.jpg|міні|328x328пкс]] З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 57rtkef3wntjimum47u4ae1tve7m888 5177691 5177689 2026-08-09T08:54:27Z Actroix 172331 /* Насельніцтва */ дапаўненне 5177691 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |насельніцтва=87 (2019 год)}} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. [[Файл:Photo Vazgely 2.jpg|міні|326x326пкс]] З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). [[Файл:Photo Vazgely 3.jpg|міні|328x328пкс]] З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |+ !Год !Колькасць |- |1999 |96 |- |2009 |126 |- |2019 |87 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 6gyqcmbynci4m2qxpzbrdrvfzg6o6ii 5177693 5177691 2026-08-09T08:59:25Z Actroix 172331 стыль 5177693 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |насельніцтва=87 (2019 год)}} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. [[Файл:Photo_Vazgely_2.jpg|справа|frameless|335x335пкс]] З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). [[Файл:Photo Vazgely 3.jpg|335x335px|справа|frameless]] З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |+ !Год !Колькасць |- |1999 |96 |- |2009 |126 |- |2019 |87 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 2dkqehnkvx5vxzwnro1dfoans1v50f7 5177694 5177693 2026-08-09T09:00:53Z JerzyKundrat 174 5177694 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. [[Файл:Photo_Vazgely_2.jpg|справа|frameless|335x335пкс]] З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). [[Файл:Photo Vazgely 3.jpg|335x335px|справа|frameless]] З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] mb90hu1yly1trpxzt93nxrj0ufd86h2 5177695 5177694 2026-08-09T09:02:43Z JerzyKundrat 174 спам, дастаткова ў катэгорыі ў commons 5177695 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двара, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 54skssoxpwaefldap45e742pghewdfv 5177711 5177695 2026-08-09T09:16:09Z JerzyKundrat 174 82 дварЫ 5177711 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] pb1x58ppidbscdl5g63jfpbcpqi5sjy 5177722 5177711 2026-08-09T09:23:39Z Actroix 172331 афармленне 5177722 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |краіна = [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларуси]]<noinclude> Беларусь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] tt9vwm0hhzb91v9kh408kg27twvqaf2 5177725 5177722 2026-08-09T09:27:56Z Actroix 172331 афармленне 5177725 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |выява = Vazhiely_(1).jpg |подпіс = |краіна = [[File:Flag of Belarus.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Беларуси]]<noinclude> Беларусь |вобласць = [[File:флаг|Минская область|border|{{{1|22px}}}]] |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 93bhkjt7ygkiogbujh6mnzn793zcwas 5177726 5177725 2026-08-09T09:30:23Z M.L.Bot 261 не трэба ў картку дадаваць тое, што цягнецца з Вікіданых 5177726 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] irhbjckrvdr1iuvmfisi20megvig4i3 5177754 5177726 2026-08-09T10:16:06Z Actroix 172331 дапаўненне, стыль 5177754 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Герб == Герб вёскі Вазгелы зроблены па дадзеных, хто правіў і кім працавалі жыхары. Герб прадстаўлены ў выглядзе шчыта. Чырвоны фон і залатая царкоўная харугва з трыма канцамі, над якой размешчаны залаты крыж, з'яўляецца сімвалам герба [[Валадковічы|Валадковічаў]] [[Радван (герб)|Радван]]. Жоўты фон азначае, што жыхары працавалі на пагорыстых палях, і кола пазначае, што народ быў працавітым і што праз вёску праходзілі валокі. [[Файл:Герб Вазгелы.png|злева|frameless|190x190пкс]] == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] o7j1tdanlj7lr48kmm2fc6awd1qfgne 5177759 5177754 2026-08-09T10:36:33Z JerzyKundrat 174 /* Герб */ вынік арыгінальнага даследавання 5177759 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] irhbjckrvdr1iuvmfisi20megvig4i3 5177768 5177759 2026-08-09T10:52:49Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5177768 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 г. 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць Валадзьковіча. У 1861 г. 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 г. вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 г. 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 г. 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] kcqogypz6ro4hhuryf7fp2c3e65jvjo 0 281087 5177753 4930311 2026-08-09T10:05:40Z JerzyKundrat 174 5177753 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вайтэлі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі |тэлефонны код=+375 176}} '''Вайтэ́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vajteli}}, {{lang-ru|Войтели}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 43 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 35 км ад [[Мінск]]а, 2 км ад чыг. ст. [[Аляхновічы (станцыя)|Аляхновічы]] на лініі Маладзечна—Мінск. == Гісторыя == У XVIII ст. вёска вядома ў складзе аднайменнага маёнтка ў Мінскім ваяводстве [[ВКЛ]]. У 1771 г. маёнтак і вёска, 2 двары, бровар, карчма, фальварак, уласнасць І. Ліхадзіеўскага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 г. вёска, 5 двароў, 28 сялянскіх душ, уласнасць Ю. Бальзюкевіча. У 1846 г. вёска і фальварак уваходзілі ў маёнтак Залеве, уласнасць памешчыка Копцкага. Кожны сялянскі двор меў 15 дзесяцін зямлі, якую апрацоўвалі парай валоў і сахой. Бытавалі розныя промыслы: збор ягад, грыбоў, ткацтва і інш. У 1861 г. вёска ў складзе аднайменнага маёнтка, у 1870 г. маёнтак — уласнасць памешчыцы Ляцкай, у Краснасельскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні. У 1897 г. вёска (8 двароў, 43 жыхары), фальварак (1 двор, 18 жыхароў) і ўрочышча (1 двор, 7 жыхароў). У пачатку ХХ ст. вёска ўяўляла сабой невялікае паселішча. У 1909 г. 9 двароў, 46 жыхароў. Побач з вёскай знаходзіўся фальварак, 1 двор, 8 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. акупіравана войскамі Германіі. З студзеня 1919 года ў БССР. З ліпеня 1919 г. да ліпеня 1920 г. і з кастрычніка 1920 г. тэрыторыя занята польскімі войскамі. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], з 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], [[Краснае (гміна)|гміне Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 чэрвеня 2023 |archive-date=27 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |url-status=dead }}</ref>. З верасня 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 г. ў Валодзькаўскім сельсавеце [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 г. да пачатку ліпеня 1944 г. акупіраваны нацыстамі. З 20 верасня 1944 г. ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 г. ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. З 31 сакавіка 1976 г. ў Радашковіцкім сельсавеце. == Насельніцтва == * 1866 год — 15 жыхароў, 2 двары<ref>http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/765</ref>. * 1921 год — 61 жыхар, 10 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>. * 1931 год — 77 жыхароў, 12 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. * 1969 год — 284 жыхары. * 2001 год — 55 жыхароў, 23 гаспадаркі. * 2010 год — 48 жыхароў, 21 гаспадарка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XIII|765|Wojtele, wieś, powiat wilejski}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] rwsilm51pgsm4b7to6bjlw1ehv67y6g 0 281088 5177752 4930314 2026-08-09T10:05:04Z JerzyKundrat 174 5177752 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Валодзькі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Валодзькі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Вало́дзькі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valodźki}}, {{lang-ru|Володьки}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. У 1940—1976 гадах цэнтр [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] fzlrparz07li6jhfwu5b1goewy6ryhe 0 281091 5177690 5052751 2026-08-09T08:52:48Z JerzyKundrat 174 5177690 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дзякшняны |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Дзякшня́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дзікшня́ны, Дзекшня́ны'''</ref> ({{lang-be-trans|Dziakšniany}}, {{lang-ru|Декшняны}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 36 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 42 км ад [[Мінск]]а, 6 км ад чыг. ст. [[Аляхновічы (станцыя)|Аляхновічы]] на лініі Мінск—Маладзечна, на р. [[Чарняўка (прыток Рыбчанкі)]]. == Назва == Ёсць літоўскае прозвішча ''Dekšnys''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 481.</ref>. == Гісторыя == У 2-й пал. XVI ст. маёнтак, уласнасць князёў Вішнявецкіх, у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[ВКЛ]]. У 1595 годзе князь Міхайла Вішнявецкі разам з братам Юрыем прадаў маёнтак князю [[Фёдар Друцкі-Горскі|Фёдару Друцкаму-Горскаму]]. У склад маёнтка ўваходзілі 8 вёсак. Меліся пякарня, лазня, бровар з саладоўняй, стаў з млыном, 2 сажалкі. У 1-й пал. XVII ст. мястэчка. У 1646 г. 8 двароў, 4 валокі зямлі. Побач размяшчаўся фальварак (10 двароў). У 1784 годзе ўласнасць Глушынскага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. З канца XVIII ст. у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай, з 1842 г. Віленскай губерняў. У 1861 годзе ў склад маёнтка ўваходзілі 5 вёсак. У 1873 годзе маёнтак належаў Валадзьковічу. Меўся вадзяны млын. У пач. XX ст. маёнтак у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета. У 1904 годзе ўласнасць Валадзьковіча, які меў тут 1616 дзесяцін зямлі. З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі, у Радашковіцкай гміне [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 года Віленскага ваяводства. З 1939 г. ў БССР, знаходзілася ў [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 г. акупіраваны нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2002 годзе 75 гаспадарак. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Дзякшняны. Гаспадарчыя пабудовы (05).jpg|міні|Гаспадарчыя пабудовы сядзібы]] * [[Сядзіба Валадковічаў (Дзякшняны)|Сядзіба Валадковічаў]] (XIX — пач. XX стст.) == Вядомыя асобы == * [[Вячаслаў Іосіфавіч Дашкевіч]] (нар. 1941) — беларускі паэт. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/dzyakshnyany.html radzima.org] * {{ГБ|http://globustut.by/dekshnyany/index.htm}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 0t0ciw2rkbghpjincwv67j7uklkn7lm 0 281092 5177749 4930326 2026-08-09T10:01:22Z JerzyKundrat 174 5177749 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Залессе |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Зале́ссе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''За́лессе'''</ref> ({{lang-be-trans|Zaliessie}}, {{lang-ru|Залесье}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] fiwn2l89b44yk1j77huxx835qiyeyfa 0 281093 5177739 5052778 2026-08-09T09:50:46Z JerzyKundrat 174 5177739 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мігаўка |выява = Mihaŭka.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Мі́гаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mihaŭka}}, {{lang-ru|Миговка}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Назва == Ёсць літоўскія прозвішчы ''Migis, Migys, Migonis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 225.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 8oeb768vzelmfi2diii7lyjucwced74 0 281094 5177737 4930356 2026-08-09T09:48:33Z JerzyKundrat 174 5177737 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Повязынь |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''По́вязынь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''По́вязань, По́вязыні, мн.. По́вязані, мн.. Павяза́нь'''</ref> ({{lang-be-trans|Poviazyń}}, {{lang-ru|Повязынь}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Тодар Куніцкі]] (1899—1985) — адзін з заснавальнікаў [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] і [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 10cdr724pr2t0qfk6ll2am7ghr3w9la 0 281096 5177736 4930358 2026-08-09T09:47:34Z JerzyKundrat 174 5177736 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пралескі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Прале́скі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pralieski}}, {{lang-ru|Пралески}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. [[Пралескі (прыпыначны пункт)|Прыпыначны пункт]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Пралескі| ]] p2tasox71321fordt5325c51uhux7ua 0 281097 5177733 4930359 2026-08-09T09:44:33Z JerzyKundrat 174 5177733 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Путнікі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Пу́тнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Putniki}}, {{lang-ru|Путники}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] g4ypv45d45yi1u48rxkfpmf2iq6ilg0 0 281098 5177730 4930362 2026-08-09T09:41:22Z JerzyKundrat 174 5177730 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Раманы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Раманы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Рама́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ramany}}, {{lang-ru|Романы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. [[Раманы (прыпыначны пункт)|Прыпыначны пункт]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Раманы (Маладзечанскі раён)| ]] p9pivjql4wmrhv5k8coif8kuplyzeqs 0 281100 5177717 4930368 2026-08-09T09:20:47Z JerzyKundrat 174 5177717 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шалухі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шалухі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Шалу́хі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шалухі́'''</ref> ({{lang-be-trans|Šaluchi}}, {{lang-ru|Шелухи}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Уваходзіла ў склад [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Расійскай імперыі. З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.</ref>. У 1921 годзе — 73 жыхары, 11 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.</ref>, у 1931 годзе — 76 жыхароў, 13 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28</ref>. З 1939 года ў [[БССР]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] t0grx2f9wns7bmxsxmsa6vn6wj34eiz 0 281101 5177718 5003570 2026-08-09T09:22:19Z JerzyKundrat 174 5177718 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шэметаўшчына |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Шэ́метаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шамято́ўшчына'''</ref> ({{lang-be-trans|Šemietaŭščyna}}, {{lang-ru|Шеметовщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == У вёсцы пры капліцы пахаваны мінскі губернатар [[Казімір Сулістроўскі]] (1778—1818) і яго маці Антаніна з Аскеркаў (пам. каля 1830). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] r0t362qmucsy9rf1ueckai03b2hbtpz 0 281146 5177786 4930471 2026-08-09T11:14:07Z JerzyKundrat 174 5177786 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Баяры, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Баяры |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Бая́ры'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bajary}}, {{lang-ru|Бояры}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Вёска мае толькі адну вуліцу. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] gmyf17lqxujcp4ovysgze8pw8v8h3tj 0 281147 5177785 4930472 2026-08-09T11:13:35Z JerzyKundrat 174 5177785 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бушавіца |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Бушаві́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bušavica}}, {{lang-ru|Бушевица}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вялікасельскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Вялікасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 2vfbf9fan0kk9qatzngy993qp2unnvl 0 281148 5177784 4926035 2026-08-09T11:12:40Z JerzyKundrat 174 5177784 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вытрапаўшчына |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Вы́трапаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vytrapaŭščyna}}, {{lang-ru|Вытроповщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хажэўскі сельсавет|Хажэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] n93bzr87e8aw82zriov04r43f9k8bza 0 281152 5177769 4930476 2026-08-09T10:55:32Z JerzyKundrat 174 5177769 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дамашы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дамашы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Дамашы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Damašy}}, {{lang-ru|Домаши}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі]] (1936—1994) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, фалькларыст, літаратуразнавец. * [[Рыгор Семашкевіч]] (1945—1982) — беларускі пісьменнік і літаратуразнавец. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] a69o1t3gsardh8xhsme64zpd73ji0nn 0 281153 5177782 4930477 2026-08-09T11:12:02Z JerzyKundrat 174 5177782 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Забалацце}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Забалацце |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''За́балацце'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabalaccie}}, {{lang-ru|Заболотье}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] na66to8dht6prp2x7gsx2iewrqn4iqk 0 281155 5177781 4930483 2026-08-09T11:11:17Z JerzyKundrat 174 5177781 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каледзіно |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Каледзіно́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaliedzino}}, {{lang-ru|Коледино}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хажэўскі сельсавет|Хажэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Ганько]] (нар. 1918) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, рэдактар, кіраўнік [[СБМ|Саюза беларускай моладзі]] * [[Мікола Ганько]] (1924—1999) — беларускі грамадскі дзеяч у Канадзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Каледзіно| ]] ju60yzwmvla5vsars25lvxnerkzvyu0 5177790 5177781 2026-08-09T11:26:58Z JerzyKundrat 174 5177790 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каледзіно |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Каледзіно́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaliedzino}}, {{lang-ru|Коледино}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 1 км на поўдзень ад [[Маладзечна]]. За 0,8 км на паўночны ўсход ад вёскі размешчана станцыя [[Каледзіно (станцыя)|Каледзіно]] на лініі [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]] — [[Ліда (станцыя)|Ліда]]. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядома з XVI ст. У 1708 г. вёска, 22 двары, маёнтак — уласнасць пана Х. Торскага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1799 г. 31 двор, 218 жыхароў, маёнтак С. Прушынскага. У XIX ст. маёнтак у Лебедзеўскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1897 годзе ў маёнтку 22 жыхары, у 1904 г. маёмасць памешчыцы Сіцінскай, якая мела тут 606 дзесяцін зямлі. З 1921 года вёска ў складзе Польскай Рэспублікі, належала да Лебедзеўскай гміны [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства. Непадалёку размяшчалася калонія, 9 двароў, 52 жыхары. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Насілаўскі сельсавет|Насілаўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хажэўскі сельсавет|Хажэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>, затым у Цюрлёўскім сельсавеце, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхась Ганько]] (нар. 1918) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, рэдактар, кіраўнік [[СБМ|Саюза беларускай моладзі]] * [[Мікола Ганько]] (1924—1999) — беларускі грамадскі дзеяч у Канадзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Каледзіно| ]] 9wgvd9yp9ma4qdtpwt69qumsad5uk2e 0 281156 5177780 4930485 2026-08-09T11:10:11Z JerzyKundrat 174 5177780 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Куклаўшчына |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Ку́клаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kuklaŭščyna}}, {{lang-ru|Кукловщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хажэўскі сельсавет|Хажэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 8j71flhii7zed43arf8yo3sphpxerkq 0 281157 5177778 4930487 2026-08-09T11:09:37Z JerzyKundrat 174 5177778 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лешна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лешна |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Ле́шна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ле́шня'''</ref> ({{lang-be-trans|Liešna}}, {{lang-ru|Лешно}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Рэшткі сядзібы Саковічаў * [[Крыніца Лешна]]  — гідралагічны помнік прыроды мясцовага значэння == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/leshno/index.htm}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лешна (Маладзечанскі раён)| ]] 10ic8ab6ia0fv7gx6gwinkzm1aojb39 0 281159 5177777 4930488 2026-08-09T11:08:32Z JerzyKundrat 174 5177777 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мянюткі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Мяню́ткі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mianiutki}}, {{lang-ru|Менютки}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хажэўскі сельсавет|Хажэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Капліца Мянюткі.jpg|міні|злева|347x347пкс|Прыдарожная капліца]] * Прыдарожная капліца == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] je51zuzzhw8irws4rrvvx2q8hy90cal 0 281160 5177776 5059443 2026-08-09T11:04:17Z JerzyKundrat 174 5177776 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Насілава |выява = Спаса-Праабражэнская царква (Насілава) 02.jpg |подпіс = [[Спаса-Праабражэнская царква (Насілава)|Спаса-Праабражэнская царква]] |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Насі́лава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nasilava}}, {{lang-ru|Носилово}}) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 3 км на захад ад [[Маладзечна]], за 76 км ад Мінска<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Насілава вытворная ад прозвішча Насілаў (параўн. прозвішчы Носка і Насовіч, ад якіх назвы вёсак Носкі і Насовічы)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 261.</ref>. {{няма АК 2|З асновай ''Nas-'' таксама адыменны тапонім [[Насейкі]] з балцка-літоўскім утваральнікам -''eik''-. Утваральнік -''il''- як у літоўскіх прозвішчах ''Kasiliūnas, Masilaitis'' (з асновамі ''Kas-, Mas-'').|21|11|2025}} == Гісторыя == Згадваецца ў 1674 годзе як вёска Насілава ці, інакш, Рудое Сяло ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 6.</ref>. У 1940—1958 гадах цэнтр [[Насілаўскі сельсавет|Насілаўскага сельсавета]]. У 2000 годзе 702 двары<ref name="БЭ11" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гістарычныя і памятныя мясціны == * Помнік землякам, савецкім воінам і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанам]], загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. * [[Гарадзішча]] культуры [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]] I—XVII ст. * [[Спаса-Праабражэнская царква (Насілава)|Спаса-Праабражэнская царква]] (2006) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Насілава}} — С. 198. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=6|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * Ліст карты N-35-66. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1983 г.{{Ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Насілава| ]] 0la1uc5ztsdtlb5rn3phjlpcjdote0v 0 281162 5177775 5077092 2026-08-09T11:01:58Z JerzyKundrat 174 5177775 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сакі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сакі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Сакі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Saki}}, {{lang-ru|Саки}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Якаўлевіч Бягун]] (1929—1989) — мінскі журналіст, публіцыст, які займаўся антысіянісцкай і антысеміцкай прапагандай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 7uucq8439pdef0kkmi9bu8te5scc32n 0 281163 5177773 5076970 2026-08-09T11:01:07Z JerzyKundrat 174 5177773 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цівідаўка |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Ціві́даўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Cividaŭka}}, {{lang-ru|Тивидовка}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вялікасельскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Вялікасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Назва == З-пад Вільні было старое прозвішча Цівід<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-KC3J?i=550&cat=1506928</ref>. Сярод асноў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнаў былі асновы ''Ti-, Vyd-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 149, 160.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] lrf3ldp0clj5ygoqs7fagm2flk2kmg4 0 281164 5177771 5128105 2026-08-09T10:58:50Z JerzyKundrat 174 5177771 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цюрлі |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Цюрлі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciurli}}, {{lang-ru|Тюрли}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 3 км на паўднёвы захад ад [[Маладзечна]], за 76 км ад Мінска<ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17|||189}}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назвы вёскі Цюрлі дыялектная мянушка ў значэнні «прасцяк, наіўны чалавек»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 381.</ref>. Літоўскае ковенскае прозвішча ''Ciurlis'' (Цюрліс) звязваюць з ''Čiurlys'' (Чюрліс), якое мяркуецца мянушкавым, ад ''čiurlys'' "стрыж"<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 397, 435.</ref>. == Гісторыя == Да 12 чэрвеня 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Хажэўскі сельсавет|Хажэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. У 2003 годзе 277 двароў<ref name="bel17" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel17" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||189}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=10|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] pf6xbg7euitylvz9gytnxvudox2oeg6 0 281165 5177772 4930492 2026-08-09T11:00:15Z JerzyKundrat 174 5177772 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цюрлі Сакаўскія |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Цюрлёўскі }} '''Цюрлі́ Са́каўскія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciurli Sakaŭskija}}, {{lang-ru|Тюрли Саковские}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цюрлёўскі сельсавет|Цюрлёўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цюрлёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цюрлёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] 2odtkre5iqjdwd8ihuufupthk74p27i 0 283494 5177547 4416107 2026-08-08T16:07:34Z Maaqqw 132395 /* */ 5177547 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Валаты |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 56|lat_sec = 01 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 41|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Ісернскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны =Кутні |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014046 }} '''Валаты́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valaty}}, {{lang-ru|Волоты}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ісернскі сельсавет|Ісернскага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Казловіцкі сельсавет (Слуцкі раён)|Казловіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ісернскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ісернскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] frpdigsjz6wr0yqn3coxt504p0h8ang 0 283662 5177593 5152149 2026-08-08T19:56:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177593 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Забалоцце}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Забалоцце |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет2 = Забалоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Забало́цце'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabaloccie}}, {{lang-ru|Заболотье}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0031538&q_id=6125636|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 2 февраля 2010 года № 170 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[File:Забалоцце. Смалявіцкі раён (01).jpg|203x203px|міні|злева]]Аграгарадок знаходзіцца за 5 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Смалявічы]], за 36 км ад [[Мінск]]а{{sfn|БелЭн|1998}}. == Насельніцтва == * 1997 год — 763 жыхары, 262 двары{{sfn|БелЭн|1998}}. * 2000 год — 895 жыхароў, 303 двары * 2001 год — 921 жыхар, 314 двароў * 2003 год — 989 жыхароў, 353 двары * 2004 год — 1 094 жыхары, 370 двароў * 2005 год — 1 137 жыхароў, 385 двароў * 2006 год — 987 жыхароў, 332 двары == Славутасці == * [[Свята-Георгіеўская царква (Забалоцце)|Свята-Георгіеўская царква]] (1907 г.) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||486}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=15|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Забалоцце (Забалоцкі сельсавет)| ]] npwqmpxw2zk1o7yk81gkkwyuhednudq 0 284652 5177539 5160078 2026-08-08T15:19:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177539 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = Picea omorika Łazienki 02.jpg | image title = Picea omorika | image descr = Агульны выгляд расліны | parent = Picea | rang = Від | latin = Picea omorika | author = ([[Pančić]]) [[Purk.]], 1877 | syn = * {{btname|Pinus omorika|[[Pančić]]}}{{basionym}} * {{btname|Abies omorika|([[Pancic]]) [[Nyman]]}} | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = vu | wikispecies = Picea omorika | commons = Picea omorika | iucn = 30313 | grin = 28318 }} '''Елка сербская'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|97}}</ref><ref>Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя. Т. 2. С. 262.</ref> (''Picea omorika'') — рэдкі ў дзікай прыродзе [[Біялагічны від|від]] [[дрэва|дрэў]] [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Елка|Picea}} сямейства {{bt-bellat||Pinaceae}}. Адна з самых распаўсюджаных у культуры елак. == Адкрыццё і назва == Для навуковай супольнасці елка сербская была адкрыта ў 1875 годзе<ref>Часта паказваецца год адкрыцця 1877, аднак гэта няправільна, што пацвярджаецца, напрыклад, {{cite web|url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=263171-1&back_page=%2Fipni%2FeditSimplePlantNameSearch.do%3Ffind_wholeName%3DPinus%2Bomorika%26output_format%3Dnormal|title=Pinaceae Pinus omorika Pančić|work=The International Plant Names Index|accessdate=2012-04-22|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104135757/http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=263171-1|archivedate=4 лістапада 2021|url-status=dead}}.</ref> на гары {{нп3|Тара, нацыянальны парк|Тара|ru|Тара (национальный парк)}} недалёка ад вёскі {{нп3|Вёска Заавіне|Заавіне|sr|Заовине}} сербскім батанікам [[Ёсіф Панчыч|Ёсіфам Панчычам]]<ref name="Farjon">Farjon, A. (1990). Pinaceae. Drawings and Descriptions of the Genera. Koeltz Scientific Books ISBN 3-87429-298-3</ref><ref name="Крюссман">{{кніга |аўтар = Крюссман Г. |загаловак = Хвойные породы |арыгінал = |спасылка = http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/krjussman1986_hvojnye.djvu |адказны = Пер. с нем |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Лесная промышленность |год = 1986 |старонкі = 164—165 |старонак = 256 |серыя = |isbn = 3-489-60222-6 |тыраж = 7500 }}</ref>. Відавы эпітэт лацінскай назвы (''omorika'') ўзяты з сербскай мовы, дзе «''оморика''» — назва толькі гэтага віду елкі (астатнія называюцца «''смрча''»). Такім чынам, лацінскую назву гэтага віду можна перавесці як «Елка — сербская елка». У Сербіі гэты від таксама называюць {{lang-sr|Панчићева оморика}} («елка Панчыча»), у гонар першаадкрывальніка расліны. == Батанічнае апісанне == Гэта сярэдняга памеру [[Вечназялёныя расліны|вечназялёнае]] дрэва вышынёй 20-35 метраў, у выключных выпадках да 40 метраў вышынёй, з дыяметрам ствала да 1 метра<ref name="Farjon" />. Крона вузкапірамідальная, амаль калонападобная; сукі адносна кароткія, адлеглыя адзін ад аднаго і прыўзнятыя<ref name="Крюссман" />. Парасткі жаўтлява-карычневыя, і густа апушаныя. [[Хваінкі]] 10-20 мм даўжынёй, сціснутыя ў папярочным перасеку, а таксама сіне-зялёныя зверху і бела-блакітныя ніжэй<ref name="Farjon" />. Паводле іншай крыніцы, іголкі 8-18 мм даўжынёй і 2 мм шырынёй, сціснутыя, з абодвух бакоў кілеватыя, знізу з двума белымі шырокімі вусцейкавымі каналамі, зверху бліскучыя, цёмна-зялёныя<ref name="Крюссман" />. [[Шышкі]] 4-7 см даўжынёй, верацёнападобныя, цёмна-пурпуровыя (часам амаль чорныя) калі маладыя, пасля паспявання — цёмна-карычневага колеру<ref name="Farjon" />. Па іншых дадзеных, шышкі яйкападобна-даўгаватыя, 3-6 см даўжынёй, бліскучыя, карычневыя, шматлікія ўжо на маладых раслінах. Лускавінкі закругленыя, слабазубчастыя<ref name="Крюссман" />. == Распаўсюджанне == [[Эндэмік]] даліны ракі [[Дрына]] ў Заходняй [[Сербія|Сербіі]] і Усходняй [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] паблізу [[Вішаград|Вішаградзе]]. Яна расце толькі ў невялікім раёне плошчай каля 60 га, на вышынях паміж 800—1600 метрамі над узроўнем мора. == Прымяненне і культываванне == {{Біяфота|Picea omorika twigs and cones.JPG|right|[[Парастак|Парасткі]] і [[Шышка|шышкі]]|color=lightgreen}} {{Біяфота|Picea omorika PAN.jpg|right|''Picea omorika'' (шыракакеглевая форма)|color=lightgreen}} Па-за яе натуральнага арэала, ''Picea omorika'' мае вялікае значэнне ў садоўніцтве, як дэкаратыўнае дрэва ў вялікіх садках, у паўночнай Еўропе і Паўночнай Амерыцы цэніцца за вельмі прывабную форму кроны і здольнасць да росту на розных глебах, уключаючы шчолачныя, гліны, кіслотныя і пясчаныя глебы, хоць аддае перавагу вільготным суглінкам. Акрамя таго, вырошчваецца ў невялікіх колькасцях у лясной гаспадарцы для навагодніх елак, вытворчасці драўніны і паперы, асабліва ў паўночнай Еўропе, хоць яе павольны рост робіць яе менш важнай, чым {{bt-bellat||Picea sitchensis}} або {{bt-bellat|елка еўрапейская|Picea abies}}. З-за абмежаванага арэала, яна не з’яўляецца асноўнай крыніцай харчавання для жывой прыроды, але яна забяспечвае прыкрыццё для птушак і дробных млекакормячых. Да ледніковых перыядаў плейстацэну, яна была распаўсюджаная на большай частцы Еўропы<ref name="Farjon" />. Зімаўстойлівая. Адносна дыма- і газаўстойлівая. Непатрабавальная да глебавых і кліматычных умоў. === Сарты === У культуры распаўсюджаныя тыповая дзідападобная (высакагорная) форма, шырокакеглепадобная і розныя карлікавыя формы: * ''''Aurea'''' — ігліца прыгожая, жоўтая на працягу доўгага часу. У астатнім падобная на намінальную форму<ref name="Крюссман" />. * ''''Borealis'''' — высокая форма. У 21 год вышыня 8,7 м, дыяметр ствала 13/18 см. Штогадовы прырост 12 см<ref name="flower">[http://flower.onego.ru/conifer/picea.html Елка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904022947/http://flower.onego.ru/conifer/picea.html |date=4 верасня 2011 }} на сайце [http://flower.onego.ru Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. * ''''De Ruyter'''' De Ruyter, 1938. Паходзіць з Галандыі. Пірамідальная форма з нерэгулярным характарам нарастання парасткаў. Форма кроны няправільная. У 10-ці гадовым узросце вышыня каля 70 см, шырыня каля 40 см. Паводле іншай крыніцы: 140×90—100 см у 10 гадоў. Дарослыя расліны дасягаюць вышыні 2-3 м. Хваінкі кароткія, 5-10 мм, верхняя частка глянцавая, цёмна-зялёная, ніжняя серабрыстага колеру з двума белымі палоскамі<ref>{{cite web|url=http://www.zszp.pl/?id=207&rco=Picea%20omorika%20%27De%20Ruyter%27&lang=1|title=Picea omorika 'De Ruyter'|publisher=Związek Szkółkarzy Polskich|accessdate=2014-09-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-De-Ruyter_570.html|title=Picea omorika 'De Ruyter'|publisher=Библиотека хвойных растений|accessdate=2014-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190423/http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-De-Ruyter_570.html|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jardinjasmin.com/catalogue/product.php?ProductID=2977&UILanguage=EN|title=Picea omorika 'De Ruyter'|publisher=jardinjasmin.com|accessdate=2014-09-26}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * ''''Expansa'''' — карлікавая форма без ствала, кроны ляжыць на зямлі, але рост магутны, канцы парасткаў злёгку прыўзнятыя, як у намінальнай формы. Вядомая з 1930 года. Выяўлена Белье ў [[Вестэрстэд]]зе. Арыгінал знаходзіцца ў батанічным садзе Тромпенберг ([[Ратэрдам]]). Памеры гэтай расліны ў 1984 годзе: 4 м у шырыню і 80 см у вышыню<ref name="Крюссман" />. * ''''Gnom'''' — шчыльнагалінастая шырока кілепадобная форма, у 20-гадовым узросце дасягае вышыні 1,5 м. Штогадовы прырост 2-3 см. Парасткі тонкія, гнутыя. Хваінкі вельмі калючыя, накіраваныя наперад, 10-15 мм даўжынёй, злёгку загнутыя, зверху з 4-5 белымі вусцяйковымі лініямі, знізу бліскучыя, зялёныя, у разрэзе чатырохгранныя. Селекцыянаваная ў Едзела ў 1951<ref name="Крюссман" />. Паводле іншай крыніцы, з’яўляецца не формай, а штучным [[гібрыд, біялогія|гібрыдам]] ''[[Picea nigra]]'' × ''Picea omorica'', створаным у [[Альдэнбург]]у селекцыянерам Едлахам (Германія). Вядома пад назвай Р. ×mariorika)<ref name="flower" />. * {{anchor|Karel}}''''Karel''''. Карлікавая паўсферычная форма. Маладыя хваінкі зялёныя, затым шэра-зялёныя. У пяцігадовым узросце 25×30 см<ref>[http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-Karel_576.html ''Picea omorika'' 'Karel'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304085124/http://pinuslibrary.ru/Picea/Picea-omorika-Karel_576.html |date=4 сакавіка 2016 }} на сайце Библиотека хвойных растений</ref>, у дзесяцігадовым узросце меркаваная вышыня 50-60 см, шырыня 60—70 см. * ''''Minima'''' — карлікавая форма з вельмі кароткімі парасткамі, як у формы 'Nana'. Гэтая форма знойдзена ў гадавальніку Едзела, як «[[ведзьміны мётлы|ведзьміна мятла]]»<ref name="Крюссман" />. Паводле данах адабрана Едлахам у выніку селекцыі формы 'Nana'. У 10 гадоў вышыня 15-20 см, хваінка як у формы 'Nana', парасткі вельмі кароткія, крона круглявая<ref name="flower" />. * ''''Nana'''' — шырока кеглепадобная, шчыльна галінастая, карлікавая форма вышынёй больш 3 м. Хваінкі няшчыльныя, радыяльныя, звонку блакітнага колеру. Атрымана ў 1930 годзе ў выніку [[мутацыя|мутацыі]]<ref name="Крюссман" />. * ''''Pendula Bruns'''' — павольнарослае дрэва вышынёй да 10 м, дыяметрам кроны 1-1,5 м. Выведзены ў Германіі ў 1930 годзе. Крона густая, з віслымі галінамі, больш вузкая, чым у елкі звычайнай. Кара чырванавата-шэрая, тонкалускавінкавая. Хвоя іголкападобная, цёмна-зялёная, з ніжняга боку з двума шырокімі светлымі палосамі. Гадавы прырост у вышыню — 10 см, у шырыню — 3 см. Святлалюбная расліна<ref name="flower" />. * ''''Pendula''''. Зборная назва. Пад гэтай назвай у гадавальніках знаходзяцца формы рознага выгляду: рост прамы, сукі віслыя, або абгінаюць ствол<ref name="Крюссман" />. * ''''Zuckerhut''''. Канічная форма. Хваінкі злёгку павернутыя, ствараючы серабрыстае адценне. {{зноскі}} == Літаратура == * Farjon, A. (1990). Pinaceae. Drawings and Descriptions of the Genera. Koeltz Scientific Books ISBN 3-87429-298-3 * Rushforth, K. (1987). Conifers. Helm ISBN 0-7470-2801-X * Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins ISBN 0-00-220013-9 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Елка]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Эндэмікі Сербіі]] 0npaezf8ojm6qdit6sxma9mjx3cxk20 0 292951 5177588 4459032 2026-08-08T19:23:58Z Roon z suloy 121808 /* */ 5177588 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сулавы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 08|lat_sec = 32 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 45|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет2 = Бродніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1542 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242991898 }} '''Сулавы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sulavy}}, {{lang-ru|Суловы}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бродніцкі сельсавет (Іванаўскі раён)|Бродніцкага сельсавета]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бродніцкі сельсавет (Іванаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бродніцкі сельсавет (Іванаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] aoxfr20xuey78hoq9a1y62iepn63hkm 0 294923 5177712 5177486 2026-08-09T09:16:13Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5177712 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет2 = Дубайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dubaje |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ду́бае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ду́бай, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Dubaje}}, {{lang-ru|Дубое}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|Дубайскага сельсавета]]. Размешчана каля р. [[Піна (рака)|Піна]], за 25 км на паўднёвы захад ад [[Пінск]]а, за 152 км ад [[Брэст]]а, за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Юхнавічы (станцыя)|Юхнавічы]] на лініі [[Брэст]]—[[Гомель]], на аўтадарозе [[Пінск]]—[[Яечкавічы]]. == Гісторыя == У 1495 годзе як сяло [[Пінскае княства|Пінскага княства]] згадана ў прывілеі пінскай княгіні [[Марыя Янаўна з Гаштольдаў|Марыі Сямёнавай]] яе [[Канюшы|канюшаму]] Сенку ''«на две дворніца в Дубой»''. У 1550-х гадах сяло з падданымі гаспадарскімі, ігуменскімі і баярскімі, дзе ''«полдворніца в Дубой»'' меў зямянін [[Леў Некрашэвіч]] — харунжы кобрынскі, паўдварышча — зямяне гаспадарскія Качановічы (Качаноўскія), якія ставілі ў войска 2 кані, 2 дварышчы меў Ежы Урбан. Паводле рэвізіі [[Лаўрын Война|Лаўрына Войны]] (1561—1566) у сяле 2 [[валока|валокі]] 15 [[Морг (адзінка плошчы)|маргоў]] зямлі, з якіх плацілі 3 [[Капа (лікавая адзінка)|капы]] 4 [[грош]]ы, давалі 6 бочак [[авёс|аўса]] і іншае. Пазней уласнасць [[Полазы|Полазаў]] і [[Агінскія|Агінскіх]]. У першай трэці XVII ст. сяло і маёнтак [[Слуцкае праваслаўнае брацтва|Слуцкага]] і [[Віленскае Святадухаўскае праваслаўнае брацтва|Віленскага Святадухаўскага праваслаўных брацтваў]]. Маёнтак набыў [[пінскі староста]] [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Станіслаў Радзівіл]] і ў 1638 годзе перадаў яго [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскаму езуіцкаму калегіуму]]. У сяле існаваў праваслаўны манастыр, ігуменам якога быў [[Афанасій Філіповіч]]. [[Езуіты]] заснавалі ў маёнтку сваю летнюю рэзідэнцыю, пабудавалі [[сядзіба Куранецкіх|палац]] у стылі барока (першая палова XVIII ст.), дваровую капліцу, якая стала [[Капліца (Дубае)|касцёлам Св. Крыжа]]. Палац меў скляпеністыя тунэльныя калідоры, патайныя ходы. Да яго прымыкаў [[рэгулярны парк]] з аранжарэяй і цяпліцай. У другой палове XVIII ст. маёнтак атрымаў [[Ігнацій Кужанецкі]], палац набыў новыя рысы: бальная зала ўпрыгожана фрэскавай размалёўкай, каміны з чыгуннымі рашоткамі мастацкага ліцця, аздобленыя кафляй печы. У 1620 годзе згадваецца Спаская царква, у якой завяшчала пахаваць сябе Раіна Гарабурдзіна (у другім шлюбе Гаўрылава-Боская, кіеўская харунжына). Царква мела падданых і ў сяле [[Лясковічы]]. У сярэдзіне XVIII ст. сяло, каралеўская дзяржава, цэнтр воласці. У 1784 годзе яго наведаў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]]. === Пад уладай Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1796 года ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1811 годзе ў сяле пабудавана [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубае)|царква Раства Багародзіцы]]. У 1845 годзе ў маёнтку 2 двары, 8 рэвізскіх душ, 56 ½ дзесяцін зямлі належалі Антону Комару. У 1860-я гады -- сяло, цэнтр сельскай грамады і воласці, дзейнічалі царква, [[народнае вучылішча]], [[паштовая станцыя]] (5 экіпажаў, 11 коней). У [[1886]] годзе працавала царква, капліца, 2 [[вадзяны млын|вадзяныя млыны]]. У 1897 годзе сёлы: Дубай-1 — Багародзіцкая царква, прыходская школа, млын, трактыр; Дубай-2 — [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом; маёнтак — вінзавод, падвал для аптовага гандлю спіртам. Маёнтак набыў прамысловец з Лодзі Караль Шлейнкер, потым Марыя Выджга. === Найноўшы час === У 1913 годзе працавалі ўрачэбны пункт, [[народнае вучылішча]]. Каля 1916 года — царква, касцёл, малатарня, лакамабільны млын, пякарня, крамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] частка вёскі згарэла. [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]. Пасля вайны палац і парк перайшлі пад сядзібу заснаванай тут земляробчай школы (існавала да [[1944]] года), у якой працаваў вядомы польскі селекцыянер, прафесар [[Р. Прускі]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], вёска ў [[Бродніцкая гміна|Бродніцкай гміне]] [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З [[1939]] года ў [[БССР]]. З [[15 студзеня]] [[1940]] года ў [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]], з [[12 кастрычніка]] [[1940]] года цэнтр [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|сельсавета]] [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], дзейнічаў механічны млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня [[1941]] года да ліпеня [[1944]] года акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. У вёсцы размяшчаўся варожы гарнізон, разгромлены ў лістападзе [[1942]] года партызанамі [[Пінская партызанская брыгада|Пінскай брыгады]]. У [[1944]] годзе фашысты ўзарвалі палац. 3 [[1954]] года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], працаваў калгас імя Жданава (398 гаспадарак, 825 членаў). З [[1957]] года ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]]. У [[1960]] годзе існаваў пасёлак гідравузла. У [[1970]] годзе цэнтр калгаса «Іскра». У канцы [[XX ст.]] дзенічалі філіял рыбгаса «Палессе», [[базавая школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, філіял «[[Беларусбанк]]а». У [[2004]] годзе ў складзе СВК «Малоткавічы». У сельсавеце 6 паселішчаў, 707 гаспадарак, 1472 жыхары; == Інфраструктура == Станам на 2004 год, дзейнічалі сярэдняя і базавая школы, [[дзіцячы сад]], 2 дамы культуры, 2 бібліятэкі, 2 фельчарска-акушэрскія пункты, 6 магазінаў, комплексны прыёмны пункт, 16 лазняў, 2 аддзяленне сувязі, філіял «Беларусбанка», 4 прадпрыемствы бытавога абслугоўвання. == Славутасці == * [[Капліца (Дубае)|Каталіцкая капліца]] (сярэдзіна XVIII — першая палова XIX стагоддзя); — {{ГККРБ 4|112Г000559}} * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубае)|Царква Раства Багародзіцы]] (1811); — {{ГККРБ 4|112Г000560}} * Праваслаўная капліца на могілках (канец XIX ст.); * [[Дубайскі парк|Сядзіба Куранецкіх]] (XVII—XIX стст.); * Крыж у напамінак пра былы праваслаўны манастыр; * Вайсковыя могілкі часоў Першай сусветнай вайны; * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]; * Мемарыяльныя дошкі гісторыку і паэту [[А. Нарушэвіч]]у і [[А. Філіповіч]]у. Помнік прыроды — [[піхта белая]] ў вясковым парку. <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Дубае. Капліца (01).jpg|Парк і капліца Капліца ў Дубаі.jpg|Капліца Дуб, которому более 450 лет.jpg|Дуб чарэшчаты Дубае. Водная сістэма.jpg|Водная сістэма Дубае. Флігель.jpg|Флігель сядзібы Церковь Рождества Богородицы. Фото 2008 г..jpg|Царква Раства Багародзіцы Каплица на кладбище.JPG|Капліца на могілках Памятник землякам в Дубое.JPG|Помнік землякам Кладбище времен первой мировой войны на территории парка.JPG|Вайсковыя могілкі Першай сусветнай вайны </gallery> === Страчаная спадчына === * Сядзібны дом == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 падзеленых аўтадарогай частак: паўночнай (2 кароткія мерыдыянальнай арыентацыі вуліцы, злучаны кароткімі шыротнымі вуліцамі) і паўднёвай (2 кароткія вуліцы пачынаюцца каля дарогі і на поўдні злучаюцца). Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу. == Насельніцтва == * 1860-я — 23 двары, 208 жыхароў. * 1886 — 31 двор, 241 жыхар. * 1897 — Дубай-1 — 12 двароў, 93 жыхары; Дубай-2 — 53 двары, 309 жыхароў. * На пачатку XX ст. — 66 двароў, 466 жыхароў. * 1921 — 47 двароў, 277 жыхароў; фальварак — З двары, 37 жыхароў. * 1940 — 116 двароў, 586 жыхароў. * 1960 — 626 жыхароў; пасёлак гідравузла — 18 жыхароў. * 1970 — 701 жыхар. * канец XX ст. — 183 двары, 436 жыхароў. * 2005 — 168 гаспадарак, 411 жыхароў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Брэсцкая-2|Дубай}} == Спасылкі == {{Commonscat|Dubaje}} * {{ГБ|http://globustut.by/duboj_pins/index.htm}} {{Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)}} [[Катэгорыя:Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Дубае| ]] sowdfm41jo0nf86mbp4ww9oca7qhcc4 5177714 5177712 2026-08-09T09:16:51Z M.L.Bot 261 /* Насельніцтва */ 5177714 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет2 = Дубайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dubaje |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ду́бае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ду́бай, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Dubaje}}, {{lang-ru|Дубое}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|Дубайскага сельсавета]]. Размешчана каля р. [[Піна (рака)|Піна]], за 25 км на паўднёвы захад ад [[Пінск]]а, за 152 км ад [[Брэст]]а, за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Юхнавічы (станцыя)|Юхнавічы]] на лініі [[Брэст]]—[[Гомель]], на аўтадарозе [[Пінск]]—[[Яечкавічы]]. == Гісторыя == У 1495 годзе як сяло [[Пінскае княства|Пінскага княства]] згадана ў прывілеі пінскай княгіні [[Марыя Янаўна з Гаштольдаў|Марыі Сямёнавай]] яе [[Канюшы|канюшаму]] Сенку ''«на две дворніца в Дубой»''. У 1550-х гадах сяло з падданымі гаспадарскімі, ігуменскімі і баярскімі, дзе ''«полдворніца в Дубой»'' меў зямянін [[Леў Некрашэвіч]] — харунжы кобрынскі, паўдварышча — зямяне гаспадарскія Качановічы (Качаноўскія), якія ставілі ў войска 2 кані, 2 дварышчы меў Ежы Урбан. Паводле рэвізіі [[Лаўрын Война|Лаўрына Войны]] (1561—1566) у сяле 2 [[валока|валокі]] 15 [[Морг (адзінка плошчы)|маргоў]] зямлі, з якіх плацілі 3 [[Капа (лікавая адзінка)|капы]] 4 [[грош]]ы, давалі 6 бочак [[авёс|аўса]] і іншае. Пазней уласнасць [[Полазы|Полазаў]] і [[Агінскія|Агінскіх]]. У першай трэці XVII ст. сяло і маёнтак [[Слуцкае праваслаўнае брацтва|Слуцкага]] і [[Віленскае Святадухаўскае праваслаўнае брацтва|Віленскага Святадухаўскага праваслаўных брацтваў]]. Маёнтак набыў [[пінскі староста]] [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрыхт Станіслаў Радзівіл]] і ў 1638 годзе перадаў яго [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскаму езуіцкаму калегіуму]]. У сяле існаваў праваслаўны манастыр, ігуменам якога быў [[Афанасій Філіповіч]]. [[Езуіты]] заснавалі ў маёнтку сваю летнюю рэзідэнцыю, пабудавалі [[сядзіба Куранецкіх|палац]] у стылі барока (першая палова XVIII ст.), дваровую капліцу, якая стала [[Капліца (Дубае)|касцёлам Св. Крыжа]]. Палац меў скляпеністыя тунэльныя калідоры, патайныя ходы. Да яго прымыкаў [[рэгулярны парк]] з аранжарэяй і цяпліцай. У другой палове XVIII ст. маёнтак атрымаў [[Ігнацій Кужанецкі]], палац набыў новыя рысы: бальная зала ўпрыгожана фрэскавай размалёўкай, каміны з чыгуннымі рашоткамі мастацкага ліцця, аздобленыя кафляй печы. У 1620 годзе згадваецца Спаская царква, у якой завяшчала пахаваць сябе Раіна Гарабурдзіна (у другім шлюбе Гаўрылава-Боская, кіеўская харунжына). Царква мела падданых і ў сяле [[Лясковічы]]. У сярэдзіне XVIII ст. сяло, каралеўская дзяржава, цэнтр воласці. У 1784 годзе яго наведаў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]]. === Пад уладай Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1796 года ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1811 годзе ў сяле пабудавана [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубае)|царква Раства Багародзіцы]]. У 1845 годзе ў маёнтку 2 двары, 8 рэвізскіх душ, 56 ½ дзесяцін зямлі належалі Антону Комару. У 1860-я гады -- сяло, цэнтр сельскай грамады і воласці, дзейнічалі царква, [[народнае вучылішча]], [[паштовая станцыя]] (5 экіпажаў, 11 коней). У [[1886]] годзе працавала царква, капліца, 2 [[вадзяны млын|вадзяныя млыны]]. У 1897 годзе сёлы: Дубай-1 — Багародзіцкая царква, прыходская школа, млын, трактыр; Дубай-2 — [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом; маёнтак — вінзавод, падвал для аптовага гандлю спіртам. Маёнтак набыў прамысловец з Лодзі Караль Шлейнкер, потым Марыя Выджга. === Найноўшы час === У 1913 годзе працавалі ўрачэбны пункт, [[народнае вучылішча]]. Каля 1916 года — царква, касцёл, малатарня, лакамабільны млын, пякарня, крамы. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] частка вёскі згарэла. [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]. Пасля вайны палац і парк перайшлі пад сядзібу заснаванай тут земляробчай школы (існавала да [[1944]] года), у якой працаваў вядомы польскі селекцыянер, прафесар [[Р. Прускі]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], вёска ў [[Бродніцкая гміна|Бродніцкай гміне]] [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З [[1939]] года ў [[БССР]]. З [[15 студзеня]] [[1940]] года ў [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]], з [[12 кастрычніка]] [[1940]] года цэнтр [[Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)|сельсавета]] [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], дзейнічаў механічны млын. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня [[1941]] года да ліпеня [[1944]] года акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. У вёсцы размяшчаўся варожы гарнізон, разгромлены ў лістападзе [[1942]] года партызанамі [[Пінская партызанская брыгада|Пінскай брыгады]]. У [[1944]] годзе фашысты ўзарвалі палац. 3 [[1954]] года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], працаваў калгас імя Жданава (398 гаспадарак, 825 членаў). З [[1957]] года ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]]. У [[1960]] годзе існаваў пасёлак гідравузла. У [[1970]] годзе цэнтр калгаса «Іскра». У канцы [[XX ст.]] дзенічалі філіял рыбгаса «Палессе», [[базавая школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, філіял «[[Беларусбанк]]а». У [[2004]] годзе ў складзе СВК «Малоткавічы». У сельсавеце 6 паселішчаў, 707 гаспадарак, 1472 жыхары; == Інфраструктура == Станам на 2004 год, дзейнічалі сярэдняя і базавая школы, [[дзіцячы сад]], 2 дамы культуры, 2 бібліятэкі, 2 фельчарска-акушэрскія пункты, 6 магазінаў, комплексны прыёмны пункт, 16 лазняў, 2 аддзяленне сувязі, філіял «Беларусбанка», 4 прадпрыемствы бытавога абслугоўвання. == Славутасці == * [[Капліца (Дубае)|Каталіцкая капліца]] (сярэдзіна XVIII — першая палова XIX стагоддзя); — {{ГККРБ 4|112Г000559}} * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Дубае)|Царква Раства Багародзіцы]] (1811); — {{ГККРБ 4|112Г000560}} * Праваслаўная капліца на могілках (канец XIX ст.); * [[Дубайскі парк|Сядзіба Куранецкіх]] (XVII—XIX стст.); * Крыж у напамінак пра былы праваслаўны манастыр; * Вайсковыя могілкі часоў Першай сусветнай вайны; * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]; * Мемарыяльныя дошкі гісторыку і паэту [[А. Нарушэвіч]]у і [[А. Філіповіч]]у. Помнік прыроды — [[піхта белая]] ў вясковым парку. <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Дубае. Капліца (01).jpg|Парк і капліца Капліца ў Дубаі.jpg|Капліца Дуб, которому более 450 лет.jpg|Дуб чарэшчаты Дубае. Водная сістэма.jpg|Водная сістэма Дубае. Флігель.jpg|Флігель сядзібы Церковь Рождества Богородицы. Фото 2008 г..jpg|Царква Раства Багародзіцы Каплица на кладбище.JPG|Капліца на могілках Памятник землякам в Дубое.JPG|Помнік землякам Кладбище времен первой мировой войны на территории парка.JPG|Вайсковыя могілкі Першай сусветнай вайны </gallery> === Страчаная спадчына === * Сядзібны дом == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 2 падзеленых аўтадарогай частак: паўночнай (2 кароткія мерыдыянальнай арыентацыі вуліцы, злучаны кароткімі шыротнымі вуліцамі) і паўднёвай (2 кароткія вуліцы пачынаюцца каля дарогі і на поўдні злучаюцца). Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу. == Насельніцтва == * 1860-я — 23 двары, 208 жыхароў. * 1886 — 31 двор, 241 жыхар. * 1897 — Дубай-1 — 12 двароў, 93 жыхары; Дубай-2 — 53 двары, 309 жыхароў. * На пачатку XX ст. — 66 двароў, 466 жыхароў. * 1921 — 47 двароў, 277 жыхароў; фальварак — З двары, 37 жыхароў. * 1940 — 116 двароў, 586 жыхароў. * 1960 — 626 жыхароў; пасёлак гідравузла — 18 жыхароў. * 1970 — 701 жыхар. * канец XX ст. — 183 двары, 436 жыхароў. * 2005 — 168 гаспадарак, 411 жыхароў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Брэсцкая-2|Дубай}} == Спасылкі == {{Commonscat|Dubaje}} * {{ГБ|http://globustut.by/duboj_pins/index.htm}} {{Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)}} [[Катэгорыя:Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Дубае| ]] k5eww4cuc4bkv1vf3b8oaxl1ldhu7qc 0 322309 5177582 5160167 2026-08-08T19:13:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177582 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Журахон Рахмонбердыевіч Рахмонаў |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = {{lang-uz|Раҳмонов Жўрахон Раҳмонбердиевич}} |месца нараджэння = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{USSR}} → {{Кыргызстан}} |гады актыўнасці = [[1937]]-[[1977]] |кірунак = Драматычны, трагічны, камедыйны [[акцёр]] |кінастудыя = «Узбекфильм», «Киргизфильм» |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені|1943}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна|1970}}{{!!}}{{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}}{{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}}{{Медаль Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} }} {{Цёзкі2|Рахмонаў}} '''Журахон Рахмонбердыевіч Рахмонаў''' ({{lang-ru|Журахон Рахмонов}}; {{ДН|18|8|1917}}, {{МН|Ош|ў Ошы|Горад Ош}}, [[Кыргызстан]] — {{ДС|7|4|1977}}, {{МС|Ош|ў Ошы|Горад Ош}}, [[Кыргызстан]]) — заснавальнік [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|тэатра імя Бабура]] горада [[Ош]], савецкі кіргізскі {{акцёр|СССР|Кыргызстана|XX стагоддзя}} [[тэатр]]а і [[кіно]], Заслужаны артыст [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекскай ССР]] ([[1974]]). == Біяграфія == Журахон Рахмонаў нарадзіўся 18 жніўня [[1917]] года ў горадзе [[Ош]] ў сям'і служачых. Ён быў адным з заснавальнікаў [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|узбекскага драматычнага тэатра імя Кірава]] (цяпер імя [[Бабур]]а) г. [[Ош]]. Паступіў артыстам у [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|тэатр]] у [[1937]] годзе. Таксама заснавальнікамі [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|Ошскага тэатра імя Кірава]] з'яўляюцца яго бацька [[Рахмонберды Мадазімаў]] (з [[1914]] года), а таксама яго брат [[Урынбой Рахмонбердыевіч Рахмонаў|Урынбой Рахмонаў]] (з [[1927]] года). У [[1938]] годзе быў прызваны ў рады [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Удзельнічаў у [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінскай вайне]], абароне [[Блакада Ленінграда|блакаднага Ленінграда]], служыў старшым сяржантам 95-й танкавай брыгады 9-га танкавага корпуса [[2-гі Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у вызваленні Расіі, Украіны, Беларусі, Польшчы, Германіі, узяцці [[Берлін]]а і Рэйхстага. Узнагароджаны [[ордэн]]ам «Айчыннай вайны» II ступені (загад 9-ТК № 015/п ад 23 жніўня [[1943]] года), а таксама шматлікімі медалямі. Пасля заканчэння вайны Журахон Рахмонаў вярнуўся на працу ў [[Ошскі Дзяржаўны акадэмічны ўзбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура|Ошскай дзяржаўны узбекскі музычна-драматычны тэатр імя Бабура]] і да канца жыцця працаваў там артыстам, сыграў больш за сто роляў у тэатры і кіно. Журахон Рахмонаў памёр 7 красавіка [[1977]] года і быў пахаваны ў горадзе [[Ош]]. На яго пахаванні былі і казалі прамовы першы сакратар Ошскага абкама партыі Султан Ібраімаў і кіраўнікі Ошскаша гарвыканкама. == Фільмаграфія == * [[1971]] — «Захар Беркут» * [[1972]] — «Коча» (Вуліца) * «Жолбарс»  * «Азамат» Удзельнічаў у шматлікіх [[канцэрт]]ных праграмах. == Узнагароды == * Ордэн Айчыннай вайны 2 ступені (23 жніўня 1943 года) * Медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (1968/03/02 год) * Медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР» (1968/10/25 год) * Медаль «У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна» (1970/04/10 год) * Знак «25 гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне» (1970 г.) * Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (1975/11/21 год) * Заслужаны артыст Узбекскай ССР (5 ліпеня 1974 года) * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР (10 лютага 1968 года) * Ударнік 9 пяцігодкі (28 студзеня 1976 года) * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Кіргізскай ССР (28 жніўня 1974 года) * Ганаровая грамата Міністэрства культуры Кіргізскай ССР (1957 г.) * і шматлікія медалі, як ветэрану Вялікай Айчыннай вайны. {{зноскі}} == Літаратура == * Энциклопедия Ошской области, раздел «Театральная жизнь», стр.110, изданная Академией Наук Киргизской ССР, [[1987 год]], город Фрунзе. * А. Абдугафуров «Видные сыновья Оша», [[2000]], город Ош, стр.129-130. * А. Абдугафуров «Ошский академический театр», [[2010]], город Ош, стр.6, 41, 45. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm Акцёрская дынастыя] * [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm Яны стаялі ля вытокаў] * [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386102084 Центразия Персоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304114341/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386102084 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?archive=&id=1422777290&start_from=&subaction=showfull&ucat=12 Біяграфіі знакамітасцяў] * [http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich Савецкія акцёры кіно і тэатра мужчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304095856/http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich |date=4 сакавіка 2016 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp12969646/ Архіўныя дакументы старэйшага сяржанта Рахманова Журахона ў ЦАМА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222135606/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp12969646/ |date=22 снежня 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20160415175431/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1546318 Реферат] * [https://web.archive.org/web/20160214164058/http://dunyouzbeklari.com/archives/128495 Журахон Рахмонаў ў часопісе Муштум] * [http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 гісторыя тэатра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 |date=17 лістапада 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рахмонаў Журахон Рахмонбердыевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] rvt26rl3oandm5twzf17nsvs5wwbpnk 0 335343 5177608 4901574 2026-08-08T23:24:03Z IshaBarnes 124956 дапаўненне, афармленне 5177608 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Хмары}} [[Файл:POL COA Krzywda.svg|thumb|Герб «Крыўда»]] '''Хма́ры''' — [[Шляхта|шляхецкі род]] [[Крыўда (герб)|герба «Крыўда»]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Вядомыя прадстаўнікі == [[Файл:Adam Chmara. Адам Хмара.jpg|міні|злева|180пкс|Адам Хмара]] [[Файл:Siomkava, siadziba Chmaraŭ. Сёмкава, сядзіба Хмараў (2020) 10.jpg|міні|Дошка Хмараў у [[Сёмкава|Сёмкаве]]]] * [[Антоній Хмара]], скарбнік менскі ў пачатку [[XVIII ст.]] * [[Адам Хмара|Адам Міхал Станіслаў Хмара]] (1720—1805), сын Антонія, [[лоўчы]] менскі (з 1748), [[падчашы]] (з 1756), сакратар малой пячаткі (1752—1760), [[віцэ-інстыгатар вялікі літоўскі|віцэ-інстыгатар]] (1760—1765) і [[інстыгатар вялікі літоўскі]] (1765—1779), [[кашталяны менскія|кашталян]] (1779—1784) і апошні [[Ваяводы менскія|ваявода менскі]] (з 1784); член [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады]] (з 1783). * Яўхім, сын Антонія, менскі [[падчашы]] і пісар гродскі з 1765, [[падстолі]] з 1772, [[стольнік]] з 1780, [[войскі]] з 1789. Меў сына Гіпаліта, маршалка менскага, на сынах якога Яўхіме (? — 1868) і Адаме (? — 1888) род згас.<ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хмары||70}}</ref> == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|17}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Хмары||70}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Хмары (род)| ]] fej8dymebr8u2cz3ylperkv8ifjkw7l 0 342785 5177655 4374512 2026-08-09T07:18:24Z JerzyKundrat 174 5177655 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Дубравы |Лінія = |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = Dubravy_RW_(1).jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54.1072|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.1419|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = |Код Экспрэс-3 = |Наменклатура = N-35-67 |Для раскладу = }} '''Ду́бравы''' ({{lang-be-trans|Dubravy}})<ref>{{maps.by|viewrw/257}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчана ў вёсцы [[Вазгелы|Вазгелы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/257}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы]] qbzk7e1zjwssf3vvpfsg0hgqx2ks4b8 0 343146 5177533 5160065 2026-08-08T14:53:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177533 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Дэні Родрык | Арыгінал імя = {{lang-tr|Dani Rodrik}} | Фота = Dani Rodrik AB 02.jpg | Навуковая сфера = [[міжнародныя эканамічныя адносіны]], [[эканамічнае развіццё]], [[палітычная эканомія]] | Узнагароды і прэміі = [[Прэмія Лявонцьева|прэмія Васіля Лявонцьева]] ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]]) }} '''Дэні Родрык''' ({{lang-tr|Dani Rodrik}}; нар. {{ДН|14|8|1957}}, {{МН|Стамбул|ў Стамбуле|Стамбул}} — ) — турэцкі [[Эканоміка|эканаміст]], спецыяліст па эканоміцы краін, якія развіваюцца і інстытуцыянальных рэформах, прафесар міжнароднай палітычнай эканоміі [[Урадавая школа Джона Ф. Кенэдзі|Урадавай школы Джона Ф. Кенэдзі]] пры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. Раней быў прафесарам сацыяльных навук ім. [[Альберт Хіршман|Альберта Хіршмана]] Школы сацыяльных навук пры {{нп5|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытуце перспектыўных даследаванняў||Institute for Advanced Study}} у [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстане, Нью-Джэрсі]]. Мае шэраг публікацый у галіне [[Міжнародныя эканамічныя адносіны|міжнароднай эканомікі]], [[Эканамічнае развіццё|эканамічнага развіцця]], і [[Палітычная эканомія|палітычнай эканоміі]]. Адзін з асноўных пытанняў, якія знаходзяцца ў цэнтры яго даследаванняў, — гэта пытанне пра тое, што з'яўляецца добрай эканамічнай палітыкай і чаму некаторыя ўрады больш паспяховыя ў гэтым аспекце, чым іншыя. Асноўныя працы: «Эканоміка вырашае: сіла і слабасць „змрочнай навукі“» (''Economic Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science'') і «Парадокс глабалізацыі. Дэмакратыя і будучыню сусветнай эканомікі» (''The Globalization Paradox: Democracy and the Future of the World Economy''). З'яўляецца таксама сурэдактар акадэмічнага часопіса ''Global Policy''<ref>{{Cite web|url=http://onlinelibrary.wiley.com/journal/10.1111/%28ISSN%291758-5899/homepage/EditorialBoard.html|title=Editorial Board|last=Staff writer|publisher=Wiley-Blackwell|website=onlinelibrary.wiley.com|access-date=2016-01-20}} {{ref-en}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіць з сям’і [[Сефарды|сефардских яўрэяў]]<ref>[http://www.nytimes.com/2007/01/30/business/worldbusiness/30trade.html?ex=1327813200&en=b09c1256f811eb09&ei=5088 NY Times Article] {{ref-en}}</ref>. Пасля заканчэння Robert College ў [[Стамбул]]е<ref name="EE">[http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime(5MB).pdf Turkishtime Article] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070719235032/http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime%285MB%29.pdf |date=19 ліпеня 2007 }} {{ref-tr}}</ref>, ён атрымаў ступень [[Бакалаўр мастацтваў|А. Б.]] ([[Лацінскія ўзнагароды|дыплом з адзнакай]]) у Гарвардскім каледжы, затым ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне эканомікі за дысертацыю «''Даследаванні па тэорыі дабрабыту гандлю і валютнай палітыкі''» і ступень магістра дзяржаўнага кіравання у [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. Пісаў артыкулы па эканоміцы для турэцкай газеты «''Radikal''» (з ліпеня [[2009]] года). З’яўляецца сурэдактарам Review of Economics and Statistics. Імя Родрыка звязана з {{нп5|Нацыянальнае Бюро эканамічных даследаванняў|Нацыянальным Бюро эканамічных даследаванняў||NBER}}, {{нп5|Цэнтр даследаванняў эканамічнай палітыкі|Цэнтрам даследаванняў эканамічнай палітыкі (Лондан)||Centre for Economic Policy Research}}, {{нп5|Цэнтр глабальнага развіцця|Цэнтрам глабальнага развіцця||Center for Global Development}}, {{нп5|Інстытут Міжнароднай эканомікі|Інстытутам Міжнароднай эканомікі||Peterson Institute for International Economics}} і {{нп5|Савет па міжнародных адносінах|Саветам па міжнародных адносінах||Council on Foreign Relations}}. Дэні Родрык атрымліваў даследчыя гранты ад {{нп5|Carnegie Corporation|Carnegie Corporation||Carnegie Corporation}}, [[Фонд Форда|Фонду Форда]] і [[Фонд Ракфелера]]. У [[2011]] годзе далучыўся да зноў створанай World Economics Association у якасці члена выканаўчага камітэта. Жанаты з дачкой турэцкага генерала ў адстаўцы {{нп3|Чэтын Доган|Чэтына Догана||Çetin Doğan}}, які быў прыгавораны да пажыццёвага зняволення (тэрмін быў скарочаны да 20 гадоў) за ўдзел у меркаваным плане перавароту. == Праца == Яго кніга [[1997]] года «''Глабалізацыя зайшла занадта далёка?''» Была названая «адной з найбольш важных эканамічных кніг дзесяцігоддзя» па версіі часопіса «[[Bloomberg Businessweek]]». У сваім артыкуле ён засяродзіўся на трох аспектах супярэчнасці паміж глабальным рынкам і сацыяльнай стабільнасцю, паказваючы на тую дылему, што ўзнікае пры [[Глабалізацыя|глабалізацыі]], якая агаляе лініі разлома паміж нацыянальнымі дзяржавамі, якія маюць магчымасці і капітал для поспеху на глабальным рынку, і тымі дзяржавамі, у якіх няма гэтага перавагі. Такім чынам, гэтая сістэма вольнага рынку становіцца пагрозай сацыяльнай стабільнасці і мясцовых сацыяльных нормаў<ref>{{Cite book|author=Rodrik, Dani|title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work|publisher=Overseas Development Council|year=1999|isbn=1-56517-027-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9781565170278}} {{ref-en}}</ref>. У ходзе аналізу Родрык вылучыў тры прычыны гэтых супярэчнасцяў. Па-першае, напружанасць выклікаецца глабалізацыяй, паколькі памяншэнне колькасці бар’ераў для гандлю і прамых замежных інвестыцый парадаксальна ўсталёўвае новыя межы паміж нацыямі і групамі, якія могуць скарыстацца перавагамі такіх транснацыянальных адносін і якія не ў стане гэта зрабіць. Родрык адносіць да першай катэгорыі высокакваліфікаваных рабочых, прафесіяналаў і тых, хто мае магчымасць рэалізаваць свае сілы ў тых сферах, дзе яны найбольш запатрабаваныя. Другая катэгорыя ўключае, адпаведна, некваліфікаваных працоўных і полуквалифицированных работнікаў, чые пазіцыі ва ўмовах глабалізацыі становіцца ўсё больш хісткімі. Па-другое, глабалізацыя спараджае канфлікты ўнутры і паміж нацыямі па-над мясцовых сацыяльных нормаў і сацыяльных інстытутаў. Тэхніка і культура ўсё больш стандартуе, і розныя нацыі, як правіла, дэманструюць непрыманне падобных калектыўных нормаў і каштоўнасцяў, распаўсюджаных на міжнародным узроўні ў стандартызаваных формах. Нарэшце, па-трэцяе, пагроза глабалізацыі ўзнікае, таму што апошняя надзвычай абцяжарвае забеспячэнне нацыянальнымі урадамі сацыяльнага страхавання. «Свой падыход Д. Родрык лічыць альтэрнатыўным кансенсусу палітыкаў і эканамістаў, якія выступаюць за безумоўную падтрымку глабалізацыі. Погляд Д. Родрыка на глабалізацыю грунтуецца на двух меркаваннях: (1) рынкі і ўрад дапаўняюць, а не замяняюць адзін аднаго; і (2) існуе мноства мадэляў капіталізму, якія спрыяюць эканамічнаму росквіту»<ref>{{cite book|author=Аннотация к книге Родрык Д. Парадокс глобализации: демократия и будущее мировой экономики (Анатацыя да кнігі Родрык Д. Парадокс глабалізацыі: дэмакратыя і будучыню сусветнай эканомікі)|title=Введение. Новый взгляд на глобализацию (Ўвядзенне. Новы погляд на глабалізацыю)|url=https://ecsoc.hse.ru/data/2014/03/31/1317148973/ecsoc_t15_n2.pdf#page=65|publisher=Экономическая социология (Эканамічная сацыялогія)|year=2014|месяц=Сакавік|pages=15|page=2}} {{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды == * 2002 — [[Прэмія Лявонцьева|прэмія Васіля Лявонцьева за пашырэнне межаў эканамічнай думкі]] ад ([[:en:Global Development and Environment Institute|Global Development and Environment Institute]]). == Выбраныя публікацыі == * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=The Globalization Paradox | publisher=Norton & Company, Inc | year=2011 | isbn=978-0-393-07161-0 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/globalizationpar00rodr_0 }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=One Economics, Many Recipes | url=https://archive.org/details/oneeconomicsmany0000rodr | publisher=Princeton University Press | year=2007 | isbn=0-691-12951-7 }} * {{cite journal | author=McMillan, Margaret; Horn, Karen; and Rodrik, Dani | title=When Economic Reform Goes Wrong: Cashews in Mozambique | journal=Brookings Trade Forum 2003 | year=2004 | pages=97–165}} * {{cite book | author=Rodrik, Dani (ed) | title=In Search of Prosperity: Analytic Narratives on Economic Growth | publisher=Princeton University Press | year=2003 | isbn=0-691-09268-0 }} * {{cite journal | last=Rodrik | first=Dani | title=The Global Governance of Trade As If Development Really Mattered | journal=[[Праграма развіцця ААН|UNDP]] | year=2001 | url=http://system2.net/ukpgh/wp-content/uploads/rodrikgovernance.PDF | access-date=24 жніўня 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191226060629/http://system2.net/ukpgh/wp-content/uploads/rodrikgovernance.PDF | archive-date=26 снежня 2019 | url-status=dead }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work | publisher=Overseas Development Council | year=1999 | isbn=1-56517-027-X | url-access=registration | url=https://archive.org/details/isbn_9781565170278 }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=Has Globalization Gone Too Far? | publisher=Institute for International Economics | year=1997 | isbn=0-88132-241-5 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/hasglobalization00rodr }} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rbc.ru/persons/rodrik.shtml Матэрыялы Дэні Родрыка] на РБК {{ref-ru}} * [http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ Хто такі Дэні Родрык?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120328132341/http://www.whoswhoineconomics.com/dani-rodrik/ |date=28 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} * [http://drodrik.scholar.harvard.edu/ Дэні Родрык — афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126150704/http://drodrik.scholar.harvard.edu/ |date=26 студзеня 2017 }} {{ref-en}} * [http://rodrik.typepad.com/ Блог Дэні Родрыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191219012516/https://rodrik.typepad.com/ |date=19 снежня 2019 }} {{ref-en}} * [http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description « Дарогі да росквіту»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111011073613/http://www.project-syndicate.org/series/roads_to_prosperity/description |date=11 кастрычніка 2011 }} калонка Дэні Родрыка ў Project Syndicate {{ref-en}} * <cite class="citation web" contenteditable="false">Робертс, Русс (11 Апреля 2011). </cite><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.econtalk.org/archives/_featuring/dani_rodrik/ «Родрык па пытаннях глабалізацыі, развіцця і занятасці»]. ''EconTalk''. {{ref-en}}</cite><cite class="citation web" contenteditable="false">Бібліятэка эканомікі і свабоды.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ADani+Rodrik&rft.atitle=Rodrik+on+Globalization%2C+Development%2C+and+Employment&rft.aufirst=Russ&rft.aulast=Roberts&rft.date=2011-04-11&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.econtalk.org%2Farchives%2F_featuring%2Fdani_rodrik%2F&rft.jtitle=EconTalk&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false"> </span> {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родрык Дэні}} [[Катэгорыя:Постаці Стамбула]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Прынстанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Эканамісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Постаці турэцкай эканомікі]] mq23phazib7g77uvojyf9lnnoujq3s4 0 350524 5177631 5046511 2026-08-09T05:33:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177631 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kazakh_quwyrdaq.jpg|міні|300x300пкс|Працэс падрыхтоўкі куырдака]] [[Файл:Horsemeat_platter.jpg|міні|300x300пкс|Казы-карта — деликатесное страва з каніны]] == Традыцыйная кухня казахаў == Асноўныя стравы з'яўляюцца мяснымі. Сярод іх асаблівае месца займае найбольш распаўсюджанае страва названае ў казахскай мове ''ет'', што азначае ў перакладзе уласна ''мяса''. Беларуская назвы стравы — ''мяса па-казахскі'', ''бешбармак'' (адаптацыя да казахскай мове — ''бесбармак''). Таксама папулярныя куырдак (смажаныя кавалачкі печані, нырак, лёгкіх, сэрца, кішак і да т. п. з бульбай), кеспе (локшына), сорпа (мясны булён), ак-сорпа (малочны суп з мясам, ці проста мясной суп з куртам), «сірне» (прыгатаваная на сподзе маладая смажаная бараніна з цыбуляй і бульбай) і «палау» ([[плоў]] па-казахскі з вялікай колькасцю мяса), сальма (суп з мяснога булёна і тэсту ад бесбармака або хатняй локшыны). Да мясных страў таксама ставіцца і казахскі варыянт мантыі з мяса з гарбузом, традыцыйным спосабам падрыхтоўкі якіх з'яўляецца гатаванне на пару на асаблівым шматслойным драўляным падносе, які ўстанаўліваецца на казан з кіпячай вадой замест вечка. Да асноўных страў нярэдка адносяць таксама і разнастайныя вараныя каўбасы — казы (каўбаса з каніны, дзеліцца па ступені тлустасці), карта, [[Суджук|шужык]], а таксама асаблівая частка каніны — ціснуў. У кухні таксама выкарыстоўваецца вяленае і вэнджанае мяса, па зразумелых прычынах гэта распаўсюджана ў сельскай мясцовасці. Раней да асноўных страў таксама ставіўся калі-то папулярны ў качэўнікаў фаршаваны страўнік,запекаемый ў попеле або закапаны пад вогнішчам на пашу ў стэпе (чым-то падобны на хагіс), але цяпер дадзенае страва з'яўляецца рэдкасцю сярод аселага насельніцтва, яго часцей рыхтуюць якія жывуць у стэпе разам са сваім быдлам. З рыбных страў найбольш вядомы «коктал», які рыхтуецца з буйной рыбы (3-5 кг) з гароднінай шляхам гарачага вэнджання ў коктальніце. Для падрыхтоўкі страў шырока выкарыстоўваюцца бараніна, ялавічына, каніна, радзей верблюжатина ({{Lang-kk|төрт түлiк мал}}төрт түлік малы) - «чатыры выгляду жывёлы». Выкарыстанне рыбы і морапрадуктаў традыцыйна для жыхароў ўзбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспія]] і [[Аральскае мора|Арала]], рэк [[Сырдар’я|Сырдар'я]], [[Урал (рака)|Урал]], [[Іртыш]] і іншых вадаёмаў. У сувязі з качавой ладам жыцця птушку не разводзілі, яна прысутнічала толькі ў якасці дзічыны ў паляўнічых. Свініна не выкарыстоўваецца наогул, так як іслам не дапускае яго спажывання. Акрамя мясных страў, існуе вялікая разнастайнасць малочных страў і напояў: [[кумыс]] (взбродившее кабылінае малако), шубат (кіслае вярблюджае малако), [[айран (напой)|айран]] (від кефіру), каймак (аналаг смятаны), килегей (сліўкі), сары-май (подсоленое сметанковае масла), катык (сярэдняе паміж сыраваткай і тварагом), курт (цвёрды салёны тварог або салёны сыр), ырымшык (цвёрды сыр з авечага малака), уыз (варанае малодзіва, падобнае на мяккі салодкі тварог), шалап (сумесь вады з малочнымі напоямі), коже (малочны напой з травой) і інш. Адным з традыцыйных малочных страў з'яўляецца аклак. Цэльнае каровіна малако згушчаюць сыраваткай з авечага малака. Пасля кіпячэння якая ўтварылася вадкасць зліваюць. У гатовы аклак дадаюць кіпячонае малако, сметанковае масла<ref><span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D0.9D.D0.AD.2C_.D1.82.D0.BE.D0.BC_I2004">[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&page=143 Аклак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403035650/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&page=143 |date=3 красавіка 2016 }}&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Казахстан. Нацыянальная энцыклапедыя.&#x20;— Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004.&#x20;</span></ref>. Традыцыйны хлеб трох відаў: баурсакі — смажаныя ў кіпячым алеі ў казане круглыя ці квадратныя кавалачкі тэсту, [[тандыр]]ныя аладкі — печыва на ўнутранай баку тандырной печы і шельпек — аладкі якія смажацца ў кіпячым алеі. Найбольш распаўсюджанымі з'яўляюцца баурсаки і шельпеки, так як яны лёгка рыхтуюцца ў паходных умовах — у казані, і цяпер традыцыйна рыхтуюцца для любога свята, несумненна з'яўляючыся дадатковым упрыгожваннем святочнага стала, у той час, як тандырный хлеб патрабуе тандырных печаў і пяклі яго ў асноўным у месцах аселых (горада на Вялікім Шаўковым Шляху, некаторых зімовых стойбішча з пашамі (кыстау — зімоўя), цяпер больш распаўсюджана ў сельскай мясцовасці. Асноўныя разнавіднасці традыцыйнага хлеба: таба-нан (патэльня-хлеб) — праснак, выпечаны на вуглях (цеста дбае між двух патэльняў), баурсак (маленькі калабок), шельпек (тонкая аладка), шек-шек (чак-чак) і тандыр-нан. Да вядомым ласункам, акрамя шек-шэка, ставіцца паўзабыты «шертпек» — гэта сумесь мёду і конскага тлушчу ад «казы», у асноўным было на дастархане ў казахскіх баеў. Можна таксама пералічыць: «талкан» (нацыянальны казахскае страва, ставіцца да закусак, рыхтуецца з прожаренное, добра высушанай, патоўчанае пшаніцы. Ужываецца з халодным або гарачым малаком, ці гарачай гарбатай. Часта перад ужываннем змешваецца з цукрам.), «жарма», «жент», «балауыз», «балкаймак». З напояў асноўным з'яўляецца чай. Любы дастархан пачынаецца і заканчваецца чаяваннем. Прычым чай па-казахскі — гэта моцны чай са сліўкамі або малаком. Спажыванне гарбаты жыхарамі Казахстана адно з самых высокіх у свеце — 1,2 кілаграма ў год на чалавека. Для параўнання, у Індыі яно складае толькі 650 грамаў на душу насельніцтва. == Сучасная кухня казахаў == Казахская кухня за апошнія дзесяцігоддзі істотна змянілася. У нацыянальнай кухні з'явілася больш запазычанняў. На стале сучаснай казахскай сям'і акрамя традыцыйнай, часта сустракаюцца стравы усходне-еўрапейскіх народнасцей такіх як украінская, руская, беларуская і нават нямецкая. Таксама шмат страў было запазычана з кухні ўсходніх народаў, якія насяляюць Казахстан, такіх як стравы каўказскіх народаў,дунганские, узбекскія, ўйгурскія, татарскія, карэйскія і інш Тыповыя стравы на казахскіх ўрачыстасцях і мерапрыемствах акрамя абавязковых традыцыйных страў: лагманы, [[Шашлык|кауап]] (шашлык), самса, вараныя і смажаныя тушпара (пяльмені), саленні і марынады, вэнджаныя мясапрадукты, агароднінныя, фруктовыя і мясныя [[Салата (страва)|салаты]], дэсертныя прадукты, такія як [[Торт|тарты]], пірожныя, [[Цукерка|цукеркі]], [[Марожанае|марозіва]], [[мармелад]] і іншыя ўжо даўно сталі звычайным рацыёнам. == Тойказан == Восенню ў Казахстане праходзіць традыцыйны фестываль казахскай Кухні «Тойказан»{{Ref|<ref>[http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/vtoroy-festival-natsionalnoy-kuhni-toy-kazan-proydet-v-almatinskoy-oblasti-262953/ Почти тонну баурсаков приготовили на фестивале национальной кухни "Той Казан"]</ref>}}. Тойказан — гэта фестываль кухні, дзе праходзяць конкурсы на прыгатаванне лепшых страў казахскай кухні. У прыватнасці, гэта бешбармак, баурсак, куырдак і іншыя стравы. Фестываль збірае некалькі тысячай гасцей кожны год{{Ref|<ref>[http://forbes.kz/news/2013/09/13/newsid_40164 Фестиваль национальной кухни «Той-Казан»]</ref>}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * ''Похлебкін В. В.'' [http://kuking.net/8_656.htm Казахская і кіргізская кухня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130816082938/http://kuking.net/8_656.htm |date=16 жніўня 2013 }}//Нацыянальныя кухні нашых народаў * ''Похлебкін В. В.'' [http://kuking.net/8_677.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080510154346/http://kuking.net/8_677.htm |date=10 мая 2008 }} Асноўныя малочныя вырабы, агульныя для народаў Сярэдняй Азіі, Казахстана...]//Нацыянальныя кухні нашых народаў * [http://www.kitabhona.org.ua/forums/viewtopic.php?f=4&t=24 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160823214750/http://www.kitabhona.org.ua/forums/viewtopic.php?f=4&t=24 |date=23 жніўня 2016 }} Ежа ў качавых народаў Сярэдняй Азіі ў крыніцах — Бринь Д. В. (Кіеў, 2006)] * [http://articlekz.com/node/2107 Курт — прадукт традыцыйны і сучасны] {{Нацыянальныя кухні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Казахстана]] [[Катэгорыя:Казахская кухня| ]] g11ocss2uxqjg0209tq7u6rr2b8xohn 0 352674 5177766 5041816 2026-08-09T10:48:48Z XHCKidx 10666 5177766 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW G30 | фота = 2018 BMW 520d xDrive M Sport Automatic 2.0 Front.jpg | сегмент = E | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2017|2024}} | папярэднік = [[BMW F10]] | пераемнік = | заводы = | тып кузава = {{Тып кузава|Седан|4|5}}<br/>{{Тып кузава|Універсал|4|5}} | Колавая формула = 4×2, 4×4 | колавая база = 2975<ref name="прэс-рэліз">[https://www.press.bmwgroup.com/global/article/detail/T0264349EN/the-new-bmw-5-series-sedan Прэс-рэліз BMW Group, прысвечаны новаму пакаленню 5-серыі {{ref-en}}]</ref> | даўжыня = 4936 | шырыня = 1868 | вышыня = 1479 | маса = 1615—1885 кг | поўная маса = 2200—2385 кг | каляіна пярэдняя = 1605 | каляіна задняя = 1630 | клірэнс = 144 | грузападымальнасць = 660—705 кг | падобныя = [[Mercedes E-Klasse]], [[Audi A6]], [[Lexus GS]] | аб'ём бака = 68 л | дызайнер = {{нп3|Карым Хабіб||en|Karim Habib}} | вікісховішча = BMW G30 | рухавік = | кпп = 6-хутк. [[МКПП]] <br /> 8-хутк. [[АКПП]] }} '''G30''' — гэта сёмае пакаленне [[BMW]] «пятай» серыі, якое было прадстаўлена [[13 лістапада]] [[2016]]<ref name="прэс-рэліз"/> года і выпускаецца з лютага [[2017]] года. Гэтае пакаленне прыйшло на змену кузавам [[BMW F10|F10]]. == Гісторыя мадэлі == Аўтамабіль пабудаваны на платформе «35up» (CLAR) разам з [[BMW G11|BMW 7 серыі]] пакалення G11, таму новая мадэль дадала ў габарытах. Таксама яна падобная знешне на флагман кампаніі BMW. У лютым 2017 года была прадстаўлена версія ў кузаве універсал (унутраны індэкс G31). На аўтасалоне ў [[Шанхай|Шанхаі]] ў красавіку 2017 года BMW выключна для кітайскага рынку прадставіла седан G38 з падоўжанай колавай базай. Ён мае колавую базу на 133 мм даўжэй базавай версіі і вырабляецца кампаніяй BMW Brilliance Automotive Ltd. у Шэньяне. [[21 жніўня]] [[2017]] года ў [[Кёльн]]е быў прадстаўлены [[BMW M5|M5 (F90)]] на базе BMW G30. Яго публічная прэм’ера адбылася ў верасні 2017 года на міжнародным аўтасалоне ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], ён вырабляецца выключна як седан, пачынаючы з вясны 2018 годзе з цэнамі, пачынаючы з 117&nbsp;900 [[еўра]]. Аўтамабіль камплектуецца V8 бітурбарухавіком 4,4л магутнасцю 600 [[конская сіла|к.с.]] і круцільным момантам 750 Нм ў дыяпазоне 1800-5600 аб/хв. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bmw.com/ Афіцыйны сайт BMW] {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|G30]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] atzaj41o58fjx7uo8h6gkxc0an228w0 0 420320 5177565 4953113 2026-08-08T18:16:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177565 wikitext text/x-wiki '''Жаніцьба Цярэшкі''' («Цярэшка») — [[Беларусь|беларуская]] народная гульня для нежанатай моладзі. У даўніну мела сакральнае значэнне. З’яўлялася репетыцыяй вясельных абрадаў (маладыя людзі выбіралі сабе пару, жартоўна «жаніліся»). Нярэдка пары, якія складаліся ў час гульні, потым сапраўды браліся шлюбам. Падчас абраду выкарыстоўваліся традыцыйныя, народныя інструменты: [[беларуская дуда]], скрыпка, у пазнейшы час гармонік. Старэйшыя сяляне з большасці ставіліся да гульні грэбліва з-за яе нясціпласці. На Поўначы Беларусі і сёння ў вёсках жывуць людзі, якія гулялі ў «Цярэшку» ў маладыя гады. [[Файл:Жаніцьба Цярэшкі.jpg|міні|Абрад «Жаніцьба Цярэшкі» у вёсцы Майсюціна (Глыбоцкі раён),1962 г.]] Упершыню абрад<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ZEU_JoiwrPw</ref> быў адноўлены ў 1998 годзе ў [[Івесь (вёска)|Івесі]], на Глыбоччыне<ref>https://www.sb.by/articles/shto-myakhu-tsyareshk-.html</ref>, намаганнямі Наталлі Нікіфаровіч і калектыву, які пазней узяў назву [[Народны тэатр фальклору «Цярэшка»]]. Абрад набыў агульнанацыянальную вядомасць у 1998 годзе, калі калектыў быў запрошаны на сталічнае тэлебачанне і паказаў яго ў папулярнай на той час праграме «Запрашаем на Вячоркі».<ref>https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/glybocki_narodny_tehatr_falkloru_cjarehshka_adznachae_dvajny_jubilej/1-1-0-80</ref> У аснову глыбоцкай Цярэшкі пакладзены мясцовыя гульнявыя традыцыі вёсак Запруддзе, Псуя, Празарокі<ref>«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. На Глыбоччыне абрад з’яўляецца папулярнай каляднай забавай і штогод ладзіцца там у перадкалядны перыяд<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/na-glybochchyne-iznou-zhanili-tsyareshku/ |title=Архіўная копія |access-date=11 снежня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108025510/https://www.racyja.com/kultura/na-glybochchyne-iznou-zhanili-tsyareshku/ |archivedate=8 лістапада 2020 |url-status=dead }}</ref>. Падчас экспедыцыі кафедры этналогіі і фальклору [[БДУКМ]] у вёску Івесь, Глыбоцкага раёна студэнтам пашанцавала праінтэрв’юіраваць Васіля Радзюша, цымбаліста-віртуоза, які падзяліўся навыкамі ігры на дыятанічных цымбалах і прадэманстраваў мелодыі да каляднай містэрыі «Жаніцьба Цярэшкі па-глыбоцку». Была зафіксаваная самабытная версія шырокавядомага танца «Лявоніха» ў міноры. Гэты танец некалі быў неадрыўным ад «Жаніцьбы». Выкананне «Цярэшкі» Васіля Радзюша стала галоўным музычным стрыжнем пры стварэнні праграмы: гэта чаргаванне «цярэшак» і «Лявоніхі» пры злучэнні і перакручванні пар «бабулек» і «дзядулек». У выніку «Жаніцьба Цярэшкі па-глыбоцку<ref>https://www.youtube.com/watch?v=R4xnnEbJscE</ref>» была запісаная на відэа ў снежні 2013 г. Фрагменты абраду былі запісаныя Зінаідай Мажэйка ў фільме "Памяць стагоддзяў", у 1982 годзе на Паазер'і. Запіс быў зроблены ў хаце Валянціны Крыцкай, у вёсцы Аношкі, Лепельскага раёна. == Падрыхтоўка да гульні == «Цярэшку» ладзілі пераважна ў [[Зіма|зімовы]] час, у дні гадавых свят [[Каляды|(Каляды]], [[Новы год|Новы Год]], дні перад [[Вялікі пост|Вялікім постам]]). З-за нясціпласці гульні ніводны паважаны сямейны дом не дазволіў бы спраўляць яе пад сваім дахам, таму «Цярэшка» найчасцей спраўляўся ў [[Карчма|карчме]], абавязкова ў канцы гулянкі, пасля доўгіх танцаў. Карчмар мог усклікнуць: «Ну што ўсё скокі ды скокі! Валей бы Цярэшку жанілі!». У карчме адразу ж пачынаўся гоман: «Будуць Цярэшку жаніць! Будуць Цярэшку жаніць!». Пажылыя людзі сыходзілі ў іншыя памяшканні карчмы, а моладзь распачынала гульню. == Ход гульні == На ролю «бацькі з маткаю» абіралі жанатых жанчыну і мужчыну, якія арганізоўвалі «[[вяселле]]». «Маткай» ці «сваццяй» часта рабілася жвавая ўдава, салдатка ці задзірыстая маладая дзяўчына. Разам з «бацькам» яны весела бегалі сярод маладзёнаў, падгаворваючы іх хутчэй выбіраць сабе «пару». Прычым уздзейнічалі часцей на хлопцаў, бо дзяўчаты спрабавалі адмовіцца ў складанні пар і застацца на гульні ў якасці гледача. Кожная пара падыходзіла да «бацькі» з «маткаю» і прасіла ў іх дабраславення. Усё праходзіла камічна і жартоўна, але часам былі і спрэчкі, асабліва калі дзяўчыне не падабаўся хлопец, з якім яна была ў пары. Іншым разам дзяўчына наадварот з радасцю ўступала ў «шлюб» з пэўным хлопцам. Так ці інакш, па парам размяркоўваліся ўсе амаль жадаючыя, і адмаўляць было не прынята. «Бацька» з «маткай» дабраслаўлялі кожну пару словамі: «Дай Бог вам шчасця і нішчасця, харошую долю ў волю, уцечкі на печкі дзеткі ў клеткі». Часам яны выказваліся і не вельмі сціпла: «Беражы, зяцёк, нашу дачушку, йяна у нас адна, — ні бедна, ты ж цяпер узяў яе і спі з дачкою». Музыкі пачыналі граць і спяваць песні. {{Цытата| :...Цярошка, Цярошанька! :Цярошку бяда стала. :З кім яго жонка спала :У полі пад ліпкаю? :З маладым Піліпкаю. :... Не ўцекай, мой дзедзінька, :Не ўцекай лябедзінька! :Пасядзі на печы печы ў кутку. :Я ж табе штонікі натку :З чырвоным каўнерыкам - :Назавуць жаўнерыкам... <ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/31934.html Гульня ”Жаніцьба Цярэшкі”]</ref>.}} Пасля спеваў пачыналіся гульні. Дзяўчыны разбягаліся, хлопцы лавілі іх. Потым разбягаліся і хаваліся хлопцы. Нагуляўшыся, ладзілі вясельнае застолле. У «Цярэшцы» магло удзельнічаць да дзесяці і болей пар моладзі. «Бацька» з «маткаю» стараліся жартамі і вясёлымі заклікамі падштурхнуць да гульні як мага болей народу, каб меней засталося ў гледачах. Іх роля была ў тым, каб зрабіць атмасферу максімальна пазітыўнай, пераканаць удзельнікаў адкінуць страх і комплексы. Нярэдка гульня прымала вельмі нясціплыя формы: абдымкі, пацалункі, розныя жарты. Разыходзілася моладзь позна, за поўнач. Калі дзяўчыне было далёка вяртацца дадому, новы «супруг» абавязаны быў правесці яе. Нярэдка здаралася, калі пары, якія стыхійна склаліся ў час гульні, пазней сапраўды браліся шлюбам. == Гл. таксама == * [[Жаніцьба Цярэшкі ў Лепельскім раёне]] * [[Пахаванне стралы|Пахаване стралы]] * [[Жаніцьба коміна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://belsat.eu/news/eratychnaya-abradavaya-gulnya-zhanitsba-tsyareshki-prajshla-na-agrasyadzibe-pryazyornaya-fotarepartazh/ Эратычная абрадавая гульня «Жаніцьба Цярэшкі» прайшла на аграсядзібе «Прыазёрная»] * [http://www.nastaunik.info/node/16597 Відэазапіс ігрышча «Жаніцьба Цярэшкі». Запісана у в. Аношкі Лепельскага р-на Віцебскай вобласці сябрамі Таварыства беларускай школы з 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716085726/http://www.nastaunik.info/node/16597 |date=16 ліпеня 2019 }} [[Катэгорыя:Беларускія народныя гульні]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] 9nrwpqf3jp4z2suff8iear3gs4kwkjh 0 437788 5177530 4975958 2026-08-08T14:35:42Z 5177530 wikitext text/x-wiki {{Нарматыўны акт |від = [[Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |назва = Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства |арыгінальная назва = {{lang-ru|О предупреждении социального иждивенчества}} |набыў моц = [[2 красавіка]] [[2015]] |страціў сілу = Прызупынены да 1 студзеня 2019 года<ref>{{Cite news|title=Абноўлены дэкрэт №3 запрацуе ў поўным аб’ёме з 1 студзеня 2019 года|url=http://www.belta.by/society/view/obnovlennyj-dekret-3-zarabotaet-v-polnom-objeme-s-1-janvarja-2019-goda-281600-2017/|publisher=belta.by|lang=ru|date=21 снежня 2017}}</ref>. |дзяржава = {{BLR}} |нумар = 3 |прыняты = [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] {{nobr|[[2 красавіка]] [[2015]]}} }} [[Выява:Decret3-page1.jpg|злева|міні|Першая старонка дэкрэта №3]] Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3 '''«Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»''' ({{lang-ru|О предупреждении социального иждивенчества}}), больш вядомы як '''Дэкрэт аб дармаедстве''' — [[дэкрэт]], выдадзены [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] [[2 красавіка]] [[2015]] года. Асноўнай мэтай дэкрэта было заяўлена імкненне дзяржавы кампенсаваць расходы на сацыяльныя паслугі, што аказваліся грамадзянам, якія не выплацілі або выплацілі не ў поўным аб'ёме [[падатак|падаткі]]. Пры гэтым адзначаецца, што агульная сума збору па фінансаванні дзяржрасходаў у маштабах бюджэту будзе невялікай<ref name="БЕЛТА-Рыжанкоў">{{cite web |url= http://blr.belta.by/society/view/ryzhankou-galounaja-ideja-dekreta-numar-3-stymuljavats-ljudzej-vyplachvats-padatki-55702-2017/|title= Рыжанкоў: галоўная ідэя дэкрэта нумар 3 - стымуляваць людзей выплачваць падаткі|date= 2017-02-17 |website= [[БЕЛТА]]|access-date=2017-02-19 }}</ref>. {{пачатак цытаты|крыніца=[[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка]]<ref name="БЕЛТА-sohranjat">{{cite web |url= http://www.belta.by/president/view/dekret-o-preduprezhdenii-sotsialnogo-izhdivenchestva-sohranjat-no-ustranjat-vyjavlennye-nedostatki-222379-2016/ |title= Декрет о предупреждении социального иждивенчества сохранят, но устранят выявленные недостатки|date= 2016-12-06 |website= [[БЕЛТА]]|access-date=2017-02-19 }}</ref>}} Дэкрэт быў накіраваны на ліквідацыю найскладанай праблемы — сацыяльнага ўтрыманства. Рашэнне гэтай праблемы бачылася ў стымуляванні працаздольных грамадзян, якія могуць і павінны працаваць, да легальнай працоўнай дзейнасці і забеспячэння выканання канстытуцыйнага абавязку па ўдзеле ў фінансаванні дзяржрасходаў. {{oq|ru|Декрет был направлен на ликвидацию сложнейшей проблемы - социального иждивенчества. Решение этой проблемы виделось в стимулировании трудоспособных граждан, которые могут и должны работать, к легальной трудовой деятельности и обеспечению исполнения конституционной обязанности по участию в финансировании госрасходов.}} {{канец цытаты}} == Гісторыя == У [[1961]] годзе [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыумам Вярхоўнага Савета СССР]] быў прыняты Указ «Аб узмацненні барацьбы з асобамі, якія ўхіляюцца ад грамадска-карыснай працы і вядуць антыграмадскі паразітычны лад жыцця». [[Дармаедства]] з’яўлялася крымінальна-каральным злачынствам, за якое прадугледжвалася да пяці гадоў абмежавання свабоды, але на практыцы судовыя справы былі рэдкімі. Крымінальная адказнасць наступіла, калі грамадзянін не працаваў больш за чатыры месяцы, але крымінальнай адказнасці чалавеку дастаткова была папрацаваць хоць пары дзён. Указ быў адменены ў красавіку [[1991]] года, перад самым [[развал СССР|развалам СССР]], калі быў прыняты Закон «Аб занятасці насельніцтва», з дапамогай якога была знята крымінальная адказнасць за дармаедства і легалізавана [[беспрацоўе]]<ref name="bydc">{{cite web |url= https://bydc.info/images/news1/gravovoj-analiz-po-bezrabotnym.pdf |title= Правовая экспертиза Декрета Президента Республики Беларусь №3 от 02.04.2015 г. «О предупреждении социального иждивенчества» |date= 2015-11-04 |website= Праваабарочны цэнтр «Прававая дапамога насельніцтву» |access-date= 2017-02-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160611141943/https://bydc.info/images/news1/gravovoj-analiz-po-bezrabotnym.pdf |archive-date= 11 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Пра тое, што ўлады Рэспублікі Беларусі збіраюцца ўвесці падатковы збор з беспрацоўных грамадзян, заяўляў яшчэ ў [[2013]] годзе [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм'ер-міністр]] [[Міхаіл Мясніковіч]]<ref name="bydc"/>. [[2 красавіка]] [[2015]] года [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка]] выдаў Дэкрэт № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства». [[6 снежня]] [[2016]] года на нарадзе ў главы дзяржавы віцэ-прэм'ер [[Наталля Качанава]] далажыла, што [[Урад Беларусі|ўрадам]] ва ўзаемадзеянні з [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыяй Прэзідэнта]] быў праведзены маніторынг рэалізацыі дэкрэта, які паказаў, што ён з'яўляецца актуальным, аб'ектыўным і неабходным, аказвае станоўчае ўздзеянне на сферу працы і занятасці, уцягванне ў легальную эканамічную дзейнасць незанятага насельніцтва. Аляксандр Лукашэнка паведаміў, што дэкрэт аб дармаедах дапрацуюць, але адмяняць не будуць<ref name="БЕЛТА-sohranjat"/>. [[12 студзеня]] [[2017]] года Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў дэкрэт № 1, які ўнёс змены ў дэкрэт «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства». Быў удакладнены спіс тых, хто не павінен плаціць падатак за неўдзел у фінансаванні дзяржвыдаткаў. З ліку «сацыяльных утрыманцаў» былі выключаны тыя, хто значыцца ў спіскавым складзе нацыянальнай ці зборнай каманды Беларусі паводле відаў спорту, праходзіць альтэрнатыўную службу; беспрацоўныя, якія стаяць на ўліку ў цэнтры занятасці ці праходзяць навучанне па накіраванні органа па працы, занятасці і сацабароне, пры адсутнасці ўсталяваных фактаў парушэння імі абавязкаў у вобласці занятасці насельніцтва; бацькі, якія выхоўваюць дзяцей да 7 гадоў, у тым выпадку, калі дзіця ва ўзросце ад 3 да 7 гадоў не атрымлівае [[дашкольная адукацыя|дашкольную адукацыю]]. Мясцовым выканаўчым ці распарадчым органам было пададзена права вызваляць ад выплаты збору тых, хто знаходзіцца ў цяжкай жыццёвай сітуацыі<ref name="TUTзм">{{cite web|url= https://finance.tut.by/news527332.html|title= В декрет о тунеядцах внесли изменения. Кого освободили от уплаты налога|author= Сергей Балай|date= 2017-01-12|website= [[TUT.BY]]|access-date= 2017-02-19|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20170306133351/https://finance.tut.by/news527332.html|archive-date= 6 сакавіка 2017 |url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго крайні тэрмін накіравання падаткавікамі паведамлення на выплату збору быў перанесены з [[1 лістапада]] [[2016]] года на [[20 студзеня]] [[2017]] года, тэрмін яго выплаты з [[1 снежня]] [[2016]] на [[20 лютага]] [[2017]] года<ref name="TUTзм"/>. Падатковыя органы накіравалі каля 470 тысяч паведамленняў на выплату падатку на дармаедства<ref name="БЕЛТА470">{{cite web |url= http://www.belta.by/society/view/v-belarusi-istekaet-srok-uplaty-sbora-na-finansirovanie-gosrashodov-233916-2017/ |title= В Беларуси истекает срок уплаты сбора на финансирование госрасходов|date= 2017-02-20 |website= [[БЕЛТА]]|access-date=2017-02-22 }}</ref>. Станам на [[13 студзеня]] [[2017]] года збор аплацілі толькі каля 24 тысяч чалавек, які папоўнілі дзяржбюджэт больш як на 7 мільёнаў [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]]<ref name="TUTдам">{{cite web |url= https://finance.tut.by/news527433.html |title= Домохозяйки с детьми в детсаду не будут платить налог на тунеядство за прошлые годы |date= 2017-01-13 |website= [[TUT.BY]] |access-date= 2017-02-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170327080303/https://finance.tut.by/news527433.html |archive-date= 27 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>. [[20 лютага]] [[2017]] года скончыўся апошні тэрмін выплаты збору. Збор выплацілі толькі каля 54 тыс. грамадзян (прыкладна 11,5 %), у бюджэт паступіла 16,3 млн. беларускіх рублёў. Пэўная колькасць грамадзян звярнулася ў мясцовыя органы ўлады з заявамі аб вызваленні ад выплаты збору<ref name="БЕЛТА20">{{cite web |url= http://www.belta.by/society/view/sbor-na-finansirovanie-gosrashodov-uplatili-bolee-54-tys-belorusov-234276-2017/ |title= Сбор на финансирование госрасходов уплатили более 54 тыс. белорусов|date= 2017-02-21 |website= [[БЕЛТА]]|access-date=2017-02-22 }}</ref>. == Асноўныя палажэнні == Дэкрэтам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства» ўстанаўліваецца [[абавязак]] грамадзян Беларусі, замежных грамадзян, якія ўвесь час пражываюць у краіне, і асоб без грамадзянства, якія не ўдзельнічалі ў фінансаванні дзяржаўных расходаў ці ўдзельнічалі ў такім фінансаванні менш як 183 каляндарныя дні ў мінулым годзе, па выплаце збору ў памеры 20 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]]<ref name="TUTзм"/>. На тое, каб выплаціць падатак, адводзіцца 30 дзён з моманту ўручэння паведамлення ці, калі яго паслалі заказным пісьмом, праз 10 дзён пасля даты адпраўлення<ref name="TUTдам"/>. За нявыплату ці несвоечасовую выплату збору прадугледжана [[адміністрацыйная адказнасць]]. У гэтым выпадку складаецца пратакол і накіроўваецца на разгляд у суд, які прымае рашэнне або аб прыцягненні да адміністрацыйнай адказнасці ў выглядзе [[штраф]]у ў памеры ад 2 да 4 базавых велічынь, або аб адміністрацыйным [[арышт|арышце]]. У выпадку адміністрацыйнага арышту грамадзянін у абавязковым парадку прыцягваецца да грамадска-карысных прац, пасля адбыцця якіх сума збору лічыцца выплачанай. Адміністрацыйны арышт можа накладацца на тэрмін да 15 сутак<ref name="БЕЛТА20"/>. == Крытыка дэкрэта == Паводле прававой ацэнкі, зробленай праваабарончым цэнтрам «Прававая дапамога насельніцтву» ў [[2015]] годзе, Дэкрэт № 3 не адпавядае [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]], міжнародным дагаворам і іншым заканадаўчым актам Рэспублікі Беларусь<ref name="bydc"/>. == Пратэсты == {{main|Пратэсты ў Беларусі, 2017}} [[17 лютага]] [[2017]] года ў цэнтры [[Мінск]]а адбыўся «Марш абураных беларусаў» супраць Дэкрэта «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства», на які выйшла больш за 2000 чалавек. Арганізатарамі акцыі сталі апазіцыйныя палітыкі [[Мікалай Статкевіч]], [[Уладзімір Някляеў]] і іншыя. Удзельнікі скандавалі «Не — дэкрэту № 3», «[[Жыве Беларусь]]», «Не бойцеся!». Марш прайшоў ад [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] па [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Незалежнасці]] да будынка [[Міністэрства па падатках і зборах Беларусі]], каля якога адбыўся кароткі мітынг<ref name="НН-МАБ">{{cite web |url= http://nashaniva.by/?c=ar&i=185574 |title= У Мінску некалькі тысяч чалавек выйшлі на Марш абураных беларусаў|date= 2017-02-17 |website= [[Наша Ніва (1991)]]|access-date=2017-02-19 |lang=be}}</ref>. На наступны дзень, [[19 лютага]] [[2017]] года буйны мітынг супраць Дэкрэта № 3 адбыўся і ў [[Гомель|Гомелі]] — другім па памеры горадзе Беларусі. Калона на чале з прадстаўнікамі палітычных і прафсаюзных рухаў<ref name="РС-ГОМ">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28318445.html |title= У Гомлі прайшла самая масавая з 1990-х гадоў акцыя пратэсту |author= Антон Трафімовіч |date= 2017-02-19 |website= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-02-19 |lang=be}}</ref> прайшла ад [[Плошча Паўстання (Гомель)|плошчы Паўстання]] па [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліцы Савецкай]] да [[Плошча Леніна (Гомель)|плошчы Леніна]]<ref name="НН-ГОМ">{{cite web |url= http://nashaniva.by/?c=ar&i=185638 |title= Тысячы людзей выйшлі ў Гомелі на марш пратэсту: «Не дэкрэту нумар тры! Лукашэнка, ухадзі!» ФОТА, ВІДЭА |date= 2017-02-19 |website= [[Наша Ніва (1991)]]|access-date=2017-02-19 |lang=be}}</ref>. Гучалі палітычныя лозунгі, лозунгі супраць падаткаў на «дармаедства», удзельнікі акцыі скандавалі «Не дэкрэту нумар тры! Лукашэнка, ухадзі»<ref name="НН-ГОМ"/>. У [[Магілёў|Магілёве]] ў акцыі пратэсту прынялі ўдзел прынамсі паўтысячы чалавек. Яна прайшла на пешаходнай [[Ленінская вуліца (Магілёў)|вуліцы Ленінскай]] у цэнтры горада<ref name="РС-МАГ">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28318552.html |title= У Магілёве заклікалі ехаць на пратэст «дармаедаў» у Менск |date= 2017-02-19 |website= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-02-19 |lang=be}}</ref>. У іншых абласных цэнтрах [[19 лютага]] акцыі не былі падрыхтаваны. Пасля падзей у Гомелі людзі пачалі стыхійна збірацца а 14-й гадзіне ў цэнтрах [[Брэст]]а, [[Гродна]] і [[Віцебск]]а. У [[Брэст|Брэсце]] сабралося не больш за сто чалавек, у [[Гродна|Гродне]] — некалькі дзясяткаў чалавек<ref name="РС-ГР">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28318390.html |title= У Горадні дзясяткі чалавек пратэстуюць супраць Дэкрэту № 3 |date= 2017-02-19 |website= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-02-19 |lang=be}}</ref>. Чарговая хваля пратэстаў пракацілася па гарадах Беларусі [[26 лютага]]. Найбуйнейшы мітынг адбыўся ў [[Віцебск]]у, у ім узялі ўдзел не менш за тысячу чалавек. Сотні людзей таксама выйшлі на акцыі пратэсту ў [[Бабруйск]]у, [[Баранавічы|Баранавічах]] і [[Брэст|Брэсце]]<ref name="РС-ВБББ">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28333486.html |title= «Марш недармаедаў» у Віцебску, Бабруйску, Баранавічах і Берасьці |date= 2017-02-26 |website= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-02-28 |lang=be}}</ref>. Таксама акцыі пратэсту прайшлі [[5 сакавіка|5]], [[10 сакавіка|10]] ([[Маладзечна]]<ref>https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180616103953/https://www.intex-press.by/2017/03/10/v-molodechno-na-marsh-netuneyadtsev-vyshlo-1000-chelovek-brutalno-zaderzhany-lebedko-rymashevskij-i-zhurnalist-belapan/ |date=16 чэрвеня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |title=Архіўная копія |access-date=25 снежня 2018 |archive-date=16 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616130242/https://naviny.by/article/20170310/1489163644-marsh-netuneyadcev-proshel-v-molodechno |url-status=dead }}</ref><ref>http://belsat.eu/ru/news/protest-protiv-dekreta-3-planiruetsya-10-marta-v-molodechno-onlajn/</ref>), [[11 сакавіка|11]], [[12 сакавіка|12]], [[15 сакавіка|15]] і [[25 сакавіка]] — на [[Дзень Волі]]<ref name="РС-Яшчэ">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28337969.html |title= Яшчэ 9 вулічных акцыяў. Кампанія «Мы не дармаеды» агучыла графік |author= Уладзімер Глод |date= 2017-02-17 |website= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-02-28 |lang=be}}</ref>. == Вынікі == [[9 сакавіка]] [[2017]] года на нарадзе аб актуальных пытаннях развіцця краіны [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] агучыў рашэнне на працягу года не спаганяць збор з «дармаедаў». Пры гэтым грошы тым, хто ўжо сплаціў збор, ён пойдзе ў залік на наступны год, але калі ў [[2016]] годзе «дармаед» знойдзе працу, тады грошы за 2015 год яму вернуць<ref name="РС-ЛУ9">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28359295.html |title= Лукашэнка загадаў не спаганяць «падатак на дармаедзтва» да канца году. Рэакцыі |author= АА, КМ, [[Алег Груздзіловіч|Алег Грузьдзіловіч]]|date= 2017-03-09 |publisher= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-03-09 |lang=be}}</ref>. За 2016 і пачатак 2017 г. збор заплацілі 62,7 тысячы грамадзян у памеры 18,6 мільёна беларускіх рублёў. [[7 ліпеня]] [[2017]] г. Міністэрства па падатках і зборах абвясціла, што пачынае вяртаць «дармаедам» збор, заплачаны за няўдзел у фінансаванні дзяржаўных выдаткаў у 2015 г. Каб вярнуць выплачаны падатак, трэба напісаць заяву ў падатковую па месцы жыхарства і падаць дакумент, які сведчыць асобу. Грошы падаткавікі вяртаюць або на рахунак у беларускім банку, або наяўнымі ў касах [[Беларусбанк]]а. Грошы вернуць на працягу месяца з дня падачы заявы. Падаткавікі разгледзелі 49,5 тысячы заяў ад беларусаў, якія пажадалі вярнуць выплачаны збор на фінансаванне дзяржвыдаткаў, да сярэдзіны 2019 года вярнулі выплачаныя падаткі на агульную суму ў 15,01 мільёна рублёў<ref>[https://finance.tut.by/news650943.html finance.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827061517/https://finance.tut.by/news650943.html |date=27 жніўня 2019 }}</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=236172 nashaniva.by]</ref>. Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка [[25 студзеня]] [[2018]] года падпісаў Дэкрэт № 1, якім прадугледжаны меры па садзейнічанні занятасці насельніцтва. Дакумент накіраваны ў першую чаргу на актывізацыю работы органаў улады па максімальным садзейнічанні грамадзянам у працаўладкаванні, стымуляванні працоўнай занятасці і самазанятасці насельніцтва. У новы Дэкрэт не ўвайшлі нормы аб спагнанні з працаздольных непрацуючых грамадзян збору на фінансаванне дзяржвыдаткаў. Пры гэтым асобы, якія раней прызнаваліся плацельшчыкамі гэтага збору, вызвалены ад яго выплаты<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/zatsverdzhany-mery-pa-sadzejnichanni-zanjatastsi-u-belarusi-17951/ president.gov.by]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://president.gov.by/uploads/documents/3decree.pdf Тэкст дэкрэта «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170223143203/http://president.gov.by/uploads/documents/3decree.pdf |date=23 лютага 2017 }} на сайце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. {{Лукашэнка}} [[Катэгорыя:Дэкрэты Беларусі]] [[Катэгорыя:2015 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:2015 год у праве]] [[Катэгорыя:2017 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] gha59vj1sjo1f5mkbpw7nv2zaoe7kkq 0 439513 5177646 5038712 2026-08-09T06:50:36Z DzBar 156353 дапаўненне 5177646 wikitext text/x-wiki '''Палеская літаратура''' — галіна ў [[літаратура|літаратуры]], створаная на [[Загародскія гаворкі|палескіх гаворках]]. У асобных выпадках можа быць часткай [[Беларуская літаратура|беларускай]] або [[Украінская літаратура|ўкраінскай]] літаратур. == Пісьмо == === Буквар === Каб пачаць фарміраванне палескай адзінай мовы і самасвядомасці, пачынаюць выходзіць падручнікі, буквары палескай мовы. Так сама кнігі аб палескіх гаворках, [[слоўнік]]і. На той час, у асноўным большасць насельніцтва Палесся называла сябе ''«[[Тутэйшыя (выраз)|тутэйшымі]]»'', ''«[[Палешукі|палешукамі]]»'' або ''«[[Беларусы|беларусамі]]»'' ці ''«[[Украінцы|ўкраінцамі]]»''. Палескімі лічыліся гаворкі, таму менавіта сваю адзіную мову вырашылі назваць ''«русінскай»'', аб гэтым сведчаць назвы слоўнікаў. * «Elementarz w nareczu Poleszukow» у [[Пінск]]у ў 1906 годзе * «Rusinski lemantar» у Пінску ў 1907 годзе * «Rusinsky łementar. Русінски лементар. Napysau Staryj Hospodar» у 1907 годзе === Пісьменнасць === У асноўным карысталіся [[кірыліца]]й, але [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскі правапіс]] не быў забыты. Таму нейкія выдавецтвы працавалі адразу на абодвух варыянтах пісьменнасці. Кірылічны правапіс быў больш падобны да ўкраінскага. {{Цытата|Етий лемен­тар писан двоякими знаками, то єст литерами; на етой сторони литери латински, а на тамтой російски. Латинскими литерами пишуть всі народи на світи: французи, англики, поляки, німци, американци і інши – російскими только росіяни, то єсть москалі, і булгари. Хто знає латински литери, тому легче і заграничніоі мови научитиса. Так ви брати Полешуки вибирайте сами яки литери вам ліпш сподобаютса і тими учитесь читати і писати. Помагай Боже!<ref name=rl>Rusinsky łementar = Русінски лементар / Napysau Staryj Hospodar. – Warszawa: Druk. i lit. Jana Cotty, 1907. – 43 с. – Шифр хранения БАН XXV / б 1017</ref>}} == Гісторыя == === XVI і XVII стагоддзі === Палеская літаратура бярэ свой пачатак з XVI—XVII стагоддзяў. Першымі аўтарамі палескіх твораў з’яўляюцца [[Францішак Савіч|Франц Савіч]] і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]]. Абодва пісалі вершы і паэмы. Вядома, што Францам Савічам былі напісаныя такія вершы як «Памятнік»<ref>Pamікtnik… // Heleniusz E. Wspomnienia lat minionych. — T. 2. — Krakyw, 1876.</ref> і «Там блізка Пінска» (які захаваўся)<ref>Tam blizko Pinska // Pawіоwicz E. Wspomnienia z nad Wilji i Niemna. — 3 wyd. — Lwyw, 1895.</ref>. === XVIII — пачатак XX стагоддзі === У 1866 годзе публікуецца п’еса вядома беларускага драматурга [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]», якая ўпершыню была напісана на пінчуцкай гаворцы.<ref>[http://zagorodde.na.by/kultura.html "Арыгінал «Пінскай шляхты» на «пінчуцкай гаворцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401190721/http://zagorodde.na.by/kultura.html |date=1 красавіка 2016 }}</ref> У 1901 годзе асобныя палескія словы і фразы выкарыстоўвае ў сваім аповедзе «Срэбны воўк» [[Аляксандр Іванавіч Купрын|Аляксандр Купрын]]. У 1906 і 1907 гадах выдаліся першыя слоўнікі, падручнікі. === Другая палова XX стагоддзя === У ваенны перыяд палескія творы афіцыйна не друкуюцца. Але знойдзены вершы звычайнага народа. Напрыклад, былі знойдзены і апублікаваны ў сетку вершы Аляксандры Дзягель «Пахаронка» (1945) і «Разлука» (1951). === Новаятвяская літаратура === У 1980—1990 гадах пачынаецца рух палескай самасвядомасці, ці інакш кажучы «Адраджэнне ятвягаў». Ствараецца [[Заходнепалеская мова|заходнепалеская літаратурная мова]]. На ёй [[Мікола Шэляговіч]] са згуртаваннем «Поліссе» ''(Палессе)'', а потым «Етвызь» ''(Ятвезь)'' піша вершы і выдае газету «[[Збудінне]]». === Нашыя часы === У 2006 годзе выходзіць слоўнік [[штучная мова|штучнай]] [[Лабары|лабарскай]] гаворкі.<ref>{{Cite web |title=Дыялектычны слоўнік лабарскай гаворкі |url=http://gn.org.ua/Labur_dictionary |accessdate=6 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221116122405/http://gn.org.ua/Labur_dictionary |archivedate=16 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref> У 2018–2019 гадах выходзяць два зборнічкі паэзіі на роднай заходнепалескай гаворцы беларуска- і рускамоўнай паэтэсы Надзеі Іванаўны Момлік.<ref>{{Cite web |url=http://druzi.by/wp-content/uploads/2014/08/%E2%84%965.pdf |title="Альманах «Справа»̈ |access-date=20 снежня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220123205526/http://druzi.by/wp-content/uploads/2014/08/%E2%84%965.pdf |archivedate=23 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref> У 2021 годзе [[Аляксей Дзікавіцкі]] выдае аўтарскі зборнік вершаў і апавяданняў на пінчуцкай гаворцы палескай мовы «[[Оньдэ]]». Кнігу прэзентавалі ў Вільнюсе, Польшчы і ва Украіне. Выдадзена каля 500 экзэмпляраў. {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Палессе]] [[Катэгорыя:Літаратура]] gbnktfi8p56qcesigoiawcj4qajfkv1 0 453219 5177659 4881936 2026-08-09T07:32:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177659 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Каманчы<br /> (''Nömöne'', ''Numunu'') | image = [[Выява:Comanche portraits.jpg|300 px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 23330 (2010 г.) | popplace = [[ЗША]] | langs = каманчы | rels = [[анімізм]], [[пеётызм]], [[хрысціянства]] | related = [[шашоны]] }} '''Кама́нчы''' (саманазва: ''Nömöne'', ''Numunu'') — [[індзейцы|індзейскі]] народ, карэнныя жыхары [[ЗША]]. Жывуць пераважна ў штатах [[Аклахома]], [[Тэхас]], [[Нью-Мексіка]]. Агульная колькасць (2010 г.) — 23 330 чал.<ref>[https://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-10.pdf The American Indian and Alaska Native Population: 2010]</ref> == Паходжанне == Каманчы адносяцца да [[Юта-ацтэкскія мовы|юта-ацтэкскай]] моўнай групы народаў, якая сфарміравалася каля 4000 гадоў таму на памежжы сучасных [[ЗША]] і [[Мексіка|Мексікі]]. Першапачаткова яны ўяўлялі сабой ўсходнюю частку [[шашоны|шашонаў]] і насялялі ўсход сучаснага [[Ваёмінг|штата Ваёмінг]]. Каля 1700 г. каманчы асвоілі [[конегадоўля|конегадоўлю]] і мігрыравалі на поўдзень. Далучэнне да каманчаў розных груп шашонаў адбывалася і ў больш позні час да 1830 г.<ref>[http://www.tolatsga.org/ComancheOne.html COMANCHE HISTORY Part One] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190605114112/http://www.tolatsga.org/ComancheOne.html |date=5 чэрвеня 2019 }}</ref> Назва '''каманчы''' паходзіць з мовы [[Юты (індзейцы)|ютаў]] (''kɨmantsi'') і значыць «ворагі»<ref>[http://www.eaglespiritspringwater.com/native Native History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170515135610/http://www.eaglespiritspringwater.com/native |date=15 мая 2017 }}</ref>. Самі каманчы завуць сябе ''Nömöne'' (літаральна «народ»). == Гісторыя == Каманчы ўпершыню ўзгадваюцца ў [[Іспанія|іспанскіх]] хроніках у [[1705]] г.<ref>[http://newmexicohistory.org/people/new-mexico-in-the-18th-century-1-1 Robert Torrez, New Mexico in the 18th Century] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170425194453/http://newmexicohistory.org/people/new-mexico-in-the-18th-century-1-1 |date=25 красавіка 2017 }}</ref> У [[1719]] г. яны зрабілі ваенны рэйд на іспанскую калонію ў [[Нью-Мексіка]]<ref name="COMANCHE HISTORY Part Two">[http://www.dickshovel.com/ComancheTwo.html COMANCHE HISTORY Part Two]</ref>. У першай палове XVIII ст. каманчы ў саюзе з [[Юты (індзейцы)|ютамі]] паспяхова ваявалі адначасова з іспанцамі, [[апачы]] і іншымі плямёнамі [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнін]]. У [[1724]] г. апачы панеслі паражэнне ў дзевяцідзённай бітве, пасля чаго кантралюемыя імі тэрыторыі стала памяньшаліся. У [[1743]] г., падчас пераследу апачы, каманчы трапілі ў [[Тэхас]]<ref>[https://books.google.by/books?id=RFW8_SWARicC&pg=PA79&lpg=PA79&dq=comanche+1743&source=bl&ots=rokTWNkZoJ&sig=UkWYESW8ERJ-2rK_rKN8fuaoBls&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjxqrnRmevSAhXpC5oKHd_1BcEQ6AEIQTAK#v=onepage&q&f=false Thomas W. Kavanagh, The Comanches: A History, 1706—1875]</ref>. У [[1746]] г. іспанцы здолелі нанесці каманчам і ютам першае істотнае паражэнне<ref>[https://www.southernute-nsn.gov/history/chronology Chronology]</ref>. У [[1752]] г. юты заключылі мірнае пагадненне з Іспаніяй і фактычна выйшлі з саюзу з каманчамі. У [[1774]] г. і [[1779]] г. іспанскія ваенныя сілы зрабілі паспяховыя ваенныя рэйды супраць памежных груп каманчаў. У рэйдзе 1779 г. удзельнічалі апачы і юты. У [[1785]] г. тэхаскія каманчы былі вымушаны пагадзіцца на мірнае пагадненне з іспанцамі<ref>{{Cite web |url=https://nebula.wsimg.com/1a17e77c69c0df67e3b129bcbcf0af49?AccessKeyId=123DB9A7A1E77C0C9F16&disposition=0&alloworigin=1 |title=Comanche Timeline |access-date=22 сакавіка 2017 |archive-date=9 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909053328/http://nebula.wsimg.com/1a17e77c69c0df67e3b129bcbcf0af49?AccessKeyId=123DB9A7A1E77C0C9F16&disposition=0&alloworigin=1 |url-status=dead }}</ref>. Яно прапаноўвала выгоду ў выніку падтрымкі [[гандаль|гандлёвых]] зносін. Іспанскія каланісты абменьвалі [[рабства|рабоў]] і маёмасць, захопленыя каманчамі ў іншых плямён, на [[конь свойскі|коней]], [[карова|кароў]], [[зброя|зброю]] і іншую еўрапейскую прадукцыю. У [[1747]] г. каманчы заключылі гандлёвае пагадненне з [[Францыя|французамі]]<ref>[https://tshaonline.org/handbook/online/articles/hcm16 MONTAGUE COUNTY]</ref>. Да пачатку XIX ст. каманчы здолелі паставіць пад кантроль вялізарныя тэрыторыі Вялікіх раўнін, у тым ліку заходні Тэхас, усход Нью-Мексіка, паўднёвы ўсход [[Каларада]], паўднёвы захад [[Канзас]]а, захад [[Аклахома|Аклахомы]]. У некаторых выпадках мясцовыя плямёны былі здольны эфектыўна супраціўляцца заваяванню. Так, у Канзасе яны былі спынены [[осэйдж]], у [[Арызона|Арызоне]] — апачы. У многіх выпадках каманчы аддавалі перавагу часовым або шматгадовым саюзам. Напрыклад, у XVIII ст. яны супрацоўнічалі з [[паўні]]. Каля 1805 г. заключылі мір з каёва і іх саюзнікамі [[раўнінныя апачы|раўніннымі апачы]]. Пасля доўгага супрацьстаяння з [[шаены|шаенамі]] і [[арапаха]] ў [[1840]] г. заключылі з імі мірную дамову. Саюзніцкія адносіны ўключалі не толькі гандаль і супольныя ваенныя дзеянні, але і сумеснае выкарыстанне качавых тэрыторый. Саслабленне саюзніка давала нагоду для ваенных рэйдаў супраць яго. Так у першай трэці XIX ст. каманчы першымі сталі рабіць напады на паўні. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Мексіка|Мексікі]] ў [[1821]] г. каманчы заключылі з новымі ўладамі былых іспанскіх калоній шэраг новых пагадненняў<ref name="COMANCHE HISTORY Part Two"/>. Абяцанні шчодрых падарункаў з боку мексіканцаў не заўсёды выконваліся, таму рабаўніцкія рэйды супраць паўночных мексіканскіх штатаў ператварыліся ў правіла. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Тэхас|Тэхаса]] ў [[1835]] г. улады [[Санора (штат)|Саноры]] стымулявалі напады індзейцаў на тэхаскія паселішчы. У [[1838]] г. было заключана мірнае пагадненне паміж Тэхасам і каманчамі. Але ў сакавіку [[1840]] г. падчас сустрэчы пад белым сцягам з каманчамі ў [[Сан-Антоніа]] для выкупу раней захопленых палонных адбыўся ўзброены інцыдэнт<ref name="The Comanche War">[https://www.tsl.texas.gov/exhibits/indian/war/page2.html The Comanche War]</ref>, падчас якога загінула 33 каманчы і 6 тэхасцаў. У адказ у жніўні каля 1000 воінаў-каманчаў атакавалі паселішчы белых і амаль без супраціўлення дасягнулі [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]]. Калі яны вярталіся з трафеямі, у тым ліку коньмі і муламі, [[12 жніўня]] 200 тэхаскіх добраахвотнікаў і індзейцаў з племені [[танкава]] арганізавалі засаду. Каманчы панеслі страты і былі вымушаны адступіць, аднак захавалі значную частку трафеяў. У [[1845]] г. тэхасцы і каманчы зноў падпісалі мір. Ён не быў працяглым. Тэхас увайшоў у склад [[ЗША]], якія заключылі пагадненні з [[осэйдж]], [[чэрокі]] і іншымі плямёнамі, якіх каманчы лічылі ворагамі. У выніку каманчы адмовіліся ад міру і працягвалі напады на тэхаскія паселішчы. У сярэдзіне — другой палове XIX ст. адбылося саслабленне каманчаў. Яно было выклікана не ваеннымі згубамі, а эпідэміямі. У 1848 г. і 1862 г. яны пацярпелі ад [[Натуральная воспа|воспы]], у 1849 г. — ад [[Халера|халеры]]. Да 1870 г. колькасць каманчаў скарацілася да 8000 чалавек і працягвала скарачацца далей. Скарачэнне статкаў дзікіх бізонаў вымушала раўнінных індзейцаў працягваць напады для свайго забеспячэння. У адказ на рэйды каманчаў амерыканцы выкарыстоўвалі ваенныя конныя атрады. Доўгі час іх эфектыўнасць была нізкай. Пасля нападаў каманчаў на паўночным захадзе ў [[1860]] г. ахвярай арганізаванай у адказ карнай экспедыцыі сталі каёва і шаены. У пачатку [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] прадстаўнікі [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэрацыі]] заключылі мірнае пагадненне з каманчамі. Нягледзячы на гэта, ваенныя сутычкі працягваліся, і ў [[1863]] г. каманчы, каёва, шаены, арапаха і раўнінныя апачы склалі ваенны саюз, накіраваны супраць белых пасяленцаў. У лістападзе [[1864]] г. у паўночным Тэхасе яны атакавалі буйны ваенны атрад на чале з [[Кіт Карсан|Кітам Карсанам]]<ref>[https://www.tsl.texas.gov/exhibits/indian/showdown/page2.html The Battle of Adobe Walls]</ref>. [[Файл:Quanah Parker on horseback.jpg|thumb|Квана Паркер у аблачэнні правадыра на кані. Канец XIX ст.]] У [[1865]] г. і [[1867]] г. прадстаўнікі ЗША заключалі дагаворы з асобнымі групамі каманчаў, якія прадугледжвалі грашовыя выплаты і пастаўкі тавараў з боку ЗША. Дагавор 1867 г. уключаў пункт аб тэрытарыяльных саступках з боку каманчаў. Ён не быў цалкам выкананы ні адным з бакоў. У [[1869]]—[[1875]] гг. армія і добраахвотнікі ЗША разгарнулі шырокія ваенныя дзеянні супраць каманчаў. Іх вынікам стала перасяленне атрадаў каманчаў на вылучаныя землі. Апошнім буйным лідарам каманчаў стаў [[Квана Паркер]], сын правадыра і захопленай у палон тэхаскай дзяўчыны. Ён садзейнічаў фарміраванню новага аўтаномнага ўрада [[нацыя|нацыі]] каманчаў і распаўсюджанню [[пеётызм]]у. З сярэдзіны XX ст. назіраліся змены ў эканамічным жыцці былых качэўнікаў. Многія з іх мігрыравалі ў [[горад|гарады]] і сталі працаваць у [[прамысловасць|прамысловасці]] і сферы абслугоўвання. У нашы дні галоўны адміністрацыйны цэнтр нацыі каманчаў знаходзіцца ў [[:en:Lawton, Oklahoma|горадзе Лоўтан, штат Аклахома]]. Адміністрацыя валодае 4 буйнымі [[казіно]]. [[8 жніўня]] [[2002]] г. пачаў працаваць [[:en:Comanche Nation College|Нацыянальны каледж каманчы]]. == Культура == З самога пачатку свайго існавання каманчы ўзгадваюцца як [[конь свойскі|конныя]] [[паляванне|паляўнічыя]]. Такім чынам, іх адасабленне ад іншых [[шашоны|шашонаў]] і міграцыя на паўднёвыя [[Вялікія раўніны|раўніны]] была выклікана паспяховым асваеннем [[конегадоўля|конегадоўлі]]. Каманчы лавілі дзікіх [[мустанг]]аў, а таксама захоплівалі коней у прадстаўнікоў суседніх народаў. Першыя напады каманчаў на [[мексіка]]нскія паселішчы былі выкліканы менавіта імкненнем захопу свойскіх коней. Конь адыгрываў прыкметную ролю ў гаспадарчым жыцці і паўсядзённай [[культура|культуры]]. Існавала шмат спосабаў лову коней. Кожны воін меў асабісты статак, аднак адасабляў найбольш любімых скакуноў. Яны пасвіліся каля жытла, атрымоўвалі асобныя імёны, забойства любімага каня прыраўноўвалася да забойства чальца [[сям'я|сям’і]]<ref>[http://sweetheartsofthewest.blogspot.com.by/2013/05/the-comanche-legendary-master-horsemen.html THE COMANCHE — LEGENDARY MASTER HORSEMEN OF THE AMERICAN WEST]</ref>. Каб канчаткова абяззброіць каманчаў, у [[1874]]—[[1875]] гг. [[ЗША|амерыканскія]] ваенныя наўмысна вынішчалі іх коней<ref>{{Cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2014/03/horse-tribes/quammen-text |title=Native American Horses |access-date=31 сакавіка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140309232811/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/03/horse-tribes/quammen-text |archivedate=9 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Асноўнай жывёлай для палявання з’яўляўся [[амерыканскі бізон]]. Актыўнае паляванне на бізонаў пачалося толькі ў XVIII ст. Канцэнтрацыя конных паляўнічых на раўнінах прыводзіла да хуткага скарачэння пагалоўя і ў выніку — да знішчэння гэтых жывёл. Каманчы прымалі ўдзел у хуткім скарачэнні дзікіх статкаў. У [[1818]] г. тэхасец Давід Бюрнэ заўважыў, што пасля з’яўлення каманчаў у тых мясцінах праз некалькі гадоў знікла большасць пагалоўя<ref>[http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3227&context=greatplainsquarterly Pekka Hamalainen, The First Phase Of Destruction Killing The Southern Plains Buffalo, 1790—1840]</ref>. Заняпад палявання на бізонаў да 1870-х гг. таксама садзейнічаў заняпаду традыцыйнай культуры каманчаў. Многія даследчыкі [[гісторыя|гісторыі]] каманчаў заўважалі беднасць іх матэрыяльнай культуры ў параўнанні з суседнімі плямёнамі, аднак прызнавалі іх ваенныя поспехі. Амерыканскі пісьменнік [[:en:S. C. Gwynne|С. К. Гуін]] тлумачыць гэта спартанскім ладам жыцця, накіраваным на вайну<ref>[http://www.npr.org/2011/05/20/136438816/the-rise-and-fall-of-the-comanche-empire The Rise And Fall Of The Comanche 'Empire']</ref>. Напады на іншыя народы, захоп і перапродаж іх маёмасці складалі частку эканамічнай стратэгіі. Каманчы праславіліся жорсткімі адносінамі ў дачыненні да палонных. Іх забівалі, нявечылі, прадавалі ў [[рабства]]. У сакавіку [[1840]] г. спроба каманчаў заключыць мір з [[Рэспубліка Тэхас|Тэхасам]] скончылася абвастрэннем канфлікту, калі тэхасцы ўбачылі прывезеную каманчамі ў [[Сан-Антоніа]] знявечанную 16-гадовую дзяўчыну Матыльду Локхард<ref name="The Comanche War"/>. У некаторых выпадках палонныя доўгі час заставаліся сярод каманчаў у якасці заложнікаў. Іх выдавалі за выкуп ці як жэст добрай волі падчас заключэння міру. Вядомы выпадак тэхаскай дзяўчыны Сінтыі Эн Паркер, што стала жонкай аднаго з правадыроў і маці [[Квана Паркер|Кваны Паркера]] Каманчы не мелі адзінага кіравання. Асноўнай сацыяльнай адзінкай з’яўляліся рэгіянальныя групы, што займалі пэўную паляўнічую тэрыторыю і сумесна вялі ваенныя дзеянні. Звычайна вылучаюць наступныя групы: * ''Ямпарыка'' * ''Кацатэка'' * ''Пенатэка'' * ''Наконі'' * ''Квахады'' Аднак яны не мелі жорсткай структуры, быў магчымы пераход нуклеарных [[сям'я|сем’яў]] з адной рэгіянальнай групы да іншай<ref>[https://tshaonline.org/handbook/online/articles/bmc72 COMANCHE INDIANS]</ref>. Сем’і аб’ядноўваліся ў качавыя групы, якія сяліліся ў часовых лагерах з [[тыпі]]. На чале качавой групы стаяў правадыр. Яго ўлада звычайна не перадавалася па спадчыне і магла аспрэчвацца іншымі абшчыннікамі. Правадыры прадстаўлялі сваю качавую групу ў рэгіянальнай. Акрамя таго, вылучаліся ваенныя правадыры, што ўзначальвалі атрады маладых воінаў, часам з розных качавых і рэгіянальных груп. Яны фармальна не выбіраліся, але таксама ўдзельнічалі ў кіраванні рэгіянальнымі групамі, падпісвалі мірныя пагадненні. [[Фальклор]] каманчаў блізкі да шашонаў. Папулярны [[міф]]ы і [[казка|казкі]] пра трыкстэра [[Каёт]]а<ref>[http://www.native-languages.org/southwest-coyote.htm Legendary Native American Figures: Coyote the Trickster (Southwest)]</ref>. Захаваліся шматлікія [[гісторыя|гістарычныя]] паданні. <gallery align=center> Image: Ako, a Comanche warrior and horse -.jpg|Воін каманчы каля свайго каня, 1892 г. Image:Comanche Indians Chasing Buffalo with Lances and Bows.jpg|Коннае паляванне на бізонаў. Малюнак 1840-х гг. Image:Catlin -- Comanche warrior and tipi.jpg|Воін каманчы каля тыпі. Малюнак 1835 г. Image:Comanche boots, c. 1890 - Bata Shoe Museum - DSC00501.JPG|Традыцыйны абутак Image:Feather headdress Comanche EthnM.jpg|Упрыгажэнне правадыра </gallery> == Мова == Мова каманчы ''nʉmʉ tekwapʉ̱'' адносіцца да [[Юта-ацтэкскія мовы|юта-ацтэкскай]] групы моў і часам вызначаецца як [[дыялект]] [[шашоны|шашонскай]] мовы<ref>Shaul, D. Semantic Change in Shoshone - Comanche, 1800-1900 // Anthropological Linguistics. Vol. 23, No. 8, 1981. P. 344 — 355</ref>. У нашы дні ў паўсядзённым жыцці гутарковай мовай карыстаецца адносна невялікая колькасць старых людзей. Аднак у [[1989]] г. нацыя каманчаў распачала праект захавання роднай мовы. У [[1993]] г. быў створаны спецыяльны камітэт. У [[1994]] г. прыняты супольны [[алфавіт]] з 18 літар на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]<ref>[http://www.omniglot.com/writing/comanche.htm Comanche (nʉmʉ tekwapʉ̱)]</ref>. == Рэлігія == Традыцыйныя [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні былі заснаваны на [[анімізм|анімістычным]] уяўленні пра існаванне шматлікіх духаў прыроды. Лічылася, што [[сусвет]] створаны Вялікім Духам. Каманчы арганізоўвалі супольныя рэлігійныя [[абрад]]ы, якія аб’ядноўвалі прадстаўнікоў розных груп, садзейнічалі ўсталяванню мірных адносінаў паміж імі<ref>[http://www.theamericanhistory.org/the-comanche-religion.html The Comanche Religion]</ref>. З канца XIX ст. усё большую ролю сярод вернікаў адыгрывае [[хрысціянства]]. Каманчы [[Аклахома|Аклахомы]] — адзін з першых карэнных народаў [[ЗША]], які прыняў і актыўна садзейнічаў распаўсюджванню [[пеётызм]]у. == Заўвагі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Comanche}} * [http://www.comanchenation.com The Official Site of the Comanche Nation] * [http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=CO033 Comanche (tribe) The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture] * [http://www.native-languages.org/comanche_culture.htm Native Americans: Comanche History and Culture] * [http://www.encyclopedia.com/history/united-states-and-canada/north-american-indigenous-peoples/comanche Comanche facts, information, pictures] * [http://www.legendsofamerica.com/na-commanche.html The Comanche Indians — Horsemen of the Plains — Legends of America] * [https://www.warpaths2peacepipes.com/indian-tribes/comanche-tribe.htm Comanche Tribe: Facts, Clothes, Food and History] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўночнай Амерыкі]] gujk7vbsa04isgttxqxzzkbcb46lj6a 0 453788 5177542 4639231 2026-08-08T15:36:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177542 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Колер шрыфту = blue |Назва = Ерэван |Лінія = Ерэван — [[Станцыя Масіс|Масіс]] |Чыгунка = Паўднёва-Каўказская чыгунка |Выява = Սասունցի Դավիթ24.JPG |Шырыня выявы = 300 |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 9 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 44 |lon_min = 30 |lon_sec = 29 |CoordScale = 4000 |Дата адкрыцця = [[1902]] год<ref>Железнодорожные станции СССР. Справочник. — М.: Транспорт, 1981.</ref> |Поўная колькасць платформаў = 2 |Тып платформы = 1 бакавая і 1 астраўная |Форма платформы = простая |Выхад да = Плошча [[Давід Сасунскі|Давіда Сасунскага]], [[Сасунцы Давід (станцыя метро)|Станцыя метро «Сасунцы Давід»]], Праспект [[Тыгран Мец|Тыграна Меца]] |Адлегласць = 374 |Адлегласць да = [[Тбілісі-Пасажырская|Тбілісі-Пасажырскай]] |Тарыфная зона = 16 (ад Гюмры) |Код станцыі = 567804 |Код Экспрэс-3 = 5800000 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Yerevan Railway Station }} {{значэнні}} '''Ерэван''' ({{lang-hy|Երևան}}) — [[чыгуначная станцыя]] ў [[сталіца|сталіцы]] [[Арменія|Арменіі]] [[Ерэван]]е на плошчы Давіда Сасунскага. Побач размешчаныя станцыя [[Ерэванскі метрапалітэн|Ерэванскага метрапалітэна]] [[Сасунцы Давід (станцыя метро)|Сасунцы Давід]], а таксама [[Лакаматыўнае дэпо Ерэван|лакаматыўнае]] і [[Ерэванскае вагоннае дэпо|вагоннае дэпо]]. == Гісторыя == У 1902 годзе праз Эрывань прайшла першая чыгуначная лінія, якая злучыла яе з Александропалем ([[Гюмры]]) і [[Тбілісі|Тыфлісам]], у 1908 годзе другая лінія злучыла горад з [[Джульфа (Азербайджан)|Джульфой]] і [[Персія]]й<ref>{{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article037614.html|Ереван}}</ref>. Будынак вакзала пабудаваны ў [[1956]] годзе. З 1993 па 2004 год вакзал станцыі Ерэван быў намаляваны на банкноце наміналам 10 армянскіх драм узору 1993 года. [[31 ліпеня]] [[2009]] года на станцыі быў адкрыты музей чыгуначнага транспарту Арменіі<ref>{{Cite web |url=http://www.ukzhd.am/press_17.html |title=Состоялось открытие музея железной дороги Армении |access-date=23 сакавіка 2017 |archive-date=6 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206231712/http://www.ukzhd.am/press_17.html |url-status=dead }}</ref>. <gallery> Erivan stantion.gif|Будынак вакзала Эрывані ў 1902 годзе File:10 Armenian dram - 1993 (obverse).png|Вакзал станцыі Ерэван на банкноце наміналам 10 армянскіх драм (1993 г.) </gallery> == Гл. таксама == * [[Ерэванская тэлевежа]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://infojd.ru/30/ot-am04.html Станция Ереван]{{Недаступная спасылка}} на [http://infojd.ru/ «Сайте о железной дороге»]{{Недаступная спасылка}} Сергея Болашенко [[Катэгорыя:Транспарт Ерэвана]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ерэвана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:1902 год у Ерэване]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:1956 год у Ерэване]] [[Катэгорыя:Аб’екты на банкнотах]] 0p7lydtghwuzaz596cgmx0y47haf5yz 0 464089 5177520 4424725 2026-08-08T13:34:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177520 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Беларуская назва = Духаў манастыр |Арыгінальная назва = Духов монастырь |Выява = Church of Trinity.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Царква Святой Тройцы з трапезнаю |Краіна = Расія |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]] |Каардынаты = |lat_dir = N |lat_deg = 58 |lat_min = 31 |lat_sec = 56.21 |lon_dir = E |lon_deg = 31 |lon_min = 16 |lon_sec = 20.79 |region = RU |CoordAddon = type:landmark_region:RU |Канфесія = [[праваслаўе]] |Епархія = |Тып манастыра = да XVII ст. мужчынскі, затым жаночы |Першае ўпамінанне = [[1162]] |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = 1920-я гады XX ст. |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|}} |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Настаяцель = |В. а. намесніка = |Сучасны статус = не дзейнічае |Стан = |Сайт = |Commons = }} {{Культурная спадчына РФ|5302281000}} '''Ду́хаў манасты́р''' — [[праваслаўе|праваслаўны]] [[манастыр]] у [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], вядомы з 12 ст. У цяперашні час не дзейнічае. Да нашых дзён захаваліся Сабор Сашэсця Святога Духа, царква Тройцы з трапезнаю, настаяцельскі корпус і руіны паўночнага сястрынскага корпуса. == Гісторыя == Духаў манастыр упершыню ўпамінаецца ў летапісе ў [[1162]] годзе як ужо існуючы. У свой час ён лічыўся адным з буйных наўгародскіх манастыроў (пасля [[Свята-Юр’еў манастыр|Юр'ева]], [[Антоніеў манастыр (Ноўгарад)|Антоніева]], [[Хутынскі манастыр|Хутынскага]] і [[Вяжышчскі манастыр|Вяжышчскага]]). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ўсе будынкі манастыра былі драўлянымі. У [[1357]] годзе быў закладзены каменны храм Святога Духа. [[Файл:Duhov monastery churche.JPG|thumb|250px|Сабор Сашэсця Святога Духа]] У [[1520-я|20-х гадах XVI стагоддзя]] архіепіскапам [[Макарый, мітрапаліт Маскоўскі і ўсяе Русі|Макарыем]] у наўгародскіх манастырах быў уведзены статут агульнага жыцця. У сувязі з гэтым у найбуйнейшых з іх, у тым ліку ў Духавым, будуюць каменныя трапезныя палаты, як правіла, двухпавярховыя, з прылеглым да іх з усходу храмам. Так, па заказу ігумена Іоны, каля [[1557]] года была пабудавана царква Тройцы з трапезнай. Па штатах [[1764]] года манастыр аднесены да трэцяга класа. 5 сакавіка [[1786]] года Духаў манастыр ператвораны ў жаночы, з пераводам у яго манашак двух наўгародскіх манастыроў, Яўфіміева і Малаткоўскага. Пры гэтым замест Духава манастыра ў штат быў уключаны [[Валаамскі манастыр]]<ref>Полное собрание законов Российской империи, с 1649 года. Т. XXII. 1784—1788. СПб., 1830. С. 541.</ref>. У XIX стагоддзі ў трапезнай царквы была праведзена частковая перабудова. Вядома, што ў [[1822]] годзе [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] ахвяраваў на рамонт цэркваў Духава манастыра 10 тысяч [[рубель Расійскай імперыі|рублёў]]. Манастыр быў закрыты ў [[1920-я]] гады. У час акупацыі ў будынку манастыра знаходзілася нямецкая камендатура. == Троіцкая царква == [[Файл:Новгород церковь Троицы Духова монастыря 30.04.2014.jpg|міні|злева|332x332пкс|Царква Тройцы]] Царква Тройцы з трапезнай палатай пабудавана каля [[1557]] года па заказу ігумена Іоны. Яна размешчана амаль у цэнтры тэрыторыі манастыра. На першым паверсе трапезнай размяшчаліся кухня, хлебня і двы квасныя склепы; на другім паверсе — [[трапезная]] і келарская. Троіцкая царква ўяўляе сабой бясстоўпны храм на падклеце. Яе архітэктура адлюстроўвае новыя для таго часу маскоўскія архітэктурныя павевы і ўяўляе сабой высокамастацкі ўзор сярэдзіны XVI стагоддзя. Валодае шэрагам кампазіцыйных, канструкцыйных і дэкаратыўных асаблівасцей. Адрозніваецца стройнымі прапорцыямі. Сцены царквы складзены з вапняковай пліты і з абодвух бакоў абліцаваныя цэглай. [[Купал]]ы і [[апсіда|апсіды]] пакрытыя гародчатым [[Лемех, архітэктура|лемехам]]. Царква сур'ёзна пацярпела ў час шведскай акупацыі [[1611]]--[[1617]] гг., а таксама ад моцнага пажару, які здарыўся ў [[1685]] годзе. == Сучасны стан == З 1926 года і да нашага часу Сабор Сашэсця Святога Духа выкарыстоўваецца як Дзяржаўны архіў. У час акупацыі Ноўгарада ён быў прыстасаваны пад склад. У цяперашні час у ім таксама размяшчаецца Дзяржаўны архіў [[Наўгародская вобласць|Наўгародскай вобласці]]. Апошняя рэстаўрацыя праходзіла ў манастыры ў [[1963]] годзе (праект архітэктара Т. В. Гладзенка). == Гл. таксама == * {{нп5|Ікона Міколы з Духава манастыра||ru|Икона Николы из Духова монастыря}} == Зноскі == {{reflist}} == Литература == * {{кніга|аўтар=Каргер М.К.|загаловак=Новгород|выдавецтва=Искусство|месца= Ленинград|год= 1970}} * Сойкин П. П. Свято-Духов Новгородский монастырь в Новгороде // Православные русские обители: Полное иллюстрированное описание православных русских монастырей в Российской Империи и на Афоне. — СПб.: Воскресение, 1994. — С. 150. — 712 с. == Спасылкі == * [http://www.bibliotekar.ru/novgorod/83.htm Духов монастырь] * [http://region.visitnovgorod.ru/monum_novg.html Земля Новгородская. Духов монастырь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070236/http://region.visitnovgorod.ru/monum_novg.html |date=4 сакавіка 2016 }} {{Найстаражытнейшыя манастыры Расіі}} [[Катэгорыя:Манастыры Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Манастыры Расіі]] [[Катэгорыя:Храмы Вялікага Ноўгарада]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Духа|Н]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Наўгародскай вобласці]] i9yr7t2hx7xpnsssemodwd9df1mgtep 0 465430 5177673 5160537 2026-08-09T08:09:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177673 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Партыя | лідар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ульянаў (Ленін)]] | назва партыі = Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі (УЛКСМ) | назва на мове арыгінала = Камсамол | лагатып = Komsomol Emblem.svg | шырыня лагатыпа = 300px | правадыр = [[Уладзімір Ілліч Ленін]] | дата заснавання = [[29 кастрычніка]] [[1918]] | дата роспуску = [[28 верасня]] [[1991]] | дата аднаўлення = сакавік 2009 | інтэрнацыянал = [[Камуністычны інтэрнацыянал моладзі|КІМ]] (1919—1943)<br/> [[Сусветная федэрацыя дэмакратычнай моладзі|СФДМ]] (1945—1991)<br/> | саюзнікі = [[Украінская камуністычная партыя]] (1920—1925) * [[КПСС]] * [[Усесаюзная піянерская арганізацыя імя У. І. Леніна|Усесаюзная піянерская арганізацыя]] | партыйны друк = «[[Камсамольская праўда]]» | ідэалогія = [[марксізм-ленінізм]] | колькасць членаў = | штаб-кватэра = [[Масква]] | дэвіз = | гімн = '''Узнагароды''':<br> {{Ордэн Леніна|тып=арганізацыя|1945}}{{Ордэн Леніна|тып=арганізацыя|1948}}{{Ордэн Леніна|тып=арганізацыя|1956}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|тып=арганізацыя|1968}} {{ордэн Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя}} {{ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя}} }} '''Камсамо́л''' (скарачэнне ад '''Кам'''уністычны '''са'''юз '''мол'''адзі), поўная назва '''Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі (УЛКСМ)''' — палітычная моладзевая арганізацыя ў СССР. УЛКСМ — моладзевая арганізацыя [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]. Створаны як '''Расійскі камуністычны саюз моладзі (РКСМ)''' [[29 кастрычніка]] [[1918]] года, у 1924 годзе РКСМ было прысвоена імя У. І. Леніна — '''Расійскі ленінскі камуністычны саюз моладзі (РЛКСМ),''' у сувязі з утварэннем [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза ССР]] (1922) камсамол у сакавіку 1926 года быў пераназваны ва Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі (УЛКСМ). У 1977 годзе ў камсамол уваходзілі звыш за 36 мільёнаў грамадзян СССР ва ўзросце 14—28 гадоў. З [[Распад СССР|распадам СССР]] камсамол самараспусціўся. З цягам часу на поставецкай прасторы паўстала шмат арганізацый, якія лічаць сябе правапераемніцамі камсамола. == Гісторыя == [[Выява:Члены президиума 1-го Всероссийского съезда союзов рабочей и крестьянской молодёжи.jpg|thumb|left|300px|Члены прэзідыума I Усерасійскага з’езда саюзаў працоўнай і сялянскай моладзі (29 кастрычніка — 4 лістапада 1918).]] [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 года]] спрыяла павялічэнню грамадска-палітычнай актыўнасці моладзі. Пачалі з’яўляцца маладзёжныя арганізацыі працоўных «Праца і святло» і іншыя, сябры якіх арыентаваліся на сацыялістычныя партыі. У 1917 годзе ў [[Петраград]]зе арганізацыйна аформіўся арыентаваны на бальшавікоў Сацыялістычны саюз працоўнай моладзі (ССПМ). 29 кастрычніка — 4 лістапада 1918 года адбыўся I Усерасійскі з’езд саюзаў працоўнай і сялянскай моладзі, на якім было абвешчана стварэнне '''Расійскага камуністычнага саюза моладзі (РКСМ)'''. Датай заснавання лічыцца 29 кастрычніка 1918. Першыя камсамольскія значкі выдаваліся не ўсім, бо тыражы былі малымі, і хутчэй былі ўзнагародай для найлепшых камсамольцаў. Адзін з першых падобных значкоў уяўляў з сябе сцяжок з зоркай і чатырма літарамі «Р. К. С. М.» У кастрычніку 1922 года на V з’ездзе быў зацверджаны адзіны выгляд значка: на сцяжку ў цэнтры зоркі літары «КИМ» ({{lang-ru|Коммунистический интернационал молодёжи}}, Камуністычны інтэрнацыянал моладзі). Надпіс «ВЛКСМ» з’явіўся на значках толькі ў 1947 годзе, а канчатковы выгляд з профілем [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] значкі УЛКСМ атрымалі толькі ў 1956 годзе. У 1924 годзе арганізацыі прысвоена імя У. І. Леніна — '''Расійскі ленінскі камуністычны саюз моладзі (РЛКСМ)'''. У сакавіку 1926 года ў сувязі з утварэннем у 1922 [[СССР]] РЛКСМ быў перайменаваны ва Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі. Неўзабаве камсамол застаўся адзінай у [[РСФСР]], а пазней і ў [[СССР]] палітычнай маладзёжнай арганізацыяй. Праз яе структуру здзяйснялася ідэалагічнае выхаванне моладзі, рэалізоўвалі палітычныя і сацыяльныя праекты. Пад кіраўніцтвам камсамола ў 1922 годзе была створана дзіцячая палітычная арганізацыя: Усерасійская, пасля [[Усесаюзная піянерская арганізацыя|Усесаюзная піянерская арганізацыя імя Леніна]]. У часе [[Вялікі тэрор|масавых рэпрэсій 1937—1939 гадоў]] былі арыштаваныя і растраляныя шматлікія заснавальнікі і кіраўнікі РКСМ/УЛКСМ: [[Оскар Рыўкін]], Л. Шацкін, [[Яфім Цэйтлін]], [[Аляксандр Косараў]] і інш. Генеральны сакратар ЦК УЛКСМ [[Аляксандр Мільчакоў]] (1928—1929) правёў 16 гадоў у [[ГУЛаг|лагерах]]. У 1941 годзе налічвалася больш за 10 млн камсамольцаў. Каля 1 млн з іх сталі {{нп5|Варашылаўскі стралок|«варашылаўскімі стралкамі»|ru|Ворошиловский стрелок}}, тры з паловай тысячы сталі [[Герой Савецкага Саюза|Героямі Савецкага Саюза]], тры з паловай мільёны былі ўзнагароджаныя ордэнамі і медалямі. [[Выява:RIAN archive 569464 Grand manifestation on Red Square.jpg|thumb|300px|Урачыстая маніфестацыя на Чырвонай плошчы ў Маскве, прысвечаная 50-годдзю УЛКСМ.]] З пачаткам [[Перабудова|перабудовы]] ў камсамольскім руху з’явіліся дэідэалагізаваныя і камерцыйныя плыні. У 1989 годзе пра сваю самастойнасць абвясцілі Камуністычныя саюзы моладзі Літвы і Эстоніі. 27—28 верасня 1991 адбыўся XXII Надзвычайны з’езд УЛКСМ, на якім адбыўся роспуск арганізацыі<ref>{{Спасылка | url = http://www.knowbysight.info/2_KPSS/17455.asp| загаловак = Российский — Российский Ленинский — Всесоюзный Ленинский коммунистический Союз молодёжи| назва праекта = Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991| дата доступу = 16 лістапада 2018 | мова = ru}}</ref>. 29 дэлегатаў не ўхвалілі рашэнне пра самароспуск і пакінулі з’езд. Асобныя члены УЛКСМ, нязгодныя з рашэннем з’езда (сярод іх і беларус [[Сяргей Вазняк]]), стварылі аргкамітэт па адраджэнні УЛКСМ. У 1993 годзе іх намаганнямі ў Расіі быў створаны Расійскі камуністычны саюз моладзі. == У Беларусі == {{Асноўны артыкул|Ленінскі камуністычны саюз моладзі Беларусі}} [[Ленінскі камуністычны саюз моладзі Беларусі]] (ЛКСМБ) быў заснаваны 24 верасня 1920 года<ref>{{Спасылка | аўтар = Валянцін Жданко.| прозвішча = Жданко| імя = Валянцін| дата публікацыі = 25 кастрычніка 2018| url = https://www.svaboda.org/a/29563526.html| загаловак = Юбілей якога камсамола святкуюць у Беларусі| выдавец = [[Радыё «Свабода»]]| дата доступу = 16 лістапада 2018 }}</ref>. Найвышэйшы кіроўны орган — з’езд дэлегатаў. Паміж з’ездамі кіраванне здзяйсняў цэнтральны камітэт (ЦК), абраны з’ездам; паміж пасяджэннямі цэнтральнага камітэта — бюро цэнтральнага камітэта, абранае ЦК. Найвышэйшая кіроўная пасада — першы сакратар цэнтральнага камітэта, выканаўчы орган — сакратарыят ЦК. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і самароспуску УЛКСМ адбыўся XXX З’езд ЛКСМБ (снежань 1991), дзе прынята рашэнне пра пераўтварэнне ў Саюз моладзі Беларусі (СМБ). На XXXVII з’ездзе ў 1995 годзе ён быў перайменаваны ў [[Беларускі саюз моладзі]], а ў 2002 годзе аб’яднаны з [[Беларускі патрыятычны саюз моладзі|Беларускім патрыятычным саюзам моладзі]] (заснаваным у 1997) у адзіную арганізацыю, якая атрымала назву [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 29 кастрычніка 2018| url = https://blr.belta.by/infographica/view/usesajuzny-leninski-kamunistychny-sajuz-moladzi-8071/| загаловак = Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі| назва праекта = Інфаграфіка| выдавец = [[БелТА]]| дата доступу = 16 лістапада 2018 }}</ref>. БРСМ падтрымліваецца дзяржавай. == У іншых дзяржавах == У Казахстане<ref>{{Спасылка| url = https://ksmk.kz/| загаловак = Қазақстан коммунистік жастар одағы| выдавец = Камуністычны саюз моладзі Казахстана| дата доступу = 16 лістапада 2018| мова = kz| title = Архіўная копія| access-date = 8 верасня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210116152644/https://ksmk.kz/| archive-date = 16 студзеня 2021| url-status = dead}}</ref>, Малдове<ref>{{Спасылка | url = http://komsomol.md/| загаловак = Коммунистический союз молодёжи Молдовы| выдавец = Камуністычны саюз моладзі Малдовы| дата доступу = 16 лістапада 2018 | мова = ru}}</ref>, Расіі<ref>{{Спасылка| url = http://www.rksm.ru/| загаловак = Российский Коммунистический Союз Молодёжи| выдавец = Расійскі камуністычны саюз моладзі| дата доступу = 16 лістапада 2018| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 8 верасня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20171116131601/http://rksm.ru/| archive-date = 16 лістапада 2017| url-status = dead}}</ref>, Украіне<ref>{{Спасылка| url = http://comsomol.info/| загаловак = Комсомол Украины (ЛКСМУ)| выдавец = Камсамол Украіны| дата доступу = 16 лістапада 2018| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 9 верасня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20180804225421/http://comsomol.info/| archive-date = 4 жніўня 2018| url-status = dead}}</ref> камсамольскія арганізацыі існуюць як маладзёжныя арганізацыі камуністычных партый. У [[Прыбалтыка|балтыйскіх дзяржавах]] камсамольскія арганізацыі забароненыя нароўні з камуністычнымі. У іншых дзяржавах: * {{нп5|Кімірсенска-кімчэнірскі саюз моладзі||ko|김일성-김정일주의청년동맹}} ([[КНДР]]) * {{нп5|Камуністычны саюз моладзі Кітая||zh|中国共产主义青年团}} ([[Кітай|КНР]]) * {{нп5|Камуністычны саюз моладзі Хо Шы Міна||vi|Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh}} ([[В’етнам]]) * {{нп5|Камуністычная моладзь Венесуэлы||es|Juventud Comunista de Venezuela}} ([[Венесуэла]]) * {{нп5|Камуністычная моладзь Чылі||es|Juventudes Comunistas de Chile}} ([[Чылі]]) == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Васильев Ю. А., Мухамеджанов М. М. |загаловак = История Центральной комсомольской школы при ЦК ВЛКСМ. 1944–1969 |спасылка = http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/Central_Komsomol_School.pdf |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = МосГУ |год = 2011 |старонак = 66 }} * {{кніга |аўтар = Криворученко В. К. |загаловак = Молодёжь, комсомол, общество 30-х годов XX столетия: к проблеме репрессий в молодёжной среде |спасылка = http://mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/Youth_Komsomol_Society_of_the_1930s.pdf |адказны = Б. Н. Гайдин |выданне = Научная монография |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = МосГУ |год = 2011 |старонвк = 166 }} * {{кніга |загаловак = Памятники героям-комсомольцам: иллюстрированное справочное издание, посвященное 65-летию Победы в Великой Отечественной войне |адказны = рук. авт. колл.: [http://www.mosgu.ru/nauchnaya/ifpi/CV/Ruchkin/ Б. А. Ручкин]; сост. В. И. Десятерик, Б. А. Ручкин, В. Б. Арсентьев; отв. ред. В. И. Десятерик |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = Изд-во Моск. гуманит. ун-та |год = [[2010]] |старонак = 188 |isbn = 978-5-98079-612-9 |тыраж = 200 }} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://rksm.ru/ Российский комсомол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171116131601/http://rksm.ru/ |date=16 лістапада 2017 }} * [http://komsomolua.org/ Ленинский коммунистический союз молодёжи Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529115908/http://komsomolua.org/ |date=29 мая 2013 }} * [http://kprf.ru/ Официальный сайт Коммунистической Партии Российской Федерации] * [http://www.skmrf.ru/ Официальный сайт СКМ РФ-Союз коммунистической молодёжи России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616175641/http://skmrf.ru/ |date=16 чэрвеня 2021 }} * [http://www.molmuseum.ru/index.html Музей истории молодёжного движения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628174728/http://www.molmuseum.ru/index.html |date=28 чэрвеня 2021 }} * [http://ruslit.traumlibrary.net//book/mayakovsky-pss13-10/mayakovsky-pss13-10.html#work002002 Владимир Маяковский «Лозунги к комсомольской перекличке. Готовься! Целься!»] Полное собрание сочинений. Том 10. Стихотворения 1929—1930 гг. * [http://ru.wikisource.org/wiki/Моральный_кодекс_строителя_коммунизма Моральный кодекс строителя коммунизма] * [http://arthur.at.ua/blog/2009-01-16-31 Комсомольцы 60-х годов комсомольцам 2018 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111112075500/http://arthur.at.ua/blog/2009-01-16-31 |date=12 лістапада 2011 }} * [http://www.pseudology.org/Mironenko/VLKSM.htm Вергасов Ф. Всесоюзный Ленинский Коммунистический союз молодёжи (ВЛКСМ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170423071505/http://www.pseudology.org/Mironenko/VLKSM.htm |date=23 красавіка 2017 }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Korolev_Komsomol/ Королёв А. А. «Поздний» Комсомол и «раннее» предпринимательство] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko_Kosarev/ Криворученко В. К. Александр Васильевич Косарев. К биографии генерального секретаря ЦК ВЛКСМ, жертве сталинизма] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko/ Криворученко В. К. Внутрисоюзная демократия в ВЛКСМ в 20-30-х годах: слова и дела] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Krivoruchenko_KSM/ Криворученко В. К. Каким он был? Некоторые факты об истории ВЛКСМ. Год 1987-й] * {{артыкул | аўтар = Криворученко В. К. | загаловак = Молодёжь в истории страны | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/1/Krivoruchenko/ | выданне = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2011 | нумар = 1 (январь — февраль) }} * {{артыкул | аўтар = Криворученко В. К., Цветлюк Л. С. | загаловак = Юношеское движение России. 20–30-е годы ХХ столетия | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/3/Krivoruchenko-Tsvetliuk_Juvenile-Movement/ | выданне = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2011 | нумар = 3 (май — июнь) }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komsomol/ Мухамеджанов М. М. Комсомол: последние десять лет (1981—1991)] * {{артыкул | аўтар = Мухамеджанов М. М. | загаловак = Объективные и субъективные факторы самороспуска ВЛКСМ | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2013/4/Mukhamedzhanov_Dissolution-of-Komsomol/ | выданне = Информационный гуманитарный портал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2013 | нумар = 4 (июль — август) ([http://www.webcitation.org/6IoGhXNBm архивировано в WebCite]) }} * {{артыкул | аўтар = Ручкин Б. А. | загаловак = Комсомольская элита в советский и постсоветский периоды развития страны | спасылка = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/6/Ruchkin_Komsomol_Elite/ | выданне = Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение» | год = 2010 | нумар = 6 — История }} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Леніна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Арганізацыі СССР]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1918 года]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] qab30qhtvr4cpusy02vdg7h0t1i0rul 0 471523 5177667 5133318 2026-08-09T07:51:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177667 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Каменналогскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ашмянскі раён]] |Уключае = 42 (31 вёска і 11 хутароў)<ref>{{Cite web |url=http://oshmiany.gov.by/ru/kamennologskij-sels/ |title=Каменнологский сельсовет |access-date=5 ліпеня 2017 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718200031/http://oshmiany.gov.by/ru/kamennologskij-sels/ |url-status=dead }}</ref> |Сталіца = [[Каменны Лог]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 689 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = [[UTC+3]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://oshmiany.gov.by/ru/kamennologskij-sels/ |Заўвагі = }} '''Каменнало́гскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Каменны Лог]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Ашмянскага раёна [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Цудзенішкаўскі сельсавет|Цудзенішкаўскага]] і [[Янканцаўскі сельсавет|Янканцаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутар [[Юзафполе (Ашмянскі раён)|Юзафполе]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>, 22 лістапада 2012 года — хутары [[Вільянова (Ашмянскі раён)|Вільянова]], [[Выгада (Ашмянскі раён)|Выгада]] і [[Дзітраўшчына]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912r0054704&p1=1 Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 22 ноября 2012 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Ошмянского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (45 населеных пунктаў) — 919 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 84,2 % — [[беларусы]], 11,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[літоўцы ў Беларусі|літоўцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 студзеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (42 населеныя пункты) — 689 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Каменналогскі сельсавет}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Каменналогскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] 5sd47q008x4hq6he6lk68rch2jf7xqo 0 518904 5177619 5057905 2026-08-09T00:56:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177619 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Зміцер Дзядзенка''' (нар. {{ДН|17|10|1972}}, [[Орша]]<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/event/prezyentacyya-knihi-zmitra-dzyadzyenki|title=Прэзентацыя кнігі Змітра Дзядзенкі|website=Будзьма беларусамі!|access-date=2025-06-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=31987|title=Для беларуса, рускага, яўрэя!|first=Вольф|last=Рубінчык|date=2022-10-26|access-date=2025-06-07}}</ref>) — беларускі [[пісьменнік]] і [[журналіст]], аўтар і выканаўца ўласных песень. == Біяграфія == У дзяцінстве некалькі гадоў жыў у [[Манголія|Манголіі]]. Скончыў у 1994 годзе [[філалагічны факультэт БДУ]]. Працаваў рэдактарам на [[БТ]] і журналістам у «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Ніве]]»<ref name=":0">{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=9584|title=ШАЛОМ АД ЗМІТРА ДЗЯДЗЕНКІ|first=|last=|date=2017-02-12|access-date=2025-06-07}}</ref>, пазней — на «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]». == Творчасць == Піша вершы і прозу. Друкаваўся ў часопісах «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», «[[Паміж (часопіс)|Паміж]]», «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]», на сайце belisrael.info<ref name=":0" /> і іншых. Удзельнік бардаўскіх фэстаў «Аршанская бітва» і «Бардаўская восень»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/dziadzienka-zmicier|title=Дзядзенка Зміцер|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-11-17|archive-date=11 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211092433/https://kamunikat.org/dziadzienka-zmicier|url-status=dead}}</ref>. Аўтар краязнаўча-генеалагічнага даведніка «Аршанская шляхта» (1996), суаўтар праекта «Наша страва» (2008). Кніга «Гісторыі ў прыцемках» (2015) трапіла ў лонг-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі Ежы Гедройця]] (2016). У 2017 годзе пісьменнік апублікаваў кнігу «Вялікая пралетарская сексуальная рэвалюцыя»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=13054|title=Зміцер Дзядзенка пячэ напалмам…|first=|last=|date=2017-10-25|access-date=2025-06-07}}</ref>, у 2020 годзе — гістарычны дэтэктыў «Ордэн Прамяністых»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://avidreaders.ru/book/orden-pramyan-styh.html|title=Ордэн Прамяністых|website=|date=2020-10-02|access-date=2025-06-07}}</ref>, у 2022 годзе — аповесць-памфлет «Званковы Кароль, Віновая Паня»<ref>{{Cite web|lang=|url=https://belisrael.info/?p=29820|title=Зміцер Дзядзенка. ЗВАНКОВЫ КАРОЛЬ, ВІНОВАЯ ПАНЯ (4)|first=|last=|date=2022-01-18|access-date=2025-06-07}}</ref>. Лаўрэат літаратурнай прэміі «Празрысты ЭОЛ» (2019). У 2024 годзе апублікаваў гістарычны раман-крымінал «Гульні Цырцэі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/zmicer-dzjadzenka-moj-novy-raman-udalosja-vydac-tolki-u-zamezzy/|title=Зміцер Дзядзенка: Мой новы раман удалося выдаць толькі ў замежжы|website=Рацыя|date=2025-05-05|access-date=2025-06-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.store/гульні-цырцэі-зміцер-дзядзенка/|title=Гульні Цырцэі. Зміцер Дзядзенка|last=|website=Новыя беларускія кнігі|date=2025-02-17|access-date=2025-06-07}}</ref>. У 2025 годзе намінаваны на [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|прэмію Гедройця]], атрымаў ІІІ прыз<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/dubavec-kaljada-dzjadzenka-nazvali-peramozhca-litaraturnaj-prjemii-imja-ezhy-gedrojcja|title=Дубавец, Каляда, Дзядзенка. Назвалі пераможцаў літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройця|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2025-11-15|access-date=2025-11-17}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзядзенка Зміцер}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 7b2km4vxiiyeg47dqxbr2obf6riv9r4 0 550750 5177541 4975708 2026-08-08T15:35:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177541 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Ерфела |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Järfälla kommun}} |Герб = Järfälla vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Ерфела |Карта = Järfälla Municipality in Stockholm County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Стакгольм |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Якубсберг]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Стакгольм (лен)|Стакгольм]] |Насельніцтва = 68 210 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 1 268 |Плошча = 63,02 |Сайт = http://www.Jarfalla.se/ www.jarfalla.se |ISO = }} '''Камуна Ерфела''' ({{lang-sv|Järfälla kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Стакгольм (лен)|Стакгольм]] у цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Ерфела 279-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — раён Стакгольма [[Якубсберг]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 68 210 чалавек (станам на студзень 2013 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=23 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Ерфела за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|357||49 261}} {{bar pixel|1975|#0099FF|373||51 549}} {{bar pixel|1980|#0080E6|386||53 321}} {{bar pixel|1985|#0099FF|406||56 020}} {{bar pixel|1990|#0080E6|408||56 359}} {{bar pixel|1995|#0099FF|425||58 675}} {{bar pixel|2000|#0080E6|438||60 471}} {{bar pixel|2005|#0099FF|447||61 743}} {{bar pixel|2010|#0080E6|480||66 211}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуну фармуе частка аднаго гарадскога пасялення (tätort): * [[Стакгольм]] (Stockholm) (частка [[Якубсберг]]) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Järfälla kyrka 2012a.jpg|Царква<br/>(Ерфела) Файл:Översjön.jpg|Возера Эвершэн Файл:Görvälns slott front.jpg|Замак Ёрвельн </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.jarfalla.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210502043827/http://www.jarfalla.se/ |date=2 мая 2021 }} {{Стакгольм (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Стакгольм]] lzf68xdbmxertl6y9pgok2e6bxc8k3d 0 561720 5177658 5015999 2026-08-09T07:31:05Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5177658 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вуліца Лазо}} {{Вуліца Мінска |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] }} '''Вуліца Лазо''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар рэвалюцыянера [[Сяргей Лазо|Сяргея Лазо]]. Звязвае [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]] у раёне [[Палац культуры МАЗ|ПК МАЗ]] і [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]]. == Няцотны бок == * [[Тарпеда (стадыён, Мінск)|Стадыён «Тарпеда»]] * № 7 — 19-павярховы жылы дом праекта М-111-90 == Цотны бок == [[Файл:Minsk Institute of Management yard - panoramio.jpg|thumb|злева|№ 12, корпус Мінскага інавацыйнага ўніверсітэта, бакавы фасад ад [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|вуліцы Арджанікідзэ]].]] * № 6 — 3-павярховы жылы цагляны дом з гандлёвым памяшканнем на частцы 1-га паверху (1950-я), станам на 2022 год гандлёвае памяшканне падзелена на часткі, некаторыя з іх выкарыстоўваюцца як офісы * № 8, 10 — 3-павярховыя цагляныя жылыя дамы (1950-я) * № 12 — Дом піянераў (1950-я), станам на 2022 год адзін з карпусоў прыватнай вышэйшай установы адукацыі «[[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт]]» == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=3569 Вуліца Лазо ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo Фотаграфіі вуліцы Лазо на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] rx7nf5n11ph04p3au9zzwc64avvxny9 5177663 5177658 2026-08-09T07:43:30Z Андрэй 2403 Б 152769 5177663 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вуліца Лазо}} {{Вуліца Мінска |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 795 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Згодна [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo сайту Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326069/?ll=27.658862%2C53.870110&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Лазо''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар рэвалюцыянера [[Сяргей Лазо|Сяргея Лазо]] ў 1948 г<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Звязвае [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]] у раёне [[Палац культуры МАЗ|ПК МАЗ]] і [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]]. == Няцотны бок == * [[Тарпеда (стадыён, Мінск)|Стадыён «Тарпеда»]] * № 7 — 19-павярховы жылы дом праекта М-111-90 == Цотны бок == [[Файл:Minsk Institute of Management yard - panoramio.jpg|thumb|злева|№ 12, корпус Мінскага інавацыйнага ўніверсітэта, бакавы фасад ад [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|вуліцы Арджанікідзэ]].]] * № 4 — Інтэрнат № 2 [[МАЗ]]а, месца знаходжаненя мемарыяльнай дошкі С. Лазо, усталяванай у 1987 г<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. * № 6 — 3-павярховы жылы цагляны дом з гандлёвым памяшканнем на частцы 1-га паверху (1950-я), станам на 2022 год гандлёвае памяшканне падзелена на часткі, некаторыя з іх выкарыстоўваюцца як офісы * № 8, 10 — 3-павярховыя цагляныя жылыя дамы (1950-я) * № 12 — Дом піянераў (1950-я), станам на 2022 год адзін з карпусоў прыватнай вышэйшай установы адукацыі «[[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт]]» == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=3569 Вуліца Лазо ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo Фотаграфіі вуліцы Лазо на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 0qiqc2x6il9g88ktztb9loogn0408ro 5177683 5177663 2026-08-09T08:34:16Z M.L.Bot 261 ачалавечванне стылю, афармленне 5177683 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вуліца Лазо}} {{Вуліца Мінска |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 795 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Згодна [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo сайту Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326069/?ll=27.658862%2C53.870110&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Лазо''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа імем расійскага рэвалюцыянера [[Сяргей Лазо|Сяргея Лазо]] ў 1948 годзе<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Звязвае [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]] з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] каля [[Палац культуры МАЗ|палаца культуры МАЗ]]. == Няцотны бок == * [[Тарпеда (стадыён, Мінск)|Стадыён «Тарпеда»]] * № 7 — 19-павярховы жылы дом праекта М-111-90 == Цотны бок == [[Файл:Minsk Institute of Management yard - panoramio.jpg|thumb|злева|№ 12, корпус Мінскага інавацыйнага ўніверсітэта, бакавы фасад ад [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|вуліцы Арджанікідзэ]].]] * № 4 — Інтэрнат № 2 [[МАЗ]]а, на будынку ў 1987 годзе ўсталявана мемарыяльная дошка Сяргею Лазо<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. * № 6 — 3-павярховы жылы цагляны дом з гандлёвым памяшканнем ў частцы 1-га паверху (1950-я), станам на 2022 год, гандлёвае памяшканне падзелена на часткі, некаторыя з іх выкарыстоўваюцца як офісы * № 8, 10 — 3-павярховыя цагляныя жылыя дамы (1950-я) * № 12 — Дом піянераў (1950-я), станам на 2022 год, быў адным з карпусоў [[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт|Мінскага інавацыйнага ўніверсітэта]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=3569 Вуліца Лазо ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo Фотаграфіі вуліцы Лазо на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] stt5i5l369uw4vahb19g8i98e5qggho 5177685 5177683 2026-08-09T08:39:52Z M.L.Bot 261 афармленне 5177685 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вуліца Лазо}} {{Вуліца Мінска |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 795 м<ref name="zav.minsk.gov.by">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo|title=Улица Лазо|last=|website=Администрация Заводского района г. Минск|access-date=2026-08-09}}</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326069/?ll=27.658862%2C53.870110&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Лазо''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа імем расійскага рэвалюцыянера [[Сяргей Лазо|Сяргея Лазо]] ў 1948 годзе<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Звязвае [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэскую вуліцу]] з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] каля [[Палац культуры МАЗ|палаца культуры МАЗ]]. == Няцотны бок == * [[Тарпеда (стадыён, Мінск)|Стадыён «Тарпеда»]] * № 7 — 19-павярховы жылы дом праекта М-111-90 == Цотны бок == [[Файл:Minsk Institute of Management yard - panoramio.jpg|thumb|злева|№ 12, корпус Мінскага інавацыйнага ўніверсітэта, бакавы фасад ад [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|вуліцы Арджанікідзэ]].]] * № 4 — Інтэрнат № 2 [[МАЗ]]а, на будынку ў 1987 годзе ўсталявана мемарыяльная дошка Сяргею Лазо<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. * № 6 — 3-павярховы жылы цагляны дом з гандлёвым памяшканнем ў частцы 1-га паверху (1950-я), станам на 2022 год, гандлёвае памяшканне падзелена на часткі, некаторыя з іх выкарыстоўваюцца як офісы * № 8, 10 — 3-павярховыя цагляныя жылыя дамы (1950-я) * № 12 — Дом піянераў (1950-я), станам на 2022 год, быў адным з карпусоў [[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт|Мінскага інавацыйнага ўніверсітэта]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=3569 Вуліца Лазо ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo Фотаграфіі вуліцы Лазо на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] qpt7efm436j7j9rd9goqw31j2w8fnm1 0 578005 5177595 5132445 2026-08-08T20:48:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177595 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Задор’еўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 32 населеныя пункты |Сталіца = [[Задор’е (Лагойскі раён)|Задор’е]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Кушнярэвіч Анатоль Іосіфавіч<ref name="Сайт">{{Cite web |url=http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/131-zadorevskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |title=Афіцыйная старонка сельсавета на сайце Лагойскага раёна |access-date=7 кастрычніка 2020 |archive-date=8 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008224437/http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/131-zadorevskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |url-status=dead }}</ref> |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = беларуская |Мовы = |Насельніцтва = 1253<ref name="Сайт"/> |Год перапісу = 2023 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 243,76<ref name="Сайт"/> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/131-zadorevskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Задо́р’еўскі сельсавет'''<ref>{{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 327, 328</ref> (таксама — ''Задо́рскі сельсавет''<ref>{{Літаратура/ЭГБ|5}} С. 512</ref>) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Задор’е (Лагойскі раён)|Задор’е]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе [[Плешчаніцкі раён|Плешчаніцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[БССР]] шляхам аб’яднання тэрыторыі скасаваных [[Амнішаўскі сельсавет|Амнішаўскага]] і [[Горнаўскі сельсавет (Плешчаніцкі раён)|Горнаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе Лагойскага раёна. 30 студзеня 1976 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Прусевіцкі сельсавет|Прусевіцкага сельсавета]] (вёскі [[Васількоўка]] і [[Шылы (Лагойскі раён)|Шылы]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 студзеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. У 1977 годзе ў склад сельсавета з [[Ізбішчанскі сельсавет|Ізбішчанскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў: вёскі [[Венера (Лагойскі раён)|Венера]], [[Выгар (Лагойскі раён)|Выгар]], [[Дзвінаса (вёска)|Дзвінаса]], [[Краснае (Лагойскі раён)|Краснае]], [[Леснікі (Лагойскі раён)|Леснікі]], [[Луськое]], пасёлак [[Задор’е (пасёлак)|Задор’е]], скасавана вёска [[Шылы (Лагойскі раён)|Шылы]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 студзеня, 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ізбішчанскі сельсавет|Ізбішчанскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Ізбішча (Лагойскі раён)|Ізбішча]], [[Мацеева]], [[Папоўцы (Лагойскі раён)|Папоўцы]], [[Сакавічы (Лагойскі раён)|Сакавічы]], [[Хацень (Лагойскі раён)|Хацень]], [[Шамаўка (Лагойскі раён)|Шамаўка]] і [[Юрылава]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. 29 чэрвеня 2010 года ліквідавана вёска [[Гаравец (Задор’еўскі сельсавет)|Гаравец]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-190/2010_190_9_33782.pdf Решение Логойского районного Совета депутатов от 29 июня 2010 г. № 16 Об упразднении деревни Горавец Задорьевского сельсовета Логойского района]</ref>, 28 снежня 2012 года — вёска [[Востраў 1]]<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0055876 Решение Логойского районного Совета депутатов от 28 декабря 2012 г. № 164 Об упразднении деревни Остров-1 Задорьевского сельсовета Логойского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230225/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0055876|date=4 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (27 населеных пунктаў) — 1290 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,4 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=7 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (32 населеныя пункты) — 1389 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Сельгаспрадпрыемствы: * ААТ «Харошае». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Літаратура/ЭГБ|4|||327, 328}} * {{Літаратура/ЭГБ|5|||512}} * {{archives.gov.by|109095}} {{Задор’еўскі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Задор’еўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Плешчаніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] 48g5s225wf5xiqifimsaz6r7qxuvz7r 0 589714 5177613 5160407 2026-08-09T00:26:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177613 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Зеніт (значэнні)}} {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = #{{Пецярбургскі метрапалітэн/колер лініі|3}} |Назва = Зеніт |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Зенит}} |Лінія = Неўска-Васілеастроўская лінія |Метрапалітэн = Пецярбургскі метрапалітэн}} {{Неўска-Васілеастроўская лінія}} '''Зеніт''' ({{lang-ru|Зенит}}) — станцыя [[Неўска-Васілеастроўская лінія|Неўска-Васілеастроўскай лініі]] [[Санкт-Пецярбургскі метрапалітэн|Пецярбурскага метрапалітэна]]. Размешчана на заходнім узбярэжжы вострава Крос, недалёка ад футбольнага стадыёна. Станцыя стала першай станцыяй метро ў Санкт-Пецярбургу, размешчанай непасрэдна на беразе Неўскай губы. == Гісторыя == [[26 мая]] [[2018]] года станцыя была адкрыта разам са станцыяй метро «[[Бегавая (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Бегавая]]» як працяг [[Неўска-Васілеастроўская лінія|Неўска-Васілеастроўскай лініі]].<ref>[http://www.metro.spb.ru/news/item/id/1619 26 мая 2018 года адкрытыя новыя станцыі Пецярбургскага метрапалітэна «Навахрэстаўская» і «Бегавая»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180528231438/http://www.metro.spb.ru/news/item/id/1619 |date=28 мая 2018 }} // ''Афіцыйны сайт Пецярбургскага метрапалітэна'' {{ref-ru}}</ref> «Зеніт» стаў другой станцыяй Санкт-Пецярбурга, якая абсталявана [[травалатарам]]і, але ў адрозненне ад станцыі метро «[[Спорт (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Спорт]]», тут выкарыстоўваецца абсталяванне айчыннай вытворчасці, распрацаванае і вырабленае будаўнікамі метро Санкт-Пецярбурга. 14 жніўня 2020 года станцыя атрымала цяперашнюю назву на падставе рэкамендацыйнага рашэння Санкт-Пецярбургскай тапанімічнай камісіі, якое было выдадзена 10 ліпеня 2020 года, праз некалькі дзён пасля таго, як мясцовы футбольны клуб «Зеніт» заваяваў тытул чэмпіёна Расіі ў год 95-годдзя клуба. Да гэтага называлася '''«Новакрастоўская»'''. == Праблемы з пасажырапатокам == Станцыя «Зеніт» з’яўляецца важнай часткай інфраструктуры, неабходнай для правядзення матчаў [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіянату свету па футболе 2018 года]] ў Санкт-Пецярбургу, яе прапускная здольнасць складзе 30-35 тысяч пасажыраў у гадзіну<ref>[https://www.spbdnevnik.ru/news/2017-06-21/krti--novokrestovskaya-smozhet-propuskat-do-35-tysyach-passazhirov-v-chas КРТІ: «Навахрэстаўская» зможа прапускаць да 35 тысяч пасажыраў на гадзіну]</ref>, але па патрабаванні транспартнай міліцыі падчас матчаў яна будзе зачынена на ўваход<ref>[http://www.fontanka.ru/2015/03/13/108 «Навахрэстаўскую» пабудуюць для заўзятараў і закрыюць для іх]</ref>. Вакол станцыі няма жылых кварталаў. == Канструкцыя == [[Калонная станцыя неглыбокага залажэння|Калона трохпрагонная неглыбокага залажэння]] (глыбіня закладкі — 23 м), тыпу [[Станцыя закрытага тыпу|гарызантальны ліфт]] з двума берагавымі платформамі. == Каляіннае развіццё == Станцыя без развіцця каляін. == Асаблівасці == «Зеніт» — першая станцыя метро Санкт-Пецярбурга, якая была пабудавана на штучна створаным працягу берага [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Будаўнічая пляцоўка станцыі была ўзнята да праектнай адзнакі +3,2 м над узроўнем [[Неўская губа|Неўскай губы]], закладзена 1200 аэрадромных пліт на плошчы 14400 м². Для забеспячэння гідраізаляцыі будучай станцыі па перыметры зроблена [[сцяна ў зямлі]] глыбінёй 32 м і шырынёй 1 м. Контур станцыі мае даўжыню 174 м і шырыню 37 м. Падмурак станцыі зроблены метадам струйнай цэментацыі. Такім чынам, бетонная заслона з усіх бакоў утрымлівае прыток грунтавых вод. Станцыя пабудавана па тэхналогіі «top-down» («зверху-ўніз»). Спачатку была выканана прыладжванне верхняй пліты, якая ў далейшым стане дахам вестыбюля станцыі. Глыбіня станцыі складзе 21 метр, і будаўнікі метро паступова апускаюцца да гэтай адзнакі. Для спуску ў вестыбюль з двух бакоў станцыі выкарыстаны [[травалатар]]ы. == Выхад у горад == * На Паўночную і Паўднёвую дарогі. * На стадыён на Крастоўскім востраве. == Аздабленне == Архітэктурнае аздабленне станцыйнага комплексу звязана з сучаснымі высокатэхналагічнымі аб’ектамі навакольных будынкаў, у тым ліку перш за ўсё са стадыёнам на Крастоўскім востраве і пуцеправодам хуткаснай шашы. Раён Навахрэстаўскага намыву прадугледжвае размяшчэнне сучасных будынкаў па аналогіі з намыўнымі тэрыторыямі «Марскі фасад» на Васілеўскім востраве і комплексам «[[Лахта-цэнтр]]» у Прыморскім раёне. Раскрыццё гэтай тэмы забяспечваецца за рахунак выкарыстання сучасных форм і матэрыялаў. Асвятленне станцыі вырашана з дапамогай кропкавых убудаваных у столь свяцілень, якія накіраваны ўніз на платформы. З улікам ландшафту і панарамных відаў Крастоўскага вострава праектам прадугледжана прымяненне на дахах павільёнаў азелянення. На парапетах светлавых ліхтароў таксама ўжыта контурнае азеляненне. Дэкор станцыі ўключае ў сябе абліцоўкі сцен і круглых калон панэлямі з металакерамікі і нержавеючай сталі. Фрызавыя ўчасткі сцен станцыі з’яўляюцца кампазіцыяй з прамавугольных металакерамічных касет, якія могуць служыць асновай для арганізацыі фотавыстаў і экспазіцый іншых твораў сучаснага мастацтва, якія выконваюцца па ўзгадненні з эксплуатуючымі арганізацыямі. Падшыўныя столі станцыі выкананы з алюмініевых і сталёвых панэляў белага і серабрыстага колеру тыпу ''Hunter Doulas''. Бэлькі над касавымі заламі вестыбюляў упрыгожаны з ужываннем матэрыялаў з люстранымі паверхнямі. Падлога станцыі выканана з паліраванага [[граніт]]у ў шэрых і карычневых колерах. Шуцлінія выканана з паліраванага граніту светла-шэрага колеру. Па краях платформы ў адпаведнасці з тэхнічнымі патрабаваннямі метрапалітэна для забеспячэння арыентацыі слабавідушчых пасажыраў прадугледжана паласа з бучардаванага граніту. Ля эскалатараў на кожнай платформе размешчаны лаўкі для пасажыраў, аформленыя ў выглядзе прасторавых кампазіцый — «трыбун», выкананых з металаканструкцый з перыметральнай агароджай 1,2 м. На кожнай платформе арганізаваны па дзве групы «трыбун» плошчай па 23 м². Дэкаратыўныя прасторавыя кампазіцыі, размешчаныя перад эскалатарамі, з’яўляюцца галоўнымі мастацкімі акцэнтамі інтэр’еру станцыі, пры іх афармленні выкарыстаны кантрасныя колеры і дэкаратыўная падсветка, што акцэнтуе іх у прасторы. Таксама ў дадзеных зонах могуць размяшчацца тэматычныя інсталяцыі, прысвечаныя мерапрыемствам, праведзеным на стадыёне Санкт-Пецярбург. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights=130px> Выява:Spb 06-2017 img45 Novokrestovskaya construction.jpg|Будаўніцтва станцыі ([[чэрвень]] [[2017]] года) Выява:Новокрестовская, северный вестибюль.jpg|Паўночны вестыбюль </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://old.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_transport/transportation/shemametro|title=Отраслевая схема развития метрополитена в Санкт-Петербурге на 2011—2015 годы с перспективой до 2025 года|date=28 июня 2011 года|publisher=Сайт [[Урад Санкт-Пецярбурга|Правительства Санкт-Петербурга]]|accessdate=2011-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/67jmzIAPn?url=http://www.gov.spb.ru/gov/admin/otrasl/c_transport/transportation/shemametro|archivedate=2012-05-17|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/1669145|title=Амбициозные транспортные планы|date=29 июня 2011 года|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ — Санкт-Петербург]]|accessdate=2011-12-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/67jn18Tw4?url=http://www.kommersant.ru/doc/1669145|archivedate=2012-05-17|url-status=live}} * [http://metro.vpeterburge.ru/stations/3/krest1/ «Новокрестовская-1»] на metro.vpeterburge.ru * [http://rosmetrostroy.ru/novokrest.htm «Новокрестовская»] на rosmetrostroy.ru * [http://www.undergroundexpert.info/tehnologii/item/1874-stantsiya-novokrestovskaya Станция метро «Новокрестовская» в Петербурге] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201080825/http://www.undergroundexpert.info/tehnologii/item/1874-stantsiya-novokrestovskaya |date=1 снежня 2017 }} на undergroundexpert.info * [http://www.visit-plus.com/ru/node/6087 «Новокрестовская» на visit-plus.com] <center> {| class="wikitable" |- ! Папярэдняя станцыя ! colspan="3" | Лінія ! Наступная станцыя |- style="text-align: center;" | [[Бегавая (станцыя метро, Санкт-Пецярбург)|Бегавая]] | style="background:#029B52 | &nbsp; | [[Неўска-Васілеастроўская лінія]] | style="background:#029B52 | &nbsp; | [[Прыморская (станцыя метро)|Прыморская]] |- style="text-align: center;" |} </center> [[Катэгорыя:Станцыі Пецярбургскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта]] ejawl9d8hclcnmlkp8yejz2j31cnjm4 0 591296 5177596 5160268 2026-08-08T21:30:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177596 wikitext text/x-wiki [[Файл:1930-1934. Понятые во дворе крестьянина при поиске хлеба в одном из сел Гришинского района Донецкой области.jpg|міні|250пкс|Пошук хлеба ў двары селяніна ў адной з вёсак Грышынскаго раёна [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] ва Украіне падчас [[Галадаморы (Украіна)|Галадамора]]]] '''Закон «аб трох каласках»''' («Аб пяці каласках», «Аб каласках», «Сем восьмых» або проста «Каласкі») — народная назва [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсіўнага]] савецкага закона часоў [[Галадаморы (Беларусь)|Галадамору]]. Поўная назва: Пастанова [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК]] і [[Рада народных камісараў СССР|РНК СССР]] «Аб ахове маёмасці дзяржаўных прадпрыемстваў, [[калгас]]аў і кааперацый і ўмацаванні грамадскай (сацыялістычнай) уласнасці» ад [[7 жніўня]] [[1932]] года. Акрамя ўласна самога закона існавала таксама тайная інструкцыя па яго ўжыванні. Закон [[Галадаморы (Украіна)|моцна ўдарыў па дабрабыту сялянаў]] ва [[УССР|Украіне]], а таксама закрануў і беларускіх сялянаў, што стала вынікам [[Галадаморы (Беларусь)|масавага голаду]]. Закон прадугледжваў у якасці меры судовай рэпрэсіі за крадзеж калгаснай і кааператыўнай маёмасці «расстрэл з канфіскацыяй усёй маёмасці і с заменай пры змякчальных абставінах пазбаўленнем волі на тэрмін не ніжэй за 10 гадоў з канфіскацыяй усёй маёмасці». Амністыя ў гэтых выпадках забаранялася. На лета [[1933]] года па гэтым законе было асуджана 150 000 чалавек. У прыватнасці, асуджалі дзяцей, якія спрабавалі знайсці хоць нейкую ежу. == Гісторыя == На пачатку вясны [[1932]] г. улады паспрабавалі стварыць матэрыяльныя стымулы для працаўнікоў сельскай гаспадаркі шляхам увядзення здзельнай аплаты працы, прыняцця пастановаў аб забеспячэнні маламаёмных калгаснікаў жывёлай і дазволе гандлю па свабодных цэнах на калгасным рынку, але адкрыццё калгасных рынкаў стала адной з прычынаў змяншэння нарыхтовак. Сталін быў перакананы, што сяляне хаваюць хлеб, каб пасля яго прадаць, а мясцовым партыйным кіраўнікам не хапае рашучасці яго адабраць. З сакавіка [[1932]] г. райвыканкамам было дазволена заносіць на «чорную дошку» з усімі наступствамі асобныя вёскі. Калгасы, прызнаныя сабатажнікамі, заносіліся на «чорную дошку», што фактычна азначала галодную смерць. У такіх калгасах гандаль забараняўся, з магазінаў забіраліся ўсе тавары, датэрмінова спаганяліся крэдыты і пазыкі, склады з зернем для спажывання апячатваліся, насенны фонд размяркоўваўся паміж іншымі калгасамі, зачыняліся млыны, вялася рашучая барацьба і з памолам на ручных жорнах. ОГПУ прапаноўвалася правесці чыстку гэтых калгасаў ад чужых і контррэвалюцыйных элементаў, партыйныя ячэйкі падлягалі роспуску. Калі і пасля гэтага калгас не выпраўляўся, яго распускалі і ўсю маёмасць канфіскоўвалі. [[4 жніўня]] [[1932]] г. [[Іосіф Сталін]] накіраваў ліст да [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазара Кагановіча]], дзе паведамлялася аб вяртанні праекта дэкрэта аб ахове грамадскай маёмасці з папраўкамі і дапаўненнямі, дадзена ўказанне выдаць яго як мага хутчэй. У пункце трэцім прапанавана ОГПУ прыцягваць ўзброеных асоб для аховы чыгуначных грузаў (эшалоны з збожжам) і даць ім права расстрэльваць на месцы асоб, якія замахнуліся на крадзеж чыгуначных грузаў. [[7 жніўня]] [[1932]] г. з'явілася пастанова УЦВК і СНК СССР «Аб ахове маёмасці дзяржаўных вядомая пад назвай «Закон аб пяці каласках». Крадзеж маёмасці калгасаў каралася расстрэлам, за «змякчальных абставінаў» — пазбаўленнем волі на тэрмін не менш за 10 гадоў. «Законам аб пяці каласках» фактычна людзям было забаронена валоданне ежай. Ствараюцца палітаддзелы МТС, наладжваецца жорсткі кантроль за фондам заработнай платы і дысцыплінай на прадпрыемствах, праводзіцца партыйная чыстка; масавымі рэпрэсіямі суправаджаецца працэс пашпартызацыі, узмацняецца барацьба з продажам збожжа, мукі або вялікай колькасці хлеба (больш як пуд) [[калгас]]нікамі або аднаасобнікамі да выканання плана нарыхтовак. Сяляне, баючыся канфіскацыі хлеба на рынках, перанеслі гандаль на прыватныя кватэры і вялі яго падпольна. Разгортваецца рашучая барацьба «з спекулянцкімі элементамі і сабатажнікамі хлебанарыхтовак» «аж да высялення іх з межаў Беларусі, не спыняючыся перад ужываннем расстрэлаў у дачыненні да больш злосных». Камуністы, якія не забяспечылі выкананне заданняў партыі, падлягалі дэпартацыі разам з кулакамі, хаўруснікамі якіх яны аб’яўляліся, «сабатажнікі, перараджэнцы, якія прыкрываліся партбілетам», падлягалі арышту на 5-10 гадоў турэмнага заняволення і нават расстрэлу. [[11 жніўня]] [[1932]] Сталін у лісце да Кагановіча патрабаваў накіраваць адмысловы ліст ЦК ВКП(б) да партыйных і судова-карных органаў аб прымяненні закона аб ахове грамадскай уласнасці і барацьбе супраць спекулянтаў. Там ён падкрэсліваў, што «самае галоўнае цяпер — Украіна», паколькі справы ва Украіне вельмі кепскія. Па стане на [[14 верасня]] пасля прыняцця закона ад [[7 жніўня]] Наркамюст [[УССР]] дакладной запісцы канстатаваў пра 250 расстрэльных выракаў. Улады ўтойвалі сапраўдную карціну пра голад. Факты жабрацтва кваліфікаваліся бальшавікамі як дыверсіі класавага ворагу і агентаў Польшчы з мэтай агітацыі супраць савецкай улады. З лета [[1933]] г. сігналы з месцаў у Мінск пра голад сталі масавымі. Ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] па 8 калгасах налічвалася 1290 чалавек, якім патрабавалася дапамога хлебам. Аналагічнае становічша склалася ў Ушацкім раёне, дзе «многія калгаснікі ўжо зараз не маюць хлеба і сілкуюцца рознымі сурагатамі». У цяжкім становішчы, адпаведна дакладной з [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], знаходзіліся 33 калгасы, альбо каля 4,5 тыс. чалавек. Па 68 калгасах зоны Клімавіцкай МТС з 4200 сем’яў 3000 не мелі ўвогуле ніякіх прадуктаў. Пачаліся першыя даклады аб асобных выпадках канібалізма. На [[25 красавіка]] [[1934]] г. абсалютную бальшыню з З500 справаў, якія знаходзіліся на разглядзе ў [[Жыткавічы|Жыткавіцкім]] нарсудзе складалі справы аб крадзяжы жывёлы і прадуктаў харчавання. У лістападзе [[1934]] года пленум партыі прыняў рашэнне аб адмене з [[1 студзеня]] [[1935]] г. карткавай сістэмы на хлеб і некаторыя прадукты. Становішча ў беларускай вёсцы па-ранейшаму заставалася складаным. А ў 1936 г. краіна зноў была на мяжы масавага голаду. У ліпені [[1936]] г. генпракурор [[СССР]] А. Я. Вышынскі падрыхтаваў дакладную запіску: пракуратура СССР праверыла 115 тысяч прысудаў, вынесеных па «указу 7-8», і больш чым у 91 тыс. выпадкаў прымяненне гэтага ўказа было прызнана няправільным і злачынным. На падставе гэтых праверак Вышынскі ў [[1936]] г. прапаноўваў рэабілітаваць 37 тысяч незаконна расстраляных чалавек (усяго па гэтым законе ў 1932-1939 гг. было асуджана 183 тысяч чалавек). Пра рэабілітацыю было загадана забыць, а следчыя і суддзі, якія дапусцілі «перагібы», самі былі рэпрэсаваныя. == Вынікі == Аналіз 20000 спраў паказвае, што сярод асуджаных было 83% калгаснікаў і сялян-аднаасобнікаў і толькі 15% - «кулацкіх-заможных элементаў». Такім чынам, гэты закон быў накіраваны супраць сялян, якія, ратуючы дзяцей ад галоднай смерці, вымушаныя былі несці дадому з гумна або поля кілаграм або два збожжа, імі ж выгадаванага<ref>Ивницкий Н.&nbsp;А.&nbsp;Репрессивная политика советской власти в деревне (1928—1933 гг.) РАН. Ин-т рос. истории, Университет г. Торонто (Канада).&nbsp;— М., 2000.&nbsp;— 350 с.&nbsp;— Библиогр. в примеч. Указ. имен: с. 345—349</ref>. Паводле падлікаў украінскага навукоўца Віктара Гудзя, кандыдата гістарычных навук і дацэнта Мелітопальскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэту імя Багдана Хмяльніцкага, у 1932—1934 гг. у Беларусі голадам і рэпрэсіямі было знішчана ад 100 да 500 тысяч чалавек. Так, паводле навукоўца, напрыклад, у адным толькі [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], якая найбольш пацярпела ад Галадамору, за 1932—1933 ёсць дадзеныя пра загібель тысячы сялян. == Глядзіце таксама == * [[Галадаморы (Беларусь)]] * [[Галадаморы (Украіна)]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Вікітэка|:ru:Постановление ЦИК и СНК СССР от 7.08.1932 об охране имущества государственных предприятий, колхозов и кооперации}} * [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/grani/2011_5/4.pdf Н. Р. РОМАНЕЦЬ «ЗАКОН ПРО П‘ЯТЬ КОЛОСКІВ»: ОСОБЛИВОСТІ ЗАСТОСУВАННЯ В УКРАЇНІ]{{Недаступная спасылка}} * Гусар Ю. Крапплею серця падали сльози. Сага «Про п'ять колосків» / Юхим Гусар // Чернівці: видавництво «Місто», 2014.&nbsp;— 36 с., іл. == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/history/new-history/famine-1932-1934-in-bssr.html Голад 1932—1934 гг. і БССР] * [https://bessmertnybarak.ru/article/zakon_o_tryokh_koloskakh/ Бессмертный Барак. Закон о трёх колосках] {{lang-ru}} * [http://unian.net/ukr/news/news-205226.html 7 серпня&nbsp;— 75 років Закону «про 5 колосків»&nbsp;— UNIAN.net] * [https://web.archive.org/web/20121019130947/http://www.mfa.gov.ua/mfa/ua/publication/content/16744.htm МЗС України: Голодомор в Україні. Хронограф подій. 1932 рік] * [http://www.archives.gov.ua/Sections/Famine/Documents/Famine_32-33.php Руслан Пиріг. Документи з історії голоду у фондах архівосховищ України: Джерелознавчий огляд] * [http://www.bershad.ua/news/oficial/femida/13222.html До 75-річчя Закон «про п'ять колосків».&nbsp;— портал Бершадь.ua] * [http://www.ssu.gov.ua/sbu/SPYSOK/02_Kerivnyky_vyshchyh_organiv.htm Таємна інструкція про застосування постанови ЦВК і РНК СРСР від 7 серпня 1932&nbsp;р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090310233332/http://www.ssu.gov.ua/sbu/SPYSOK/02_Kerivnyky_vyshchyh_organiv.htm |date=10 сакавіка 2009 }} * [http://gak.com.ua/creatives/1/11970 Оксана Жила. Бувальщина про минувщину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110172357/http://gak.com.ua/creatives/1/11970 |date=10 студзеня 2015 }} [[Катэгорыя:Голад]] [[Катэгорыя:Таталітарызм]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР]] [[Катэгорыя:Права СССР]] [[Катэгорыя:1932 год у СССР]] 8xq2lw0yygs73f44j1aztuqzfowlh4j 0 591473 5177629 5134944 2026-08-09T04:49:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177629 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарачка}} {{Асоба}} '''Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка''' (у дзявоцтве — '''Шаброва''', {{ДН|11|6|1931}}, [[Высачаны (Лёзненскі раён)|Высачаны]], [[Лёзненскі раён]] — [[28 сакавіка]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=18724|title=Горячко Зинаида Дмитриевна|website=www.warheroes.ru|access-date=2026-05-01}}</ref>) — майстар абутковага вытворчага аб’яднання «[[Луч (абутковая фабрыка)|Луч]]» Міністэрства лёгкай прамысловасці Беларускай ССР. Герой Сацыялістычнай Працы (1966)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горячко Зинаида Дмитриевна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 167 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 11 чэрвеня 1931 года ў вёсцы Высачаны [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] ў рабочай сям’і. Да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] скончыла чатыры класы школы. У 1943 годзе была адпраўлена ў Германію на {{нп3|Остарбайтары|прымусовыя працы|ru|Остарбайтеры}}. Пасля вяртання на радзіму скончыла пяты клас і з’ехала ў Мінск, дзе стала навучацца ў рамесным вучылішчы № 11, пасля заканчэння якога працавала з 1948 года швяёй-нарыхтоўшчыцай на Мінскай абутковай фабрыцы імя Калініна (пазней — аб’яднанне «Луч»). У 1951 годзе скончыла курсы павышэння кваліфікацыі, выкладала вытворчае навучанне ў школе {{нп3|Школа фабрычна-завадскога навучання|ФЗН|ru|Школа фабрично-заводского обучения}} пры фабрыцы (пазней — СГПТВ № 43). Без адрыву ад вытворчасці скончыла [[Мінскі дзяржаўны каледж тэхналогіі і дызайна лёгкай прамысловасці|тэхнікум лёгкай прамысловасці]] ў Мінску ў 1965 годзе<ref name="БС"/>. З 1952 года — майстар швейнага ўчастка цэха мадэльнага жаночага абутку. У 1965 годзе ўступіла ў [[КПСС]]<ref name="БС"/>. Была ініцыятарам сацыялістычнага спаборніцтва па засваенні і замяшчэнні сумежных спецыяльнасцяў, у выніку чаго на абутковай фабрыцы значна ўзрасла прадукцыйнасць працы. Датэрмінова выканала заданні {{нп3|Сямігодка|сямігодкі|ru|Семилетка}}. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад 9 чэрвеня 1966 года за выдатныя заслугі ў выкананні заданняў сямігадовага плана і дасягненне высокіх тэхніка-эканамічных паказчыкаў па вытворчасці тканін, трыкатажу, абутку, швейных вырабаў і іншай прадукцыі лёгкай прамысловасці ўдастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога медаля «[[Медаль «Серп і Молат»|Серп і Молат]]». З 1981 года працавала майстрам вытворчага навучання СГПТВ № 34 у Мінску. У 1986 годзе выйшла на пенсію. Пражывала ў Мінску. З пачатку 2000-х гадоў шмат выступала перад школьнікамі і студэнтамі Беларусі і Германіі. З’яўлялася членам камітэта фонду міру, членам арганізацыі «Доля». У 2001 годзе яна наведала завод у [[Зіген]]е (ФРГ), дзе яе сям’я працавала прымусова ў 1943—1944 гадах. Памерла 28 сакавіка 2026 года == Творчасць == Напісала некалькі аўтабіяграфічных твораў: * ''Память сердца: страницы воспоминаний'', 2008 * ''Я перед вами с памятью своей'', 2014 == Памяць == У 2015 годзе ў [[Лёзна]] была адкрыта Алея Славы, на якой знаходзіцца стэла з партрэтам Зінаіды Гарачка<ref>[http://vitvesti.by/k-70-letiiu-osvobozhdeniia-belarusi/v-liozno-na-allee-slavy-uvekovechili-imena-znamenitykh-zemliakov.html В Лиозно на Аллее Славы увековечили имена знаменитых земляков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230002911/http://vitvesti.by/k-70-letiiu-osvobozhdeniia-belarusi/v-liozno-na-allee-slavy-uvekovechili-imena-znamenitykh-zemliakov.html |date=30 снежня 2016 }}</ref>. == Узнагароды == * Герой Сацыялістычнай Працы — указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 чэрвеня 1966 года<ref name="БС"/> * [[Ордэн Леніна]] * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (1955) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Горячко З. Д., [http://arch.gwminsk.com/sites/default/files/materials_for_teachers/goryachko_ya_pered_vami_s_pamyatyu_svoey.pdf Я перед вами с памятью своей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230162045/http://arch.gwminsk.com/sites/default/files/materials_for_teachers/goryachko_ya_pered_vami_s_pamyatyu_svoey.pdf |date=30 снежня 2016 }}, Минск, 2014 * Горячко З. Д., [http://www.moov.by/images/programm/izdaniya/Goryachko.doc Память сердца: страницы воспоминаний] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180930141457/http://moov.by/images/programm/izdaniya/Goryachko.doc |date=30 верасня 2018 }}// брошюра, Минск, 2008 * В. Тарасевич, [http://www.ivanovo1945.ru/ukazy/gst_minsk_t1.doc Её счастливая судьба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311090204/http://ivanovo1945.ru/ukazy/gst_minsk_t1.doc |date=11 сакавіка 2016 }}// Труд, талант, доблесть.: В 2-х ч. Ч. 1/[Сост. Е. Э. Павлюць, Б. И. Сушкевич, В. В. Шарпило].— Мн.: Беларусь, 1981.— 414 с., ил., стр. 197—201 * Бараноўская Л. Яе загартоўвала праца: [Пра Героя Сацыялістычнай працы Гарачка З. Д.] /Бараноўская //Сцяг перамогі. - * Героі працы: [Пра Героя Сацыялістычнай працы Гарачка З. Д.] //Памяць: Гіст.-дакум. Хроніка лёзненскага раёна. — Мн.: БелЭн., 1992. — С.568. * Липецая С. Луч «судьбы»: [О Герое Социалистического труда Горячка З. Д.] /С.Липецкая //Советская Белоруссия. — 2006. — 24 января. * Минское производственное обувное объединение «Луч». — Мн.: Полымя. — 1984. — С.24. * Павлючик Л. В поисках птицы счастья: [О мастере производственного объединения Минского СГПТУ-43 З. Д. Горячко] /Л.Павлючик //Знамя юности. — 1983. — 21 октября. * Перепечина, Я. Зинаида Дмитриевна Горячко / Я. Перепечина // Сцяг Перамогі (Лёзна). — 2006. — 24 кастр == Спасылкі == * {{Warheroes|id= 18724|star= Labor}} * [http://shkola.of.by/geroi-socialisticheskogo-truda.html Биографические сведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161228195409/http://shkola.of.by/geroi-socialisticheskogo-truda.html |date=28 снежня 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарачка Зінаіда Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Остарбайтары]] 1xiitk3asgv7o5brhk6q966d7bmhvqq 0 595904 5177532 5074127 2026-08-08T14:43:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177532 wikitext text/x-wiki '''Дэманстрацыя [[хіпі]] ў [[Гродна|Гродне]]''' адбылася [[11 жніўня]] [[1971]] года на [[савецкая плошча (Гродна)|плошчы Савецкай]]. Каля сотні маладых людзей з плакатамі «Рукі прэч ад доўгіх валасоў», «Спыніце тэрор», «Свабоду рок-н-ролу», «{{не перакладзена 5|all you need is Love|All you need is Love|en|all You Need Is Love}}» прайшлі калонай па [[стары горад (Гродна)|старым горадзе]] да Савецкай плошчы. Хлопцы былі з доўгімі валасамі, апранутыя ў {{не перакладзена 5|штаны-клёш|штаны-клёш|ru|брюки клёш}}, кашулі ў кветачку, некаторыя з завушніцай, адзін юнак ішоў з баявым пеўнем на ланцужку. На плошчы іх чакала {{не перакладзена 5|міліцыя|міліцыя|ru|милиция}}, якая жорстка разагнала дэманстрацыю, правяла затрыманні юнакоў.<ref>{{Cite web|url=https://34mag.net/pravincyja/post/karotkaya-gistoryya-panku-na-beragakh-njomana/|language=be|work=[[34mag]]|date=2015-09-30|author=manaxrom|title=Кароткая гісторыя панку на берагах Нёмана|access-date=3 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703174051/https://34mag.net/pravincyja/post/karotkaya-gistoryya-panku-na-beragakh-njomana/|archive-date=3 ліпеня 2022|url-status=dead}}</ref> Негатыўна да маладых людзей падчас акцыі ставіліся некаторыя абураныя знешнім выглядам дэманстрантаў грамадзяне. Паводле меркавання музычнага журналіста [[Віктар Віктаравіч Сямашка|Віктара Сямашкі]], якое выказана ім у адным з выпускаў радыёцыклу «Беларускі Underground 1960-1970-ых», факт арганізацыі такога роду акцыі ва ўмовах [[саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] унікальны і беспрэцэдэнтны. Пра рэзананс, які ўдзельнікі «дэманстрацыі хіпі» вырабілі ў свеце, грамадзяне [[беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] маглі чуць толькі з эфіраў «{{не перакладзена 5|заходнія радыёгаласы|варожых галасоў|ru|иностранное радиовещание на территорию СССР}}». Адкрытых дакументальных сведчанняў таго, што ў жніўні 1971 года адбывалася на Савецкай плошчы ў Гродне, няма. Інфармацыя пра акцыю захоўваецца праз успаміны сведкаў і ўдзельнікаў, таму сама гісторыя з дэманстрацыяй абрастала неверагоднымі падрабязнасцямі, і амаль не ператварылася ў {{не перакладзена 5|гарадская легенда|гарадскую легенду|ru|городская легенда}}.<ref>{{Cite web|url = http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/|title = «ЭТО НЕ МАША, ЭТО МИША»: 32 ГОДА НАЗАД В ГРОДНО ВЗБУНТОВАЛИСЬ ХИППИ|first = Ирина|last = Чернявка|author = Ирина ЧЕРНЯВКА|date = 11.08.2003|publisher = [[БелГазета]]|language = ru|access-date = 2019-04-13|archive-date = 26 ліпеня 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140726172403/http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/|url-status = dead}}</ref> == Перадумовы і ход акцыі == [[Выява:Гродно ул. Ожешко 05.jpg|міні|Наша «каменная матуля», як называлі гарадзенскія хіпі {{не перакладзена 5|помнік Элізе Ажэшка ў Гродне|помнік Элізе Ажэшка|pl|pomnik Elizy Orzeszkowej w Grodnie}}, у скверы каля якога любілі збірацца.<ref>{{Cite web|url = https://ru.hrodna.life/articles/istorija-grodnenskogo-roka/|title = Рок-н-ролл через железный занавес. Как гродненцы 60-х слушали и играли запрещенную в СССР музыку|publisher = [[Hrodna.life]]|language = ru|access-date = 2021-04-14|ref = hrodna }}</ref>]] У жніўні 1971 года да гродзенскіх хіпі прыехалі сябры з [[Вільня|Вільні]] і [[Талін]]а. Каб не раздражняць [[камсамол]]ьцаў і міліцыю, кампанія сабралася на прыродзе ў пасёлку [[азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]] каля Гродна. Але нехта з мясцовых жыхароў паведаміў пра гурт нефармальнай моладзі ў органы правааховы. Міліцыя, якая прыехала на месца, разагнала моладзь, якой прыйшлося вяртацца ў Гродна. Аднак у горадзе іх ужо чакалі савецкія актывісты: каля 10 удзельнікаў з Вільні схапілі, збілі і абстрыглі. У абураных юнакоў з’явілася ідэя акцыі пратэсту. Дома ў аднаго з арганізатараў Міхася Гуленіна былі загадзя створаны больш за дзясятак плакатаў. Напярэдадні дэманстрацыі ў Гродна прыехалі хіпі з Вільні, Таліна, [[Ленінград]]а, [[Масты|Мастоў]]. Цераз кола знаёмых абвясцілі, што дэманстрацыя адбудзецца праз два тыдні, аднак правясці яе вырашылі ўжо праз тыдзень. Хітрык не дапамог — у дзень акцыі міліцыя і супрацоўнікі [[камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] былі напагатове. Каля 14:00 11 жніўня калона пачала рух ад рога [[сацыялістычная вуліца (Гродна)|вуліц Сацыялістычнай]] і [[вуліца Карла Маркса (Гродна)|Маркса]] да Савецкай плошчы. Усе былі апранутыя ў джынсы або штаны клёш і квяцістыя кашулі, у калоне неслі плакаты. Баявога іспанскага пеўня вёў на ланцужку таліннец Віру. У скверы на плошчы іх чакалі з плакатамі яшчэ каля трыццаці чалавек — сябры з Мастоў. Яны павінны былі далучыцца да калоны і прайсці разам праз усю плошчу да фантана. Туды ж невялікімі групамі падыходзіла нефармальная моладзь з усяго горада. На плошчы калону чакалі супрацоўнікі міліцыі і КДБ, пачаліся затрыманні, моладзь спрабавала бегчы. У дварах на [[замкавая вуліца (Гродна)|Замкавай вуліцы]] стаялі пустыя аўтобусы, куды запіхвалі схопленую моладзь, а потым высаджвалі за 15 кіламетраў ад горада. Тых, хто выглядаў асабліва задзірліва, цягнулі ў [[Палац культуры тэкстыльшчыкаў (Гродна)|Палац культуры тэкстыльшчыкаў]], стрыглі, рвалі клеш, адбіралі рамяні. Гуленіна і іншых «арганізатараў» даставілі ў аддзяленне міліцыі, сфатаграфавалі. Да вечара іх дапытвалі следчыя, высвятлялі, хто арганізатар, заказчык мерапрыемства. У кватэрах самых актыўных прайшлі ператрусы, забралі фатаграфіі, запісныя кніжкі, вершы, пласцінкі «[[The Beatles]]». Праз пару дзён такая ж дэманстрацыя адбылася ў Вільні. З плакатамі ў абарону гродзенцаў літоўскія хіпі выйшлі на [[Кафедральная плошча (Вільня)|плошчу]] ля вежы Гедыміна. «Варожае галасы» расказалі пра гэтыя выступы, як пра крывавыя пабоішча моладзі з міліцыяй. Ні ў савецкім друку, ні на камсамольскіх сходах дэманстрацыя не абмяркоўвалася.<ref>{{Cite web|url = https://newgrodno.by/society/istoriya-o-zhizni-grodnenskih-hippi-chast-2/|title = История о жизни гродненских хиппи. Часть 2|date = 15.05.2018|publisher = NewGrodno.By|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20210922164216/https://newgrodno.by/society/istoriya-o-zhizni-grodnenskih-hippi-chast-2/|archive-date = 22 верасня 2021|access-date = 2019-04-13|ref = newgrodno|url-status = dead}}</ref> == Вынікі == Міхася Гуленіна пасля дэманстрацыі паказала мясцовае тэлебачанне, дзе выставіла асацыяльным і ідэалагічна варожым элементам. Амаль усе гродзенскія ўдзельнікі акцыі страцілі месцы вучобы, не маглі ўладкавацца на працу. Вядомы факт таго, што ў [[Мінск]]у, насупраць [[дом урада (Мінск)|Дома ўрада]], на верхатуры каланады з’явіўся вялікі надпіс: «Хіпі Гродна», які быў там амаль два месяцы. Многіх удзельнікаў акцыі вызывалі на допыты афіцэры КДБ, прапаноўвалі напісаць даносы на сяброў. Некаторых дэманстрантаў адправілі на прымусовае лячэнне ў псіханеўралагічны дыспансер. Па меркаванню журналістаў, дэманстрацыя хіпі з’явілася першай маладзёжнай акцыяй грамадзянскага непадпарадкавання ў Беларусі.<ref>{{Cite web|url = http://freeday.by/zhurnalm/news/12/grodnenskie_hippi_muzika_volosi_protest/|title = Хиппи Гродно — запрещенная музыка, длинные волосы и протесты на Советской|first = Сергей|last = Антонович|author = Сергей Антонович|date = 11.08.2014|publisher = Журнал freeDAY.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20190413190933/http://freeday.by/zhurnalm/news/12/grodnenskie_hippi_muzika_volosi_protest/|archive-date = 13 красавіка 2019|access-date = 2019-04-13|ref = freeday|url-status = dead}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} * [http://vvsiamashka.podfm.ru/nz/107/ Novaja Ziamla № 125 «Беларускі Underground 1960-1970-ых, частка 7: Дзеці Элізы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190413190932/http://vvsiamashka.podfm.ru/nz/107/ |date=13 красавіка 2019 }} на радыё «[[Unistar]]» {{^}}{{Пратэсты ў Беларусі}} [[Катэгорыя:1971 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў СССР]] [[Катэгорыя:Хіпі]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 жніўня]] [[Катэгорыя:Жнівень 1971 года]] 13s14int1lsb0n16pe2ae93pjrcbesq 0 609097 5177570 4700215 2026-08-08T18:25:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177570 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Philadelphus schrenkii 1.jpg | image descr = | regnum = Расліны | parent = Philadelphus | rang = Від | latin = Philadelphus schrenkii | author = [[Rupr.]], 1857 | syn = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Philadelphus schrenkii | commons = | grin = 27700 }} '''Жасмін Шрэнка'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|96}}</ref> (''Philadelphus schrenkii'') — [[Біялагічны від|від]] [[куст]]оў [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Жасмін|Philadelphus}} сямейства {{Bt-bellat||Hydrangeaceae}}. == Распаўсюджанне і экалогія == У прыродзе сустракаецца на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе Расіі]], у [[Кітай|Кітаі]], [[Карэя|Карэі]] і [[Японія|Японіі]].<ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).</ref> Расце па ўзлесках і сярод хмызняковых зараснікаў каменных схілаў і сярод абломкаў скал. == Батанічнае апісанне == [[Куст]] вышынёй 2-3 м, [[Парастак|парасткі]] валасістыя, агарнутыя карычневай [[Кара (біялогія)|карой]], якая на другім годзе лушчыцца і замяняецца на буравата-шэрую. [[Ліст|Лісце]] ад яйкападобнага або шырока-эліптычнага, радзей даўгавата-эліптычнае, па краі нешматлікімі маленькімі зубчыкамі або амаль цэльнакрайняе, радзей з 10-15 зубцамі, ад тонкіх да больш шчыльных. [[Суквецце|Суквецці]] большай часткай 7-кветкавыя, радзей 5- ці 9-кветкавыя; [[Кветка|кветкі]] дыяметрам 3-4 см, духмяныя. Цвіце ў чэрвені. Плады спеюць у жніўні. == Значэнне і прымяненне == Вырошчваецца як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. [[Меданосныя расліны|Меданос]]. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Жасмін Шрэнка''' ўваходзіць у род {{Bt-bellat|Жасмін|Philadelphus}} [[падсямейства]] {{Bt-bellat||Hydrangeoideae}} сямейства {{Bt-bellat||Hydrangeaceae}} парадку {{Bt-bellat|Кізілакветныя|Cornales}}. {{Табліца122222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Кізілакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br>(згодна з [[Сістэма APG II|Сістэмай APG II]]) |c1=яшчэ 6 семейств (згодна з [[Сістэма APG II|Сістэмай APG II]]) |c2=сямейства '''[[Hydrangeoideae]]''' |d1=падсямейства '''[[Hydrangeoideae]]''' |d2=яшчэ 1 падсямейства, '''[[Jamesioideae]]''' |e1=яшчэ каля 20 родаў |e2=род '''[[Жасмін]]''' |f1=вид <span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">'''Жасмін&nbsp;Шрэнка''' |f2=яшчэ каля 60 відаў |color=darkgreen |bgcolor=#EEE8AA }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:ФлораСССР|том=9|стар=222—223}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/kustar/philadel.html Чубушник в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190801122849/http://flower.onego.ru/kustar/philadel.html |date=1 жніўня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Флора Азіі]] [[Катэгорыя:Кізілакветныя]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1857 годзе]] pdqcnz1pzsk2iez8sl4kdgly6vaq3tk 0 615832 5177621 5160429 2026-08-09T03:25:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177621 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Lesser Stitchwort close 800.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Stellaria |ref = |comment = |rang = Від |latin = Stellaria graminea |author = [[L.]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Stellaria graminea |commons = Category:Stellaria graminea |itis = 20181 }} '''Зоркаўка злакавая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|126}}</ref> (''Stellāria gramīnea'') — [[Біялагічны від|від]] раслін [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Зоркаўка|Stellaria}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|Гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}. == Назва == Зоркаўка злакавая, зорачка, зоркаўка травяністая, цапняк<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Stellaria graminea/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>. == Батанічнае апісанне == [[Файл:Stellaria_graminea_Sturm7.jpg|злева|міні|250пкс|<center>Зоркаўка злакавая</center>{{Бат.іл.|Штурм}}]] [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] травяністая расліна. [[Сцябло]] чатырохграннае, голае, сцелецца, галінастае, вышынёй ад 10 да 45 см. [[Ліст|Лісце]] лінейна-ланцэтнае або ланцэтнае, сядзячае, па краі раснічастае, даўжынёй да 4 см, шырынёй каля 4 мм, размешчана супратыўна. Лісце і сцябло могуць мець шызае адценне. [[Кветка|Кветкі]] белыя, дробныя, у выглядзе зорачак, з двураздзельнымі пялёсткамі на доўгіх [[кветаножка]]х. Цвіце з мая па верасень. [[Плод]] — прадаўгаватая [[каробачка]]. Плоданасіць з чэрвеня па кастрычнік. == Арэал == Распаўсюджаная ў Еўропе, еўрапейскай частцы Расіі, Перадкаўказзі, Сібіры. Звычайная расліна сярэдняй паласы Расіі. == Месцы вырастання == Расце на лугах, пустках, у рознатраўных стэпах, у светлых лясах, на палянах, узлесках, высечках, па берагах вадаёмаў, абочынах дарог, ускраінах палёў, пакладах. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|частка=561. ''Stellaria graminea'' L. — Звездчатка злаковая|том=2|стар=170|ref=Губанов}} * {{кніга | аўтар = Киселёва К. В., Майоров С. Р., Новиков В. С. | загаловак = Флора средней полосы России: Атлас-определитель | месца = М. | выдавецтва = Фитон XXI | год = 2010 | старонкі = 223 | старонак = 544 | isbn = 978-5-906171-17-7 | тыраж = 1000 | ref = Флора средней полосы России }} * {{кніга | адказны= под ред. А. Шаронова | загаловак = Всё о полевых цветах России. Атлас-определитель | месца = СПб. | выдавецтва = СЗКЭО | год = 2011 | старонкі = 19 | старонак = 120 | isbn = 978-5-9603-0177-0 | тыраж = 5000 | ref = Всё о полевых цветах России }} * {{кніга | адказны= под ред. С. Разделова | загаловак = Полевые цветы. Иллюстрированный справочник | месца = Вильнюс | выдавецтва = Bestiary | год = 2012 | старонкі = 22 | старонак = 144 | isbn = 978-609-456-032-3 | ref = Всё о полевых цветах России }} == Спасылкі == * {{Плантарыум|36693}} * {{Крыніцы/БіЕ|Звездчатка}} * [http://flower.onego.ru/other/steuaria.html Звездчатка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140728022243/http://flower.onego.ru/other/steuaria.html |date=28 ліпеня 2014 }} на сайце «[http://flower.onego.ru/ Энцыклапедыя дэкаратыўных садовых раслін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }}» * [http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/zvezdchatka.php Звездчатка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220523021532/http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/zvezdchatka.php |date=23 мая 2022 }} на сайце [http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/ «Архіў прыроды Расіі» (прырода.рф)] * [http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=STGR Stellaria graminea (Звездчатка зёлкавая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921183413/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=STGR |date=21 верасня 2019 }} на сайце USDA NRCS{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Зоркаўка]] bx3won8pvk1zlj1jsd9d5cxhlyhg35f 0 615842 5177620 4616497 2026-08-09T03:24:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177620 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Stellaria palustris.jpg | image descr = | regnum = Расліны | parent = Stellaria | rang = Від | latin = Stellaria palustris | author = [[Ehrh.]] ex [[Hoffm.]], 1791 | wikispecies = Stellaria palustris }} '''Зоркаўка балотная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|127}}</ref> (''Stellaria palustris'')&nbsp;— від [[кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{bt-bellat|Зоркаўка|Stellaria}} сямейства {{bt-bellat|Гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}. == Апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна, 15—35&nbsp;см вышынёй. [[Сцябло]] ад прамога да ўзыходзячага, мала разгалінаванае, 4-кутнае, гладкае, бліскучае або часам ніжняя частка трохі шурпатая. [[Ліст|Лісце]] супраціўнае, без тронка, ад вузкаланцэтнага да эліптычнага, гладкае, 1-жыльнае, з суцэльнымі краямі, часта блакітна-зялёнае. [[Суквецце]] 2—12-кветкавае, звычайна няшчыльнае, 2-разгалінаванае. [[Кветка|Вяночак]] радыяльна-сіметрычны, белы, ≈ 12—20&nbsp;мм шырынёй; [[Пялёстак|пялёсткаў]] 5, глыбока 2-лопасцевыя (выглядае як 10 пялёсткаў), даўжынёй 6—13&nbsp;мм, даўжэй, чым [[чашалісцік]]і. Чашалісцікаў 5, голых, шырока перапончатых, відавочна, 3-жыльных. [[Тычынка|Тычынак]] 10. [[Плод]] — яйкападобная, жаўтлява-карычневая, 6-клапанная, [[каробачка]] даўжынёй 7—9&nbsp;мм. == Распаўсюджанне == Від распаўсюджаны ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Умераны клімат|ўмераных]] абласцях [[Азія|Азіі]]; інтрадукаваны ў правінцыі [[Квебек (правінцыя)|Квебек]]<ref>{{Cite web|title=plantsoftheworldonline.org|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:329693-2}} {{Ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|title=bgbm.org|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameCache=Stellaria%20palustris&PTRefFk=7200000}} {{Ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|title=efloras.org|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242000919}} {{Ref-en}}</ref>. Святлолюбівая расліна, [[гіграфіт]], [[мезатроф]]<ref name="плнт">{{Плантарыум|36722|Звездчатка болотная}}</ref>. Расце па берагах вадаёмаў, у прыбярэжных і пойменных хмызняках, на вільготных і забалочаных лугах і балотах. Ва [[Украіна|Украіне]] від расце на вільготных тарфяных [[луг]]ах, тарфяных [[балота]]х на [[Палессе|Палессі]], звычайна ў [[лесастэп]]е, спарадычна; у [[стэп]]е, вельмі рэдка. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|том=2|частка=566. Stellaria palustris L. — Звездчатка болотная|стар=175}} == Спасылкі == * [http://природа.рф/grasses/zvezdchatka.php Звездчатка // Архив природы России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220523021532/http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/zvezdchatka.php |date=23 мая 2022 }}{{ref-ru}} * [http://bioaltai-sayan.ru/regnum/species_all.php?right=box-spec-p/stellaria.php&left=go.php&species=stellaria_palustris Stellaria palustris Retz. 1795, Fl. Scand. Prodr. ed. 2:106 — Звездчатка болотная // Биоразнообразие Алтае-Саянского экорегиона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230718112526/http://bioaltai-sayan.ru/regnum/species_all.php?right=box-spec-p/stellaria.php&left=go.php&species=stellaria_palustris |date=18 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}} * [http://botany-collection.bio.msu.ru/plant/view?id=2868 ''Stellaria palustris'' Ehrh. ex Retz. (Звездчатка болотная, C''aryophyllaceae'' // Информационная система идентификации растительных объектов на основе карпологических, палинологических и анатомических данных)]{{ref-ru}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242000919 24. Stellaria palustris Ehrhart ex Hoffmann, Deutschl. Fl. 1: 152. 1791. // Flora of North America]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зоркаўка]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1791 годзе]] 299xld9fwkb3x9cpk905ps2bp8va9gp 0 616293 5177636 5077547 2026-08-09T05:40:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177636 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |rang = Від |parent = Tragopogon |latin = Tragopogon bjelorussicus |author = [[Artemczuk]], 1937 |syn = * {{Bt|Tragopogon flexuosus|subsp=lithuanicus|([[DC.]]) [[C.Regel]]}} * {{Bt|Tragopogon lithuanicus|([[DC.]]) [[Boriss.]]}} |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Tragopogon bjelorussicus |commons = Category:Tragopogon bjelorussicus |itis = |ncbi = |eol = |grin = |ipni = }} '''Казлабаро́д беларускі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|131}}</ref>{{sfn|ЭПБ|1983}}{{sfn|БелЭн|1998}}, '''казлабарод літоўскі''' (''Tragopogon bjelorussicus'') &nbsp;— від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін роду {{bt-bellat|Казлабарод|Tragopogon}} сямейства {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}. == Батанічнае апісанне == [[Двухгадовыя расліны|Двухгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна вышынёй 15—30{{sfn|ЭПБ|1983}} см. [[Сцябло]] прамастойнае, рабрыстае. [[Лісце]] простае, суцэльнае, з гладкім краем і завостранай верхавінкай, сядзячае, чаргаванае па даўжыні сцябла. Верхняе сцябловае лісце і сцябло голыя, толькі злёгку апушаныя ў пазухах лісця і пад кошыкамі кветак{{sfn|ОВРБ|1999}}. [[Кветка]]выя [[Кошык (суквецце)|кошыкі]] жоўтага колеру. [[Плод]] — рабрыстая [[сямянка]] з доўгім носікам{{sfn|ЭПБ|1983}}. == Распаўсюджанне і экалогія == Распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (басейн ракі [[Нёман]] у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]{{sfn|ОВРБ|1999}}), [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web|title=Tragopogon bjelorussicus|url=http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:255953-1}} {{Ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|title=catalogueoflife.org|url=http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/97a987d78463ee08713adcee08550a54|access-date=26 верасня 2019|archive-date=26 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926140441/http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/97a987d78463ee08713adcee08550a54|url-status=dead}} {{Ref-en}}</ref><ref>{{Cite web|title=bgbm.org|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameCache=Tragopogon%20bjelorussicus&PTRefFk=7000000}} {{Ref-en}}</ref>. Святлолюбівая расліна, [[ксерафіт]], [[мезафіт]] і [[мезатроф]]<ref name="ПЛНТ">{{Плантарыум|38718|Козлобородник белорусский}}</ref>. Расце на [[Пясчаныя глебы|пясчанай глебе]] ў лясах і на [[дзюна]]х у [[даліна]]х рэк{{sfn|ЭПБ|1983}}. Цвіце ў [[Чэрвень|чэрвені]]—[[Ліпень|ліпені]]{{sfn|ЭПБ|1983}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Казлабаро́д|Вынаеў Г. У.|429}} * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Казлабаро́д|Ляховіч І. М., Пашына Г. В.|429—430}} * {{крыніцы/ОВРБ|284, 313—314|Tragopogon L. — Козлобородник}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|38718|Козлобородник белорусский}} * [http://hbc.bas-net.by/plantae/rus/plantinfo.php?kodnazv=1153&aaafamilia=eNortrKwUjrw8dOHd49-P1WyBlwwQC8I4g,,&genus=eNortjI0tlI69e7563cP33149-Tti1dK1lwwhRINkw,,&species=eNortjI0tFJ6-PT1uw-fP3589eKlkjVcMGmCC-g,&aut_sp=&intrasp=&type=ras Растения Беларуси // Гербарий ЦБС НАН Беларуси MSKH] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721173827/http://hbc.bas-net.by/plantae/rus/plantinfo.php?kodnazv=1153&aaafamilia=eNortrKwUjrw8dOHd49-P1WyBlwwQC8I4g,,&genus=eNortjI0tlI69e7563cP33149-Tti1dK1lwwhRINkw,,&species=eNortjI0tFJ6-PT1uw-fP3589eKlkjVcMGmCC-g,&aut_sp=&intrasp=&type=ras |date=21 ліпеня 2024 }}{{Ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1937 годзе]] 4e76b8bkdw9ovpgzwdc3mmr62zxfm0n 0 636953 5177610 4744487 2026-08-08T23:42:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177610 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Збігнеў Раліга | жанчына = <!-- любое значэнне калі жанчына--> | выява = Zbigniew Religa Kancelaria Senatu Senat Rzeczypospolitej Polskiej V kadencji.jpg | подпіс = Збігнеў Раліга ў 2005 годзе | тытул = [[Міністр здароўя Польшчы]] | перыядпачатак = [[31 кастрычніка]] [[2005]] | перыядканец = [[16 лістапада]] [[2007]] | прэзідэнт = [[Лех Качыньскі]] | прэм'ер = [[Казімеж Марцінкевіч]], [[Яраслаў Качыньскі]] | папярэднік = [[Марак Баліцкі]] | пераемнік = [[Эва Копач]] | выбарчая_акруга = [[Катавіцы]], [[Глівіцы]] }} '''Збі́гнеў Ралі́га''' ({{lang-pl|Zbigniew Eugeniusz Religa}}; [[16 снежня]] [[1938]], [[Меднявіцы]], [[Мазавецкае ваяводства]] — [[8 сакавіка]] [[2009]], [[Варшава]]) — польскі [[кардыяхірург]] і палітык. Доктар габілітаваны медыцынскіх навук (1981), прафесар [[Сілезская медыцынская акадэмія|Сілезскай медыцынскай акадэміі]] (1990), рэктар [[Сілезская медыцынская акадэмія|Сілезскай медыцынскай акадэміі]] (1996—1999). Праводзіў першую ў Польшчы [[трансплантацыя сэрца|трансплантацыю сэрца]] (1986). Сенатар III і V склікання (1993—1997 і 2001—2005). У 2005—2007 гадах міністр здароўя ва ўрадах [[Казімеж Марцінкевіч|Казімежа Марцінкевіча]] і [[Яраслаў Качыньскі|Яраслава Качыньскага]]. З 2007 года дэпутат Сейма VІ склікання, быў таксама прызначаны яго маршалам-сеньёрам. Кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] (2008) і член яго капітулы, а таксама кавалер Крыжа Кавалерскага [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]. Пра яго асобу знялі тры фільмы (1986, 1993, [[Багі (фільм)|«Багі» (2014)]]). Адзін раз выступіў у кінасерыяле, у якім іграў самога сябе (2001). {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Zbigniew Religa}} * [http://www.kprm.gov.pl/s.php?bio=18 Біяграфія на старонцы ўрада Савета Міністраў Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071030164808/http://www.kprm.gov.pl/s.php?bio=18 |date=30 кастрычніка 2007 }} {{ref-pl}} * [http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/8/Zbigniew+Religa Асоба Збігнева Ралігі на старонцы Filmpolski.pl] {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раліга Збігнеў}} [[Катэгорыя:Хірургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] [[Катэгорыя:Міністры здароўя Польшчы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польшчы 6 склікання]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Польшчы]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Права і справядлівасць»]] [[Катэгорыя:Кардыяхірургі]] asvzra1q8m8am2uzqhpzh9bkmo0exim 0 641400 5177628 4734907 2026-08-09T04:27:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177628 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Зянон Якуць''' ({{ДН|22|1|1894}} — {{ДС|3|1|1924}}) — [[Ксёндз|каталіцкі святар]] заходняга абраду, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX стагоддзя, душпастыр. == Біяграфія == Нарадзіўся ў засценку [[Скурцішкі]] [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскага павета]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Ян і Юзэфа (з дому Гасянцоў) Якуці. У 1909—1912 ггадах вучыўся ў [[Відзы|Відзаўскім]] гарадскім 4-класным вучылішчы, дзе скончыў поўны курс навучання. Паспяхова здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня ў снежні 1912 года і атрымаў пасведчанне з Пецярбургскай навучальнай акругі. Вучыўся ў [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі]]. Прымаў удзел у дзейнасці беларускага культурна-асветнага гуртка студэнтаў-семінарыстаў. Пасвячоны ў святары ў 1919 годзе. З беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам звязаны з часоў вучобы ў [[Вільнюс|Вільні]]. У 1920—1924 гадах выконваў святарскія абавязкі ў парафіі [[Шаркаўшчына]] Дзісенскага дэканата. Ад пачатку душпастырскай дзейнасці свядома і паслядоўна праводзіў беларусізацыю рымска-каталіцкай царквы ў парафіях з беларускім насельніцтвам. Звяртаўся да вернікаў з казаннямі і праводзіў катэхізацыю дзяцей на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Пахаваны на парафіяльных могілках у [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. У канцы 1920-х гадоў, акрэсліваючы месца і ролю Зянона Якуця ў беларускім хрысціянскім руху XX стагоддзя, адзін з яго лідараў, [[Адам Станкевіч]], напісаў: {{Цытата|Калі ўспамінаць далей аб кс. З. Якуцю як аб беларусу, дык трэба сказаць, што быў ён ідэальным прыкладам сваім калегам ксяндзам, як нязвычайна прыгожа зыходзяцца з сабой між беларускага народу духоўная пастырскасць і беларускасць. Кс. З. Якуць быў тыповы ксёндз-беларус. Ён глыбока разумеў важнасць беларускага адраджэння, цаніў яго і прыкладаў да роднай справы ўсе свае сілы.}} == Успамін == На смерць Зянона Якуця [[Казімір Сваяк]] напісаў верш: : О, Браце мой у долі і нядолі! : Паверыў я, што лёг ты ў магілу, : Бо-ж сумна так стагнаў твой дух ад болі, : Што твой народ згубіў айчыну мілу… : Так верыў ты, што час свабодны прыйдзе, : Дух божы ўвыш народ з працьмы падойме, : Нячыстага аддасьць навек агідзе, : Нас зорам дабраты адвечнае абойме — : Любіў народ ты, Браце, сэрцам цэлым : І зразумеў яго бяду духову; : Вучыў яго, ад горачы збалелы, : Каб уміраць і жыць заўсёды быў гатовы. : Ты адышоў, згарэўшы як афяра, : За наш народ, — за вечную ідэю : Яго душы: пражыці не як мара : На сьвеце бед, а мець надзею : Здабыць той зьніч з грудзей самога Бога, : Што шчасьце дасьць жывому чалавеку… : Ах, цяжкая туды, Браток, дарога, — : Хоць значана нам Божанькай спрадвеку. : Агонь ты нёс і сьветачам быў зорным, : Гарэў пламенна цэлаю істотай, — : Прад Богам быў і кволы і пакорны, : Людзям служыў з анельскаю ахвотай. : О, будзь шчасьліў!.. бо ты жывеш — я веру, : Хоць пад дзярном галоўка супачыла… : І я сабе магілу ўжо адмеру, : Ах, бо мяне зьнямога асіліла. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url = http://slounik.org/146955.html|title = Электронная Энцыкляпэдыя. Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст. Якуць Зянон}} * {{cite web|url = http://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pub_start=10&pubid=23699|title = Казімір Сваяк Выбраныя творы. — Мн.: 2010. — С. 115-116. — 472 с. — (Беларускі кнігазбор).|access-date = 30 красавіка 2020|archive-date = 26 студзеня 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230126144012/https://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pub_start=10&pubid=23699|url-status = dead}} {{DEFAULTSORT:Якуць Зянон}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай каталіцкай духоўнай семінарыі]] hlbdithbp9iiczwq7vzhs8pol2xw8by 0 645485 5177647 5151443 2026-08-09T06:50:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177647 wikitext text/x-wiki {{Помнік |Тып = Мемарыяльная калона |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Column to the honor of the 1791 Constitution.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|213Г000370}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Глыбокае]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XVIII |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Column of the 1791 Constitution in Hłybokaje }} '''Памятная калона''' — помнік архітэктуры малых форм могілках Копцеўка ў [[Глыбокае|Глыбокім]] у Віцебскай вобласці [[Беларусь]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/kalona-u-gonar-kanstytutcyi-00370|title=Калона ў гонар Канстытуцыі|website=База звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|access-date=7 мая 2026|archive-date=18 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260518133830/https://heritage.gov.by/catalog/kalona-u-gonar-kanstytutcyi-00370|url-status=dead}}</ref>. Часта помнік называюць '''Калонай у гонар [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]'''. == Гісторыя == [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|злева|Калона на могілках Копцеўка, 20-я гг. ХХ ст.]] Вядомыя цяпер крыніцы не даюць інфармацыі пра час і акалічнасці пабудовы калоны. На думку мастацтвазнаўцы [[Станіслаў Лорэнц|Станіслава Лорэнца]], якую перадаеь гісторык [[Отан Гедэман]], калона збудавана ў апошнія гады XVIII стагоддзя<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7e16e3a8-14f2-451e-a8dc-2649eb7c0e7c|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarz. Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=48-52|старонак=60}}</ref>. Краязнаўца Генрык Віньча ў 1903 годзе пераказвае народныя паданні, паводле якіх калона пастаўлена на месцы неіснуючага драўлянага касцёла, або была помнікам не месцы смяротнай дуэлі дваіх братоў за дзяўчыну<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/74/edition/51/content|аўтар=Wińcza, Henryk|загаловак=Miasteczko Głębokie|год=1903|мова=pl|выданне=Tygodnik Illustrowany|тып=часопіс|месяц=7|нумар=28|старонкі=554}}</ref>. У міжваенны перыяд была распаўсюджанай версія, якая звязвала паходжанне калоны з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/64061b02-d1bc-4b4d-b337-e20b723f323b?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=8|чысло=9|нумар=216|старонкі=8}}</ref>. Отан Гедэман звярнуў увагу на візуальнае падабенства калоны ў Глыбокім з [[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года (Лявонпаль)|калонай у Лявонпалі]] над Дзвіной, якую паставіў мсціслаўскі стараста [[Ян Нікадзім Лапацінскі]] ў жніўні 1791 года ў гонар прыняцця [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовым соймам]] [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі]]. На гэтым грунце Гедэман выказаў гіпотэзу, што калона ў Глыбокім таксама магла быць помнікам Канстытуцыі, пры гэтым не сцвярджаў гэтага адназначна, бо не меў пацвярджэння ў гістарычных крыніцах<ref name=":0" />. У 1935 годзе калона адрамантаваная намаганнямі Глыбоцкага аддзела Польскага краязнаўчага таварыства<ref name=":1" />. У 1990-я гады гіпотэза Гедэмана, што калона ў Глыбокім была помнікам Канстытуцыі 3 мая, неаднаразова паўтаралася ў літаратуры як гістарычны факт — і стала агульнапрынятай версіяй<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=65|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. Прынамсі з пачатку ХХ стагоддзя на калоне ёсць гняздо [[Белы бусел|буслоў]]. Помнік уваходзіць у асноўныя экскурсійныя туры па горадзе. == Гл. таксама == * [[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года (Лявонпаль)|Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года]] ([[Лявонпаль]]) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Мемарыяльная калона // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 227. == Спасылкі == {{ГККРБ|213Г000370}} * {{ГБ|https://globustut.by/glubokoe/index.htm#kolonna}} {{DEFAULTSORT:}} [[Катэгорыя:Помнікі Глыбокага]] [[Катэгорыя:Калоны Беларусі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Беларусі]] efiaw2wg8llt3lz8nc0ab8p1lh2c7tq 0 647888 5177765 4761160 2026-08-09T10:47:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177765 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Кантакты і дыялогі |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = 1 раз у месяц |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = {{BLR}} |гісторыя = |заснаванне = 1996 |апошні выпуск = 2002 |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Канта́кты і дыяло́гі»''' — штомесячны інфармацыйна-аналітычны і культуралагічны бюлетэнь, заснаваны [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыяй беларусістаў]], [[Беларускае таварыства дружбы і культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Беларускім таварыствам дружбы і культурнай сувязі з замежнымі краінамі]]. Выдаваўся ў [[1996]]—[[2002]] гадах у [[Мінск]]у на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref name="enc">''[[Эдуард Дубянецкі]]''. «Кантакты і дыялогі» // {{Крыніцы/ЭГБ|4}} — С. 91.</ref>. Выйшлі 82 нумары. У 2000 годзе два нумары выдання выйшлі на [[англійская мова|англійскай мове]]. Галоўным рэдактарам часопіса быў [[Адам Мальдзіс]]. У 1998 годзе ў склад рэдкалегіі ўваходзілі [[Эдуард Дубянецкі]], [[Уладзімір Конан]], Ніна Іванова, Адам Мальдзіс, [[Генадзь Цыхун]], [[Захар Шыбека]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Пётр Дарашчонак.|загаловак=«Кантакты і дыялогі» (1996-2002 гг.) — інфармацыйна-аналітычны і культуралагічны бюлетэнь Міжнароднай Асацыяцыі Беларусістаў|спасылка=https://urok.shkola.of.by/petr-darashchonak-belaruski-dzyarjani-niversitet-kantakti-i-di.html|выданне=Международная журналистика-2016: турбулентность межгосударственных отношений и медиа: материалы V Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18 февр. 2016 г|тып=|месца=Минск|выдавецтва=Изд. центр БГУ|год=2016|нумар=|старонкі=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200617192232/https://urok.shkola.of.by/petr-darashchonak-belaruski-dzyarjani-niversitet-kantakti-i-di.html|archivedate=17 чэрвеня 2020}}</ref>. Меў рубрыкі «Даследаванні, артыкулы», «Прысутнасць беларускай культуры ў свеце», «Беларускае замежжа», «Беларусь вачыма зарубежных вучоных», «Беларусы ў свеце», «Страты і іх вяртанне», «Беларускае таварыства дружбы ў дзеянні», «Хроніка беларусазнаўчага жыцця», «Надрукавана пра кантакты ў Беларусі і ў свеце» і інш. [[Часопіс]] публікаваў пераважна аналітычныя артыкулы беларускіх і замежных даследчыкаў, прысвечаныя пытанням міжнацыянальных і міжрэлігійных адносін, грамадска-культурнаму ўзаемадзеянню [[Беларусь|Беларусі]] з іншымі краінамі, паведамленні пра міжнародныя [[навуковая канферэнцыя|навуковыя]] і навукова-практычныя канферэнцыі, кангрэсы, сімпозіумы, семінары, пра дзейнасць [[беларуская дыяспара|беларускіх арганізацый у замежжы]], новыя выданні кніг, публікацыі ў перыядычным друку і іншую інфармацыю<ref name="enc" />. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Пётр Дарашчонак.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/147784 «Кантакты і дыялогі» (1996-2002 гг.) — інфармацыйна-аналітычны і культуралагічны бюлетэнь Міжнароднай Асацыяцыі Беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200618071055/https://elib.bsu.by/handle/123456789/147784 |date=18 чэрвеня 2020 }} // Международная журналистика-2016: турбулентность межгосударственных отношений и медиа: материалы V Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18 февр. 2016 г. / сост. Б. Л. Залесский; под общ. ред. Т. Н. Дасаевой. — Минск: Изд. центр БГУ, 2016. — С. 100—103. * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.lingvo.minsk.by/mab/k%26d.html|title=Афіцыйны сайт бюлетэня|accessdate=2021-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/19990224045605/http://www.lingvo.minsk.by/mab/k%26d.html|archivedate=24 лютага 1999|url-status=}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://kamunikat.org/kantakty_i_dyjalohi.html|title=«Кантакты і дыялогі»|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2020-06-17|language=|postscript=|archive-date=11 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711100836/https://kamunikat.org/kantakty_i_dyjalohi.html|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] ngyynu1b342jwz4j5uysdyjy3o6runt 14 658183 5177767 3711225 2026-08-09T10:49:29Z JerzyKundrat 174 5177767 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Vazhiely}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] fjza6g6yjklf5m0on101idbyox66d49 0 659574 5177581 4873887 2026-08-08T19:12:20Z DENAMAX 36236 5177581 wikitext text/x-wiki {{Main|Іракская вайна}} У красавіку [[2003]] года ў горадзе [[Эль-Фалуджа]] ([[Ірак]]) байцы [[325-ы парашутна-дэсантны полк (ЗША)|1-га батальёна 325-га пяхотнага палка]] [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] [[ЗША]] адкрылі агонь па натоўпе грамадзянскіх асоб, якія пратэставалі супраць іх прысутнасці ў мясцовай школе. Салдаты сцвярджалі, што па іх стралялі невядомыя з натоўпу, у той час як мясцовыя жыхары казалі, што расстралялі людзей без усялякіх прычын. [[Human Rights Watch]], якая аглядала гэты раён пасля інцыдэнту, не выявіла ніякіх рэчыўных доказаў стрэлаў у будынак, дзе размяшчаліся амерыканскія войскі<ref name=hrw>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2003/06/16/iraq-us-should-investigate-al-falluja|title=Iraq: U.S. Should Investigate al-Falluja|date=June 17, 2003|access-date=September 1, 2013|quote=The 18-page report... challenges the U.S. military's assertion that its troops came under direct fire from individuals in the crowd of protesters on April 28. Human Rights Watch found no conclusive evidence of bullet damage on the school where the soldiers were based. In contrast, buildings facing the school had extensive multi-caliber bullet impacts that were inconsistent with U.S. assertions that soldiers had responded with "precision fire."|publisher=Human Rights Watch}}</ref>. == Здарэнне == === 28 красавіка === Увечары [[28 красавіка]] [[2003]] года некалькі сотняў грамадзянскіх асоб праігнаравалі каменданцкі час, уведзены для іх амерыканскімі вайскоўцамі. Яны пачалі мітынгаваць на вуліцах Фалуджы, міма салдат, размешчаных у былой штаб-кватэры партыі [[Баас]]. Як сцвярджалі дэманстранты, яны хацелі выказаць свой пратэст перад будынкам мясцовай школы з нагоды акупацыі краіны. Група [[Псіхалагічная вайна|псіхалагічных аперацый]] арміі ЗША паспрабавала прымусіць грамадзянскіх асоб разысціся з аб’явамі, але гэтая спроба правалілася. Па словах мясцовых жыхароў, у гэты момант амерыканскія салдаты адкрылі агонь па бяззбройным натоўпе, забіўшы 17 і параніўшы больш за 70 пратэстоўцаў. Амерыканцы ў выніку інцыдэнту не пацярпелі<ref>{{cite web |last=Blair |first=Edmund |date=April 29, 2003 |url=http://www.commondreams.org/headlines03/0429-01.htm |title=Anger Mounts After U.S. Troops Kill 13 Iraqi Protesters |publisher=Common Dreams News Center |access-date=2006-05-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616175956/http://www.commondreams.org/headlines03/0429-01.htm |archive-date=2013-06-16 }} </ref>. Па словах салдат 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі, яны адказалі на агонь з боку пратэстуючых. Human Rights Watch не знайшла ніякіх доказаў таго, што амерыканскія войскі падвергліся нападу, і прыйшла да высновы, што вайскоўцы стралялі па іракцам без разбору<ref name=hrw /> . === 30 красавіка === Праз два дні, 30 красавіка, 82-й паветрана-дэсантны полк быў заменены ў горадзе 2-м атрадам (Fox)/[[3-і бранятанкавы кавалерыйскі палк (ЗША)|3-м бранятанкавым кавалерыйскім палком ЗША]]. Падраздзяленне было значна менш па колькасці і палічыла за лепшае не займаць той жа будынак школы, дзе двума днямі раней адбылася стральба. Аднак у той жа дзень яшчэ трое бяззбройных грамадзянскіх асоб былі забіты амерыканскімі салдатамі падчас дзённай акцыі пратэсту перад штаб-кватэрай партыі Баас і мэрыяй, якія знаходзіліся побач адзін з адным. ЗША зноў не панеслі ніякіх страт у выніку гэтага інцыдэнту, але пазней у той жа вечар некалькіх салдаты былі паранены ў адказным гранатамётным нападзе на захопленую імі штаб-кватэру Баас<ref>{{cite web|date=December 23, 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3235213.stm|title=Falluja: City with history of rebellion|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=April 30, 2010}}</ref> <ref> {{cite web |year = 2003 |url = http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/fallujah.htm |title = Fallujah |publisher = GlobalSecurity |access-date = April 30, 2010 }}</ref>. == Ахвяры == Увогуле, падчас абодвух здарэнняў загінула 20 чалавек і яшчэ 70 атрымалі раненні рознай цяжкасці. == У прэсе == Гэтыя інцыдэнты часта цытуюцца і параўноўваюцца з іншымі падобнымі падзеямі. У сваім артыкуле ад [[9 жніўня]] [[2010]] года [[Foreign Policy]] параўнала Фалуджу з [[Канфлікт ля берагоў Газы (2010)|рэйдам ізраільскай флатыліі]] ў [[Сектар Газа|Газе]] ў тым жа годзе, падчас якога ізраільскія ваенна-марскія камандас ужылі ваенную сілу, што прывяло да смерці дзевяці актывістаў, некаторыя з якіх былі застрэлены, калі тыя павярнуліся спіной да ізраільскіх салдат<ref name="fp9June2010">{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/articles/2010/06/09/guilty_until_proven_guilty|title=Guilty Until Proven Guilty|work=Foreign Policy|date=June 9, 2010|quote=The odds are that you have never beaten your breast or searched your soul over this incident in Fallujah. In fact, you have likely never even heard of this incident. And the odds are that you have never heard of the tens if not hundreds of incidents like it, in which civilians have been killed as U.S. soldiers fought in Iraq and Afghanistan over the past decade. But the odds are overwhelming that you have heard -- repeatedly -- of an Israeli operation last week aboard a Gaza-bound ship in the Mediterranean.|access-date=28 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008201818/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/06/09/guilty_until_proven_guilty|archive-date=8 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.hrw.org/en/node/12318/section/4 Human Rights Watch: IV. April 28 School Protest and Shooting] * [https://web.archive.org/web/20101014134952/http://www.irak.be/ned/nieuws/Fallujah.htm Pictures of the massacre at Fallujah, Iraq 30 April 2003] * [https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iraqi-rage-grows-after-fallujah-massacre-537969.html Iraqi rage grows after Fallujah massacre] * [https://www.hrw.org/reports/2003/iraqfalluja/ Violent Response: The U.S. Army in Al-Falluja] {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]] [[Катэгорыя:Красавік 2003 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 28 красавіка]] [[Катэгорыя:Падзеі 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Іраку]] bja95lwiun76r4v0jc1q0ozz6ytvv1j 0 660242 5177549 5157745 2026-08-08T16:20:24Z 5177549 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Вольга Яўгенаўна Карач''' (нар. {{ДН|5|1|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[палітык]], грамадская дзяячка, {{публіцыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}, {{журналістка|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], акцыянерка ЗАТ «Выдавецкі Дом „Витебский Курьер“». Заснавальніца газеты «[[Витебский Курьер]]», зарэгістраванай у Расіі. З сакавіка 2008 па сакавік 2012 года — старшыня Віцебскай абласной арганізацыі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref>[http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 Ольга Карач возглавила Витебскую областную организацию ОГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230705211105/http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 |date=5 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html Витебские демократы избрали Ольгу Карач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165859/http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Кіраўніца Міжнароднага Цэнтра грамадзянскіх ініцыятыў «Наш Дом», зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Актыўна выступае супраць [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], за што пераследуецца ўладай<ref name=viasna>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/33092/|title=Очередное задержание кандидата в депутаты|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru}}</ref><ref name=svaboda>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2020329.html|title=Вольгу Карач зьнялі з выбараў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=charter>{{cite web|url=http://charter97.org/ru/news/2010/4/22/28351/|title=Кандидата лишили регистрации из-за воздушных шариков|work=[[Хартыя’97]]|lang=ru}}</ref><ref name=belaruspartisan>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|title=Ольгу Карач разыскивает милиция|work=[[Белорусский партизан]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228225421/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|archivedate=2014-02-28|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Рэзка крытыкуе лідараў беларускай апазіцыі, у тым ліку [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271869|title=Карач не адказала Макару, затое зноў раскрытыкавала Ціханоўскую і Вячорку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Ігар Макар абвінавачваў Карач у датычнасці да захопу беларускімі спецслужбамі [[Юрась Зянковіч|Юрася Зянковіча]], і Аляксандра Фядуты, якіх абвінавацілі па [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|крымінальнай справе аб спробе перавароту ў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/makar-yuryy-zyankovich-palyaceu-u-maskvu-pad-garantyi-byaspeki-ad-volgi-karach|title=Макар: Юрый Зянковіч паляцеў у Маскву пад гарантыі бяспекі ад Вольгі Карач|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. Аднак пазней Зянковіч быў вызвалены (у выніку дамоўленасцяў паміж Лукашэнкам і Трампам) і абверг гэтыя чуткі:<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/367260|title=«Был уверен, что я неприкосновенное лицо для россиян». Первое интервью Юрия Зенковича на свободе|website=Наша Ніва|date=2025-05-06|access-date=2026-08-08}}</ref><blockquote>«У Маскву я ляцеў для сустрэчы з Жураўскім, а таксама для сустрэчы ва Усерасійскім фондзе міру. Я ў той час удзельнічаў у кансультацыях грамадзянскіх супольнасцяў Расіі і Украіны па пошуку міру на Данбасе. '''Вольга была ні пры чым: я быў упэўнены, што, улічваючы маю ролю ў міратворчым працэсе на Данбасе, я — недатыкальная асоба для расіян».'''</blockquote>У жніўні 2023 года стала вядома, што Літва адмовіла Вользе Карач у прадастаўленні палітычнага прытулку<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |title=Спецслужба Літвы заявіла, што Карач супрацоўнічала з расейскай выведкай |work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822103736/https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |archivedate=22 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады завочна прыгаварылі Вольгу Карач да 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу<ref name=nn2024>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзілася 5 студзеня 1979 года ў [[Віцебск]]у ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 6 з залатым медалём у 1996 годзе паступіла ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], які скончыла ў 2002 годзе з чырвоным дыпломам<ref name="ОКП">[https://nash-dom.info/17602 Ольга Карач: «Приходится пахать, как дальнобойщику, но при этом выглядеть, как топ-модель!»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паводле адукацыі — настаўніца [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры, [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і літаратуры. Чатыры гады працавала настаўніцай у адной з сярэдніх школ [[Віцебск]]а. Атрымала другую вышэйшую юрыдычную адукацыю ў [[Маскоўскі абласны інстытут кіравання і права|Маскоўскім абласным інстытуце кіравання і права]] (г. [[Балашыха]]). Магістрант праграмы «Публічная палітыка» [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. === Прафесійная дзейнасць === З маладых гадоў цікавілася палітычнай і грамадскай актыўнасцю і паслядоўна многа гадоў запар будавала палітычную кар’еру ў Беларусі. У 1996 годзе пры ўніверсітэце заснавала моладзевае грамадскае аб’яднанне (ініцыятыву) «Сёмая грань»<ref name="autogenerated1">[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 Карач Ольга Евгеньевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013028/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. 21 лістапада 2002 года Вольга Карач пакінула пасаду каардынатаркі ЗУБРа па Віцебску і Віцебскай вобласці і ў снежні таго ж года ўтварыла грамадзянскую кампанію «Наш Дом» (Віцебск), з якой у хуткім часе выйшла на нацыянальны ўзровень. У той час яна з’яўлялася сябрам Беларускай асацыяцыі маладых палітыкаў. Працуючы настаўніцай, трапіла пад скарачэнне пасля таго, як вылучылася кандыдатам у дэпутаты на парламенцкіх выбарах. У сакавіку 2002 года «Свободные новости+» прызналі Вольгу Карач самым прыгожым палітыкам Беларусі<ref name="ОКП"/>. У сакавіку 2003 года абраная дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання. У 2009 годзе рэалізавала праект, які выліўся ў кнігу ўспамінаў «Дзеці вайны» (успаміны былых вязняў фашысцкіх канцлагераў і дзяцей, сілком сагнаных на работы ў Германію<ref>[https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ Книга «Дети войны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224110/https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://seventhside.org/aba/childrenofwar.htm Дети войны] {{ref-ru}}</ref>. Ініцыятар і арганізатар разнастайных акцый, сярод якіх: кампанія «Асцярожна, міліцыя!»<ref>[http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ Осторожно, милиционер!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165249/http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ Осторожно, милиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224100/https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya Защитникам граждан и отечества посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116074902/http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya |date=16 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, бестэрміновая кампанія «Наш Дом» — дэпутатаў к адказу!"<ref>[https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ «Наш Дом» — депутатов к ответу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317222547/https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, рэспубліканская акцыя па добраўпарадкаванні могілак «Кветкі замест бур’яну»<ref>[http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 В Слуцке субботник разогнали трактором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317180941/http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|title=Гражданская кампания «Наш дом» проводит республиканскую акцию по наведению порядка на кладбищах|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623222242/https://naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|archivedate=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>, фестываль добрага настрою «Эндарфін»<ref>[http://rockby.net/?id=1176 Эндорфин 2010 заглянул в реальность] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602/|title=Ночь перформанса на фестивале Endorphine|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119125941/https://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602|archivedate=2018-11-19|url-status=dead}}</ref>, фестываль «Жаночая рыбалка-2010»<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 В Коханово прошли соревнования по женской рыбалке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503043814/http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 |date=3 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref>, удзел у антыядзерным пратэсце ў Германіі і інш<ref>[http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ Коляды по-Слуцки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317170628/http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.21.by/society/2009/11/29/412490.html Акцию «Детские площадки в опасных местах» проводят гомельские активисты инициативы «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>. Не падтрымлівае [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]] і адкрыта заяўляла пра гэта, з-за чаго яна сама і яе праекты і кампаніі падвяргаліся пераследу з боку ўладаў<ref name=viasna/><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=belaruspartisan/><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютий 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Выступіла заснавальніцай газет «[[Витебский Курьер]]» і «Наш дом», наклады якіх пастаянна канфіскоўваюцца ўладай Лукашэнкі<ref name="svobodanews.ru">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/9499714.html|title=Лукашенко приступил к обещанным посадкам|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}</ref><ref>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|title=Затрыманы наклад газэты «Віцебскі кур’ер»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112220/http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|archivedate=24 верасня 2015|access-date=5 лістапада 2020|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/32714/|title=Затрыманыя наклады дзвюх газет|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705211108/https://spring96.org/be/news/32714|archivedate=5 ліпеня 2023|access-date=15 ліпеня 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>, а сайт «[[Витебский Курьер|Віцебскага кур’ера]]» пасля спецыяльнага ўказа прэзідэнта стаў адным з першых адключаных сайтаў у спісе незалежных інтэрнэт-выданняў<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/34696|title = Вялейскі інтэрнэт-рэсурс вінавацяць у «абразах» і «паклёпах»|author = |authorlink = |date = 14-7-2010|work= [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref><ref>[https://zn.ua/ARCHIVE/v_belarusi_nachalos_zakrytie_nezavisimyh_internet-izdaniy.html В Беларуси началось закрытие независимых интернет-изданий]</ref><ref>[http://triumfy.ru/?p=970 Витебский Курьер: Жертва цензуры или панских разборок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064105/http://triumfy.ru/?p=970 |date=28 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2020 год з’яўлялася лідаркай Міжнароднага цэнтру грамадзянскіх ініцыятыў «Наш дом»<ref>[https://nash-dom.info/ Международный центр гражданских инициатив «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Вольга Карач стала жыве за мяжой<ref name="ОКП"/>. У 2021 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] дадаў Карач у «спіс асобаў, звязаных з тэрарыстычнай дзейнасцю»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/volha-karacz-u-spise-datycznyh-da-terarystyczna|title=Вольга Карач — у спісе датычных да «тэрарыстычнай дзейнасці»|work=[[Новы Час]]|date=2021-09-03}}</ref>, а ў 2022 годзе яе каналы ў YouTube і Telegram былі прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/spis-ekstremisckih-resursau-rasce-i-szyrycca|title=Спіс экстрэмісцкіх рэсурсаў расце і шырыцца|work=[[Новы Час]]|date=2022-06-10}}</ref>. Раней у 2021 годзе YouTube і Telegram-каналы «Нашага дома» былі прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznanyja-kanaly-volhi-karacz-i-ih|title=Экстрэмісцкімі прызнаныя каналы Вольгі Карач і Ігара Макара|work=[[Новы Час]]|date=2021-05-20}}</ref>; у маі 2022 года МУС уключыла саму арганізацыю ў спіс [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/kampanija-nasz-dom-pryznanaja-ekstremisckim-far|title=Кампанія «Наш Дом» прызнаная «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Новы Час]]|date=2022-05-05}}</ref>. Летам 2024 года Вольга Карач і яшчэ чатыры чалавекі былі завочна прыгавораны да 12 гадоў пазбаўлення волі, а таксама да буйных грашовых штрафаў<ref name=nn2024/>. == Супрацоўніцтва са СМІ == Вольга Карач актыўна супрацоўнічае са СМІ, у тым ліку беларускімі, расійскімі, польскімі, літоўскімі, шведскімі і чэшскімі. Актыўна вядзе Ютуб-канал цэнтра «Наш дом»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw OUR HOUSE TV] {{ref-ru}}</ref>, з пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020—2021 гадоў у Беларусі]] стала праводзіць як уласныя стрымы, дзе аналізуе апошнія падзеі, распавядае свае пазіцыі і меркаванні наконт дзеянняў улады і мерах супрастаяння ім з боку грамадства, так і робіць гасцявыя стрымы, куды прыходзяць прадстаўнікі розных сфер і плыняў з розных краін, у тым ліку з Літвы, Расіі і Чэхіі. Сярод самых папулярных інтэрв’ю на канале відэа з удзельнікам [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]] Вадзімам Пракоп’евым, урачом-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім, расійскім палітыкам [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімірам Жырыноўскім]], былым начальнікам СІЗА № 1 г. Мінска [[Алег Леанідавіч Алкаеў|Алегам Алкаевым]], расійскім палітыкам і блогерам Яўгенам Бычкоўскім, беларускім палітолагам Дзмітрыем Балкунцом і іншымі<ref>[https://www.youtube.com/c/NashDomTV/videos?view=0&sort=p&flow=grid Папулярныя відэа на канале «OUR HOUSE TV»] {{ref-ru}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == # Белорусская стратегия Европы после парламентских выборов-2008 [Текст] / О. Карач // Бюллетень «Новости НИСЭПИ». — 2008. — № 3 (49). — С. 55-58. — (Рубрика «Свободная трибуна»). # Без права дышать… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 2. — (Рубрика «Мысли вслух»). # «Считаю действия сотрудников КГБ в отношении меня и моей семьи незаконными» [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 3. # Таможенный комитет взялся за костыли [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 5 (1353). — 20 мая. — С. 2. # Дети войны [Текст] : воспоминания / Е. Борщевская, О. Карач, А. Погорельский, С. Таболо, О. Шпаковская. — Смоленск, 2009. — 128 с. — 1000 экз. # Зеркало для кандидата или ещё раз о праймериз [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2009. — № 1. — 18 сент. — С. 5. # Что такое «Наш дом»? [Текст] / О. Карач, В. Щукин // Наш Дом: доброе утро, Беларусь!. — Минск, 2009. — С. 4-5. # Silna rodzina — Silna Białoruś??? [Электронный ресурс] / O. Karach. — 2009. — 29.03. — Режим доступа : www.URL: https://web.archive.org/web/20140317165417/http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=657. # А крысы бегут с корабля… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 28 (40). — 22 июля. — С. 1, 4. # Вчера котов душили, душили… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 27 (39). — 15 июля. — С. 4. # Выборы без выбора [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 15 (27). — 22 апреля. — С. 1. # Запретить нельзя разрешить [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 14 (26). — 15 апреля. — С. 1, 3. # Лиозненское дело [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 12 (24). — 1 апреля. — С. 3. # Молчание ягнят [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 31 (43). — 9 сент. — С. 4. # Хай клевешчуць… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 32 (44). — 16 сент. — С. 7. # Четвёртый листик клевера на удачу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 41 (53). — 18 нояб. — С. 8. # 2:0 в нашу пользу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 13 (25). — 8 апреля. — С. 1, 3. # Литвой управляют женщины [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 29 (41). — 29 июля. — С. 1, 8. # Alice nel Paese della Russia Bianca: tagliatele la testa, subito! [Электронный ресурс] / О. Karatch. — 2010. — 25 May. — Режим доступа : www.URL: http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606044506/http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html |date=6 чэрвеня 2012 }}. # My Quest To the City Council: Beginning [Электронный ресурс] / О. Karach. — 2010. — 21 Apr. — Режим доступа : www.URL: http://viewpoint-east.org/2010/04/21/my-quest-to-the-city-council-beginning/. # В чём Эдвард Лукас ошибается насчет Беларуси [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 20 (79). — 30 июня. — С. 4. # Гавел & Лукашенко [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 45 (104). — 22 декаб. — С. 3. # Витебский курьер — неположенное вложение [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 21 (80). — 7 июля. — С. 4. # Дочерям Беларуси посвящается… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 12 (71). — 5 мая. — С. 4. # Кто бы говорил… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 31 (90). — 15 сент. — С. 4. # Осторожно, милиция! [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 44 (103). — 15 дек. — С. 3. # Переходный возраст белорусского народа [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 9 (68). — 10 марта. — С. 4. — (Рубрика «Взгляд»). # Площадь 19-го декабря: что это было? [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 13 (72). — 12 мая. — С. 4. # Женщины Беларуси требуют извинений! [Текст] / О. Карач // Наш дом инфо. — 2012. — 30 марта. — С. 1. == Узнагароды == У жніўні 2010 года атрымала {{нп3|Радэбойльская прэмія мужнасці|Міжнародную Радэбойльскую прэмію «За мужнасць»|ru|Радебойльская премия мужества}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=42496|title=Вольга Карач — лаўрэатка міжнароднай прэміі за мужнасць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw НАШ ДОМ ТВ — YouTube-канал] * [https://nash-dom.info/blog/ok Спіс публікацый Вольгі Карач на сайце цэнтра «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}} * [https://web.archive.org/web/20111117233154/http://ucpb.org/blogs/olga 10 вопросов и ответов] {{ref-ru}} * {{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |title=Ольга Карач: Я самая настоящая железная леди |work=[[Белорусский партизан]] |access-date=2020-10-28 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222162523/https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |url-status=dead |lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269244|title=Жырыноўскі ў гасцях у Карач гаварыў пра далучэнне Беларусі да Расіі. Яна не спрачалася|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-03}} * {{cite web|url=https://reform.news/olga-karach-prodala-vitebskij-kurer-predprinimatelju-iz-minska|title=Ольга Карач продала «Витебский курьер» предпринимателю из Минска|work=[[Reform.news]]|lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карач Вольга Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] 2xcxksdtugajzu5eazbf007gmupxvz8 5177550 5177549 2026-08-08T16:24:24Z 5177550 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Вольга Яўгенаўна Карач''' (нар. {{ДН|5|1|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[палітык]], грамадская дзяячка, {{публіцыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}, {{журналістка|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], акцыянерка ЗАТ «Выдавецкі Дом „Витебский Курьер“». Заснавальніца газеты «[[Витебский Курьер]]», зарэгістраванай у Расіі. З сакавіка 2008 па сакавік 2012 года — старшыня Віцебскай абласной арганізацыі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref>[http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 Ольга Карач возглавила Витебскую областную организацию ОГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230705211105/http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 |date=5 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html Витебские демократы избрали Ольгу Карач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165859/http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Кіраўніца Міжнароднага Цэнтра грамадзянскіх ініцыятыў «Наш Дом», зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Актыўна выступае супраць [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], за што пераследуецца ўладай<ref name=viasna>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/33092/|title=Очередное задержание кандидата в депутаты|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru}}</ref><ref name=svaboda>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2020329.html|title=Вольгу Карач зьнялі з выбараў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=charter>{{cite web|url=http://charter97.org/ru/news/2010/4/22/28351/|title=Кандидата лишили регистрации из-за воздушных шариков|work=[[Хартыя’97]]|lang=ru}}</ref><ref name=belaruspartisan>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|title=Ольгу Карач разыскивает милиция|work=[[Белорусский партизан]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228225421/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|archivedate=2014-02-28|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Рэзка крытыкуе лідараў беларускай апазіцыі, у тым ліку [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271869|title=Карач не адказала Макару, затое зноў раскрытыкавала Ціханоўскую і Вячорку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Ігар Макар абвінавачваў Карач у датычнасці да захопу беларускімі спецслужбамі [[Юрась Зянковіч|Юрася Зянковіча]], і Аляксандра Фядуты, якіх абвінавацілі па [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|крымінальнай справе аб спробе перавароту ў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/makar-yuryy-zyankovich-palyaceu-u-maskvu-pad-garantyi-byaspeki-ad-volgi-karach|title=Макар: Юрый Зянковіч паляцеў у Маскву пад гарантыі бяспекі ад Вольгі Карач|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. Аднак пазней Зянковіч быў вызвалены (у выніку дамоўленасцяў паміж Лукашэнкам і Трампам) і абверг гэтыя чуткі:<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/367260|title=«Был уверен, что я неприкосновенное лицо для россиян». Первое интервью Юрия Зенковича на свободе|website=Наша Ніва|date=2025-05-06|access-date=2026-08-08}}</ref><blockquote>«У Маскву я ляцеў для сустрэчы з Жураўскім, а таксама для сустрэчы ва Усерасійскім фондзе міру. Я ў той час удзельнічаў у кансультацыях грамадзянскіх супольнасцяў Расіі і Украіны па пошуку міру на Данбасе. Вольга была ні пры чым: я быў упэўнены, што, улічваючы маю ролю ў міратворчым працэсе на Данбасе, я — недатыкальная асоба для расіян»'''.'''</blockquote>У жніўні 2023 года стала вядома, што Літва адмовіла Вользе Карач у прадастаўленні палітычнага прытулку<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |title=Спецслужба Літвы заявіла, што Карач супрацоўнічала з расейскай выведкай |work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822103736/https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |archivedate=22 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады завочна прыгаварылі Вольгу Карач да 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу<ref name=nn2024>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзілася 5 студзеня 1979 года ў [[Віцебск]]у ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 6 з залатым медалём у 1996 годзе паступіла ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], які скончыла ў 2002 годзе з чырвоным дыпломам<ref name="ОКП">[https://nash-dom.info/17602 Ольга Карач: «Приходится пахать, как дальнобойщику, но при этом выглядеть, как топ-модель!»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паводле адукацыі — настаўніца [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры, [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і літаратуры. Чатыры гады працавала настаўніцай у адной з сярэдніх школ [[Віцебск]]а. Атрымала другую вышэйшую юрыдычную адукацыю ў [[Маскоўскі абласны інстытут кіравання і права|Маскоўскім абласным інстытуце кіравання і права]] (г. [[Балашыха]]). Магістрант праграмы «Публічная палітыка» [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. === Прафесійная дзейнасць === З маладых гадоў цікавілася палітычнай і грамадскай актыўнасцю і паслядоўна многа гадоў запар будавала палітычную кар’еру ў Беларусі. У 1996 годзе пры ўніверсітэце заснавала моладзевае грамадскае аб’яднанне (ініцыятыву) «Сёмая грань»<ref name="autogenerated1">[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 Карач Ольга Евгеньевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013028/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. 21 лістапада 2002 года Вольга Карач пакінула пасаду каардынатаркі ЗУБРа па Віцебску і Віцебскай вобласці і ў снежні таго ж года ўтварыла грамадзянскую кампанію «Наш Дом» (Віцебск), з якой у хуткім часе выйшла на нацыянальны ўзровень. У той час яна з’яўлялася сябрам Беларускай асацыяцыі маладых палітыкаў. Працуючы настаўніцай, трапіла пад скарачэнне пасля таго, як вылучылася кандыдатам у дэпутаты на парламенцкіх выбарах. У сакавіку 2002 года «Свободные новости+» прызналі Вольгу Карач самым прыгожым палітыкам Беларусі<ref name="ОКП"/>. У сакавіку 2003 года абраная дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання. У 2009 годзе рэалізавала праект, які выліўся ў кнігу ўспамінаў «Дзеці вайны» (успаміны былых вязняў фашысцкіх канцлагераў і дзяцей, сілком сагнаных на работы ў Германію<ref>[https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ Книга «Дети войны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224110/https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://seventhside.org/aba/childrenofwar.htm Дети войны] {{ref-ru}}</ref>. Ініцыятар і арганізатар разнастайных акцый, сярод якіх: кампанія «Асцярожна, міліцыя!»<ref>[http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ Осторожно, милиционер!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165249/http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ Осторожно, милиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224100/https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya Защитникам граждан и отечества посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116074902/http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya |date=16 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, бестэрміновая кампанія «Наш Дом» — дэпутатаў к адказу!"<ref>[https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ «Наш Дом» — депутатов к ответу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317222547/https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, рэспубліканская акцыя па добраўпарадкаванні могілак «Кветкі замест бур’яну»<ref>[http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 В Слуцке субботник разогнали трактором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317180941/http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|title=Гражданская кампания «Наш дом» проводит республиканскую акцию по наведению порядка на кладбищах|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623222242/https://naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|archivedate=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>, фестываль добрага настрою «Эндарфін»<ref>[http://rockby.net/?id=1176 Эндорфин 2010 заглянул в реальность] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602/|title=Ночь перформанса на фестивале Endorphine|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119125941/https://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602|archivedate=2018-11-19|url-status=dead}}</ref>, фестываль «Жаночая рыбалка-2010»<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 В Коханово прошли соревнования по женской рыбалке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503043814/http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 |date=3 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref>, удзел у антыядзерным пратэсце ў Германіі і інш<ref>[http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ Коляды по-Слуцки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317170628/http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.21.by/society/2009/11/29/412490.html Акцию «Детские площадки в опасных местах» проводят гомельские активисты инициативы «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>. Не падтрымлівае [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]] і адкрыта заяўляла пра гэта, з-за чаго яна сама і яе праекты і кампаніі падвяргаліся пераследу з боку ўладаў<ref name=viasna/><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=belaruspartisan/><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютий 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Выступіла заснавальніцай газет «[[Витебский Курьер]]» і «Наш дом», наклады якіх пастаянна канфіскоўваюцца ўладай Лукашэнкі<ref name="svobodanews.ru">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/9499714.html|title=Лукашенко приступил к обещанным посадкам|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}</ref><ref>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|title=Затрыманы наклад газэты «Віцебскі кур’ер»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112220/http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|archivedate=24 верасня 2015|access-date=5 лістапада 2020|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/32714/|title=Затрыманыя наклады дзвюх газет|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705211108/https://spring96.org/be/news/32714|archivedate=5 ліпеня 2023|access-date=15 ліпеня 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>, а сайт «[[Витебский Курьер|Віцебскага кур’ера]]» пасля спецыяльнага ўказа прэзідэнта стаў адным з першых адключаных сайтаў у спісе незалежных інтэрнэт-выданняў<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/34696|title = Вялейскі інтэрнэт-рэсурс вінавацяць у «абразах» і «паклёпах»|author = |authorlink = |date = 14-7-2010|work= [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref><ref>[https://zn.ua/ARCHIVE/v_belarusi_nachalos_zakrytie_nezavisimyh_internet-izdaniy.html В Беларуси началось закрытие независимых интернет-изданий]</ref><ref>[http://triumfy.ru/?p=970 Витебский Курьер: Жертва цензуры или панских разборок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064105/http://triumfy.ru/?p=970 |date=28 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2020 год з’яўлялася лідаркай Міжнароднага цэнтру грамадзянскіх ініцыятыў «Наш дом»<ref>[https://nash-dom.info/ Международный центр гражданских инициатив «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Вольга Карач стала жыве за мяжой<ref name="ОКП"/>. У 2021 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] дадаў Карач у «спіс асобаў, звязаных з тэрарыстычнай дзейнасцю»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/volha-karacz-u-spise-datycznyh-da-terarystyczna|title=Вольга Карач — у спісе датычных да «тэрарыстычнай дзейнасці»|work=[[Новы Час]]|date=2021-09-03}}</ref>, а ў 2022 годзе яе каналы ў YouTube і Telegram былі прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/spis-ekstremisckih-resursau-rasce-i-szyrycca|title=Спіс экстрэмісцкіх рэсурсаў расце і шырыцца|work=[[Новы Час]]|date=2022-06-10}}</ref>. Раней у 2021 годзе YouTube і Telegram-каналы «Нашага дома» былі прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznanyja-kanaly-volhi-karacz-i-ih|title=Экстрэмісцкімі прызнаныя каналы Вольгі Карач і Ігара Макара|work=[[Новы Час]]|date=2021-05-20}}</ref>; у маі 2022 года МУС уключыла саму арганізацыю ў спіс [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/kampanija-nasz-dom-pryznanaja-ekstremisckim-far|title=Кампанія «Наш Дом» прызнаная «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Новы Час]]|date=2022-05-05}}</ref>. Летам 2024 года Вольга Карач і яшчэ чатыры чалавекі былі завочна прыгавораны да 12 гадоў пазбаўлення волі, а таксама да буйных грашовых штрафаў<ref name=nn2024/>. == Супрацоўніцтва са СМІ == Вольга Карач актыўна супрацоўнічае са СМІ, у тым ліку беларускімі, расійскімі, польскімі, літоўскімі, шведскімі і чэшскімі. Актыўна вядзе Ютуб-канал цэнтра «Наш дом»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw OUR HOUSE TV] {{ref-ru}}</ref>, з пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020—2021 гадоў у Беларусі]] стала праводзіць як уласныя стрымы, дзе аналізуе апошнія падзеі, распавядае свае пазіцыі і меркаванні наконт дзеянняў улады і мерах супрастаяння ім з боку грамадства, так і робіць гасцявыя стрымы, куды прыходзяць прадстаўнікі розных сфер і плыняў з розных краін, у тым ліку з Літвы, Расіі і Чэхіі. Сярод самых папулярных інтэрв’ю на канале відэа з удзельнікам [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]] Вадзімам Пракоп’евым, урачом-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім, расійскім палітыкам [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімірам Жырыноўскім]], былым начальнікам СІЗА № 1 г. Мінска [[Алег Леанідавіч Алкаеў|Алегам Алкаевым]], расійскім палітыкам і блогерам Яўгенам Бычкоўскім, беларускім палітолагам Дзмітрыем Балкунцом і іншымі<ref>[https://www.youtube.com/c/NashDomTV/videos?view=0&sort=p&flow=grid Папулярныя відэа на канале «OUR HOUSE TV»] {{ref-ru}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == # Белорусская стратегия Европы после парламентских выборов-2008 [Текст] / О. Карач // Бюллетень «Новости НИСЭПИ». — 2008. — № 3 (49). — С. 55-58. — (Рубрика «Свободная трибуна»). # Без права дышать… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 2. — (Рубрика «Мысли вслух»). # «Считаю действия сотрудников КГБ в отношении меня и моей семьи незаконными» [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 3. # Таможенный комитет взялся за костыли [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 5 (1353). — 20 мая. — С. 2. # Дети войны [Текст] : воспоминания / Е. Борщевская, О. Карач, А. Погорельский, С. Таболо, О. Шпаковская. — Смоленск, 2009. — 128 с. — 1000 экз. # Зеркало для кандидата или ещё раз о праймериз [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2009. — № 1. — 18 сент. — С. 5. # Что такое «Наш дом»? [Текст] / О. Карач, В. Щукин // Наш Дом: доброе утро, Беларусь!. — Минск, 2009. — С. 4-5. # Silna rodzina — Silna Białoruś??? [Электронный ресурс] / O. Karach. — 2009. — 29.03. — Режим доступа : www.URL: https://web.archive.org/web/20140317165417/http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=657. # А крысы бегут с корабля… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 28 (40). — 22 июля. — С. 1, 4. # Вчера котов душили, душили… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 27 (39). — 15 июля. — С. 4. # Выборы без выбора [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 15 (27). — 22 апреля. — С. 1. # Запретить нельзя разрешить [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 14 (26). — 15 апреля. — С. 1, 3. # Лиозненское дело [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 12 (24). — 1 апреля. — С. 3. # Молчание ягнят [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 31 (43). — 9 сент. — С. 4. # Хай клевешчуць… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 32 (44). — 16 сент. — С. 7. # Четвёртый листик клевера на удачу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 41 (53). — 18 нояб. — С. 8. # 2:0 в нашу пользу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 13 (25). — 8 апреля. — С. 1, 3. # Литвой управляют женщины [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 29 (41). — 29 июля. — С. 1, 8. # Alice nel Paese della Russia Bianca: tagliatele la testa, subito! [Электронный ресурс] / О. Karatch. — 2010. — 25 May. — Режим доступа : www.URL: http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606044506/http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html |date=6 чэрвеня 2012 }}. # My Quest To the City Council: Beginning [Электронный ресурс] / О. Karach. — 2010. — 21 Apr. — Режим доступа : www.URL: http://viewpoint-east.org/2010/04/21/my-quest-to-the-city-council-beginning/. # В чём Эдвард Лукас ошибается насчет Беларуси [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 20 (79). — 30 июня. — С. 4. # Гавел & Лукашенко [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 45 (104). — 22 декаб. — С. 3. # Витебский курьер — неположенное вложение [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 21 (80). — 7 июля. — С. 4. # Дочерям Беларуси посвящается… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 12 (71). — 5 мая. — С. 4. # Кто бы говорил… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 31 (90). — 15 сент. — С. 4. # Осторожно, милиция! [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 44 (103). — 15 дек. — С. 3. # Переходный возраст белорусского народа [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 9 (68). — 10 марта. — С. 4. — (Рубрика «Взгляд»). # Площадь 19-го декабря: что это было? [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 13 (72). — 12 мая. — С. 4. # Женщины Беларуси требуют извинений! [Текст] / О. Карач // Наш дом инфо. — 2012. — 30 марта. — С. 1. == Узнагароды == У жніўні 2010 года атрымала {{нп3|Радэбойльская прэмія мужнасці|Міжнародную Радэбойльскую прэмію «За мужнасць»|ru|Радебойльская премия мужества}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=42496|title=Вольга Карач — лаўрэатка міжнароднай прэміі за мужнасць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw НАШ ДОМ ТВ — YouTube-канал] * [https://nash-dom.info/blog/ok Спіс публікацый Вольгі Карач на сайце цэнтра «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}} * [https://web.archive.org/web/20111117233154/http://ucpb.org/blogs/olga 10 вопросов и ответов] {{ref-ru}} * {{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |title=Ольга Карач: Я самая настоящая железная леди |work=[[Белорусский партизан]] |access-date=2020-10-28 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222162523/https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |url-status=dead |lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269244|title=Жырыноўскі ў гасцях у Карач гаварыў пра далучэнне Беларусі да Расіі. Яна не спрачалася|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-03}} * {{cite web|url=https://reform.news/olga-karach-prodala-vitebskij-kurer-predprinimatelju-iz-minska|title=Ольга Карач продала «Витебский курьер» предпринимателю из Минска|work=[[Reform.news]]|lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карач Вольга Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] 5708dher1a2a29ph63sc0crzi2qpqo1 5177552 5177550 2026-08-08T16:32:59Z 5177552 wikitext text/x-wiki {{Палітык|Узнагароды=2025 — Прэмія міру Брэшыі (Італія) 2024 — Намінацыя на Нобелеўскую прэмію міру 2025 года 2023 — Намінацыя на Нобелеўскую прэмію міру 2024 года 2023 — Міжнародная прэмія імя Аляксандра Лангера (Італія) 2023 — Прэмія міру імя Шона Макбрайда (Германія)}} '''Вольга Яўгенаўна Карач''' (нар. {{ДН|5|1|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[палітык]], грамадская дзяячка, {{публіцыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}, {{журналістка|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], акцыянерка ЗАТ «Выдавецкі Дом „Витебский Курьер“». Заснавальніца газеты «[[Витебский Курьер]]», зарэгістраванай у Расіі. З сакавіка 2008 па сакавік 2012 года — старшыня Віцебскай абласной арганізацыі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref>[http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 Ольга Карач возглавила Витебскую областную организацию ОГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230705211105/http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 |date=5 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html Витебские демократы избрали Ольгу Карач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165859/http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Кіраўніца Міжнароднага Цэнтра грамадзянскіх ініцыятыў «Наш Дом», зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Актыўна выступае супраць [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], за што пераследуецца ўладай<ref name=viasna>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/33092/|title=Очередное задержание кандидата в депутаты|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru}}</ref><ref name=svaboda>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2020329.html|title=Вольгу Карач зьнялі з выбараў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=charter>{{cite web|url=http://charter97.org/ru/news/2010/4/22/28351/|title=Кандидата лишили регистрации из-за воздушных шариков|work=[[Хартыя’97]]|lang=ru}}</ref><ref name=belaruspartisan>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|title=Ольгу Карач разыскивает милиция|work=[[Белорусский партизан]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228225421/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|archivedate=2014-02-28|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Рэзка крытыкуе лідараў беларускай апазіцыі, у тым ліку [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271869|title=Карач не адказала Макару, затое зноў раскрытыкавала Ціханоўскую і Вячорку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Ігар Макар абвінавачваў Карач у датычнасці да захопу беларускімі спецслужбамі [[Юрась Зянковіч|Юрася Зянковіча]], і Аляксандра Фядуты, якіх абвінавацілі па [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|крымінальнай справе аб спробе перавароту ў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/makar-yuryy-zyankovich-palyaceu-u-maskvu-pad-garantyi-byaspeki-ad-volgi-karach|title=Макар: Юрый Зянковіч паляцеў у Маскву пад гарантыі бяспекі ад Вольгі Карач|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. Аднак пазней Зянковіч быў вызвалены (у выніку дамоўленасцяў паміж Лукашэнкам і Трампам) і абверг гэтыя чуткі:<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/367260|title=«Был уверен, что я неприкосновенное лицо для россиян». Первое интервью Юрия Зенковича на свободе|website=Наша Ніва|date=2025-05-06|access-date=2026-08-08}}</ref><blockquote>«У Маскву я ляцеў для сустрэчы з Жураўскім, а таксама для сустрэчы ва Усерасійскім фондзе міру. Я ў той час удзельнічаў у кансультацыях грамадзянскіх супольнасцяў Расіі і Украіны па пошуку міру на Данбасе. Вольга была ні пры чым: я быў упэўнены, што, улічваючы маю ролю ў міратворчым працэсе на Данбасе, я — недатыкальная асоба для расіян»'''.'''</blockquote>У жніўні 2023 года стала вядома, што Літва адмовіла Вользе Карач у прадастаўленні палітычнага прытулку<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |title=Спецслужба Літвы заявіла, што Карач супрацоўнічала з расейскай выведкай |work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822103736/https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |archivedate=22 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады завочна прыгаварылі Вольгу Карач да 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу<ref name=nn2024>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзілася 5 студзеня 1979 года ў [[Віцебск]]у ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 6 з залатым медалём у 1996 годзе паступіла ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], які скончыла ў 2002 годзе з чырвоным дыпломам<ref name="ОКП">[https://nash-dom.info/17602 Ольга Карач: «Приходится пахать, как дальнобойщику, но при этом выглядеть, как топ-модель!»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паводле адукацыі — настаўніца [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры, [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і літаратуры. Чатыры гады працавала настаўніцай у адной з сярэдніх школ [[Віцебск]]а. Атрымала другую вышэйшую юрыдычную адукацыю ў [[Маскоўскі абласны інстытут кіравання і права|Маскоўскім абласным інстытуце кіравання і права]] (г. [[Балашыха]]). Магістрант праграмы «Публічная палітыка» [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. === Прафесійная дзейнасць === З маладых гадоў цікавілася палітычнай і грамадскай актыўнасцю і паслядоўна многа гадоў запар будавала палітычную кар’еру ў Беларусі. У 1996 годзе пры ўніверсітэце заснавала моладзевае грамадскае аб’яднанне (ініцыятыву) «Сёмая грань»<ref name="autogenerated1">[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 Карач Ольга Евгеньевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013028/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. 21 лістапада 2002 года Вольга Карач пакінула пасаду каардынатаркі ЗУБРа па Віцебску і Віцебскай вобласці і ў снежні таго ж года ўтварыла грамадзянскую кампанію «Наш Дом» (Віцебск), з якой у хуткім часе выйшла на нацыянальны ўзровень. У той час яна з’яўлялася сябрам Беларускай асацыяцыі маладых палітыкаў. Працуючы настаўніцай, трапіла пад скарачэнне пасля таго, як вылучылася кандыдатам у дэпутаты на парламенцкіх выбарах. У сакавіку 2002 года «Свободные новости+» прызналі Вольгу Карач самым прыгожым палітыкам Беларусі<ref name="ОКП"/>. У сакавіку 2003 года абраная дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання. У 2009 годзе рэалізавала праект, які выліўся ў кнігу ўспамінаў «Дзеці вайны» (успаміны былых вязняў фашысцкіх канцлагераў і дзяцей, сілком сагнаных на работы ў Германію<ref>[https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ Книга «Дети войны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224110/https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://seventhside.org/aba/childrenofwar.htm Дети войны] {{ref-ru}}</ref>. Ініцыятар і арганізатар разнастайных акцый, сярод якіх: кампанія «Асцярожна, міліцыя!»<ref>[http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ Осторожно, милиционер!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165249/http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ Осторожно, милиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224100/https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya Защитникам граждан и отечества посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116074902/http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya |date=16 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, бестэрміновая кампанія «Наш Дом» — дэпутатаў к адказу!"<ref>[https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ «Наш Дом» — депутатов к ответу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317222547/https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, рэспубліканская акцыя па добраўпарадкаванні могілак «Кветкі замест бур’яну»<ref>[http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 В Слуцке субботник разогнали трактором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317180941/http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|title=Гражданская кампания «Наш дом» проводит республиканскую акцию по наведению порядка на кладбищах|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623222242/https://naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|archivedate=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>, фестываль добрага настрою «Эндарфін»<ref>[http://rockby.net/?id=1176 Эндорфин 2010 заглянул в реальность] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602/|title=Ночь перформанса на фестивале Endorphine|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119125941/https://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602|archivedate=2018-11-19|url-status=dead}}</ref>, фестываль «Жаночая рыбалка-2010»<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 В Коханово прошли соревнования по женской рыбалке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503043814/http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 |date=3 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref>, удзел у антыядзерным пратэсце ў Германіі і інш<ref>[http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ Коляды по-Слуцки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317170628/http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.21.by/society/2009/11/29/412490.html Акцию «Детские площадки в опасных местах» проводят гомельские активисты инициативы «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>. Не падтрымлівае [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]] і адкрыта заяўляла пра гэта, з-за чаго яна сама і яе праекты і кампаніі падвяргаліся пераследу з боку ўладаў<ref name=viasna/><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=belaruspartisan/><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютий 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Выступіла заснавальніцай газет «[[Витебский Курьер]]» і «Наш дом», наклады якіх пастаянна канфіскоўваюцца ўладай Лукашэнкі<ref name="svobodanews.ru">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/9499714.html|title=Лукашенко приступил к обещанным посадкам|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}</ref><ref>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|title=Затрыманы наклад газэты «Віцебскі кур’ер»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112220/http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|archivedate=24 верасня 2015|access-date=5 лістапада 2020|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/32714/|title=Затрыманыя наклады дзвюх газет|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705211108/https://spring96.org/be/news/32714|archivedate=5 ліпеня 2023|access-date=15 ліпеня 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>, а сайт «[[Витебский Курьер|Віцебскага кур’ера]]» пасля спецыяльнага ўказа прэзідэнта стаў адным з першых адключаных сайтаў у спісе незалежных інтэрнэт-выданняў<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/34696|title = Вялейскі інтэрнэт-рэсурс вінавацяць у «абразах» і «паклёпах»|author = |authorlink = |date = 14-7-2010|work= [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref><ref>[https://zn.ua/ARCHIVE/v_belarusi_nachalos_zakrytie_nezavisimyh_internet-izdaniy.html В Беларуси началось закрытие независимых интернет-изданий]</ref><ref>[http://triumfy.ru/?p=970 Витебский Курьер: Жертва цензуры или панских разборок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064105/http://triumfy.ru/?p=970 |date=28 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2020 год з’яўлялася лідаркай Міжнароднага цэнтру грамадзянскіх ініцыятыў «Наш дом»<ref>[https://nash-dom.info/ Международный центр гражданских инициатив «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Вольга Карач стала жыве за мяжой з 2020 года<ref name="ОКП"/>. У 2021 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] дадаў Карач у «спіс асобаў, звязаных з тэрарыстычнай дзейнасцю»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/volha-karacz-u-spise-datycznyh-da-terarystyczna|title=Вольга Карач — у спісе датычных да «тэрарыстычнай дзейнасці»|work=[[Новы Час]]|date=2021-09-03}}</ref>, а ў 2022 годзе яе каналы ў YouTube і Telegram былі прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/spis-ekstremisckih-resursau-rasce-i-szyrycca|title=Спіс экстрэмісцкіх рэсурсаў расце і шырыцца|work=[[Новы Час]]|date=2022-06-10}}</ref>. Раней у 2021 годзе YouTube і Telegram-каналы «Нашага дома» былі прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznanyja-kanaly-volhi-karacz-i-ih|title=Экстрэмісцкімі прызнаныя каналы Вольгі Карач і Ігара Макара|work=[[Новы Час]]|date=2021-05-20}}</ref>; у маі 2022 года МУС уключыла саму арганізацыю ў спіс [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/kampanija-nasz-dom-pryznanaja-ekstremisckim-far|title=Кампанія «Наш Дом» прызнаная «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Новы Час]]|date=2022-05-05}}</ref>. Летам 2024 года Вольга Карач і яшчэ чатыры чалавекі былі завочна прыгавораны да 12 гадоў пазбаўлення волі, а таксама да буйных грашовых штрафаў<ref name=nn2024/>. == Супрацоўніцтва са СМІ == Вольга Карач актыўна супрацоўнічае са СМІ, у тым ліку беларускімі, расійскімі, польскімі, літоўскімі, шведскімі і чэшскімі. Актыўна вядзе Ютуб-канал цэнтра «Наш дом»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw OUR HOUSE TV] {{ref-ru}}</ref>, з пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020—2021 гадоў у Беларусі]] стала праводзіць як уласныя стрымы, дзе аналізуе апошнія падзеі, распавядае свае пазіцыі і меркаванні наконт дзеянняў улады і мерах супрастаяння ім з боку грамадства, так і робіць гасцявыя стрымы, куды прыходзяць прадстаўнікі розных сфер і плыняў з розных краін, у тым ліку з Літвы, Расіі і Чэхіі. Сярод самых папулярных інтэрв’ю на канале відэа з удзельнікам [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]] Вадзімам Пракоп’евым, урачом-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім, расійскім палітыкам [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімірам Жырыноўскім]], былым начальнікам СІЗА № 1 г. Мінска [[Алег Леанідавіч Алкаеў|Алегам Алкаевым]], расійскім палітыкам і блогерам Яўгенам Бычкоўскім, беларускім палітолагам Дзмітрыем Балкунцом і іншымі<ref>[https://www.youtube.com/c/NashDomTV/videos?view=0&sort=p&flow=grid Папулярныя відэа на канале «OUR HOUSE TV»] {{ref-ru}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == # Белорусская стратегия Европы после парламентских выборов-2008 [Текст] / О. Карач // Бюллетень «Новости НИСЭПИ». — 2008. — № 3 (49). — С. 55-58. — (Рубрика «Свободная трибуна»). # Без права дышать… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 2. — (Рубрика «Мысли вслух»). # «Считаю действия сотрудников КГБ в отношении меня и моей семьи незаконными» [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 3. # Таможенный комитет взялся за костыли [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 5 (1353). — 20 мая. — С. 2. # Дети войны [Текст] : воспоминания / Е. Борщевская, О. Карач, А. Погорельский, С. Таболо, О. Шпаковская. — Смоленск, 2009. — 128 с. — 1000 экз. # Зеркало для кандидата или ещё раз о праймериз [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2009. — № 1. — 18 сент. — С. 5. # Что такое «Наш дом»? [Текст] / О. Карач, В. Щукин // Наш Дом: доброе утро, Беларусь!. — Минск, 2009. — С. 4-5. # Silna rodzina — Silna Białoruś??? [Электронный ресурс] / O. Karach. — 2009. — 29.03. — Режим доступа : www.URL: https://web.archive.org/web/20140317165417/http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=657. # А крысы бегут с корабля… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 28 (40). — 22 июля. — С. 1, 4. # Вчера котов душили, душили… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 27 (39). — 15 июля. — С. 4. # Выборы без выбора [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 15 (27). — 22 апреля. — С. 1. # Запретить нельзя разрешить [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 14 (26). — 15 апреля. — С. 1, 3. # Лиозненское дело [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 12 (24). — 1 апреля. — С. 3. # Молчание ягнят [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 31 (43). — 9 сент. — С. 4. # Хай клевешчуць… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 32 (44). — 16 сент. — С. 7. # Четвёртый листик клевера на удачу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 41 (53). — 18 нояб. — С. 8. # 2:0 в нашу пользу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 13 (25). — 8 апреля. — С. 1, 3. # Литвой управляют женщины [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 29 (41). — 29 июля. — С. 1, 8. # Alice nel Paese della Russia Bianca: tagliatele la testa, subito! [Электронный ресурс] / О. Karatch. — 2010. — 25 May. — Режим доступа : www.URL: http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606044506/http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html |date=6 чэрвеня 2012 }}. # My Quest To the City Council: Beginning [Электронный ресурс] / О. Karach. — 2010. — 21 Apr. — Режим доступа : www.URL: http://viewpoint-east.org/2010/04/21/my-quest-to-the-city-council-beginning/. # В чём Эдвард Лукас ошибается насчет Беларуси [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 20 (79). — 30 июня. — С. 4. # Гавел & Лукашенко [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 45 (104). — 22 декаб. — С. 3. # Витебский курьер — неположенное вложение [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 21 (80). — 7 июля. — С. 4. # Дочерям Беларуси посвящается… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 12 (71). — 5 мая. — С. 4. # Кто бы говорил… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 31 (90). — 15 сент. — С. 4. # Осторожно, милиция! [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 44 (103). — 15 дек. — С. 3. # Переходный возраст белорусского народа [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 9 (68). — 10 марта. — С. 4. — (Рубрика «Взгляд»). # Площадь 19-го декабря: что это было? [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 13 (72). — 12 мая. — С. 4. # Женщины Беларуси требуют извинений! [Текст] / О. Карач // Наш дом инфо. — 2012. — 30 марта. — С. 1. == Узнагароды == У жніўні 2010 года атрымала {{нп3|Радэбойльская прэмія мужнасці|Міжнародную Радэбойльскую прэмію «За мужнасць»|ru|Радебойльская премия мужества}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=42496|title=Вольга Карач — лаўрэатка міжнароднай прэміі за мужнасць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw НАШ ДОМ ТВ — YouTube-канал] * [https://nash-dom.info/blog/ok Спіс публікацый Вольгі Карач на сайце цэнтра «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}} * [https://web.archive.org/web/20111117233154/http://ucpb.org/blogs/olga 10 вопросов и ответов] {{ref-ru}} * {{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |title=Ольга Карач: Я самая настоящая железная леди |work=[[Белорусский партизан]] |access-date=2020-10-28 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222162523/https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |url-status=dead |lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269244|title=Жырыноўскі ў гасцях у Карач гаварыў пра далучэнне Беларусі да Расіі. Яна не спрачалася|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-03}} * {{cite web|url=https://reform.news/olga-karach-prodala-vitebskij-kurer-predprinimatelju-iz-minska|title=Ольга Карач продала «Витебский курьер» предпринимателю из Минска|work=[[Reform.news]]|lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карач Вольга Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] dujx91efzik049n1929dfz9w8ypf2zu 5177696 5177552 2026-08-09T09:03:22Z 5177696 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Узнагароды= * 2025 — Прэмія міру Брэшыі (Італія){{крыніца?}} * 2023 — Міжнародная прэмія імя Аляксандра Лангера (Італія){{крыніца?}} * 2023 — Прэмія міру імя Шона Макбрайда (Германія){{крыніца?}} }} '''Вольга Яўгенаўна Карач''' (нар. {{ДН|5|1|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[палітык]], грамадская дзеячка, {{публіцыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}, {{журналістка|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], акцыянерка ЗАТ «Выдавецкі Дом „Витебский Курьер“». Заснавальніца газеты «[[Витебский Курьер]]», зарэгістраванай у Расіі. З сакавіка 2008 па сакавік 2012 года — старшыня Віцебскай абласной арганізацыі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref>[http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 Ольга Карач возглавила Витебскую областную организацию ОГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230705211105/http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 |date=5 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html Витебские демократы избрали Ольгу Карач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165859/http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Кіраўніца Міжнароднага Цэнтра грамадзянскіх ініцыятыў «Наш Дом», зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Актыўна выступае супраць [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], за што як пераследуюць<ref name=viasna>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/33092/|title=Очередное задержание кандидата в депутаты|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru}}</ref><ref name=svaboda>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2020329.html|title=Вольгу Карач зьнялі з выбараў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=charter>{{cite web|url=http://charter97.org/ru/news/2010/4/22/28351/|title=Кандидата лишили регистрации из-за воздушных шариков|work=[[Хартыя’97]]|lang=ru}}</ref><ref name=belaruspartisan>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|title=Ольгу Карач разыскивает милиция|work=[[Белорусский партизан]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228225421/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|archivedate=2014-02-28|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Рэзка крытыкуе лідараў беларускай апазіцыі, у тым ліку [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271869|title=Карач не адказала Макару, затое зноў раскрытыкавала Ціханоўскую і Вячорку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Ігар Макар вінаваціў Карач у датычнасці да захопу беларускімі спецслужбамі [[Юрась Зянковіч|Юрася Зянковіча]] і [[Аляксандр Іосіфавіч Фядута|Аляксандра Фядуты]], якіх абвінавачвалі ў [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|спробе перавароту ў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/makar-yuryy-zyankovich-palyaceu-u-maskvu-pad-garantyi-byaspeki-ad-volgi-karach|title=Макар: Юрый Зянковіч паляцеў у Маскву пад гарантыі бяспекі ад Вольгі Карач|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. Калі Зянковіча вызвалілі ў межах дамоўленасці Трампа з Лукашэнкам, ён абверг гэтыя чуткі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/367260|title=«Был уверен, что я неприкосновенное лицо для россиян». Первое интервью Юрия Зенковича на свободе|website=Наша Ніва|date=2025-05-06|access-date=2026-08-08}}</ref>: <blockquote>У Маскву я ляцеў для сустрэчы з Жураўскім, а таксама для сустрэчы ва Усерасійскім фондзе міру. Я ў той час удзельнічаў у кансультацыях грамадзянскіх супольнасцяў Расіі і Украіны па пошуку міру на Данбасе. Вольга была ні пры чым: я быў упэўнены, што, улічваючы маю ролю ў міратворчым працэсе на Данбасе, я — недатыкальная асоба для расіян.</blockquote> У жніўні 2023 года стала вядома, што Літва адмовіла Вользе Карач у палітычным прытулку<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |title=Спецслужба Літвы заявіла, што Карач супрацоўнічала з расейскай выведкай |work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822103736/https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |archivedate=22 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады завочна асудзілі Вольгу Карач на 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу<ref name=nn2024>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзілася 5 студзеня 1979 года ў [[Віцебск]]у ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 6 з залатым медалём у 1996 годзе паступіла ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], які скончыла ў 2002 годзе з чырвоным дыпломам<ref name="ОКП">[https://nash-dom.info/17602 Ольга Карач: «Приходится пахать, как дальнобойщику, но при этом выглядеть, как топ-модель!»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паводле адукацыі — настаўніца [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры, [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і літаратуры. Чатыры гады працавала настаўніцай у адной з сярэдніх школ [[Віцебск]]а. Атрымала другую вышэйшую юрыдычную адукацыю ў [[Маскоўскі абласны інстытут кіравання і права|Маскоўскім абласным інстытуце кіравання і права]] (г. [[Балашыха]]). Магістрант праграмы «Публічная палітыка» [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. === Прафесійная дзейнасць === З маладых гадоў цікавілася палітычнай і грамадскай актыўнасцю і паслядоўна многа гадоў запар будавала палітычную кар’еру ў Беларусі. У 1996 годзе пры ўніверсітэце заснавала моладзевае грамадскае аб’яднанне (ініцыятыву) «Сёмая грань»<ref name="autogenerated1">[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 Карач Ольга Евгеньевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013028/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. 21 лістапада 2002 года Вольга Карач пакінула пасаду каардынатаркі ЗУБРа па Віцебску і Віцебскай вобласці і ў снежні таго ж года ўтварыла грамадзянскую кампанію «Наш Дом» (Віцебск), з якой у хуткім часе выйшла на нацыянальны ўзровень. У той час яна з’яўлялася сябрам Беларускай асацыяцыі маладых палітыкаў. Працуючы настаўніцай, трапіла пад скарачэнне пасля таго, як вылучылася кандыдатам у дэпутаты на парламенцкіх выбарах. У сакавіку 2002 года «Свободные новости+» прызналі Вольгу Карач самым прыгожым палітыкам Беларусі<ref name="ОКП"/>. У сакавіку 2003 года абраная дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання. У 2009 годзе рэалізавала праект, які выліўся ў кнігу ўспамінаў «Дзеці вайны» (успаміны былых вязняў фашысцкіх канцлагераў і дзяцей, сілком сагнаных на работы ў Германію<ref>[https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ Книга «Дети войны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224110/https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://seventhside.org/aba/childrenofwar.htm Дети войны] {{ref-ru}}</ref>. Ініцыятар і арганізатар разнастайных акцый, сярод якіх: кампанія «Асцярожна, міліцыя!»<ref>[http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ Осторожно, милиционер!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165249/http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ Осторожно, милиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224100/https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya Защитникам граждан и отечества посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116074902/http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya |date=16 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, бестэрміновая кампанія «Наш Дом» — дэпутатаў к адказу!"<ref>[https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ «Наш Дом» — депутатов к ответу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317222547/https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, рэспубліканская акцыя па добраўпарадкаванні могілак «Кветкі замест бур’яну»<ref>[http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 В Слуцке субботник разогнали трактором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317180941/http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|title=Гражданская кампания «Наш дом» проводит республиканскую акцию по наведению порядка на кладбищах|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623222242/https://naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|archivedate=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>, фестываль добрага настрою «Эндарфін»<ref>[http://rockby.net/?id=1176 Эндорфин 2010 заглянул в реальность] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602/|title=Ночь перформанса на фестивале Endorphine|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119125941/https://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602|archivedate=2018-11-19|url-status=dead}}</ref>, фестываль «Жаночая рыбалка-2010»<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 В Коханово прошли соревнования по женской рыбалке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503043814/http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 |date=3 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref>, удзел у антыядзерным пратэсце ў Германіі і інш<ref>[http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ Коляды по-Слуцки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317170628/http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.21.by/society/2009/11/29/412490.html Акцию «Детские площадки в опасных местах» проводят гомельские активисты инициативы «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>. Не падтрымлівае [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]] і адкрыта заяўляла пра гэта, з-за чаго яна сама і яе праекты і кампаніі падвяргаліся пераследу з боку ўладаў<ref name=viasna/><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=belaruspartisan/><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютий 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Выступіла заснавальніцай газет «[[Витебский Курьер]]» і «Наш дом», наклады якіх пастаянна канфіскоўваюцца ўладай Лукашэнкі<ref name="svobodanews.ru">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/9499714.html|title=Лукашенко приступил к обещанным посадкам|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}</ref><ref>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|title=Затрыманы наклад газэты «Віцебскі кур’ер»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112220/http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|archivedate=24 верасня 2015|access-date=5 лістапада 2020|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/32714/|title=Затрыманыя наклады дзвюх газет|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705211108/https://spring96.org/be/news/32714|archivedate=5 ліпеня 2023|access-date=15 ліпеня 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>, а сайт «[[Витебский Курьер|Віцебскага кур’ера]]» пасля спецыяльнага ўказа прэзідэнта стаў адным з першых адключаных сайтаў у спісе незалежных інтэрнэт-выданняў<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/34696|title = Вялейскі інтэрнэт-рэсурс вінавацяць у «абразах» і «паклёпах»|author = |authorlink = |date = 14-7-2010|work= [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref><ref>[https://zn.ua/ARCHIVE/v_belarusi_nachalos_zakrytie_nezavisimyh_internet-izdaniy.html В Беларуси началось закрытие независимых интернет-изданий]</ref><ref>[http://triumfy.ru/?p=970 Витебский Курьер: Жертва цензуры или панских разборок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064105/http://triumfy.ru/?p=970 |date=28 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2020 год з’яўлялася лідаркай Міжнароднага цэнтру грамадзянскіх ініцыятыў «Наш дом»<ref>[https://nash-dom.info/ Международный центр гражданских инициатив «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Вольга Карач стала жыве за мяжой з 2020 года<ref name="ОКП"/>. У 2021 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] дадаў Карач у «спіс асоб, звязаных з тэрарыстычнай дзейнасцю»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/volha-karacz-u-spise-datycznyh-da-terarystyczna|title=Вольга Карач — у спісе датычных да «тэрарыстычнай дзейнасці»|work=[[Новы Час]]|date=2021-09-03}}</ref>, а ў 2022 годзе яе каналы ў YouTube і Telegram былі прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/spis-ekstremisckih-resursau-rasce-i-szyrycca|title=Спіс экстрэмісцкіх рэсурсаў расце і шырыцца|work=[[Новы Час]]|date=2022-06-10}}</ref>. Раней у 2021 годзе YouTube і Telegram-каналы «Нашага дома» былі прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznanyja-kanaly-volhi-karacz-i-ih|title=Экстрэмісцкімі прызнаныя каналы Вольгі Карач і Ігара Макара|work=[[Новы Час]]|date=2021-05-20}}</ref>; у маі 2022 года МУС уключыла саму арганізацыю ў спіс [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/kampanija-nasz-dom-pryznanaja-ekstremisckim-far|title=Кампанія «Наш Дом» прызнаная «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Новы Час]]|date=2022-05-05}}</ref>. Летам 2024 года Вольга Карач і яшчэ чатыры чалавекі былі завочна прыгавораны да 12 гадоў пазбаўлення волі, а таксама да буйных грашовых штрафаў<ref name=nn2024/>. == Супрацоўніцтва са СМІ == Вольга Карач актыўна супрацоўнічае са СМІ, у тым ліку беларускімі, расійскімі, польскімі, літоўскімі, шведскімі і чэшскімі. Актыўна вядзе Ютуб-канал цэнтра «Наш дом»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw OUR HOUSE TV] {{ref-ru}}</ref>, з пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020—2021 гадоў у Беларусі]] стала праводзіць як уласныя стрымы, дзе аналізуе апошнія падзеі, распавядае свае пазіцыі і меркаванні наконт дзеянняў улады і мерах супрастаяння ім з боку грамадства, так і робіць гасцявыя стрымы, куды прыходзяць прадстаўнікі розных сфер і плыняў з розных краін, у тым ліку з Літвы, Расіі і Чэхіі. Сярод самых папулярных інтэрв’ю на канале відэа з удзельнікам [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]] Вадзімам Пракоп’евым, урачом-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім, расійскім палітыкам [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімірам Жырыноўскім]], былым начальнікам СІЗА № 1 г. Мінска [[Алег Леанідавіч Алкаеў|Алегам Алкаевым]], расійскім палітыкам і блогерам Яўгенам Бычкоўскім, беларускім палітолагам Дзмітрыем Балкунцом і іншымі<ref>[https://www.youtube.com/c/NashDomTV/videos?view=0&sort=p&flow=grid Папулярныя відэа на канале «OUR HOUSE TV»] {{ref-ru}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == # Белорусская стратегия Европы после парламентских выборов-2008 [Текст] / О. Карач // Бюллетень «Новости НИСЭПИ». — 2008. — № 3 (49). — С. 55-58. — (Рубрика «Свободная трибуна»). # Без права дышать… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 2. — (Рубрика «Мысли вслух»). # «Считаю действия сотрудников КГБ в отношении меня и моей семьи незаконными» [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 3. # Таможенный комитет взялся за костыли [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 5 (1353). — 20 мая. — С. 2. # Дети войны [Текст] : воспоминания / Е. Борщевская, О. Карач, А. Погорельский, С. Таболо, О. Шпаковская. — Смоленск, 2009. — 128 с. — 1000 экз. # Зеркало для кандидата или ещё раз о праймериз [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2009. — № 1. — 18 сент. — С. 5. # Что такое «Наш дом»? [Текст] / О. Карач, В. Щукин // Наш Дом: доброе утро, Беларусь!. — Минск, 2009. — С. 4-5. # Silna rodzina — Silna Białoruś??? [Электронный ресурс] / O. Karach. — 2009. — 29.03. — Режим доступа : www.URL: https://web.archive.org/web/20140317165417/http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=657. # А крысы бегут с корабля… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 28 (40). — 22 июля. — С. 1, 4. # Вчера котов душили, душили… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 27 (39). — 15 июля. — С. 4. # Выборы без выбора [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 15 (27). — 22 апреля. — С. 1. # Запретить нельзя разрешить [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 14 (26). — 15 апреля. — С. 1, 3. # Лиозненское дело [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 12 (24). — 1 апреля. — С. 3. # Молчание ягнят [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 31 (43). — 9 сент. — С. 4. # Хай клевешчуць… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 32 (44). — 16 сент. — С. 7. # Четвёртый листик клевера на удачу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 41 (53). — 18 нояб. — С. 8. # 2:0 в нашу пользу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 13 (25). — 8 апреля. — С. 1, 3. # Литвой управляют женщины [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 29 (41). — 29 июля. — С. 1, 8. # Alice nel Paese della Russia Bianca: tagliatele la testa, subito! [Электронный ресурс] / О. Karatch. — 2010. — 25 May. — Режим доступа : www.URL: http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606044506/http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html |date=6 чэрвеня 2012 }}. # My Quest To the City Council: Beginning [Электронный ресурс] / О. Karach. — 2010. — 21 Apr. — Режим доступа : www.URL: http://viewpoint-east.org/2010/04/21/my-quest-to-the-city-council-beginning/. # В чём Эдвард Лукас ошибается насчет Беларуси [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 20 (79). — 30 июня. — С. 4. # Гавел & Лукашенко [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 45 (104). — 22 декаб. — С. 3. # Витебский курьер — неположенное вложение [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 21 (80). — 7 июля. — С. 4. # Дочерям Беларуси посвящается… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 12 (71). — 5 мая. — С. 4. # Кто бы говорил… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 31 (90). — 15 сент. — С. 4. # Осторожно, милиция! [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 44 (103). — 15 дек. — С. 3. # Переходный возраст белорусского народа [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 9 (68). — 10 марта. — С. 4. — (Рубрика «Взгляд»). # Площадь 19-го декабря: что это было? [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 13 (72). — 12 мая. — С. 4. # Женщины Беларуси требуют извинений! [Текст] / О. Карач // Наш дом инфо. — 2012. — 30 марта. — С. 1. == Узнагароды == У жніўні 2010 года атрымала {{нп3|Радэбойльская прэмія мужнасці|Міжнародную Радэбойльскую прэмію «За мужнасць»|ru|Радебойльская премия мужества}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=42496|title=Вольга Карач — лаўрэатка міжнароднай прэміі за мужнасць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw НАШ ДОМ ТВ — YouTube-канал] * [https://nash-dom.info/blog/ok Спіс публікацый Вольгі Карач на сайце цэнтра «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}} * [https://web.archive.org/web/20111117233154/http://ucpb.org/blogs/olga 10 вопросов и ответов] {{ref-ru}} * {{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |title=Ольга Карач: Я самая настоящая железная леди |work=[[Белорусский партизан]] |access-date=2020-10-28 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222162523/https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |url-status=dead |lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269244|title=Жырыноўскі ў гасцях у Карач гаварыў пра далучэнне Беларусі да Расіі. Яна не спрачалася|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-03}} * {{cite web|url=https://reform.news/olga-karach-prodala-vitebskij-kurer-predprinimatelju-iz-minska|title=Ольга Карач продала «Витебский курьер» предпринимателю из Минска|work=[[Reform.news]]|lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карач Вольга Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] 3lyflxh8u35la3joxjqzi2dfsd5duvv 5177699 5177696 2026-08-09T09:06:16Z 5177699 wikitext text/x-wiki {{Палітык |Узнагароды= * 2025 — Прэмія міру Брэшыі (Італія){{крыніца?}} * 2023 — Міжнародная прэмія імя Аляксандра Лангера (Італія){{крыніца?}} * 2023 — Прэмія міру імя Шона Макбрайда (Германія){{крыніца?}} }} '''Вольга Яўгенаўна Карач''' (нар. {{ДН|5|1|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[палітык]], грамадская дзяячка, {{публіцыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}, {{журналістка|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], акцыянерка ЗАТ «Выдавецкі Дом „Витебский Курьер“». Заснавальніца газеты «[[Витебский Курьер]]», зарэгістраванай у Расіі. У сакавіку 2008 -- сакавіку 2012 гадоў — старшыня Віцебскай абласной арганізацыі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref>[http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 Ольга Карач возглавила Витебскую областную организацию ОГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230705211105/http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 |date=5 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html Витебские демократы избрали Ольгу Карач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165859/http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Кіраўніца Міжнароднага Цэнтра грамадзянскіх ініцыятыў «Наш Дом», зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Актыўна выступае супраць [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], за што яе праследуюць<ref name=viasna>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/33092/|title=Очередное задержание кандидата в депутаты|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru}}</ref><ref name=svaboda>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2020329.html|title=Вольгу Карач зьнялі з выбараў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=charter>{{cite web|url=http://charter97.org/ru/news/2010/4/22/28351/|title=Кандидата лишили регистрации из-за воздушных шариков|work=[[Хартыя’97]]|lang=ru}}</ref><ref name=belaruspartisan>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|title=Ольгу Карач разыскивает милиция|work=[[Белорусский партизан]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228225421/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|archivedate=2014-02-28|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Рэзка крытыкуе лідараў беларускай апазіцыі, у тым ліку [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271869|title=Карач не адказала Макару, затое зноў раскрытыкавала Ціханоўскую і Вячорку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Ігар Макар вінаваціў Карач у датычнасці да захопу беларускімі спецслужбамі [[Юрась Зянковіч|Юрася Зянковіча]] і [[Аляксандр Іосіфавіч Фядута|Аляксандра Фядуты]], якіх абвінавачвалі ў [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|спробе перавароту ў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/makar-yuryy-zyankovich-palyaceu-u-maskvu-pad-garantyi-byaspeki-ad-volgi-karach|title=Макар: Юрый Зянковіч паляцеў у Маскву пад гарантыі бяспекі ад Вольгі Карач|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. Калі Зянковіча вызвалілі ў межах дамоўленасці Трампа з Лукашэнкам, ён абверг гэтыя чуткі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/367260|title=«Был уверен, что я неприкосновенное лицо для россиян». Первое интервью Юрия Зенковича на свободе|website=Наша Ніва|date=2025-05-06|access-date=2026-08-08}}</ref>: <blockquote>У Маскву я ляцеў для сустрэчы з Жураўскім, а таксама для сустрэчы ва Усерасійскім фондзе міру. Я ў той час удзельнічаў у кансультацыях грамадзянскіх супольнасцяў Расіі і Украіны па пошуку міру на Данбасе. Вольга была ні пры чым: я быў упэўнены, што, улічваючы маю ролю ў міратворчым працэсе на Данбасе, я — недатыкальная асоба для расіян.</blockquote> У жніўні 2023 года стала вядома, што Літва адмовіла Вользе Карач у палітычным прытулку<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |title=Спецслужба Літвы заявіла, што Карач супрацоўнічала з расейскай выведкай |work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822103736/https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |archivedate=22 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады завочна асудзілі Вольгу Карач на 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу<ref name=nn2024>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзілася 5 студзеня 1979 года ў [[Віцебск]]у ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 6 з залатым медалём у 1996 годзе паступіла ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], які скончыла ў 2002 годзе з чырвоным дыпломам<ref name="ОКП">[https://nash-dom.info/17602 Ольга Карач: «Приходится пахать, как дальнобойщику, но при этом выглядеть, как топ-модель!»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паводле адукацыі — настаўніца [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры, [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і літаратуры. Чатыры гады працавала настаўніцай у адной з сярэдніх школ [[Віцебск]]а. Атрымала другую вышэйшую юрыдычную адукацыю ў [[Маскоўскі абласны інстытут кіравання і права|Маскоўскім абласным інстытуце кіравання і права]] (г. [[Балашыха]]). Магістрант праграмы «Публічная палітыка» [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. === Прафесійная дзейнасць === З маладых гадоў цікавілася палітычнай і грамадскай актыўнасцю і паслядоўна многа гадоў запар будавала палітычную кар’еру ў Беларусі. У 1996 годзе пры ўніверсітэце заснавала моладзевае грамадскае аб’яднанне (ініцыятыву) «Сёмая грань»<ref name="autogenerated1">[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 Карач Ольга Евгеньевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013028/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. 21 лістапада 2002 года Вольга Карач пакінула пасаду каардынатаркі ЗУБРа па Віцебску і Віцебскай вобласці і ў снежні таго ж года ўтварыла грамадзянскую кампанію «Наш Дом» (Віцебск), з якой у хуткім часе выйшла на нацыянальны ўзровень. У той час яна з’яўлялася сябрам Беларускай асацыяцыі маладых палітыкаў. Працуючы настаўніцай, трапіла пад скарачэнне пасля таго, як вылучылася кандыдатам у дэпутаты на парламенцкіх выбарах. У сакавіку 2002 года «Свободные новости+» прызналі Вольгу Карач самым прыгожым палітыкам Беларусі<ref name="ОКП"/>. У сакавіку 2003 года абраная дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання. У 2009 годзе рэалізавала праект, які выліўся ў кнігу ўспамінаў «Дзеці вайны» (успаміны былых вязняў фашысцкіх канцлагераў і дзяцей, сілком сагнаных на работы ў Германію<ref>[https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ Книга «Дети войны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224110/https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://seventhside.org/aba/childrenofwar.htm Дети войны] {{ref-ru}}</ref>. Ініцыятар і арганізатар разнастайных акцый, сярод якіх: кампанія «Асцярожна, міліцыя!»<ref>[http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ Осторожно, милиционер!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165249/http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ Осторожно, милиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224100/https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya Защитникам граждан и отечества посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116074902/http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya |date=16 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, бестэрміновая кампанія «Наш Дом» — дэпутатаў к адказу!"<ref>[https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ «Наш Дом» — депутатов к ответу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317222547/https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>, рэспубліканская акцыя па добраўпарадкаванні могілак «Кветкі замест бур’яну»<ref>[http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 В Слуцке субботник разогнали трактором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317180941/http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|title=Гражданская кампания «Наш дом» проводит республиканскую акцию по наведению порядка на кладбищах|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623222242/https://naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|archivedate=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>, фестываль добрага настрою «Эндарфін»<ref>[http://rockby.net/?id=1176 Эндорфин 2010 заглянул в реальность] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602/|title=Ночь перформанса на фестивале Endorphine|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119125941/https://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602|archivedate=2018-11-19|url-status=dead}}</ref>, фестываль «Жаночая рыбалка-2010»<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 В Коханово прошли соревнования по женской рыбалке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503043814/http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 |date=3 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref>, удзел у антыядзерным пратэсце ў Германіі і інш<ref>[http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ Коляды по-Слуцки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317170628/http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.21.by/society/2009/11/29/412490.html Акцию «Детские площадки в опасных местах» проводят гомельские активисты инициативы «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>. Не падтрымлівае [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]] і адкрыта заяўляла пра гэта, з-за чаго яна сама і яе праекты і кампаніі падвяргаліся пераследу з боку ўладаў<ref name=viasna/><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=belaruspartisan/><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютий 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Выступіла заснавальніцай газет «[[Витебский Курьер]]» і «Наш дом», наклады якіх пастаянна канфіскоўваюцца ўладай Лукашэнкі<ref name="svobodanews.ru">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/9499714.html|title=Лукашенко приступил к обещанным посадкам|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}</ref><ref>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|title=Затрыманы наклад газэты «Віцебскі кур’ер»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112220/http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|archivedate=24 верасня 2015|access-date=5 лістапада 2020|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/32714/|title=Затрыманыя наклады дзвюх газет|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705211108/https://spring96.org/be/news/32714|archivedate=5 ліпеня 2023|access-date=15 ліпеня 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>, а сайт «[[Витебский Курьер|Віцебскага кур’ера]]» пасля спецыяльнага ўказа прэзідэнта стаў адным з першых адключаных сайтаў у спісе незалежных інтэрнэт-выданняў<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/34696|title = Вялейскі інтэрнэт-рэсурс вінавацяць у «абразах» і «паклёпах»|author = |authorlink = |date = 14-7-2010|work= [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref><ref>[https://zn.ua/ARCHIVE/v_belarusi_nachalos_zakrytie_nezavisimyh_internet-izdaniy.html В Беларуси началось закрытие независимых интернет-изданий]</ref><ref>[http://triumfy.ru/?p=970 Витебский Курьер: Жертва цензуры или панских разборок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064105/http://triumfy.ru/?p=970 |date=28 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2020 год з’яўлялася лідаркай Міжнароднага цэнтру грамадзянскіх ініцыятыў «Наш дом»<ref>[https://nash-dom.info/ Международный центр гражданских инициатив «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Вольга Карач стала жыве за мяжой з 2020 года<ref name="ОКП"/>. У 2021 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] дадаў Карач у «спіс асоб, звязаных з тэрарыстычнай дзейнасцю»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/volha-karacz-u-spise-datycznyh-da-terarystyczna|title=Вольга Карач — у спісе датычных да «тэрарыстычнай дзейнасці»|work=[[Новы Час]]|date=2021-09-03}}</ref>, а ў 2022 годзе яе каналы ў YouTube і Telegram былі прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/spis-ekstremisckih-resursau-rasce-i-szyrycca|title=Спіс экстрэмісцкіх рэсурсаў расце і шырыцца|work=[[Новы Час]]|date=2022-06-10}}</ref>. Раней у 2021 годзе YouTube і Telegram-каналы «Нашага дома» былі прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznanyja-kanaly-volhi-karacz-i-ih|title=Экстрэмісцкімі прызнаныя каналы Вольгі Карач і Ігара Макара|work=[[Новы Час]]|date=2021-05-20}}</ref>; у маі 2022 года МУС уключыла саму арганізацыю ў спіс [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/kampanija-nasz-dom-pryznanaja-ekstremisckim-far|title=Кампанія «Наш Дом» прызнаная «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Новы Час]]|date=2022-05-05}}</ref>. Летам 2024 года Вольга Карач і яшчэ чатыры чалавекі былі завочна прыгавораны да 12 гадоў пазбаўлення волі, а таксама да буйных грашовых штрафаў<ref name=nn2024/>. == Супрацоўніцтва са СМІ == Вольга Карач актыўна супрацоўнічае са СМІ, у тым ліку беларускімі, расійскімі, польскімі, літоўскімі, шведскімі і чэшскімі. Актыўна вядзе Ютуб-канал цэнтра «Наш дом»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw OUR HOUSE TV] {{ref-ru}}</ref>, з пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020—2021 гадоў у Беларусі]] стала праводзіць як уласныя стрымы, дзе аналізуе апошнія падзеі, распавядае свае пазіцыі і меркаванні наконт дзеянняў улады і мерах супрастаяння ім з боку грамадства, так і робіць гасцявыя стрымы, куды прыходзяць прадстаўнікі розных сфер і плыняў з розных краін, у тым ліку з Літвы, Расіі і Чэхіі. Сярод самых папулярных інтэрв’ю на канале відэа з удзельнікам [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]] Вадзімам Пракоп’евым, урачом-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім, расійскім палітыкам [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімірам Жырыноўскім]], былым начальнікам СІЗА № 1 г. Мінска [[Алег Леанідавіч Алкаеў|Алегам Алкаевым]], расійскім палітыкам і блогерам Яўгенам Бычкоўскім, беларускім палітолагам Дзмітрыем Балкунцом і іншымі<ref>[https://www.youtube.com/c/NashDomTV/videos?view=0&sort=p&flow=grid Папулярныя відэа на канале «OUR HOUSE TV»] {{ref-ru}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == # Белорусская стратегия Европы после парламентских выборов-2008 [Текст] / О. Карач // Бюллетень «Новости НИСЭПИ». — 2008. — № 3 (49). — С. 55-58. — (Рубрика «Свободная трибуна»). # Без права дышать… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 2. — (Рубрика «Мысли вслух»). # «Считаю действия сотрудников КГБ в отношении меня и моей семьи незаконными» [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 3. # Таможенный комитет взялся за костыли [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 5 (1353). — 20 мая. — С. 2. # Дети войны [Текст] : воспоминания / Е. Борщевская, О. Карач, А. Погорельский, С. Таболо, О. Шпаковская. — Смоленск, 2009. — 128 с. — 1000 экз. # Зеркало для кандидата или ещё раз о праймериз [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2009. — № 1. — 18 сент. — С. 5. # Что такое «Наш дом»? [Текст] / О. Карач, В. Щукин // Наш Дом: доброе утро, Беларусь!. — Минск, 2009. — С. 4-5. # Silna rodzina — Silna Białoruś??? [Электронный ресурс] / O. Karach. — 2009. — 29.03. — Режим доступа : www.URL: https://web.archive.org/web/20140317165417/http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=657. # А крысы бегут с корабля… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 28 (40). — 22 июля. — С. 1, 4. # Вчера котов душили, душили… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 27 (39). — 15 июля. — С. 4. # Выборы без выбора [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 15 (27). — 22 апреля. — С. 1. # Запретить нельзя разрешить [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 14 (26). — 15 апреля. — С. 1, 3. # Лиозненское дело [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 12 (24). — 1 апреля. — С. 3. # Молчание ягнят [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 31 (43). — 9 сент. — С. 4. # Хай клевешчуць… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 32 (44). — 16 сент. — С. 7. # Четвёртый листик клевера на удачу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 41 (53). — 18 нояб. — С. 8. # 2:0 в нашу пользу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 13 (25). — 8 апреля. — С. 1, 3. # Литвой управляют женщины [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 29 (41). — 29 июля. — С. 1, 8. # Alice nel Paese della Russia Bianca: tagliatele la testa, subito! [Электронный ресурс] / О. Karatch. — 2010. — 25 May. — Режим доступа : www.URL: http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606044506/http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html |date=6 чэрвеня 2012 }}. # My Quest To the City Council: Beginning [Электронный ресурс] / О. Karach. — 2010. — 21 Apr. — Режим доступа : www.URL: http://viewpoint-east.org/2010/04/21/my-quest-to-the-city-council-beginning/. # В чём Эдвард Лукас ошибается насчет Беларуси [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 20 (79). — 30 июня. — С. 4. # Гавел & Лукашенко [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 45 (104). — 22 декаб. — С. 3. # Витебский курьер — неположенное вложение [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 21 (80). — 7 июля. — С. 4. # Дочерям Беларуси посвящается… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 12 (71). — 5 мая. — С. 4. # Кто бы говорил… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 31 (90). — 15 сент. — С. 4. # Осторожно, милиция! [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 44 (103). — 15 дек. — С. 3. # Переходный возраст белорусского народа [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 9 (68). — 10 марта. — С. 4. — (Рубрика «Взгляд»). # Площадь 19-го декабря: что это было? [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 13 (72). — 12 мая. — С. 4. # Женщины Беларуси требуют извинений! [Текст] / О. Карач // Наш дом инфо. — 2012. — 30 марта. — С. 1. == Узнагароды == У жніўні 2010 года атрымала {{нп3|Радэбойльская прэмія мужнасці|Міжнародную Радэбойльскую прэмію «За мужнасць»|ru|Радебойльская премия мужества}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=42496|title=Вольга Карач — лаўрэатка міжнароднай прэміі за мужнасць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw НАШ ДОМ ТВ — YouTube-канал] * [https://nash-dom.info/blog/ok Спіс публікацый Вольгі Карач на сайце цэнтра «Наш дом»]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}} * [https://web.archive.org/web/20111117233154/http://ucpb.org/blogs/olga 10 вопросов и ответов] {{ref-ru}} * {{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |title=Ольга Карач: Я самая настоящая железная леди |work=[[Белорусский партизан]] |access-date=2020-10-28 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222162523/https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |url-status=dead |lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269244|title=Жырыноўскі ў гасцях у Карач гаварыў пра далучэнне Беларусі да Расіі. Яна не спрачалася|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-03}} * {{cite web|url=https://reform.news/olga-karach-prodala-vitebskij-kurer-predprinimatelju-iz-minska|title=Ольга Карач продала «Витебский курьер» предпринимателю из Минска|work=[[Reform.news]]|lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карач Вольга Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] lqc65a8c8c0y3r3su2mi3vs83mx2qhc 0 670007 5177616 5159951 2026-08-09T00:44:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177616 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Змагарныя дарогі |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[раман]] |Аўтар = [[Кастусь Акула]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 1959—1960 гады |Публікацыя = 1962 год |Асобнае выданне = 1962 год |Выдавецтва = «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» (1994) |Серыя = Галасы беларускага замежжа (1994) |Колькасць старонак = 586 |Ілюстратар = [[М. Рачынскі]] |Афармленне = [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] |Носьбіт = [[кніга]] |Наступны твор = «[[Дзярлівая птушка]]» (1965) |ISBN = 5-340-01458-4 |Электронная версія = https://knihi.com/Kastus_Akula/Zmaharnyja_darohi.html |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Змага́рныя даро́гі»''' — раман [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] 1960 года, упершыню выдадзены ў [[Канада|Канадзе]] ў 1962 годзе [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]<ref>{{cite web|author=[[Ян Максімюк]]|title=Згадка пра Кастуся Акулу|url=https://www.svaboda.org/a/27379128.html|publisher=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|date=21 лістапада 2015|accessdate=22 студзеня 2021}}</ref>. [[Эпіграф]]ам да рамана служыць верш [[Уладзімір Жылка|Уладзіміра Жылкі]] «Меч». Падзеі твору адбываюцца ў 8 краінах Еўропы — Беларусі, [[Літва|Літве]], Польшчы, Германіі, Францыі, Італіі, [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Англія|Англіі]]<ref>{{cite web|author=[[Альгерд Бахарэвіч]]|title=Свая вайна|url=https://www.svaboda.org/a/24635393.html|publisher=Радыё «Свабода»|date=6 ліпеня 2012|accessdate=22 студзеня 2021}}</ref>. У 1994 годзе выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» перавыдала яго ў Беларусі тыражом 6000 асобнікаў, якія раскупілі за пару месяцаў<ref>{{кніга|аўтар=Сяргей Макарэвіч.|частка=Кастусь Акула|загаловак=Да гісторыі беларускай дыяспары: матэрыялы конкурсу маладых навукоўцаў «Беларускай дыяспары прысвячаецца». Сш. 1|арыгінал=|спасылка=http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=602|адказны=рэд. [[Наталля Гардзіенка]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор]]|год=2005|том=|старонкі=|старонак=72|серыя=|isbn=|тыраж=|archiveurl=https://archive.today/20130503180236/http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=602|archivedate=3 мая 2013}}</ref>. У 1995 годзе [[Беларускі ПЭН-цэнтр]] узнагародзіў Кастуся Акулу за раман [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Прэміяй імя Францішка Багушэвіча]]<ref>{{cite web|title=Прэмія імя Францішка Багушэвіча|url=https://pen-centre.by/premija_bahushevicha.html|publisher=[[Беларускі ПЭН-цэнтр]]|date=2021|accessdate=22 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191025194023/https://pen-centre.by/premija_bahushevicha.html|archivedate=25 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2000 года рэдакцыя газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» ўключыла раман «Змагарныя дарогі» ў 100 найлепшых беларускіх кніг XX стагоддзя на падставе чытацкага апытання цягам года<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Сто беларускіх кніг XX стагоддзя|спасылка=https://nn.by/?c=ar&i=95072|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=газета|год=11 снежня 2000|нумар=[https://kamunikat.org/download.php?item=19707-1.pdf 50 (207)]|старонкі=1|issn=1819-1614}}</ref>. У 2005 годзе выдавецва «[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]» зноў перавадала раман у зборніку выбраных твораў «Россыпы»<ref>{{cite web|author=Уладзімір Арлоў|title=Імёны Свабоды: Кастусь Акула|url=https://www.svaboda.org/a/24464074.html|publisher=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|date=26 студзеня 2012|accessdate=22 студзеня 2021}}</ref>. == Дзея == {{Спойлер}} Ва ўводнай частцы «Гітлераўская акупацыя Беларусі» апісваецца падзел захопленай краіны, праца беларускіх настаўнікаў, а таксама беларускія аб’яднанні і вайсковыя фарміраванні. [[Гітлер]]аўскі і [[сталін]]скі [[Таталітарызм|таталітарныя]] [[Палітычны рэжым|рэжымы]] параўноўваюцца з вобразнымі пачварамі [[Сцыла]]й і [[Харыбда]]й, ад якіх церпяць людзі. Улетку 1944 года адбываецца эвакуацыя [[Афіцэрскія курсы БКА|Менскай школы камандзіраў]] [[Беларуская краёвая абарона|БКА]] разам з Сымонам Спарышам і яго сябрамі Віктарам Караткевічам і Кастусём Дзежкам. У назвах 3-х асноўных частак рамана пазначаецца маршрут постацяў: 1) «Менск — [[Альткірх]] — [[Марсель]]», 2) «Берлін — [[Цвізель]] — [[Неапаль]] — [[Балоння]]», 3) «Балоння — [[Лондан]]». У раздзелах «[[Беларуская цэнтральная рада]] ў Берліне. Генерал [[Кастусь Езавітаў|Езавітаў]], [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі]] і Шувалаў», «Загуба генерала Езавітава» і «[[30-я грэнадзёрская дывізія Вафен-СС (1-я беларуская)|Дывізія „Беларусь“]] пераходзіць да амерыканцаў» падзеі згадваюцца паводле дакументаў. У якасці постацяў выступаюць кіраўнік Беларускай самапомачы [[Іван Ермачэнка]] і камандзір Беларускай краёвай абароны [[Францішак Кушаль]]. Таксама згадваецца намеснік кіраўніка БКА капітан [[Віталь Мікула]], які загінуў у газавым крэматорыі [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]<ref name="а">{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]].|частка=Птушатнік з Верацеяў|загаловак=Россыпы|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Кастусь Акула]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]|год=2005|том=|старонкі=3—16|старонак=624|серыя=|isbn=985-11-0144-3|тыраж=500}}</ref>. У якасці адмоўнай постаці прыводзіцца былы школьны вартаўнік з [[Каралеўшчына (Віцебская вобласць)|Каралеўшчыны]] Вітвіцкі, які ў зялёным мундзіры ўрадніка расстрэльваў яўрэяў на вуліцах [[Глыбокае|Глыбокага]]. Таксама згадваецца начальнік паліцыі раённага мястэчка [[лейтэнант]] Сцервін, які абвяшчаў камуністамі людзей, каб прысабечыць іх набытак<ref name="а"/>. У Францыі беларускія салдаты адмаўляюцца ваяваць супраць мясцовых макісаў, на бок якіх пераходзяць. Затым Сымон Спарыш служыць [[2-і Польскі корпус|2-м Польскім корпусе]] брытанскага войска на італьянскім фронце. Пасля вайны Сымон Спарыш навучаецца ў Школе падхаронжых панцырнай зброі з князем [[Юрый Радзівіл|Юрыем Радзівілам]] (з якім навучаўся аўтар). Аднойчы Спарыш натхнёна чытае эмігранцкую газету «[[Беларускія навіны]]». Узімку 1947 года ў Лондане Сымон Спарыш сустракаецца з сябрамі на [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|1-м З’ездзе беларусаў Вялікабрытаніі]]<ref name="а"/>. == Крытыка == У 1990-я гады ў газеце «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» Сяргей Лотва згадаў раман у нататцы «Паміж [[Курапаты|Курапатамі]] і [[Хатынь|Хатынню]]» словамі: «паміж безлічы [[БССР|бесэсэраўскіх]] выданняў аб [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] — гэты твор, падобна, адзіны, які можна ўважаць [[Беларуская літаратура|Беларускай кнігай]] пра [[Другая сусветная вайна|II сусветную вайну]]»<ref>{{артыкул|аўтар=[[Вольга Іпатава]].|загаловак=На дарогах змагання|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/ |выданне=[[Культура, нацыя]]|тып=часопіс|год=Снежань 2015|нумар=12|старонкі=69-78|issn=}}</ref>. == Выданні == * {{кніга|аўтар=[[Кастусь Акула|Канстанцін Акула]].|частка=|загаловак=Змагарныя дарогі : аповесць|арыгінал=|спасылка=https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br190198|адказны=прадм. [[Станіслаў Станкевіч (кнігар)|Станіслаў Станкевіч]], маст. [[М. Рачыцкі]]|выданне=|месца=[[Таронта]]|выдавецтва=|год=1962|том=|старонкі=|старонак=583, [3]|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Кастусь Акула.|частка=|загаловак=Змагарныя дарогі : раман|арыгінал=|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=19999-1.epub|адказны=прадм. [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], маст. [[А. І. Цароў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1994|старонак=572|серыя=Галасы беларускага замежжа|isbn=5-340-01458-4|тыраж=6000|archive-date=13 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213171326/https://kamunikat.org/download.php?item=19999-1.epub}} * {{кніга|аўтар=Кастусь Акула.|частка=Змагарныя дарогі|загаловак=Россыпы : выбраныя творы|арыгінал=|спасылка=https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br779986|адказны=рэд. Уладзімір Арлоў, дызайн С. Ждановіч|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Логвінаў (выдавецтва)|Логвінаў]]|год=2005|том=|старонкі=17—586|старонак=624|серыя=|isbn=985-11-0144-3|тыраж=500}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|title=Змагарныя дарогі|url=https://bookster.by/books/zmagarnyya-darogi|publisher=Партал «Букстэр»|date=2021|accessdate=22 студзеня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210129222952/https://bookster.by/books/zmagarnyya-darogi|archivedate=29 студзеня 2021|url-status=dead}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Еўропа ў культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Творы 1960 года]] [[Катэгорыя:Раманы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі 1962 года]] [[Катэгорыя:Раманы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі пра Другую сусветную вайну]] qz1chexnjx1zephy1uy3skalnka7qpg 0 670346 5177643 5177402 2026-08-09T06:34:52Z Цімур 27525 5177643 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. Вечарынка стала першым кантактам гурта са СМІ амаль за год<ref name="Womack/LaunchParty" /><ref name="Drummond/NME" />. Норы Драманд з «[[NME]]» пісаў, што ўвесь гэты час бітлы знаходзіліся «практычна без сувязі са знешнім светам», гэта прывяло да скаргаў нацыянальнай прэсы на тое, што гурт «паглыбіўся ў сябе, стаўшы скрытным і высакамерным»<ref name="Drummond/NME">{{cite magazine|first=Norrie|last=Drummond|title=Dinner with the Beatles|magazine=[[NME]]|date=1967-05-27|pages=2–3}}</ref>. Некаторыя з прысутных рэпарцёраў былі шакаваны знешнім выглядам бітлоў, асабліва Ленана і Харысана{{sfn|Spitz|2005|pp=691–92}}, паколькі багемнае адзенне музыкантаў рэзка кантраставала з іх ранейшым медыйным іміджам<ref name="Womack/LaunchParty">{{cite web|first=Kenneth|last=Womack|title=Everything Fab Four: Celebrating the First Half-Century of 'Sgt. Pepper' Launch Parties|url=https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|publisher=kennethwomack.com|date=2017-05-09|access-date=2020-06-10|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922144638/https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|url-status=live}}</ref>. Біёграф {{нп1|Говард Соўнс|Говард Соўнс|en|Howard Sounes}} параўноўваў мерапреымства са сходам [[Брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], асабліва вылучаючы адну з фатаграфій, на якой Ленан паціскае руку Мак-Картні «ў гратэскна-віншавальнай манеры, закідаючы галаву ў саркастычным смеху»{{sfn|Sounes|2010|p=176}}. Альбом быў выпушчаны ў Брытаніі 26 мая, раней за запланаваную дату — 1 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. Гэта была першая пласцінка «The Beatles» з ідэнтычнымі спісамі кампазіцый як для мясцовага рынку, так і для ЗША{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Рэліз у Штатах адбыўся 2 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У рэкламе амерыканскага дыстрыб'ютара, [[Capitol Records]], падкрэслівалася, што «The Beatles» і ансамбль сяржанта Пепера — адны і тыя ж людзі{{sfn|Rodriguez|2012|p=197}}. === Рэакцыя публікі === «Sgt. Pepper» быў успрыняты шырокай публікай як своеасаблівы саўндтрэк да «Лета кахання»{{sfn|Scapelliti|2007|p=104}}{{sfn|Ingham|2006|p=42}}, якое стала адным з галоўных падзей года. Пісьменнік Пітэр Лавецолі называў лонгплэй «пераломным момантам для Захаду, калі пошук [[Вышэйшыя станы свядомасці|вышэйшай свядомасці]] і альтэрнатыўнага погляду на свет дасягнуў крытычнай масы»{{sfn|Lavezzoli|2006|pp=6–7}}. Публіцыст часопіса «[[Rolling Stone]]» {{нп1|Лэнгдан Вінер|Лэнгдан Вінер|en|Langdon Winner}} успамінаў:{{цытата|У першы тыдзень пасля выпуску «Сяржанта Пепера» заходняя цывілізацыя бліжэй за ўсё падышла да свайго калектыўнага адзінства з часоў [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] 1815 года. У кожным горадзе Еўропы і Амерыкі радыёстанцыі круцілі [яго]… і ўсе слухалі… На кароткі час непапраўна раздробленая свядомасць Захаду стала адзінай, прынамсі, у розумах моладзі{{sfn|Riley|2002|p=205}}.}} [[Файл:Otis Redding 1967.JPG|215px|thumb|left|«Сяржант Пепер» аказаў вялізны ўплыў на многіх чарнаскурых музыкантаў, асабліва [[Отыс Рэдынг|Отыса Рэдынга]], які напісаў «[[(Sittin’ on) The Dock of the Bay]]», пастаянна слухаючы гэтую пласцінку, і [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]], які часта цытаваў альбом як водападзел у сваёй уласнай творчасці<ref>{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|title=Sgt. Pepper’s Timing Was As Good As Its Music|publisher=''[[Slate]]''|lang=en|author=Hamilton, Jack|date=2017-05-24|access-date=2024-04-18|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|url-status=live}}</ref>]] Паводле Райлі, поп-альбом «аб'яднаў большую колькасць людзей дзякуючы агульным перажыванням, чым калі-небудзь раней»{{sfn|Riley|2002|pp=205–06}}. Макдональд адзначаў, што «пласцінку атачала амаль рэлігійнае трапятанне», падкрэсліваючы, што яе ўплыў быў міжпакаленчым, паколькі «маладыя і пажылыя былі зачараваны ёй у роўнай ступені»; таксама ён вызначаў эпоху ў тым сэнсе, што «душэўнае трапятанне», якое яна выклікала па ўсім свеце, была «не чым іншым, як кінематаграфічным пераходам ад адной інтэлектуальнай моды да іншай». Музычны журналіст {{нп1|Марк Элен|Марк Элен|en|Mark Ellen}}, падлетак у 1967 годзе, успамінаў, як паслухаў частку альбома ў доме ў аднаго са сваіх сяброў, а затым пачуў астатнія песні ў гасцях у яшчэ аднаго прыяцеля, быццам пласцінка гучала паўсюль з «аднаго гіганцкага {{нп1|Dansette|прайгравальніка|en|Dansette}}». Ён заяўляў, што найадметнейшым было тое, што яе прынялі дарослыя, якія адвярнуліся ад «The Beatles», калі яны сталі «панурымі і загадкавымі», і тое, што гурт, які трансфармаваўся ў элегантных «[[MC|майстроў цырымоніі]]», цяпер стаў тымі самымі «сямейнымі ўлюбёнцамі, якіх яны імкнуліся высмеяць»{{заўвага|Паводле ўспамінаў {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлза|en|Barry Miles}}, альбом гучаў «з кожнай крамы» на {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}}, а таксама напоўніў дамы самых фешэнебельных раёнаў Нью-Ёрка. Ён успамінае гэтую пласцінку як «саўндтрэк да таго лета і той зімы… Ад яе проста было немагчыма нікуды падзецца»{{sfn|Harris|2007|p=87}}.|кам.}}{{sfn|Ellen|2002|pp=104–05}}. Пісьменнік {{нп1|Пітэр Догет|Пітэр Догет|en|Peter Doggett}} называе «Sgt. Pepper» «найбуйнейшай поп-падзеяй», якая адбылася паміж дэбютам «The Beatles» на амерыканскім тэлебачанні ў лютым 1964 года і [[Забойства Джона Ленана|забойствам Ленана]] ў снежні 1980 года{{sfn|Doggett|2015|p=373}}, у той час як Норман настальгіруе: «Цэлае пакаленне, якое пакуль яшчэ не стала раўнадушным да шчаслівых вех у жыцці, заўсёды будзе памятаць да драбніц, калі і дзе яны ўпершыню пачулі яго…»{{sfn|Norman|2008|p=497}}. Імпульс, выкліканы пласцінкай, адчуваўся на [[Фестываль у Мантэрэі|Міжнародным поп-фестывалі ў Мантэрэі]], другім мерапрыемстве ў рамках «Лета кахання», якое праходзіла 16-18 чэрвеня на {{нп1|Кірмашовая плошча акругі Мантэрэй|кірмашовай плошчы|en|Monterey County Fairgrounds}} ля [[Сан-Францыска]]{{sfn|Gould|2007|pp=418–19}}{{sfn|Philo|2015|pp=116–17, 119}}. Альбом гучаў адусюль, у гандлёвых намётах і на выставачных стэндах, а супрацоўнікі фестываля насілі бэйджы з тэкстам з песні Ленана «Being for the Benefit of Mr. Kite!»: {{Comment|«Выдатнае баўленне часу вам гарантавана»|«A splendid time is guaranteed for all»}}{{sfn|Philo|2015|p=119}}. [[Файл:Jeff Beck in Amsterdam 1979 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«Не слухаў і не збіраюся. Гэта не мая музыка» — [[Джэф Бэк]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Амерыканскія радыёстанцыі перараблівалі сетку вяшчання, прайграваючы альбом практычна без перапынку, часцяком ад пачатку і да канца<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=249}}: радыёстанцыі перараблівалі сваю звыклую сетку вяшчання; {{harvnb|Riley|2002|p=205}}: некаторыя ставілі ў эфір альбом цалкам.</ref>. Падкрэсліваючы яе маналітнасць як самастойнай работы, ніводную з песень пласцінкі не сталі выпускаць у якасці сінгла{{sfn|Simonelli|2013|p=107}}{{sfn|Smith|2009|p=48}} або ўключаць у які-небудзь [[EP]]{{sfn|Ellen|2002|p=103}}. У якасці новага рэлізу была выбрана песня «[[All You Need Is Love]]», якая была выдадзена ў ліпені пасля таго, як прагучала падчас спадарожнікавай тэлеперадачы «[[Наш свет (тэлепраграма)|Наш свет]]» (25 чэрвеня){{sfn|Miles|2001|pp=270–71}} перад аўдыторыяй больш за 400 мільёнаў чалавек{{sfn|Greene|2016|p=36}}. Паводле [[Сацыялогія музыкі|сацыямузыкалагіста]] {{нп1|Сайман Фрыт|Саймана Фрыта|en|Simon Frith}}, міжнародная трансляцыя песні паслужыла пацвярджэннем «[[Евангельскія хрысціяне|евангелісцкай]] ролі "The Beatles"» на фоне цёплага грамадскага прыёму «Sgt. Pepper»<ref name="Frith/HoR">{{cite magazine|first=Simon|last=Frith|title=1967: The Year It All Came Together|magazine={{нп1|The History of Rock (часопіс)|The History of Rock|en|The History of Rock (magazine)}}|year=1981|pages=4–8}} Available at [https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together Rock's Backpages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118144213/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together |date=2018-11-18 }} (subscription required).</ref>. === Камерцыйныя паказчыкі === Альбом узначальваў чарт «{{нп1|Record Retailer|Record Retailer|en|Record Retailer}}» (цяпер «[[UK Albums Chart]]») 23 тыдні запар, пачынаючы з 10 чэрвеня, пасля чаго яшчэ чатыры тыдні лідыраваў у {{нп1|Навагодні святочны перыяд|навагодні сезон|en|Christmas and holiday season}} — да лютага<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper's-lonely-hearts-club-band/|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles" > "Chart Facts|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820102815/http://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper%27s-lonely-hearts-club-band/|archive-date=2018-08-20|url-status=live}}</ref>. За першы тыдзень продажаў у Брытаніі тыраж пласцінкі перавысіў 250 000 копій{{заўвага|4 чэрвеня гурт «[[The Jimi Hendrix Experience]]» адкрыў шоў у лонданскім «{{нп1|Saville Theatre|Saville Theatre|en|Saville Theatre}}» выкананнем песні «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2014|p=813}}. У той час арандатарам канцэртнай залы быў Эпстайн{{sfn|Sounes|2010|p=180}}, і Харысан з Мак-Картні прысутнічалі на выступе{{sfn|Womack|2014|p=813}}. Праз некалькі гадоў апошні ўспамінаў: «Заслона расчынілася, і на сцэну выйшаў [[Джымі Хендрыкс]], граючы "Sgt. Pepper" … Я лічу гэты кавер адным з найвялікшых ушанаванняў у маёй кар'еры»{{sfn|Miles|1997|p=347}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У ЗША альбом прабыў на вяршыні «[[Billboard 200|Billboard Top LP]]» на працягу 15 тыдняў, з 1 ліпеня па 13 кастрычніка 1967 года, і заставаўся ў ''Top-200'' 113 тыдняў запар{{sfn|Hoffmann & Bailey|1990|pp=281, 282}}. Ён таксама ўзначаліў хіт-парады многіх іншых краін{{sfn|Smith|2009|p=49}}. Пераваліўшы за 2,5 мільёна прададзеных копій на працягу трох месяцаў пасля рэлізу{{sfn|Frontani|2007|p=147}}, «Sgt. Pepper» пераўзышоў усе папярэднія альбомы «The Beatles» па стартавых тыражах{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. У Вялікабрытаніі гэта была самая прадаваемая пласцінка 1967 года<ref>{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> і дзесяцігоддзя<ref name="Mawer/1969">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020421/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|first=Sharon|last=Mawer|title=Album Chart History: 1969|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref>. Згодна з данымі, апублікаванымі ў 2009 годзе былым кіраўніком «Capitol» Дэвідам Кронемаерам, у дадатак да ацэнак, якія ён прывёў у часопісе «MuseWire»<ref>{{cite magazine|url=https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|title=Deconstructing Pop Culture: How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|magazine=MuseWire|date=2009-04-29|access-date=2020-04-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312201437/https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2018-03-12}}</ref>, к 31 снежня 1967 года ў ЗША было прададзена 2 360 423 копій альбома, а к канцу дзесяцігоддзя — 3 372 581 копій<ref name="Kronemyer">{{cite web|url=http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell|title=How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|website=Deconstructing Pop Culture|date=2009-04-25|access-date=2017-06-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054326/http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2016-03-06}}</ref>. == Водгукі сучаснікаў == {{пачатак цытаты}}Ці не становіцца поп-музыка занадта разумнай, занадта складанай, занадта моднай?{{канец цытаты|крыніца=Журналіст «Melody Maker» Алан Уолш за тыдзень да выхаду альбома<ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=[[Союз (концерн)]]|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>.}} {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Прышэсце "Сяржанта Пепера" позняй вясной 1967 года прыпала на самы зручны момант у гісторыі заходняй культуры: мэйнстрымная журналістыка нарэшце праніклася ідэяй пра тое, што свет "року"… можа стварыць шэдэўр на ўсе часы, які выходзіць за межы сціплых вытокаў жанру, у той жа час набірала моц новая ніша пад назвай "рок-журналістыка", якая мае поўнае права на існаванне... Усе хацелі, каб "The Beatles" дабіліся поспеху – і выбіліся ў лідары. Спадарожны вецер дзьмуў ім у спіну, і яны гэта ведалі»''{{sfn|Rodriguez|2012|p=223}}.|Подпіс = Біёграф Роберт Радрыгес, 2012 год}} Выпуск «Sgt. Pepper» супаў з перыядам з'яўлення рок-крытыкі, чые прадстаўнікі пачалі ўказваць на наяўнасць у поп-музыцы мастацкай каштоўнасці, асабліва ў «The Beatles», і ідэнтыфікаваць альбомы як складаныя творчыя выказванні<ref name="Hamilton/Slate">{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|first=Jack|last=Hamilton|title=''Sgt. Pepper''{{'s}} Timing Was As Good As Its Music|work=[[Slate]]|date=2017-05-24|access-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|archive-date=2018-11-03|url-status=live}}</ref>{{sfn|Rodriguez|2012|pp=211, 223–24}}. У Амерыцы гэтая тэндэнцыя была ўзмоцнена рэлізам сінгла «Strawberry Fields Forever»/«Penny Lane»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}, а таксама прысвечанай гэтаму пытанню тэлепраграме [[Леанард Бернстайн|Леанарда Бернстайна]] «{{нп1|Inside Pop: The Rock Revolution|Inside Pop: The Rock Revolution|en|Inside Pop: The Rock Revolution}}», паказанай на [[CBS]] у красавіку 1967 года<ref name="Hamilton/Slate" />. Паводле пісьменніка Бернарда Гендрана, пасля выхаду сінгла пачалося «дыскурсіўнае вар'яцтва», паколькі «[[Time]]», «[[Newsweek]]» і іншыя выданні культурнага мэйнстрыму сталі ўсё часцей выказваць сваё «захопленае ўхваленне "The Beatles"»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}. Пераважная большасць крытыкаў адгукнулася аб пласцінцы станоўча<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|pp=8–9}}; {{harvnb|Moore|1997|pp=58–59}}.</ref>. Паводле Шэфнера, агульнае меркаванне было дакладна сфармулявана Томам Філіпсам у «[[The Village Voice]]», які назваў пласцінку «самым амбіцыёзным і паспяховым альбомам з калі-небудзь выпушчаных»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. {{нп1|Пітэр Джонс (журналіст)|Пітэр Джонс|en|Peter Jones (journalist)}} з «[[Record Mirror]]» заявіў, што альбом быў «віртуознай і бліскучай [работай], [мяняючы настроі як пальчаткі] ад бурлівага да шчымлівага і назад», у той час як рэцэнзент «[[Disc (часопіс)|Disc and Music Echo]]» назваў яго «прыгожым і магутным запісам, унікальным, разумным і ашаламляльным»{{sfn|Rodriguez|2012|p=208}}. Прадстаўнік «[[The Times]]» {{нп1|Уільям Ман (крытык)|Уільям Ман|en|William Mann (critic)}} апісаў «Sgt. Pepper» як «майстар-клас у поп-музыцы»{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, падкрэсліўшы, што яго музычныя дасягненні былі настолькі значнымі, што «адзінай з яго песень, якую можна было б уявіць у поп-музыцы пяць гадоў таму», была «With a Little Help from My Friends»{{sfn|Mann|2006|p=96}}. Адзін з першых брытанскіх крытыкаў, які расхваліў «Revolver»{{sfn|Turner|2016|p=262}}, {{нп1|Пітэр Клейтан|Пітэр Клейтан|en|Peter Clayton}} з «[[Gramophone]]» пісаў, што новы альбом «падобны амаль да ўсяго, што робяць "The Beatles": мудрагелісты, выдатны, амаральны, прыгожы, захапляльны, правакацыйны, абуральны, гуманістычны і здзеклівы». Ён знайшоў «на пласцінцы мноства электронных хітрыкаў», пасля чаго заключыў: «Але сутнасць не ў гэтым. Спалучэнне ўяўлення, дзёрзкасці і майстэрства робяць гэты альбом такім каштоўным»<ref>{{cite web|url=https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|first=Peter|last=Clayton|title=Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band (original Gramophone review from 1967)|work=[[Gramophone]]|date=2017-06-01|access-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105161113/https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|archive-date=2018-11-05|url-status=live}}</ref>. {{нп1|Уілфрыд Мелерс|Уілфрыд Мелерс|en|Wilfrid Mellers}} у сваёй рэцэнзіі для «{{нп1|New Statesman|New Statesman|en|New Statesman}}» высока ацаніў тое, што альбом падымае поп-музыку да ўзроўню вытанчанага мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, у той час як [[Кенет Тайнан]], тэатральны крытык «The Times», сказаў, што ён уяўляе сабой «вырашальны момант у гісторыі заходняй цывілізацыі»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. {{нп1|Джэк Крол|Джэк Крол|en|Jack Kroll}} з «Newsweek» назваў пласцінку «шэдэўрам» і параўнаў яе тэксты з літаратурнымі творамі [[Эдзіт Луіза Сітуэл|Эдзіт Сітуэл]], [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] і [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліята]], у прыватнасці прыраўняўшы змест кампазіцыі «A Day in the Life» да паэмы «[[Бясплодная зямля]]»<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=9}}</ref>. Рэдакцыя «[[The New Yorker]]» параўнала «The Beatles» з [[Дзюк Элінгтан|Дзюкам Элінгтанам]] як артыстаў, якія дзейнічалі «на той адмысловай тэрыторыі, дзе забава пераходзіць у мастацтва»{{sfn|Frontani|2007|p=148}}{{sfn|Romanowski|2006|p=219}}. Пісьменнік Пітэр Эшэр упадабляў эмоцыі ад «Sgt. Pepper» да ўпершыню ўбачанай «[[Мона Ліза|Моны Лізы]]» або першага праслухоўвання [[Сімфонія № 5 (Бетховен)|Сімфоніі № 5]] [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]: «Вы як бы кажаце: "Ваў, вось гэта паваротны момант!"»{{sfn|Эшэр|2020|с=245}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = left|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Важнасць гэтага альбома настолькі бясспрэчная і настолькі шырока абмяркоўвалася, што тут мала чаго можна дадаць. Але вы не можаце сабе ўявіць, які эфект ён зрабіў на нас, калі мы ўпершыню пачулі яго. […] Усе мы ведалі, што гэта было нешта зусім асаблівае. Як [[Антоніа Сальеры|Сальеры]], які плача, калі грае музыку [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] (і чуе яе ў сваёй галаве) у тых вялікіх сцэнах фільма "[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]", вось так ніхто не мог ігнараваць радыкальны геній і наватарскую вынаходлівасць таго, што зрабілі "The Beatles"»''{{sfn|Эшер|2020|с=244—245}}.|Подпіс = Пісьменнік і музыкант Пітэр Эшэр, 2019 год}} Адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў таго часу і яшчэ адзін з першых апалагетаў «Revolver» {{нп1|Рычард Голдстайн (крытык)|Рычард Голдстайн|en|Richard Goldstein (writer, born 1944)}} напісаў з'едлівую рэцэнзію ў «[[The New York Times]]»<ref>{{harvnb|Gendron|2002|p=193}}: адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў; {{harvnb|Turner|2016|pp=262–63}}: адзін з першых апалагетаў «Revolver»; {{harvnb|Schaffner|1978|p=83}}: з'едлівая рэцэнзія.</ref>. Ён назваў «Sgt. Pepper» «распешчаным дзіцём» і «альбомам спецэфектаў, асляпляльным, але па сутнасці фальшывым»{{sfn|Rodriguez|2012|p=214}}{{sfn|Goldstein|2006|pp=98, 99}}, раскрытыкаваўшы «The Beatles» за тое, што яны ахвяравалі сваёй аўтэнтычнасцю, каб стаць «кампазітарамі-пустэльнікамі»{{sfn|Courrier|2009|pp=176–77}}. Хаця ён захапляўся «A Day in the Life», параўноўваючы яе з работамі [[Рыхард Вагнер|Вагнера]]{{sfn|Philo|2015|pp=122–23}}, Голдстайн заключаў, што песням бракавала глыбіні праз тое, што «форма пераважала над зместам», ён вініў у гэтым тамтэйшую эстэтыку — маючы на ўвазе гукавыя эфекты, такія як [[рэха]] і {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыя|en|Reverb effect}} — «пазёрскую і штучную»{{sfn|Kimsey|2008|p=130}}. Стаўшы амаль адзіным крытыкам пласцінкі, ён падвергся масаваму цкаванню за сваю пазіцыю{{заўвага|Паводле Мура, пазіцыя Голдстайна была сярод пераважна пазітыўных рэцэнзій яго калег, колькасць якіх ён характарызуе як найбольшую для любога асобнага альбома таго часу. Мур адзначае, што ў «Melody Maker» было адпраўлена некалькі гнеўных лістоў, якія, як ён лічыць, былі напісаны паклоннікамі джазавай музыкі{{sfn|Moore|1997|pp=57–58}}.|кам.}}{{sfn|Schaffner|1978|pp=83–84}}. Праз чатыры дні «The Village Voice», дзе Голдстайн стаў прыкметнай фігурай з 1966 года, адрэагавала на «велізарнейшую процьму» скаргаў, апублікаваўшы вельмі станоўчую рэцэнзію Філіпса{{sfn|Rodriguez|2012|p=215}}. Паводле Шэфнера, Голдстайн «на працягу некалькіх месяцаў займаўся» апраўданнямі, паспрабаваўшы патлумачыць сваё меркаванне ў асобным матэрыяле на старонках «The Voice»{{заўвага|У гэтым артыкуле ён патлумачыў, што, хаця альбом і нельга было параўнаць з лепшымі работамі «The Beatles», ён лічыць яго «лепшым за 80 працэнтаў сучаснай музыкі». Ён таксама падкрэсліў, што праз перапрадзюсаванне «кампазіцыі былі пазбаўлены музычнай і лірычнай асновы», назваўшы альбом «старанна прапрацаваным без якіх-небудзь паляпшэнняў» музыкі гурта<ref>{{cite web | url = https://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | first = Richard | last = Goldstein | title = I Blew My Cool Through ''The New York Times'' | work = [[The Village Voice]] |date=1967-07-20 |access-date=2014-04-28|page=14| url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221183737/http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | archive-date = 2014-02-21 | df = dmy-all }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Rodriguez|2012|pp=212, 215}}. Сярод нязгодных з пазіцыяй Голдстайна быў кампазітар [[Нед Рорэм]], калумніст «[[The New York Review of Books]]»{{sfn|Gendron|2002|pp=198–99}}. Ён заявіў, што «The Beatles» маюць «магію, уласцівую геніям», падобна да [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]], і ахарактарызаваў «Sgt. Pepper» як прадвеснік «залатога рэнесансу песеннага жанру»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. Часопіс «Time» цытаваў музыказнаўцаў і кампазітараў-авангардыстаў, якія прыраўноўвалі стандарты напісання песень «The Beatles» да [[Франц Шуберт|Шуберта]] і [[Роберт Шуман|Шумана]] і суадносілі творчасць гурта з электроннай музыкай{{sfn|Gendron|2002|pp=195, 345}}. Рэдакцыя выдання прыйшла да высновы, што альбом стаў «гістарычным крокам у развіцці музыкі — любой музыкі»{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. Літаратурны крытык {{нп1|Рычард Пуар'е|Рычард Пуар'е|en|Richard Poirier}} адзначыўся хвалебнай одай новай пласцінцы «The Beatles» у часопісе «[[Partisan Review]]»{{sfn|Gendron|2002|p=1}}, падкрэсліўшы, што, «слухаючы "Sgt. Pepper", міжволі пачынаеш разважаць не проста пра гісторыю папулярнай музыкі, а пра гісторыю ўсяго XX стагоддзя»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. У снежаньскай калонцы для часопіса «[[Esquire]]» [[Роберт Крыстгаў]] апісаў «Sgt. Pepper» як «[музычную] кансалідацыю, складанейшую за альбом "Revolver", але не такую суцэльную». Ён дапусціў, што Голдстайн паў «ахвярай завышаных чаканняў», назваўшы яго асноўнай памылкай тое, што «праз усе гэтыя [гукавыя] прымочкі, рэверберацыі, аркестравыя эфекты ён прапусціў міма вушэй тое, што было пад імі, цалкам прыстойную [музыку]»{{sfn|Christgau|2006|p=116}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Па мне дык гэта проста сметнік. Нешта накшталт пласцінкі [[The Rolling Stones]] "[[Their Satanic Majesties Request]]". Калі ўжо яны маглі дазволіць сабе запісаць такое дзярмо, то мы чым горшыя»''<ref name="SergeyKnyazev"/>.|Подпіс = Музыкант [[Кіт Рычардс]]}} Меркаванні фанатаў гурта раздзяліліся. [[Фэнзін]] «{{нп1|The Beatles Book|The Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}» апублікаваў ліст паклонніцы, якая заявіла, што некаторыя творы альбома падаліся ёй занадта незвычайнымі, і выказала спадзяванне, што наступны сінгл «The Beatles» будзе бліжэйшым да «[[Here, There and Everywhere]]», чым да «Strawberry Fields Forever»: «На "Revolver" вы прадэманстравалі, наколькі прыгожымі могуць быць вашы песні, на "Сяржанте" — якімі незвычайнымі яны могуць атрымлівацца»<ref name="SergeyKnyazev"/>. Іншыя ж наогул называлі «Within You Without You» «немеладычным шумам», і смуткавалі, што «нельга ўключаць у альбом песні "Being For The Benefit Of Mr. Kite" і "Good Morning Good Morning" і рабіць выгляд, што гэта добрая музыка»<ref name="SergeyKnyazev"/>. Адна з [[Бітламанія|бітламанак]] наўпрост заявіла: «Пара б "The Beatles" перастаць разумнічаць і даць нам песні, ад якіх можна было б атрымліваць асалоду». Актыўна выказваліся калегі гурта па музычнай сферы. Так, лідар «[[The Kinks]]» [[Рэй Дэвіс]] выразіў упэўненасць, што бітлам зусім усё роўна, якімі будуць продажы пласцінкі, а ў [[Піт Таўнсенд|Піта Таўнсенда]] з «[[The Who]]» склалася меркаванне, што «"The Beatles", здаецца, спрабуюць зразумець, наколькі далёка могуць зайсці і не пагубляць паклоннікаў»<ref name="SergeyKnyazev"/>. [[Грэм Нэш]] прызнаваў, што пасля першага праслухоўвання новае тварэнне «The Beatles» крыху расчароўвае, але пасля другога, трэцяга і чацвёртага разу «пачынаеш разумець, што яны дакладна ведаюць, куды рухаюцца, і досыць разумныя і ўдумлівыя, каб прыцягнуць паклоннікаў на свой бок»<ref name="SergeyKnyazev"/>. == Сацыякультурны ўплыў == {{пачатак цытаты}}Ён аказаў уплыў у многіх сферах, не толькі ў музычнай.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref name="Goldminemag"/>.}} === Сучасная моладзь і контркультура === [[Файл:Bob-Dylan-arrived-at-Arlanda-surrounded-by-twenty-bodyguards-and-assistants-391770740297 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«О, я зразумеў. Ты [Мак-Картні] больш не хочаш быць мілым» — [[Боб Дылан]] пра «Sgt. Pepper»<ref name="Goldminemag"/>]] Пасля рэлізу «Sgt. Pepper» андэграўндная і мэйнстрымная прэса пачалі ўспрымаць «The Beatles» як лідараў моладзевай культуры, а таксама «рэвалюцыянераў [[Лад жыцця|ладу жыцця]]»{{sfn|Frontani|2007|p=157}}. Паводле Мура, «здаецца, [альбом] так гаварыў пра сваё пакаленне (так, як гэтага не рабіў ніхто іншы)»{{sfn|Moore|1997|p=68}}. У ліпеньскім нумары «The New York Times» (за 1967 год) згадваўся амерыканскі педагог, які выказаўся пра тэму вывучэння музыкі і яе актуальнасці для сучаснай моладзі наступным чынам: «Калі вы хочаце ведаць, што думае і адчувае моладзь… вы не знойдзеце нікога, хто гаварыў бы на іх мове — ад іх імя або з імі — больш зразумела, чым "The Beatles"»{{sfn|Frontani|2007|p=158}}. Альбом стаў вялікай падзеяй у [[Контркультура 1960-х гадоў|контркультурным]] асяроддзі<ref>{{cite news |url=http://www.post-gazette.com/editorials/2007/06/01/Sgt-Pepper-at-40-The-Beatles-masterpiece-changed-popular-music/stories/200706010369 |title=Sgt. Pepper at 40: The Beatles' masterpiece changed popular music |work=Pittsburgh Post-Gazette |date=2007-06-01|access-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106042852/http://www.post-gazette.com/editorials/2007/06/01/Sgt-Pepper-at-40-The-Beatles-masterpiece-changed-popular-music/stories/200706010369 |archive-date=2014-01-06 |url-status=live }}</ref>. [[Біт-пакаленне|Бітнік]] [[Ален Гінзберг]] пісаў: «Пасля апакаліпсісу Гітлера і навіслай пагрозы [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] нарэшце з'явіўся пробліск радасці, [людзі] зноў адкрылі для сябе пачуццё шчасця і таго, што значыць быць жывым»{{sfn|Case|2010|p=48}}. Амерыканскі псіхолаг і значны дзеяч контркультурнага руху [[Тымаці Ліры]] назваў «The Beatles» «праваднікамі новага сусветнага парадку»{{sfn|Greene|2016|p=25}}, падкрэсліўшы, што іх пласцінка «агучыла [наспелы] тэзіс — са старымі метадамі скончана», і адзначыўшы неабходнасць культурных змен, заснаваных на мірнай павестцы дня{{заўвага|У сваёй аўтабіяграфіі {{нп1|Першасвятар (кніга)|«Першасвятар»|en|High Priest (book)}} (1968) Ліры адаптаваў тэксты песень «Сяржанта Пепера», каб распавесці пра свой псіхадэлічны досвед і падарожжы да вышэйшай свядомасці{{sfn|Reising & LeBlanc|2009|pp=91, 100}}.|кам.}}{{sfn|Whiteley|2008|p=22}}. Паводле пісьменніка Майкла Франтані, «The Beatles» «легітымізавалі контркультурны лад жыцця», гэтак сама, як яны зрабілі гэта з поп-музыкай, і сталі светапоглядным арыенцірам для [[Ян Венер|Яна Венера]], які заснаваў часопіс «Rolling Stone» у канцы 1967 года{{sfn|Frontani|2007|pp=125, 178–80}}. Пасля таго, як Ленан надзеў {{нп1|Афганская дублёнка|афганскую дублёнку|en|Afghan coat}} на вечарынку ў гонар прэзентацыі альбома, «афганкі» сталі папулярным адзеннем сярод [[хіпі]]. Жыхары заходніх краін пачалі прывозіць іх з падарожжаў па [[Сцежка хіпі|сцежцы хіпі]]<ref>{{cite web|first=Tim|last=Bonyhady|url=https://theconversation.com/friday-essay-how-afghan-coats-left-kabul-for-the-fashion-world-and-became-a-hippie-must-have-165007|title=Friday Essay: How 'Afghan' coats left Kabul for the fashion world and became a hippie must-have|website={{нп1|The Conversation (веб-сайт)|The Conversation|en|The Conversation (website)}}|date=2021-07-30|access-date=2021-10-21|archive-date=2024-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201111611/https://theconversation.com/friday-essay-how-afghan-coats-left-kabul-for-the-fashion-world-and-became-a-hippie-must-have-165007|url-status=live}}</ref>. === Культурная легітымацыя папулярнай музыкі === {{нп1|Кевін Дэтмар|Кевін Дэтмар|en|Kevin Dettmar}} адзначаў у артыкуле для «Оксфардскай энцыклапедыі брытанскай літаратуры», што «Sgt. Pepper» дабіўся «спалучэння мэйнстрымавага поспеху і прызнання крытыкаў, якое не мае сабе роўных у мастацтве XX стагоддзя… ніколі раней эстэтычны і тэхнічны шэдэўр не карыстаўся такой папулярнасцю»{{sfn|Dettmar|2006|p=139}}. Дзякуючы ўзроўню ўвагі, атрыманай альбомам з боку рок-прэсы і элітарнейшых выданняў, альбом дабіўся поўнай культурнай легітымацыі поп-музыкі і прызнання гэтага накірунку як сапраўднага віду мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}{{sfn|Gendron|2002|pp=162–63}}. Паводле Райлі, жанр мусіў атрымаць гэты статус «прынамсі, яшчэ [у 1964 годзе], пасля рэлізу "[[A Hard Day's Night]]"»{{sfn|Riley|2002|p=229}}. Альбом набыў настолькі высокі ўзровень «[[Папулізм|папулісцкага]] захаплення» дзякуючы своечасовай даце выхаду і яго ўспрыняццю грамадскасцю, «якое часта ўласціва вядомым творам, незалежна ад велічыні іх значнасці — гэта «[[Мона Ліза]]» «The Beatles», — падкрэсліваў публіцыст{{sfn|Riley|2002|pp=229–30}}. На [[10-я цырымонія «Грэмі»|10-й цырымоніі прэміі «Грэмі»]], «Sgt. Pepper» атрымаў узнагароды ў чатырох катэгорыях{{sfn|Miles|2001|p=294}}: «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы альбом года|Альбом года]]», «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы вакальны поп-альбом|Найлепшы сучасны альбом]]», {{нп1|Прэмія «Грэмі» за найлепшы інжынірынг, някласікай запісу|«Найлепшы інжынірынг, някласікай запісу»|en|Grammy Award for Best Engineered Album, Non-Classical}} і {{нп1|Прэмія «Грэмі» за найлепшую вокладку|«Найлепшая вокладка»|en|Grammy Award for Best Recording Package}}<ref name=grammys>{{cite web|url=https://www.grammy.com/awards/10th-annual-grammy-awards |title=10th Annual GRAMMY Awards |publisher=[[Grammy Awards|National Academy of Recording Arts and Sciences]] |access-date=2014-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415105739/http://www.grammy.com/awards/10th-annual-grammy-awards |archive-date=2014-04-15 |url-status=live}}</ref>. Яго перамога ў катэгорыі «Альбом года» стала першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі{{sfn|Glausser|2011|p=143}}<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/02/24/grammys-one-track-mind/04cd977e-b44a-461c-817b-ef8b66b472a0/|first=Richard|last=Harrington|title=Grammy's One-Track Mind|newspaper=[[The Washington Post]]|date=1993-02-24|access-date=2019-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419233357/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/02/24/grammys-one-track-mind/04cd977e-b44a-461c-817b-ef8b66b472a0/|archive-date=2019-04-19|url-status=live}}</ref>. Бітлы на цырымоніі не прысутнічалі, бо [[The Beatles у Індыі|былі ў Індыі]]<ref name="UltimateClassicRock"/>. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007233517/http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono |date=7 кастрычніка 2007 }} на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 154n3naezroob29jv8mzctl4scrghja 5177644 5177643 2026-08-09T06:36:26Z Цімур 27525 5177644 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом |Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg }} «'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты. == Перадгісторыя == [[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]] К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты "The Beatles" больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=7}}.</ref>. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}. Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.</ref>. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}} {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Нам надакучыла быць "The Beatles", сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]<ref>{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.</ref>. == Крыніцы натхнення і канцэпцыя == [[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]] У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}. У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»<ref>{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}</ref>.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}. Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш "Freak Out!"»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку "Pet Sounds", крышку "[[The Doors]]"»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}. == Запіс і прадзюсаванне == === Працэс стварэння === {{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс ["Сяржанта Пепера"] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак "«The Beatles» спякліся"… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: "Ну, вы дачакаецеся"»''{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}} [[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]] [[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]] Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»<ref>{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.</ref>. У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «"The Beatles" не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».</ref>. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»<ref>{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}<ref>{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень<ref>{{harvnb|Emerick & Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на "Pet Sounds"».</ref>{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}<ref>{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».</ref>. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі "Сяржанта Пепера" на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»<ref>{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}</ref>.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}. Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}. === Студыйная атмасфера === «The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона<ref name="Runtagh/RS" />, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі<ref name="Runtagh/RS">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}</ref>, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных<ref name="Runtagh/RS" /> У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}. Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}. «The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}. === Тэхнічныя аспекты === {{урэзка|выраўноўванне = right|фон = #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}} [[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]] У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»<ref>{{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin & Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з "Revolver"».</ref>. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі<ref>{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}</ref>. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}. Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку "The Beatles" не існуе слова "не"»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}. У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick & Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin & Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}. [[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref>. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне<ref name="LennonHated">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}</ref><ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>]] Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}<ref>{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.</ref>. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў<ref>{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.</ref>. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin & Pearson|1994|p=168}}. === Узаемаадносіны ўнутры гурта === Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»<ref>{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}</ref>. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: "Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу", а я на гэта выдаваў: "Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера"»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}. Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра "Sgt. Pepper"... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі "The Beatles"»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»<ref name="FarOutMagazine">{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}</ref> і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»<ref name="LennonHated"/>) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}. Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}</ref>. == Канцэпцыя == {{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>.}} [[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан<ref name="SergeyKnyazev"/>]] [[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «"Сяржанта Пепера" прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан<ref name="SergeyKnyazev"/>. Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}. У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})<ref name="Irvin/Mojo">{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}</ref>, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — "Sgt. Pepper" пасталеў [на фоне папярэдніх работ "The Beatles"] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне "The Beatles" загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}. == Вокладка == {{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>.}} === Пярэдняя вокладка === {{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}} Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»<ref name="Humphries/MojoSpecial">{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}</ref>. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).</ref>. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню<ref>{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).</ref>. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»<ref>{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».</ref>. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]<ref>{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.</ref>. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}. Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж "высокай" і "нізкай" культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}. Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»<ref name="Fleming/RS">{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}</ref>{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}. === Задняя вокладка === Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: "Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма "Я люблю вас!" Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!" ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»<ref name="Fleming/RS" />. На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.</ref>. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]<ref>{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}</ref> (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}. == Выпуск == === Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску === Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}</ref>. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»<ref>{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}</ref>. Вечарынка стала першым кантактам гурта са СМІ амаль за год<ref name="Womack/LaunchParty" /><ref name="Drummond/NME" />. Норы Драманд з «[[NME]]» пісаў, што ўвесь гэты час бітлы знаходзіліся «практычна без сувязі са знешнім светам», гэта прывяло да скаргаў нацыянальнай прэсы на тое, што гурт «паглыбіўся ў сябе, стаўшы скрытным і высакамерным»<ref name="Drummond/NME">{{cite magazine|first=Norrie|last=Drummond|title=Dinner with the Beatles|magazine=[[NME]]|date=1967-05-27|pages=2–3}}</ref>. Некаторыя з прысутных рэпарцёраў былі шакаваны знешнім выглядам бітлоў, асабліва Ленана і Харысана{{sfn|Spitz|2005|pp=691–92}}, паколькі багемнае адзенне музыкантаў рэзка кантраставала з іх ранейшым медыйным іміджам<ref name="Womack/LaunchParty">{{cite web|first=Kenneth|last=Womack|title=Everything Fab Four: Celebrating the First Half-Century of 'Sgt. Pepper' Launch Parties|url=https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|publisher=kennethwomack.com|date=2017-05-09|access-date=2020-06-10|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922144638/https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|url-status=live}}</ref>. Біёграф {{нп1|Говард Соўнс|Говард Соўнс|en|Howard Sounes}} параўноўваў мерапреымства са сходам [[Брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], асабліва вылучаючы адну з фатаграфій, на якой Ленан паціскае руку Мак-Картні «ў гратэскна-віншавальнай манеры, закідаючы галаву ў саркастычным смеху»{{sfn|Sounes|2010|p=176}}. Альбом быў выпушчаны ў Брытаніі 26 мая, раней за запланаваную дату — 1 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. Гэта была першая пласцінка «The Beatles» з ідэнтычнымі спісамі кампазіцый як для мясцовага рынку, так і для ЗША{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Рэліз у Штатах адбыўся 2 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У рэкламе амерыканскага дыстрыб'ютара, [[Capitol Records]], падкрэслівалася, што «The Beatles» і ансамбль сяржанта Пепера — адны і тыя ж людзі{{sfn|Rodriguez|2012|p=197}}. === Рэакцыя публікі === «Sgt. Pepper» быў успрыняты шырокай публікай як своеасаблівы саўндтрэк да «Лета кахання»{{sfn|Scapelliti|2007|p=104}}{{sfn|Ingham|2006|p=42}}, якое стала адным з галоўных падзей года. Пісьменнік Пітэр Лавецолі называў лонгплэй «пераломным момантам для Захаду, калі пошук [[Вышэйшыя станы свядомасці|вышэйшай свядомасці]] і альтэрнатыўнага погляду на свет дасягнуў крытычнай масы»{{sfn|Lavezzoli|2006|pp=6–7}}. Публіцыст часопіса «[[Rolling Stone]]» {{нп1|Лэнгдан Вінер|Лэнгдан Вінер|en|Langdon Winner}} успамінаў:{{цытата|У першы тыдзень пасля выпуску «Сяржанта Пепера» заходняя цывілізацыя бліжэй за ўсё падышла да свайго калектыўнага адзінства з часоў [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] 1815 года. У кожным горадзе Еўропы і Амерыкі радыёстанцыі круцілі [яго]… і ўсе слухалі… На кароткі час непапраўна раздробленая свядомасць Захаду стала адзінай, прынамсі, у розумах моладзі{{sfn|Riley|2002|p=205}}.}} [[Файл:Otis Redding 1967.JPG|215px|thumb|left|«Сяржант Пепер» аказаў вялізны ўплыў на многіх чарнаскурых музыкантаў, асабліва [[Отыс Рэдынг|Отыса Рэдынга]], які напісаў «[[(Sittin’ on) The Dock of the Bay]]», пастаянна слухаючы гэтую пласцінку, і [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]], які часта цытаваў альбом як водападзел у сваёй уласнай творчасці<ref>{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|title=Sgt. Pepper’s Timing Was As Good As Its Music|publisher=''[[Slate]]''|lang=en|author=Hamilton, Jack|date=2017-05-24|access-date=2024-04-18|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|url-status=live}}</ref>]] Паводле Райлі, поп-альбом «аб'яднаў большую колькасць людзей дзякуючы агульным перажыванням, чым калі-небудзь раней»{{sfn|Riley|2002|pp=205–06}}. Макдональд адзначаў, што «пласцінку атачала амаль рэлігійнае трапятанне», падкрэсліваючы, што яе ўплыў быў міжпакаленчым, паколькі «маладыя і пажылыя былі зачараваны ёй у роўнай ступені»; таксама ён вызначаў эпоху ў тым сэнсе, што «душэўнае трапятанне», якое яна выклікала па ўсім свеце, была «не чым іншым, як кінематаграфічным пераходам ад адной інтэлектуальнай моды да іншай». Музычны журналіст {{нп1|Марк Элен|Марк Элен|en|Mark Ellen}}, падлетак у 1967 годзе, успамінаў, як паслухаў частку альбома ў доме ў аднаго са сваіх сяброў, а затым пачуў астатнія песні ў гасцях у яшчэ аднаго прыяцеля, быццам пласцінка гучала паўсюль з «аднаго гіганцкага {{нп1|Dansette|прайгравальніка|en|Dansette}}». Ён заяўляў, што найадметнейшым было тое, што яе прынялі дарослыя, якія адвярнуліся ад «The Beatles», калі яны сталі «панурымі і загадкавымі», і тое, што гурт, які трансфармаваўся ў элегантных «[[MC|майстроў цырымоніі]]», цяпер стаў тымі самымі «сямейнымі ўлюбёнцамі, якіх яны імкнуліся высмеяць»{{заўвага|Паводле ўспамінаў {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлза|en|Barry Miles}}, альбом гучаў «з кожнай крамы» на {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}}, а таксама напоўніў дамы самых фешэнебельных раёнаў Нью-Ёрка. Ён успамінае гэтую пласцінку як «саўндтрэк да таго лета і той зімы… Ад яе проста было немагчыма нікуды падзецца»{{sfn|Harris|2007|p=87}}.|кам.}}{{sfn|Ellen|2002|pp=104–05}}. Пісьменнік {{нп1|Пітэр Догет|Пітэр Догет|en|Peter Doggett}} называе «Sgt. Pepper» «найбуйнейшай поп-падзеяй», якая адбылася паміж дэбютам «The Beatles» на амерыканскім тэлебачанні ў лютым 1964 года і [[Забойства Джона Ленана|забойствам Ленана]] ў снежні 1980 года{{sfn|Doggett|2015|p=373}}, у той час як Норман настальгіруе: «Цэлае пакаленне, якое пакуль яшчэ не стала раўнадушным да шчаслівых вех у жыцці, заўсёды будзе памятаць да драбніц, калі і дзе яны ўпершыню пачулі яго…»{{sfn|Norman|2008|p=497}}. Імпульс, выкліканы пласцінкай, адчуваўся на [[Фестываль у Мантэрэі|Міжнародным поп-фестывалі ў Мантэрэі]], другім мерапрыемстве ў рамках «Лета кахання», якое праходзіла 16-18 чэрвеня на {{нп1|Кірмашовая плошча акругі Мантэрэй|кірмашовай плошчы|en|Monterey County Fairgrounds}} ля [[Сан-Францыска]]{{sfn|Gould|2007|pp=418–19}}{{sfn|Philo|2015|pp=116–17, 119}}. Альбом гучаў адусюль, у гандлёвых намётах і на выставачных стэндах, а супрацоўнікі фестываля насілі бэйджы з тэкстам з песні Ленана «Being for the Benefit of Mr. Kite!»: {{Comment|«Выдатнае баўленне часу вам гарантавана»|«A splendid time is guaranteed for all»}}{{sfn|Philo|2015|p=119}}. [[Файл:Jeff Beck in Amsterdam 1979 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«Не слухаў і не збіраюся. Гэта не мая музыка» — [[Джэф Бэк]]<ref name="SergeyKnyazev"/>]] Амерыканскія радыёстанцыі перараблівалі сетку вяшчання, прайграваючы альбом практычна без перапынку, часцяком ад пачатку і да канца<ref>{{harvnb|MacDonald|2005|p=249}}: радыёстанцыі перараблівалі сваю звыклую сетку вяшчання; {{harvnb|Riley|2002|p=205}}: некаторыя ставілі ў эфір альбом цалкам.</ref>. Падкрэсліваючы яе маналітнасць як самастойнай работы, ніводную з песень пласцінкі не сталі выпускаць у якасці сінгла{{sfn|Simonelli|2013|p=107}}{{sfn|Smith|2009|p=48}} або ўключаць у які-небудзь [[EP]]{{sfn|Ellen|2002|p=103}}. У якасці новага рэлізу была выбрана песня «[[All You Need Is Love]]», якая была выдадзена ў ліпені пасля таго, як прагучала падчас спадарожнікавай тэлеперадачы «[[Наш свет (тэлепраграма)|Наш свет]]» (25 чэрвеня){{sfn|Miles|2001|pp=270–71}} перад аўдыторыяй больш за 400 мільёнаў чалавек{{sfn|Greene|2016|p=36}}. Паводле [[Сацыялогія музыкі|сацыямузыкалагіста]] {{нп1|Сайман Фрыт|Саймана Фрыта|en|Simon Frith}}, міжнародная трансляцыя песні паслужыла пацвярджэннем «[[Евангельскія хрысціяне|евангелісцкай]] ролі "The Beatles"» на фоне цёплага грамадскага прыёму «Sgt. Pepper»<ref name="Frith/HoR">{{cite magazine|first=Simon|last=Frith|title=1967: The Year It All Came Together|magazine={{нп1|The History of Rock (часопіс)|The History of Rock|en|The History of Rock (magazine)}}|year=1981|pages=4–8}} Available at [https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together Rock's Backpages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118144213/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together |date=2018-11-18 }} (subscription required).</ref>. === Камерцыйныя паказчыкі === Альбом узначальваў чарт «{{нп1|Record Retailer|Record Retailer|en|Record Retailer}}» (цяпер «[[UK Albums Chart]]») 23 тыдні запар, пачынаючы з 10 чэрвеня, пасля чаго яшчэ чатыры тыдні лідыраваў у {{нп1|Навагодні святочны перыяд|навагодні сезон|en|Christmas and holiday season}} — да лютага<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper's-lonely-hearts-club-band/|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles" > "Chart Facts|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820102815/http://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper%27s-lonely-hearts-club-band/|archive-date=2018-08-20|url-status=live}}</ref>. За першы тыдзень продажаў у Брытаніі тыраж пласцінкі перавысіў 250 000 копій{{заўвага|4 чэрвеня гурт «[[The Jimi Hendrix Experience]]» адкрыў шоў у лонданскім «{{нп1|Saville Theatre|Saville Theatre|en|Saville Theatre}}» выкананнем песні «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2014|p=813}}. У той час арандатарам канцэртнай залы быў Эпстайн{{sfn|Sounes|2010|p=180}}, і Харысан з Мак-Картні прысутнічалі на выступе{{sfn|Womack|2014|p=813}}. Праз некалькі гадоў апошні ўспамінаў: «Заслона расчынілася, і на сцэну выйшаў [[Джымі Хендрыкс]], граючы "Sgt. Pepper" … Я лічу гэты кавер адным з найвялікшых ушанаванняў у маёй кар'еры»{{sfn|Miles|1997|p=347}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У ЗША альбом прабыў на вяршыні «[[Billboard 200|Billboard Top LP]]» на працягу 15 тыдняў, з 1 ліпеня па 13 кастрычніка 1967 года, і заставаўся ў ''Top-200'' 113 тыдняў запар{{sfn|Hoffmann & Bailey|1990|pp=281, 282}}. Ён таксама ўзначаліў хіт-парады многіх іншых краін{{sfn|Smith|2009|p=49}}. Пераваліўшы за 2,5 мільёна прададзеных копій на працягу трох месяцаў пасля рэлізу{{sfn|Frontani|2007|p=147}}, «Sgt. Pepper» пераўзышоў усе папярэднія альбомы «The Beatles» па стартавых тыражах{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. У Вялікабрытаніі гэта была самая прадаваемая пласцінка 1967 года<ref>{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> і дзесяцігоддзя<ref name="Mawer/1969">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020421/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|first=Sharon|last=Mawer|title=Album Chart History: 1969|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref>. Згодна з данымі, апублікаванымі ў 2009 годзе былым кіраўніком «Capitol» Дэвідам Кронемаерам, у дадатак да ацэнак, якія ён прывёў у часопісе «MuseWire»<ref>{{cite magazine|url=https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|title=Deconstructing Pop Culture: How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|magazine=MuseWire|date=2009-04-29|access-date=2020-04-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312201437/https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2018-03-12}}</ref>, к 31 снежня 1967 года ў ЗША было прададзена 2 360 423 копій альбома, а к канцу дзесяцігоддзя — 3 372 581 копій<ref name="Kronemyer">{{cite web|url=http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell|title=How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|website=Deconstructing Pop Culture|date=2009-04-25|access-date=2017-06-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054326/http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2016-03-06}}</ref>. == Водгукі сучаснікаў == {{пачатак цытаты}}Ці не становіцца поп-музыка занадта разумнай, занадта складанай, занадта моднай?{{канец цытаты|крыніца=Журналіст «Melody Maker» Алан Уолш за тыдзень да выхаду альбома<ref name="SergeyKnyazev">{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=[[Союз (концерн)]]|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}</ref>.}} {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Прышэсце "Сяржанта Пепера" позняй вясной 1967 года прыпала на самы зручны момант у гісторыі заходняй культуры: мэйнстрымная журналістыка нарэшце праніклася ідэяй пра тое, што свет "року"… можа стварыць шэдэўр на ўсе часы, які выходзіць за межы сціплых вытокаў жанру, у той жа час набірала моц новая ніша пад назвай "рок-журналістыка", якая мае поўнае права на існаванне... Усе хацелі, каб "The Beatles" дабіліся поспеху – і выбіліся ў лідары. Спадарожны вецер дзьмуў ім у спіну, і яны гэта ведалі»''{{sfn|Rodriguez|2012|p=223}}.|Подпіс = Біёграф Роберт Радрыгес, 2012 год}} Выпуск «Sgt. Pepper» супаў з перыядам з'яўлення рок-крытыкі, чые прадстаўнікі пачалі ўказваць на наяўнасць у поп-музыцы мастацкай каштоўнасці, асабліва ў «The Beatles», і ідэнтыфікаваць альбомы як складаныя творчыя выказванні<ref name="Hamilton/Slate">{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|first=Jack|last=Hamilton|title=''Sgt. Pepper''{{'s}} Timing Was As Good As Its Music|work=[[Slate]]|date=2017-05-24|access-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|archive-date=2018-11-03|url-status=live}}</ref>{{sfn|Rodriguez|2012|pp=211, 223–24}}. У Амерыцы гэтая тэндэнцыя была ўзмоцнена рэлізам сінгла «Strawberry Fields Forever»/«Penny Lane»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}, а таксама прысвечанай гэтаму пытанню тэлепраграме [[Леанард Бернстайн|Леанарда Бернстайна]] «{{нп1|Inside Pop: The Rock Revolution|Inside Pop: The Rock Revolution|en|Inside Pop: The Rock Revolution}}», паказанай на [[CBS]] у красавіку 1967 года<ref name="Hamilton/Slate" />. Паводле пісьменніка Бернарда Гендрана, пасля выхаду сінгла пачалося «дыскурсіўнае вар'яцтва», паколькі «[[Time]]», «[[Newsweek]]» і іншыя выданні культурнага мэйнстрыму сталі ўсё часцей выказваць сваё «захопленае ўхваленне "The Beatles"»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}. Пераважная большасць крытыкаў адгукнулася аб пласцінцы станоўча<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|pp=8–9}}; {{harvnb|Moore|1997|pp=58–59}}.</ref>. Паводле Шэфнера, агульнае меркаванне было дакладна сфармулявана Томам Філіпсам у «[[The Village Voice]]», які назваў пласцінку «самым амбіцыёзным і паспяховым альбомам з калі-небудзь выпушчаных»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. {{нп1|Пітэр Джонс (журналіст)|Пітэр Джонс|en|Peter Jones (journalist)}} з «[[Record Mirror]]» заявіў, што альбом быў «віртуознай і бліскучай [работай], [мяняючы настроі як пальчаткі] ад бурлівага да шчымлівага і назад», у той час як рэцэнзент «[[Disc (часопіс)|Disc and Music Echo]]» назваў яго «прыгожым і магутным запісам, унікальным, разумным і ашаламляльным»{{sfn|Rodriguez|2012|p=208}}. Прадстаўнік «[[The Times]]» {{нп1|Уільям Ман (крытык)|Уільям Ман|en|William Mann (critic)}} апісаў «Sgt. Pepper» як «майстар-клас у поп-музыцы»{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, падкрэсліўшы, што яго музычныя дасягненні былі настолькі значнымі, што «адзінай з яго песень, якую можна было б уявіць у поп-музыцы пяць гадоў таму», была «With a Little Help from My Friends»{{sfn|Mann|2006|p=96}}. Адзін з першых брытанскіх крытыкаў, які расхваліў «Revolver»{{sfn|Turner|2016|p=262}}, {{нп1|Пітэр Клейтан|Пітэр Клейтан|en|Peter Clayton}} з «[[Gramophone]]» пісаў, што новы альбом «падобны амаль да ўсяго, што робяць "The Beatles": мудрагелісты, выдатны, амаральны, прыгожы, захапляльны, правакацыйны, абуральны, гуманістычны і здзеклівы». Ён знайшоў «на пласцінцы мноства электронных хітрыкаў», пасля чаго заключыў: «Але сутнасць не ў гэтым. Спалучэнне ўяўлення, дзёрзкасці і майстэрства робяць гэты альбом такім каштоўным»<ref>{{cite web|url=https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|first=Peter|last=Clayton|title=Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band (original Gramophone review from 1967)|work=[[Gramophone]]|date=2017-06-01|access-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105161113/https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|archive-date=2018-11-05|url-status=live}}</ref>. {{нп1|Уілфрыд Мелерс|Уілфрыд Мелерс|en|Wilfrid Mellers}} у сваёй рэцэнзіі для «{{нп1|New Statesman|New Statesman|en|New Statesman}}» высока ацаніў тое, што альбом падымае поп-музыку да ўзроўню вытанчанага мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, у той час як [[Кенет Тайнан]], тэатральны крытык «The Times», сказаў, што ён уяўляе сабой «вырашальны момант у гісторыі заходняй цывілізацыі»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. {{нп1|Джэк Крол|Джэк Крол|en|Jack Kroll}} з «Newsweek» назваў пласцінку «шэдэўрам» і параўнаў яе тэксты з літаратурнымі творамі [[Эдзіт Луіза Сітуэл|Эдзіт Сітуэл]], [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] і [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліята]], у прыватнасці прыраўняўшы змест кампазіцыі «A Day in the Life» да паэмы «[[Бясплодная зямля]]»<ref>{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=9}}</ref>. Рэдакцыя «[[The New Yorker]]» параўнала «The Beatles» з [[Дзюк Элінгтан|Дзюкам Элінгтанам]] як артыстаў, якія дзейнічалі «на той адмысловай тэрыторыі, дзе забава пераходзіць у мастацтва»{{sfn|Frontani|2007|p=148}}{{sfn|Romanowski|2006|p=219}}. Пісьменнік Пітэр Эшэр упадабляў эмоцыі ад «Sgt. Pepper» да ўпершыню ўбачанай «[[Мона Ліза|Моны Лізы]]» або першага праслухоўвання [[Сімфонія № 5 (Бетховен)|Сімфоніі № 5]] [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]: «Вы як бы кажаце: "Ваў, вось гэта паваротны момант!"»{{sfn|Эшэр|2020|с=245}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = left|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Важнасць гэтага альбома настолькі бясспрэчная і настолькі шырока абмяркоўвалася, што тут мала чаго можна дадаць. Але вы не можаце сабе ўявіць, які эфект ён зрабіў на нас, калі мы ўпершыню пачулі яго. […] Усе мы ведалі, што гэта было нешта зусім асаблівае. Як [[Антоніа Сальеры|Сальеры]], які плача, калі грае музыку [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] (і чуе яе ў сваёй галаве) у тых вялікіх сцэнах фільма "[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]", вось так ніхто не мог ігнараваць радыкальны геній і наватарскую вынаходлівасць таго, што зрабілі "The Beatles"»''{{sfn|Эшер|2020|с=244—245}}.|Подпіс = Пісьменнік і музыкант Пітэр Эшэр, 2019 год}} Адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў таго часу і яшчэ адзін з першых апалагетаў «Revolver» {{нп1|Рычард Голдстайн (крытык)|Рычард Голдстайн|en|Richard Goldstein (writer, born 1944)}} напісаў з'едлівую рэцэнзію ў «[[The New York Times]]»<ref>{{harvnb|Gendron|2002|p=193}}: адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў; {{harvnb|Turner|2016|pp=262–63}}: адзін з першых апалагетаў «Revolver»; {{harvnb|Schaffner|1978|p=83}}: з'едлівая рэцэнзія.</ref>. Ён назваў «Sgt. Pepper» «распешчаным дзіцём» і «альбомам спецэфектаў, асляпляльным, але па сутнасці фальшывым»{{sfn|Rodriguez|2012|p=214}}{{sfn|Goldstein|2006|pp=98, 99}}, раскрытыкаваўшы «The Beatles» за тое, што яны ахвяравалі сваёй аўтэнтычнасцю, каб стаць «кампазітарамі-пустэльнікамі»{{sfn|Courrier|2009|pp=176–77}}. Хаця ён захапляўся «A Day in the Life», параўноўваючы яе з работамі [[Рыхард Вагнер|Вагнера]]{{sfn|Philo|2015|pp=122–23}}, Голдстайн заключаў, што песням бракавала глыбіні праз тое, што «форма пераважала над зместам», ён вініў у гэтым тамтэйшую эстэтыку — маючы на ўвазе гукавыя эфекты, такія як [[рэха]] і {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыя|en|Reverb effect}} — «пазёрскую і штучную»{{sfn|Kimsey|2008|p=130}}. Стаўшы амаль адзіным крытыкам пласцінкі, ён падвергся масаваму цкаванню за сваю пазіцыю{{заўвага|Паводле Мура, пазіцыя Голдстайна была сярод пераважна пазітыўных рэцэнзій яго калег, колькасць якіх ён характарызуе як найбольшую для любога асобнага альбома таго часу. Мур адзначае, што ў «Melody Maker» было адпраўлена некалькі гнеўных лістоў, якія, як ён лічыць, былі напісаны паклоннікамі джазавай музыкі{{sfn|Moore|1997|pp=57–58}}.|кам.}}{{sfn|Schaffner|1978|pp=83–84}}. Праз чатыры дні «The Village Voice», дзе Голдстайн стаў прыкметнай фігурай з 1966 года, адрэагавала на «велізарнейшую процьму» скаргаў, апублікаваўшы вельмі станоўчую рэцэнзію Філіпса{{sfn|Rodriguez|2012|p=215}}. Паводле Шэфнера, Голдстайн «на працягу некалькіх месяцаў займаўся» апраўданнямі, паспрабаваўшы патлумачыць сваё меркаванне ў асобным матэрыяле на старонках «The Voice»{{заўвага|У гэтым артыкуле ён патлумачыў, што, хаця альбом і нельга было параўнаць з лепшымі работамі «The Beatles», ён лічыць яго «лепшым за 80 працэнтаў сучаснай музыкі». Ён таксама падкрэсліў, што праз перапрадзюсаванне «кампазіцыі былі пазбаўлены музычнай і лірычнай асновы», назваўшы альбом «старанна прапрацаваным без якіх-небудзь паляпшэнняў» музыкі гурта<ref>{{cite web | url = https://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | first = Richard | last = Goldstein | title = I Blew My Cool Through ''The New York Times'' | work = [[The Village Voice]] |date=1967-07-20 |access-date=2014-04-28|page=14| url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221183737/http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | archive-date = 2014-02-21 | df = dmy-all }}</ref>.|кам.}}{{sfn|Rodriguez|2012|pp=212, 215}}. Сярод нязгодных з пазіцыяй Голдстайна быў кампазітар [[Нед Рорэм]], калумніст «[[The New York Review of Books]]»{{sfn|Gendron|2002|pp=198–99}}. Ён заявіў, што «The Beatles» маюць «магію, уласцівую геніям», падобна да [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]], і ахарактарызаваў «Sgt. Pepper» як прадвеснік «залатога рэнесансу песеннага жанру»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. Часопіс «Time» цытаваў музыказнаўцаў і кампазітараў-авангардыстаў, якія прыраўноўвалі стандарты напісання песень «The Beatles» да [[Франц Шуберт|Шуберта]] і [[Роберт Шуман|Шумана]] і суадносілі творчасць гурта з электроннай музыкай{{sfn|Gendron|2002|pp=195, 345}}. Рэдакцыя выдання прыйшла да высновы, што альбом стаў «гістарычным крокам у развіцці музыкі — любой музыкі»{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. Літаратурны крытык {{нп1|Рычард Пуар'е|Рычард Пуар'е|en|Richard Poirier}} адзначыўся хвалебнай одай новай пласцінцы «The Beatles» у часопісе «[[Partisan Review]]»{{sfn|Gendron|2002|p=1}}, падкрэсліўшы, што, «слухаючы "Sgt. Pepper", міжволі пачынаеш разважаць не проста пра гісторыю папулярнай музыкі, а пра гісторыю ўсяго XX стагоддзя»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. У снежаньскай калонцы для часопіса «[[Esquire]]» [[Роберт Крыстгаў]] апісаў «Sgt. Pepper» як «[музычную] кансалідацыю, складанейшую за альбом "Revolver", але не такую суцэльную». Ён дапусціў, што Голдстайн паў «ахвярай завышаных чаканняў», назваўшы яго асноўнай памылкай тое, што «праз усе гэтыя [гукавыя] прымочкі, рэверберацыі, аркестравыя эфекты ён прапусціў міма вушэй тое, што было пад імі, цалкам прыстойную [музыку]»{{sfn|Christgau|2006|p=116}}. {{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон = #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак = |Змест =''«Па мне дык гэта проста сметнік. Нешта накшталт пласцінкі [[The Rolling Stones]] "[[Their Satanic Majesties Request]]". Калі ўжо яны маглі дазволіць сабе запісаць такое дзярмо, то мы чым горшыя»''<ref name="SergeyKnyazev"/>.|Подпіс = Музыкант [[Кіт Рычардс]]}} Меркаванні фанатаў гурта раздзяліліся. [[Фэнзін]] «{{нп1|The Beatles Book|The Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}» апублікаваў ліст паклонніцы, якая заявіла, што некаторыя творы альбома падаліся ёй занадта незвычайнымі, і выказала спадзяванне, што наступны сінгл «The Beatles» будзе бліжэйшым да «[[Here, There and Everywhere]]», чым да «Strawberry Fields Forever»: «На "Revolver" вы прадэманстравалі, наколькі прыгожымі могуць быць вашы песні, на "Сяржанте" — якімі незвычайнымі яны могуць атрымлівацца»<ref name="SergeyKnyazev"/>. Іншыя ж наогул называлі «Within You Without You» «немеладычным шумам», і смуткавалі, што «нельга ўключаць у альбом песні "Being For The Benefit Of Mr. Kite" і "Good Morning Good Morning" і рабіць выгляд, што гэта добрая музыка»<ref name="SergeyKnyazev"/>. Адна з [[Бітламанія|бітламанак]] наўпрост заявіла: «Пара б "The Beatles" перастаць разумнічаць і даць нам песні, ад якіх можна было б атрымліваць асалоду». Актыўна выказваліся калегі гурта па музычнай сферы. Так, лідар «[[The Kinks]]» [[Рэй Дэвіс]] выразіў упэўненасць, што бітлам зусім усё роўна, якімі будуць продажы пласцінкі, а ў [[Піт Таўнсенд|Піта Таўнсенда]] з «[[The Who]]» склалася меркаванне, што «"The Beatles", здаецца, спрабуюць зразумець, наколькі далёка могуць зайсці і не пагубляць паклоннікаў»<ref name="SergeyKnyazev"/>. [[Грэм Нэш]] прызнаваў, што пасля першага праслухоўвання новае тварэнне «The Beatles» крыху расчароўвае, але пасля другога, трэцяга і чацвёртага разу «пачынаеш разумець, што яны дакладна ведаюць, куды рухаюцца, і досыць разумныя і ўдумлівыя, каб прыцягнуць паклоннікаў на свой бок»<ref name="SergeyKnyazev"/>. == Сацыякультурны ўплыў == {{пачатак цытаты}}Ён аказаў уплыў у многіх сферах, не толькі ў музычнай.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні<ref name="Goldminemag"/>.}} === Сучасная моладзь і контркультура === [[Файл:Bob-Dylan-arrived-at-Arlanda-surrounded-by-twenty-bodyguards-and-assistants-391770740297 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«О, я зразумеў. Ты [Мак-Картні] больш не хочаш быць мілым» — [[Боб Дылан]] пра «Sgt. Pepper»<ref name="Goldminemag"/>]] Пасля рэлізу «Sgt. Pepper» андэграўндная і мэйнстрымная прэса пачалі ўспрымаць «The Beatles» як лідараў моладзевай культуры, а таксама «рэвалюцыянераў [[Лад жыцця|ладу жыцця]]»{{sfn|Frontani|2007|p=157}}. Паводле Мура, «здаецца, [альбом] так гаварыў пра сваё пакаленне (так, як гэтага не рабіў ніхто іншы)»{{sfn|Moore|1997|p=68}}. У ліпеньскім нумары «The New York Times» (за 1967 год) згадваўся амерыканскі педагог, які выказаўся пра тэму вывучэння музыкі і яе актуальнасці для сучаснай моладзі наступным чынам: «Калі вы хочаце ведаць, што думае і адчувае моладзь… вы не знойдзеце нікога, хто гаварыў бы на іх мове — ад іх імя або з імі — больш зразумела, чым "The Beatles"»{{sfn|Frontani|2007|p=158}}. Альбом стаў вялікай падзеяй у [[Контркультура 1960-х гадоў|контркультурным]] асяроддзі<ref>{{cite news |url=http://www.post-gazette.com/editorials/2007/06/01/Sgt-Pepper-at-40-The-Beatles-masterpiece-changed-popular-music/stories/200706010369 |title=Sgt. Pepper at 40: The Beatles' masterpiece changed popular music |work=Pittsburgh Post-Gazette |date=2007-06-01|access-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106042852/http://www.post-gazette.com/editorials/2007/06/01/Sgt-Pepper-at-40-The-Beatles-masterpiece-changed-popular-music/stories/200706010369 |archive-date=2014-01-06 |url-status=live }}</ref>. [[Біт-пакаленне|Бітнік]] [[Ален Гінзберг]] пісаў: «Пасля апакаліпсісу Гітлера і навіслай пагрозы [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] нарэшце з'явіўся пробліск радасці, [людзі] зноў адкрылі для сябе пачуццё шчасця і таго, што значыць быць жывым»{{sfn|Case|2010|p=48}}. Амерыканскі псіхолаг і значны дзеяч контркультурнага руху [[Тымаці Ліры]] назваў «The Beatles» «праваднікамі новага сусветнага парадку»{{sfn|Greene|2016|p=25}}, падкрэсліўшы, што іх пласцінка «агучыла [наспелы] тэзіс — са старымі метадамі скончана», і адзначыўшы неабходнасць культурных змен, заснаваных на мірнай павестцы дня{{заўвага|У сваёй аўтабіяграфіі {{нп1|Першасвятар (кніга)|«Першасвятар»|en|High Priest (book)}} (1968) Ліры адаптаваў тэксты песень «Сяржанта Пепера», каб распавесці пра свой псіхадэлічны досвед і падарожжы да вышэйшай свядомасці{{sfn|Reising & LeBlanc|2009|pp=91, 100}}.|кам.}}{{sfn|Whiteley|2008|p=22}}. Паводле пісьменніка Майкла Франтані, «The Beatles» «легітымізавалі контркультурны лад жыцця», гэтак сама, як яны зрабілі гэта з поп-музыкай, і сталі светапоглядным арыенцірам для [[Ян Венер|Яна Венера]], які заснаваў часопіс «Rolling Stone» у канцы 1967 года{{sfn|Frontani|2007|pp=125, 178–80}}. Пасля таго, як Ленан надзеў {{нп1|Афганская дублёнка|афганскую дублёнку|en|Afghan coat}} на вечарынку ў гонар прэзентацыі альбома, «афганкі» сталі папулярным адзеннем сярод [[хіпі]]. Жыхары заходніх краін пачалі прывозіць іх з падарожжаў па [[Сцежка хіпі|сцежцы хіпі]]<ref>{{cite web|first=Tim|last=Bonyhady|url=https://theconversation.com/friday-essay-how-afghan-coats-left-kabul-for-the-fashion-world-and-became-a-hippie-must-have-165007|title=Friday Essay: How 'Afghan' coats left Kabul for the fashion world and became a hippie must-have|website={{нп1|The Conversation (веб-сайт)|The Conversation|en|The Conversation (website)}}|date=2021-07-30|access-date=2021-10-21|archive-date=2024-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201111611/https://theconversation.com/friday-essay-how-afghan-coats-left-kabul-for-the-fashion-world-and-became-a-hippie-must-have-165007|url-status=live}}</ref>. === Культурная легітымацыя папулярнай музыкі === {{нп1|Кевін Дэтмар|Кевін Дэтмар|en|Kevin Dettmar}} адзначаў у артыкуле для «Оксфардскай энцыклапедыі брытанскай літаратуры», што «Sgt. Pepper» дабіўся «спалучэння мэйнстрымавага поспеху і прызнання крытыкаў, якое не мае сабе роўных у мастацтве XX стагоддзя… ніколі раней эстэтычны і тэхнічны шэдэўр не карыстаўся такой папулярнасцю»{{sfn|Dettmar|2006|p=139}}. Дзякуючы ўзроўню ўвагі, атрыманай альбомам з боку рок-прэсы і элітарнейшых выданняў, альбом дабіўся поўнай культурнай легітымацыі поп-музыкі і прызнання гэтага накірунку як сапраўднага віду мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}{{sfn|Gendron|2002|pp=162–63}}. Паводле Райлі, жанр мусіў атрымаць гэты статус «прынамсі, яшчэ [у 1964 годзе], пасля рэлізу "[[A Hard Day's Night]]"»{{sfn|Riley|2002|p=229}}. Альбом набыў настолькі высокі ўзровень «[[Папулізм|папулісцкага]] захаплення» дзякуючы своечасовай даце выхаду і яго ўспрыняццю грамадскасцю, «якое часта ўласціва вядомым творам, незалежна ад велічыні іх значнасці — гэта "[[Мона Ліза]]" "The Beatles", — падкрэсліваў публіцыст{{sfn|Riley|2002|pp=229–30}}. На [[10-я цырымонія «Грэмі»|10-й цырымоніі прэміі «Грэмі»]], «Sgt. Pepper» атрымаў узнагароды ў чатырох катэгорыях{{sfn|Miles|2001|p=294}}: «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы альбом года|Альбом года]]», «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы вакальны поп-альбом|Найлепшы сучасны альбом]]», {{нп1|Прэмія «Грэмі» за найлепшы інжынірынг, някласікай запісу|«Найлепшы інжынірынг, някласікай запісу»|en|Grammy Award for Best Engineered Album, Non-Classical}} і {{нп1|Прэмія «Грэмі» за найлепшую вокладку|«Найлепшая вокладка»|en|Grammy Award for Best Recording Package}}<ref name=grammys>{{cite web|url=https://www.grammy.com/awards/10th-annual-grammy-awards |title=10th Annual GRAMMY Awards |publisher=[[Grammy Awards|National Academy of Recording Arts and Sciences]] |access-date=2014-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415105739/http://www.grammy.com/awards/10th-annual-grammy-awards |archive-date=2014-04-15 |url-status=live}}</ref>. Яго перамога ў катэгорыі «Альбом года» стала першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі{{sfn|Glausser|2011|p=143}}<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/02/24/grammys-one-track-mind/04cd977e-b44a-461c-817b-ef8b66b472a0/|first=Richard|last=Harrington|title=Grammy's One-Track Mind|newspaper=[[The Washington Post]]|date=1993-02-24|access-date=2019-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419233357/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/02/24/grammys-one-track-mind/04cd977e-b44a-461c-817b-ef8b66b472a0/|archive-date=2019-04-19|url-status=live}}</ref>. Бітлы на цырымоніі не прысутнічалі, бо [[The Beatles у Індыі|былі ў Індыі]]. == Спіс кампазіцый == Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.</ref>. {{Track listing | headline = Першы бок | all_writing = | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] | extra1 = Пол Мак-Картні | length1 = 2:00 | title2 = [[With a Little Help from My Friends]] | extra2 = Рынга Стар | length2 = 2:42 | title3 = [[Lucy in the Sky with Diamonds]] | extra3 = Джон Ленан | length3 = 3:28 | title4 = [[Getting Better]] | extra4 = Пол Мак-Картні | length4 = 2:48 | title5 = [[Fixing a Hole]] | extra5 = Пол Мак-Картні | length5 = 2:36 | title6 = [[She’s Leaving Home]] | extra6 = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана | length6 = 3:25 | title7 = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]] | extra7 = Джон Ленан | length7 = 2:37 | total_length = 19:36 }} {{Track listing | headline = Другі бок | extra_column = Вядучы вакал | title1 = [[Within You Without You]] | extra1 = Джордж Харысан | length1 = 5:05 | title2 = [[When I’m Sixty-Four]] | extra2 = Пол Мак-Картні | length2 = 2:37 | title3 = [[Lovely Rita]] | extra3 = Пол Мак-Картні | length3 = 2:42 | title4 = [[Good Morning Good Morning]] | extra4 = Джон Ленан | length4 = 2:42 | title5 = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]] | extra5 = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар | length5 = 1:18 | title6 = [[A Day in the Life]] | extra6 = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні | length6 = 5:38 | total_length = 20:02 <!-- Unless you can cite a source for the "inner groove" being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --> }} == У запісе ўдзельнічалі == Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда<ref>{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.</ref>, калі не ўказана іншае: ; «The Beatles» * [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]]) * [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія) * [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You» * [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна ; Дадатковы персанал {{кал}} * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]<ref>{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}</ref> у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра<ref>{{sfn|Everett|1999|p=123}}</ref>. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''<ref>{{sfn|Womack|2014|p=256}}</ref>.|кам.}} * [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна * [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]] * {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning» * {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home» * Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band») * [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life») * Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life») * Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life») * [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home») * Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You») * Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You») * Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You») * Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You») * Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You») * Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You») * Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You») * Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You») * Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You») * Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You») * Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You») * Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You») * Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You») * Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life») * Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four») * Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning») * Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning») * Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning») * Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning») {{канец кал}} == Чарты і сертыфікацыя== === Штотыднёвыя чарты === {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Арыгінальнае выданне |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''<ref name="auchart">{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''<ref name="dechart">{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref name="billboard">{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''<ref>{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&date=196724&cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}</ref> |align="center"|1 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka > Juni 1967 > 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''</ref> |1 |} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 1987 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="ukchart">{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles > Artists > Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''<ref name="nlchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart1">{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}</ref> |3 |} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2009 года |- !Год !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090927&cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}</ref> |16 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref name="dkchart">{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|url-status=live}}</ref> |20 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''<ref>{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090913&cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}</ref> |22 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''<ref>{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=20090917&cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&date=20090914&cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}</ref> |12 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}</ref> |31 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=38&jahr=2009&sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}</ref> |4 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&date=200938&cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''<ref>{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}</ref> |8 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref name="Jachart2">{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ"リマスター"全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' "Remastered" Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}</ref> |20 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ Перавыданне 2017 года |- !Чарт !Вышэйшая<br>пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''<ref>{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''<ref>{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ "Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}</ref> |5 |- |align="left"|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''<ref>{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&chart=Albums |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''<ref>{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''<ref>{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |align="left"|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''<ref>{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}</ref> |18 |- |align="left"|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''<ref>{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}</ref> |9 |- |align="left"|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''<ref>{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}</ref> | 4 |- |align="left"|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''<ref>{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&woche=22&jahr=2017&sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}</ref> |3 |- |align="left"|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''<ref>{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart". OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&lang=en |url-status=live }}</ref> |28 |- |align="left"|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}</ref> |23 |- |align="left"|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''<ref>{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}</ref> |6 |- |align="left"|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''<ref>{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ "Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''<ref>{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''<ref>{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&cat=a |url-status=live }}</ref> |2 |- |align="left"|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''<ref>{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ "Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}</ref> |5 |} {{col-end}} {{col-begin}} {{col-2}} === Выніковыя гадавыя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1967) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |1 |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''<ref name="Mawer/1967">{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}</ref> |1 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}</ref> |10 |- !Чарт (1968) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''<ref name="auchart" /> |3 |- |align="left"|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''<ref>{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}</ref> |6 |- |} {{col-2}} === Выніковыя дэкадныя чарты === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Чарт (1960-я) !Пазіцыя |- |align="left"|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]'' |1 |} {{col-end}} === Сертыфікацыя === {|class="wikitable" |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]'' | [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы | 120,000^ |- |{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''<br><small>(перавыданне 1987 года)</small> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 180,000^ |- |{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы | 280,000^ |- |{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''<ref>{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 290,000<ref>{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&Pesq=beatles%20abbey%20road&pagfis=201532|url-status=live}}</ref> |- |{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы | 5,400,000‡ |- |{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&strInterpret=The+Beatles&strTtArt=alle&strAwards=checked|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 500,000^ |- |{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''<ref>{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы | 60,000‡ |- |{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''<ref>{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Beatles&ti=Lonely+Hearts+Club+Band&format=Album&type=#search_section|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы | 11,000,000^ |- |{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''<ref>{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}</ref><br><small>(перавыданне 2009 года)</small> | [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы | 50,000‡ |- |{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''<ref>{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы | 800,000^ |- |{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''<ref>{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=79&Itemid=62|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы | 90,000^ |- |{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''<ref>{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&interprete=The+Beatles&titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}</ref> | [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты | 100,000* |- |{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''<ref>{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}</ref> | align="center"|— | 208,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"|'''Сумарныя продажы''' |- ! Краіна ! Статус ! Продажы |- |{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя'' | align="center"|— | 32,000,000 |- | align="center" class="shadow" colspan="5" style="font-size: 8pt"| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі<br>† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі |} == Гісторыя рэлізу == {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]] | [[LP]] ([[мона]]) | PMC 7027 |- | LP ([[стэрэафонія|стэрэа]]) | PCS 7027 |- |rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | LP (мона) | MAS 2653 |- | LP (стэрэа) | SMAS 2653 |- | Сусветнае перавыданне |1 чэрвеня [[1987]] | [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа) | CDP 7 46442 2 |- | [[Японія]] | [[11 сакавіка]] [[1998]] | [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]] | CD | TOCP 51118 |- | Японія | [[21 студзеня]] [[2004]] | Toshiba-EMI | LP (рэмастэрынг) | TOJP 60138 |- |rowspan=2 |Сусветнае перавыданне |rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]] |rowspan=2 |Apple |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- |CD (мона) | |- |rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне |rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]] |rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI |CD (стэрэа,<br>рэмастэрынг) | |- | LP (рэмастэрынг) | PCS 7027 |- | DVD / Blu-ray ([[5.1]]) | |} == Узнагароды == * [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом * 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома == Заўвагі == {{заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}} * [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі] * Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007233517/http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&menuItem=the%20music&order=chrono |date=7 кастрычніка 2007 }} на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}} {{навігацыя}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] mh8w6214zba84xaqk7qu7j5r5xdv4hi 0 698793 5177779 5038401 2026-08-09T11:09:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177779 wikitext text/x-wiki {{Картка:Бітва |Выява=BNR Grodno.jpeg |Подпіс=Беларускія жаўнеры перад будынкам камендатуры ў Гародні (цяпер Гродна), 1919 год |Канфлікт=Канфлікт паміж Саветам Усебеларускага с'езда і Аблвыканзахам |Частка=[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] [[снежань]] [[1917]] - [[1918]] (з улікам антысавецкага супраціву, да другой паловы 1920-х гг). |Месца=Заяўленая тэрыторыя БНР |Бок1=[[Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Польская Рэспубліка]]|Бок2=[[РСФСР]] [[Заходняя вобласць]]|Камандуючы1= * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч]] * [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў]] * [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч]] * [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі]] * [[Уладзіслаў Рачкевіч]] |Камандуючы2= *[[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў]] *[[Мікалай Васільевіч Крыленка]] |Сілы1=[[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Польскі корпус]]|Сілы2=[[Заходні фронт]]}} '''Кастрычніцкая рэвалюцыя і стварэнне беларускай дзяржаўнасці'''<ref name="ор">[https://resheba.com/gdz/istorija/10-klass/novik/obobshhenie-1 Октябрьская революция. Создание белорусской государственности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160924123904/http://resheba.com/gdz/istorija/10-klass/novik/obobshhenie-1 |date=24 верасня 2016 }}</ref> або '''беларуска-бальшавіцкі канфлікт'''<ref>Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} Стр 60</ref>, або '''канфлікт паміж Радай Усебеларускага з’езда і Аблвыканкамам''', або '''бальшавіцкі''' '''пераварот у Беларусі'''<ref>{{Cite web|url=http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/8526|title=Беластоцкі бенефіс {{!}} Arche.by|accessdate=2018-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410073621/http://krytyka.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/8526|archivedate=2018-04-10|url-status=dead}}</ref> — палітычнае і ўзброенае супрацьстаянне беларускіх вайскоўцаў, якія падтрымлівалі [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду]] і падпарадкоўваліся [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай радзе]], і атрадамі [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]] бальшавікоў [[Заходняя вобласць|Заходняй вобласці]] ў канцы 1917 — пачатку 1918 года (з улікам антысавецкага супраціву, да 2-й паловы 1920-х). == Назва == У сучаснай беларускай гістарыяграфіі няма адзінага стаўлення і назвы Кастрычніцкага перавароту і абвяшчэння БНР. Распаўсюджаным з’яўляецца назвы варыянт «Кастрычніцкая рэвалюцыя і стварэнне беларускай дзяржаўнасці».<ref name="ор"/><ref>{{Cite web|title=Октябрьский старт. Как Октябрьская революция повлияла на формирование белорусской государственности|url=https://www.sb.by/articles/oktyabrskiy-start.html|date=2017-11-03|accessdate=2019-04-06}}</ref> Сучасны польска-беларускі гісторык [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонок]] для дадзенага перыяду гісторыі выкарыстоўвае некалькі назваў Беларуска-бальшавіцкі канфлікт і Бальшавіцкі пераварот у Беларусі. == Гісторыя == У пачатку снежня 1917 года узніклі супярэчнасці між беларускім нацыянальным рухам і мясцовым бальшавіцкім кіраўніцтвам, якое захапіла ўладу ў рэгіёне. 2 снежня 1917 пленум [[Аблвыканкамзах|выканкама Заходняй вобласці]] і Заходняга фронту разгледзелі пытанне «нацыяналізацыі» арміі, гэта значыць фарміраванні нацыянальных вайсковых адзінак. Адзіны беларус сярод камісараў, марак Б. Муха патрабаваў ад Выканкама альбо дазволіць стварэнне беларускіх палкоў, альбо не дазваляць стварэнне нацыянальных палкоў нікому. Пленум прыняў вырашэнне распусціць польскія вайсковыя адзінкі і не ствараць беларускія палкі.<ref>Velikaja Oktjabrґskaja socialističeskaja revoljucija v Belorussii. Dokumenty i materiały (dalej: VOSRB), T. 2, Mińsk 1957, s. 355—356.</ref> 5 снежня адбылося пасяджэнне [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]], на якім выступіў з дакладам латыш Кароль Ландер, аб так званай «враждебной деятельности белоруссих националистов», на гэтым пасяджэнни было вырашана распусціць [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную беларускую вайсковую раду]], а яе дзеячоў арыштаваць и судзіць.<ref>N. Staškevič, Prigovor revoljucii. Krušenie antisovetskogo dviženija v Belorussii 1917—1925 (dalej: Prigovor…), Mińsk 1985, s. 155.</ref> У гэты ж час, 4 −5 снежня, праходзіла другое пленарнае пасяджэнне [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|ЦБВР]], замест Д. Мамонькі намеснікам быў абраны [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Томаш Грыб]].<ref>K. Jezavitau, Biełaruskaja…, cz. 1, s. 39.</ref> 5 снежня ў Менску сабраліся 1872 дэлегата ад [[Мінская губерня|Менскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Смаленская губерня|Смаленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губерняў. На гэтым жа з’ездзе былі прадслаўлены дзве найбуйнейшыя канкурыруючыя нацыянальныя арганізацыі [[Вялікая беларуская рада]] і [[Беларускі абласны камітэт]], які прадстаўляў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|усходнія губерні Беларусі]]. Актывісты [[Беларускі абласны камітэт|БАК]] намагаліся ўзяць на сябе ўпраўленне беларускім нацыянальным рухам з рук [[Вялікая беларуская рада|ВБР]], у сваёй большасці яны былі сябрамі партыі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]. Першапачаткова БАК планаваў склікаць свой Усебеларускі з’езд на 15 снежня ў [[Рагачоў|Рагачове]] у Магілёўскай губерніі, на што атрымалі дазвол ад Уладзіміра Леніна і Іосіфа Сталина.<ref>Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} Стр 61</ref> Бачучы, што ВБР атрымаоася правесці з’езд у Менску, БАК пагаднілася аб’яднаць два з’езды. Пры гэтым не адмовіліся ад свайго з’езда ў Рагачове 15 снежня, упраўленне якім яны разлічывалі узяць на сябе. Удзельнічаць у з’ездзе ў Рагачове пагаднілася ВБР бо БАК карыстаўся падтрымкай Масквы і беларускага сялянства, чаго не дабілася ВБР. Правядзенне з’езда ў Рагачове сведчыла аб расколе нацыянальнага руху. Нягледзячы на пагадненне між БВР і БАК аб супольнай арганізацыіі з’езду, частка прарасійскі настроеных дэлегатаў выступіла супраць з’езда ў Менску, тады ЦБВР прыгразіла ім арыштам. На з’ездзе было абвешчана права беларусаў на стварэнне нацыянальнай дзяржавы, аднак яго ўдзельнікі выразна падзяліліся па палітычнымі поглядам. Адны, [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]], выступалі за незалежнасць Беларусі, іншыя, БАК бачылі Беларусь толькі ў складзе Расіі. Дзякуючы пагрозам ЦБВР з’езд быў праведзены 14 снежня.<ref>V. Zacharka, Hałounyja mamenty biełaruskaha ruchu, Praga 1926, mnps, BBMFS, s. 22-24.</ref> [[Файл:Kanstancin_Jezawitau.jpg|міні|У 1917—1918 Езавітаў Кастусь Барысавіч быў намеснікам старшыні Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]] Актыўны ўдзельнік беларускага нацыянальнага руху генерал-лейтэнант Кастусь Аляксееўскі аб гэтым з’ездзе пісаў:<blockquote>''Тое, што беларусы перажылі на З’ездзе, што яны адчувалі, імі не забудзіцца ніколі і ёсць перадавацца ад аднаго да іншага сына беларускай зямлі, пад чыёй бы апекай яна ні была.''</blockquote>Больш паловы дэлегатаў з’езда былі вайскоўцамі, яны гралі важную ролю у з’ездзе. Старшынёй з’езда напачатку быў абраны галава Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]]. Праз некалькі дзён, у сувязі з унутранай барацьбой, Рак-Міхайлоўскі быў заменены іншым сябрам ЦБВР [[Іван Мікітавіч Серада|Янкам Серадой]].<ref>Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} Стр 62</ref> У гэтае ж час, калі праходзіў з’езд, прайшлі шматлікія з’езды беларускіх вайскоўцаў. Напрыклад, у канцы лістапада адбыўся з’езд 3-га корпуса Заходняга фронту, а 1-4 снежня праходзіў з’езд 2-й арміі ў [[Невель (горад)|Нэвелі]]. 3 снежня ў [[Адэса|Адэсе]] адбыўся з’езд беларусаў [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]]. 15-20 снежня ў Кіеве адбыўся з’езд салдат Паўднёва-Заходняга фронту.<ref>«Beloruskaja Rada», Nr 3: 1917, s. 4; Nr 6: 1917, s. 3.</ref><ref>«Beloruskaja Rada», Nr 10: 1917, s. 4.</ref><ref>«Beloruskaja Rada», Nr 3: 1918, s. 4. Przygotowania do Zjazdu Białorusinуw Wojskowych Frontu Południowo-Zachodniego opisał znany działacz białoruski Makary Kościewicz: «Gęsty, młody sosnowy las koło RoŜyszcza (na Wołyniu). W ziemiankach i barakach śrуd tego lasu stał sztab 44 rosyjskiego korpusu, w ktуrym mnie dobrze znali jako przewodniczącego korpuśnego komitetu. Wiedzieli takŜe, Ŝe jestem Białorusinem, Ŝe mam kontakt z mińskimi Białorusinami, otrzymuję swoją ojczystą literaturę itd. Ukraińcуw w korpusie była cała 72 dywizja. A Białorusinуw trudno było znaleźć. Znaleźli się jednak sami. W pierwszych dniach grudnia (według starego stylu) jakoś wołają mnie na zebranie Białorusinуw, ktуrzy byli w korpusie. Zebranie odbywało się niedaleko od sztabu korpusu w 46 pułku inŜynieryjnym. Około pуłtora setki ludzi (a moŜe i więcej) pod prezesurą sztabskapitana (nazwiskanie pamiętam, tylko raz w Ŝyciu wуwczas go widziałem); radzą się, kogo posłać do Mińska na Zjazd Wszechbiałoruski, a takŜe i do Kijowa na Zjazd Białorusinуw wojskowych b. rosyjskiego frontu południowo zachodniego (oba zjazdy zbierały się w tym samym czasie). Powinienem zaznaczyć, Ŝe korpuśny komitet, na czele ktуrego wуwczas stałem, wybrany był około dwуch miesięcy przed bolszewickim przewrotem. Na 20 z czymś członkуw ten komitet miał tylko 2 bolszewikуw, organem nowej (bolszewickiej) władzy nie był… Moi krajanie, zebrani (nie wiem, z czyjej inicjatywy) w 46 pułku inŜynieryjnym, takŜe nie byli bolszewikami. Wśrуd zebranych byli przewaŜnie Ŝołnierze, paru oficerуw, kilku urzędnikуw wojskowych i pisarzy. Zrzucam czapkę, witam krajanуw, po białorusku. Jakiś urzędnik zająknął się o tym, Ŝe Białoruś, to sprawa zrozumiała, ale Ŝeby swуj język w jej instytucjach wprowadzać, to moŜe coś trochę za wiele. Za językiem ojczystym wystąpił jeden młodziutki pisarz i wygłosił cały wykład o sławnej przeszłości naszego języka i starodawnej Litwie… Mnie zaproponowano do wyboru: jechać do Mińska lub do Kijowa, a jeśli dam radę, to być na obu zjazdach. Wybrałem Mińsk, do Kijowa pojechali inni delegaci», Makar Kraucou (M. Kościewicz), 20 hadou nazad (Uspamin pra Usiebiełaruski Źjezd 1917 h. (Z časapisu «Šlach Moładzi», Vilnia, 1938 h.), «Zapisy», Ks. 3, Monachium 1964, s. 133—134.</ref> У той жа ж час прайшлі з’езды вайсковых акруг. У Смаленску прайшоў з’езд жаўнераў-беларусаў.<ref name="ReferenceA">«Beloruskaja Rada», Nr 7: 1917, s. 2.</ref> Былі таксама шматлікія сабранні ў вайсковых частках. Усё з’езды беларускіх жаўнераў накіроўвалі на Першы Ўсебеларускі з’езд і ў Цэнтральную Беларускую Вайсковую Раду дэкларацыі з падтрымкай аўтаноміі Беларусі як федэратыўнай часткі Расійскай федэратыўнай рэспублікі, таксама жаўнеры накіроўвалі патрабаванні аб стварэнні беларускага войска.<ref>Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} Стр 63</ref> Арганізацыі беларускіх вайскоўцаў у Магілёўскай губерніі патрабавалі ад бальшавікоў распусціць польскія вайсковыя адзінкі. Выканаўчы камітэт Магілёўскай Рады працоўных і салдацкіх дэпутатаў звярнуўся да Вярхоўнага галоўнакамандаючага з прапановай пачаць фармавання Беларускага войска з дэмабілізаваных беларусаў выкарыстоўваючы ЦБВР і Стаўку Вярхоўнага галоўнакамандаючага. Таксама, 4-й з’езд сялянскіх дэпутатаў Магілёўскай губерні патрабаваў ад бальшавікоў вывесці польскія вайсковыя адзінкі з Беларусі, пагражаючы ўвядзеннем беларускіх часткак вайсковых ў губернію.<ref>V. Savicki, Biełaruskaje…, s. 63.</ref> Сутыкнуўшыся з нежаданнем фармаваць і негатыўным стаўленнем кіраўніцтва Заходняга фронту да сфармаваных беларускіх адзінак вайсковых, фарміраванне беларускіх часцей працягнулася без удзелу структур Заходняга фронту. У раёне Пскова [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Езавітаў Канстанцін Барысавіч]] пачаў фармаваць беларускі полк уланаў.<ref>V. Savicki, Biełaruskaje…, s. 61.</ref> Пасля стварэння полк перавялі ў Беларусь у горад Краснае пад Воршай пад назвай Беларускага коннага палка.<ref>«Volnaja Biełaruś», Nr 2: 1918, s. 15-16</ref> Гэтым буйным фарміраваннем камандаваў капітан Р. Якубеня.<ref>Krуtki zarys zagadnienia białoruskiego (dalej: Krуtki zarys…), mnps, Warszawa 1928, s. 55.</ref> У Смаленску раённы з’езд салдат беларусаў як пісалась у заяве:<blockquote>Пастанавіў стварыць 1-га Смаленскага беларускага палка, шляхам папаўнення яго беларусами 377-й віцебскай дружыны.<ref name="ReferenceA"/> У Адэсе з беларусаў Адэскай ваеннай акругі пачалося фарміраванне Беларуаскага батальёна.<ref>«Beloruskaja Rada», Nr 8: 1917, s. 4.</ref></blockquote>Шматлікія беларускія вайсковыя адзінкі, якія стваралісь на розных франтах, спрабавалі звязацца з генералам [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кандратовічам]], які займаўся фармаваннем беларускай арміі, але спробы былі безвыніковыя. Падтрымку, парады і інструкцыі жаўнеры атрымлівалі толькі ад малодшых афіцэраў ЦБВР і кіраўніцтва яго палітычнага аддзела. Цярпенне малодшага афіцэрскага саставу лопнула калі Кондратович разарваў пісьмо якое яму прынеслі на подпіс, у канцы канцоў, сябры прэзідыума ЦБВР заявілі, што пакінуць ваеннае ведамства калі на яго чале будзе Кандратовіч. Выканкам ЦБВР зняў з пасады кіраўніка генерала Кандратовіча, замест яго быў абраны на пасаду палкоўнік [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Езавітаў]].<ref>Krуtki zarys zagadnienia białoruskiego (dalej: Krуtki zarys…), mnps, Warszawa 1928, s. 55.</ref> У гэты час, бальшавік Крыленка Мікалай, якога назначылі галоўнакамандуючым, даў загад аб забароне стварэння нацыянальных частак і забарону на скліканне нацыянальных з’ездаў у зоне фронту. Гэты загад быў у першую чаргу на ўкраінцаў і палякаў, аднак камандзір Заходняга фронту [[Мяснікоў]] скарыстаўся ім таксама супраць беларусаў і 8 снежня даў загад аб ліквідацыі I Беларуского палка, які знаходзіў у Мінску, і залік байцоў палка ў састаў 289-га запаснога палка. ЦБВР пагадзілася выканаць загад і ўліць байцоў у склад 289 палка, разлічаючы атрымаць забяспячэнне і ўзбройванне. Пасля гэтага, ЦБВР накіроўвалі добраахвотнікаў, якіх 289 полк браў пад сваё камандаванне.<ref>«Beloruskaja Rada», Nr 10: 1917, s. 3.</ref><ref>«Beloruskaja Rada», Nr 8: 1917, s. 3.</ref><ref>K. Jezavitau, Biełaruskaja…, cz. 1, s. 43; «Beloruskaja Rada», Nr 8: 1917, s. 3.</ref><ref>Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} Стр 64</ref> Загад Крыленка выклікаў рэзкі пратэст з боку Беларускай ваеннай рады [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-й арміі]] [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночнага фронту]] (старшыня Макарэвич), 9 снежня ён адправіў тэлеграму Крыленка з патрабаваннем аднавіць стварэнне беларускіх вайсковых частак. У 12-й арміі была пачата праца над беларусізацыяй некалькіх часцей. БВР загадала сваім камісарам працягнуць беларусізацыю, не пазіраючы на дзеянні рускіх. Пасля гэтага, некаторыя камісары былі арыштаваны на кароткі тэрмін.<ref>«Beloruskaja Rada», Nr 10: 1917, s. 3-4</ref> 11 снежня адбылося пасяджэнне ваеннага аддзела Першага Усебеларускага з’езда. П. Аляксюк, скарыстаўшыся тым, што большасць сяброў ЦБВР удзельнічалі ў пасяджэнні, унёс прапанаванне ператварыць пасяджэнне ў сесію ЦБВР. На пасяджэнні былі патрабаванні, аб стварэнні беларускіх воінскіх часцей і пераводу іх у Беларусь. ЦБВР таксама атрабавала адмены загаду Крыленка аб забароне стварэнні беларускіх часцей і пацвердзіла права беларусаў на фарміраванне нацыянальнай арміі, таксама ЦБВР загадала сфармаваць у Мінску 1-й Беларускі полк, і ураўняла ўсё беларускія ваенныя камітэты (Выканаўчы камітэт ЦБВР, камітэт фронту, камітэт армій, і др) з расійскімі ваеннымі камітэтамі.<ref>NARB, f. 62, op. 1, d. 3, Protokуł posiedzenia sekcji wojskowej Zjazdu Wszechbiałoruskiego z 11 XII 1917, l. 8.</ref><ref>NARB, f. 62, op. 1, d. 3, Rezolucja w kwestii formowania wojsk narodowych, l.10-11. Rezolucję wydano w imieniu drugiej sesji BCRW, chociaŜ druga sesja odbyła się w dniach 4-5 grudnia. Być moŜe uznano posiedzenie w dniu 11 grudnia za przedłuŜenie obrad drugiej sesji BCRW.</ref> Між тым, бальшавіцкае кіраўніцтва Заходняй вобласці і фронту вырашылі разабрацца з усімі беларускімі арганізацыямі адным махам. У Мінск былі стянуты чырвонаармейскія часці ахова і патрулі былі ўтроены.<ref>K. Jezavitau, Biełaruskaja…, cz. 1, s. 43.</ref> У ноч з 17 на 18 снежня [[Першы Усебеларускі з’езд|бальшавікі разагналі Першы Ўсебеларускі з’езд]], арыштавалі сяброў прэзідыюму і некалькіх дэпутатаў. У гэтую ж ноч бальшавікі выгналі ўсе беларускія арганізацыі з Дому губернатара. У адказ на гэта, выканкам ЦБВР заняў будынак нам міліцыі, куды пераехалі беларускія арганізацыі. А беларускі выканаўчы камітэт Заходняга фронту размясціўся ў будынку па вуліцы Каламенскай.<ref>«Belaruskaja Rada», Nr 1: 1918, s. 4; Nr 3: 1918, s. 4</ref><blockquote>"Разгон з’езда разглядаўся дэлегатамі як «акт насмяяння над беларускім народам, здзейсненым наплыўным элементам гвалтаўнікоў-чужынцаў. Пасля гэтага кожны шчыры беларус яшчэ з большай энергіяй, з вялікім агнём пачаў працаваць на карысць страдаючай маці Беларусі»</blockquote>- пісаў у 31 снежня 1917 г. у газеце «Вольная Беларусь» дэлегат з’езда І. Нялепка. Не пазіраючы на тое, што большасць дэлегатаў з’езда былі ваеннымі, яны праявілій рашучасці ў барацьбе з бальшавічкамі.<ref>1 Вольная Беларусь. 1917. № 36. 31 дек. С. 3.</ref> Удзельнікі з’езда абмежавалісь маршам, пад час якога яны спявалі жалобныя песні. Разгон I Усебеларускага з’езда, рашэнні якога сталі палітычным арыенцірам у далейшым развіцці беларускага нацыянальнага руху. Адным рашэнняў было стварэнне 18 снежня 1917 г. на пасяджэнні актывістаў і часткі прэзідыума з’езда Выканкама нарады з’езда пад кіраўніцтвам лідарам народніцкага крыла БСГ Т. Губая. Ранкам, 18 снежня на пасяджэнні ў памяшканні чыгуначнага дэпо [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Раменскай]] чыгункі было прынята рашэнне: 1) лічыць Всебелорусский з’езд разагнаным сілай; 2) пасяджэнне з’езда прызнаць выканаўчым органам з’езда, абавязкам якога з’яўляецца ажыццяўленне усіх вырашэнняў і пастаноў з’езда; 3) дапоўніць пасяжэнне з’езда дэлегатамі з рэгіёнаў і іншых груп, якія накіравалі сваіх прадстаўнікоў ад з’езда на пасяджэнне і даць ім права адозвы.<ref>Турук Ф. Белорусское движение. Стр 110</ref> На пасяджэнні былі К. Ландер і Мяснікоў. Яны патрабавалі пакінуць памяшканне. Супраць іх выступілі чыгуначнікі, якія пераследавалі іх і пагражалі расправай.<ref>A. V. op. cit., s. 151—152.</ref> А. Мяснікоў і К. Ландер зладзілі у Мінску, 20 снежня парад перамогі, але далейшых дзеянняў яны не рабілі, бо гэтае перавышала іх паўнамоцтва. Цэнтральная ўлада была завалена пратэстамі з боку беларускіх арганізацый, а ў [[Мінск]]у, Магілёве, Віцебску, Воршы, Полацку, Ігумені, прайшлі мітынгі пратэсту. Петраградскі урад адказаў беларускімі арганізацыям у Маскве і Петраградзе Выканаўчаму камітэту з’езда, штоПасяджэнне Народных Камісараў прызнае права нацыі на самавызначэнне: '''да аддзялення.''' Тыя, хто адказваў за разгон з’езда атрымалі папярэджванне ад урада. == Падзеі == * [[Першы Усебеларускі з’езд]] * Разгон беларускіх арганізацый у Мінску * Баі за Бабруйск * Арышт Цэнтральнай Беларускай Вайсковай Рады * Паўстанне ў Віцебску * Мінскае паўстанне == Сілы старон == === Беларускія ўзброеныя фарміраванні === {{Асноўны артыкул|Беларускія ўзброеныя фарміраванні ў 1917—1923 гадах}} У канцы 1917 года ЦБВР прыступіла к фарміраванню беларускай арміі. Са слоў К. Езавітава, яна павінна была называцца Беларуская Народная Чырвоная Гвардыя, а А. Чачлоў прапаноўваў назваць армію Беларуская Народная Сацыялістычная Гвардыя, яе аддзелы павінны былі быць у Мінску, Бабруйску, Рагачове, Магілёве, Барысаве. У канцы 1917 гады беларускія часці былі ў Віцебску, Смаленску, Воршы, Лунінцы, Адэссе, а таксама 4-й Беларускі полк на Румынском фронце.<ref>K. Jezavitau, Biełaruskaja…, cz. 2, s. 82. O tworzeniu białoruskiej jednostki w Łunińcu niestety nic więcej nie wiadomo.</ref> * 1-ы Смаленскі беларускі полк — не быў сфармаваны. * 1-ы беларускі полк — у Мінску 350 байцоў ахоўваў 1-й Усебеларускі з’езд. 8 снежня 1917 рашэннем Мяснікова залічаны ў склад 289-га запаснога палка (быў пад уплывам ЦБВР). У канцы 1917 года перадыслакаваны на лінію жалезных дарог Мінск — Віцебск — Смаленск, у пачатку 1918 з-за адсутнасцi забеспячэння самараспусціўся. * Беларускі конны полк — г. Пскоў. У пачатку 1918 камандзір Якубеня перавёў яго ў Воршу. * 1-ы Мінскі беларускі полк — люты 1918 г. Мінск. * 1-ы гусарскі беларускі нацыянальны полк — загадам Тарагіна ад 14 студзеня 1918. * 4-ы Беларускі корпус — 21 студзеня 1918 г., пастановай Д. Щэрбачова на Румынском фронце. * 357-я Віцебская дружына — указам ад 23 студзеня 1918 * 401-я Мінская дружына — указам ад 23 студзеня 1918 === Польскія нацыянальныя фарміраванні === У пачатку 1918 года часці 1-га Польскага корпуса пад камандаваннем Доўбар-Мусніцкага ўдзельнічаў у баях з бальшавікамі на тэрыторыі Беларусі. Штаб корпуса знаходзіў у Мінску. Сярод байцоў корпуса ад 40 % да 60 % былі [[Беларусы|беларусамі]]-каталікамі [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Мінская губерня|Мінскіх]] губерняў.<ref>Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} Стр 53</ref> * [[Польскі корпус|1-й Польскі корпус]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Гісторыя Беларусі пекла сярэдзіны XVIII ст. да пачатку ХХІ ст. / Алег Латышо-нак, Яўген Мірановіч. — 2-е выд. — Смаленск: Інбелкульт, 2013. — 368 з. ISBN 978-5-9904531-6-6 * {{Cite web|title=Октябрьский старт. Как Октябрьская революция повлияла на формирование белорусской государственности|url=https://www.sb.by/articles/oktyabrskiy-start.html|date=2017-11-03|accessdate=2019-04-06}} * Łatyszonek, O. [http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110826011156/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf&pubref=170 |date=26 жніўня 2011 }} / O. Łatyszonek. — Białystok : Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 1995. — 273 з. * Турук Ф. Беларускі рух . Масква. 1921 год (репринтное выданне 1994 года). 145 стр. Язык: Русы. * [http://1863x.com/army-of-bnr/ Гісторыя стварэння арміі БНР. Як 100 гадоў назад нашы салдаты дрались з бальшавічкамі за беларуские горада] * [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/187459/1/37-43.pdf ПЕРШЫ ВСЕБЕЛОРУССКИЙ З’езд (СНЕЖАНЬ 1917 г.): К СТАГОДДЗЮ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200111014758/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/187459/1/37-43.pdf |date=11 студзеня 2020 }} {{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}} [[Катэгорыя:1918 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1917 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]] 9e05kam2s44zwnp7xisvl6m0l621hv8 10 707225 5177676 5177193 2026-08-09T08:13:32Z Андрэй 2403 Б 152769 5177676 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі завулак (Мінск)|Адэскі зав]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Завулак Лазо (Мінск)|Лазо зав]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Міхаіла Мармулёва]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]] * [[Завулак Ушакова (Мінск)|Ушакова зав]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> 65izm8sg98izw76woak7lhetrbzfld6 0 711804 5177639 5160475 2026-08-09T06:21:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177639 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Казімір Францавіч Градзіцкі''' ({{lang-ru|Казимир Францевич Гродзицкий}}; {{ДН|2|2|1891}}, [[Груец]], [[Варшаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|27|7|1959}}, [[Нароўля]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — акушэр, гінеколаг, хірург, папулярызатар медыцынскіх ведаў, глаўурач (1921—1936) нараўлянскай раённай бальніцы, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войн]], партызан-медык, кавалер [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэна Чырвонай Зоркі]], выдатнік аховы здароўя (1949), [[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|заслужаны ўрач БССР]] (1956). Прысвяціў 40 гадоў медыцыне і ахове здароўя [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]] і [[Беларускае Палессе|Палескага краю]]. == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся [[2 лютага]] [[1891]] г. у горадзе [[Груец]] [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]] ([[Расійская імперыя]]) у сям’і Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і Тэклі Андрэеўны Ліневіч (Ляневіч) (1861—1937) Казімір Францавіч Градзіцкі быў унукам Андрэя Ліневіча (Ляневіча) (1814—01.01.1876), адміністратара маёнтка Нароўля [[Горваты|паноў Горватаў]], пахаванага Горватамі ў [[Нароўля|Нароўлі]] на тэрыторыі парку каля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў]]<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |title=Парк — это гордость наровлян |access-date=27 чэрвеня 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002092816/https://narovlya.by/themes/novosti-narovli/park-eto-gordost-narovlyan/ |url-status=dead }}</ref>. Разам з бацькамі Казімір у пяцігадовым узросце з Варшаўскай губерні пераехаў у мястэчка [[Нароўля]] Рэчыцкага павета Мінскай губерні (Расійская імперыя), дзе яго бацька Франц Градзіцкі пачаў працаваць садоўнікам у маёнтку [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903). У шлюбе з Янінай Юльянаўнай меў сыноў: * Данііл Казіміравіч Градзіцкі (1920—пасля 1985<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1515084173 Юбилейная награда Даниила Гродзицкого]</ref>), нараўлянскі настаўнік, які ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. У анкеце Данііл Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207065/ Гродзицкий Даниил Казимирович]</ref>. Скончыў у 1937 г. школу ў Нароўлі, разам з [[Арсеній Ільіч Ярэй|Арсеніем Ільічом Ярэем]]<ref>[https://gimn-nrv.schools.by/pages/istoricheskaja-spravka Государственное учреждение образования «Гимназия г. Наровли»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Юзаф Казіміравіч Градзіцкі (12.08.1926—14.12.1982), які ў час Другой сусветнай вайны ваяваў з 19 верасня па 12 снежня 1943 г. разам з бацькам Казімірам і братам Даніілам у [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|нараўлянскім партызанскім атрадзе імя С. Кірава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. У анкеце Юзаф Казіміравіч Градзіцкі пазначыў сваю нацыянальнасць як [[палякі|паляк]]<ref>[https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович]</ref>. == Адукацыя == Адукацыю атрымаў за кошт заможнага дзядзькі ў Мазырскай прагімназіі, а пасля [[Бабруйская гімназія|Бабруйскай гімназіі]], якую скончыў у 1911 г. У 1911—1916 гг. вучыўся ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце Св. Уладзіміра]] на медыцынскім факультэце. Падчас летніх студэнцкіх канікул ездзіў у Нароўлю і працаваў у Нараўлянскай земскай бальніцы, каб атрымаць практычныя навыкі. Тут жа пад кіраўніцтвам дасведчаных урачоў С. В. Мароза і Л. М. Кухаржэўскай рабіў выскробанне маткі, дробныя ампутацыі, рэзекцыю рэбраў. Пад наглядам фельчара В. Ф. Крэменя тампаніраваў насаглотку пры дапамозе гумовага катэтара, часам самастойна праводзіў амбулаторны прыём хворых. Калі быў студэнтам V курса, прымаў удзел у ліквідацыі эпідэміі азіяцкай халеры, зафіксаванай 15 чэрвеня 1915 г. падчас кірмашу «Івана» ў стражніка Дэйкуна. У вёсках Нараўлянскай воласці таксама былі выяўлены ачагі заражэння: мястэчка Нароўля, вёскі Заракітнае, Завайць, Дворышча і Канатоп. Казімір Градзіцкі быў прызначаны ўрачом у санітарны атрад, які працаваў у спецыяльна адкрытым у Нароўлі заразным бараку, каб ліквідаваць захворванне. Ужо да сярэдзіны верасня 1915 г. эпідэмія была цалкам ліквідавана. Скончыў універсітэт з адзнакай, атрымаў званне ўрача і ў 1916 г. быў прызваны ў расійскае войска, калі ішла [[Першая сусветная вайна]], служыць ваенным урачом. == Медыцынская дзейнасць у Нароўлі == Пасля дэмабілізацыі з расійскага войска, у 1918 г. вярнуўся ў Нароўлю, каб працаваць дома, але рашэннем Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя быў накіраваны ў мястэчка [[Брагін]]. У [[1920]] г. у Нароўлі па рашэнні нараўлянскага валаснога рэвалюцыйнага камітэта пад рэзідэнцыю бальніцы (амбулаторыю і стацыянар на 15 ложкаў) быў адведзены [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|двухпавярховы драўляны жылы будынак]], які ў 1912 г. нараўлянскі дваранін [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў для адміністратара свайго маёнтка Юзафа Андрэевіча Ліневіча, які быў дзядзькам Казіміра Градзіцкага. (Цяпер у тым будынку знаходзіцца [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей]]). У жніўні 1920 г. Казімір Градзіцкі быў прызначаны на пасаду ўчастковага ўрача бальніцы ў Нароўлі, а ў 1921 г. стаў галоўным урачом нараўлянскай бальніцы і паралельна неаднаразова быў загадчыкам Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], сітуацыі грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі і агульных рэсурсных праблем, стан аховы здароўя ў Нароўлі і павеце быў у заняпадзе. Градзіцкі на сваёй пасадзе загадчыка Рэчыцкага павятовага аддзела аховы здароўя зрабіў вялікую працу па арганізацыі лячэбнай сеткі павета (аднаўлення дзейнасці фельчарскіх пунктаў): па яго рашэнні з Рэчыцы перадавалі медыкаменты і інструментар, перавозілі гужавым транспартам неабходную мэблю. У 1925 г. лячэбная сетка Нараўлянскага раёна (створаны ў 1924 г.) пашырылася, быў павялічаны штат сярэдніх медыцынскіх работнікаў: складалася з нараўлянскай раённай бальніцы на 30 ложкаў, радзільнага аддзялення на 8 ложкаў, амбулаторыі і дзіцяча-жаночай кансультацыі. У 1928 г. Казімір Градзіцкі быў незаслужана асуджаны і заключаны пад варту на пяць месяцаў. (17 лістапада 1992 г. Казімір Градзіцкі быў рэабілітаваны). Да 1930 г. у Нараўлянскім раёне ўжо функцыянавалі 2 участковыя бальніцы (на 10 ложкаў стацыянара), 6 фельчарска-акушэрскіх пунктаў, адкрываліся радзільныя дамы ў калгасах (для змяншэння высокай дзіцячай смяротнасці), а ў 1930-я гг. у вёсках Нараўлянскага раёна было арганізавана 25 дзяржаўных ясляў. Нараўлянская раённая бальніца ў 1930-ыя гг. лічылася адной з першых на [[Беларускае Палессе|беларускім Палессі]] па колькасці і дыяпазону хірургічных умяшальніцтваў. Прычым на развіццё хірургічнай дапамогі ў нараўлянскай бальніцы вялікі ўплыў аказалі «бацька Палескай хірургіі» Ф. В. Абрамовіч, а таксама яго вучні-хірургі А. І. Коган і Э. Я. Кёнігсберг. Шмат часу і энергіі Градзіцкаму прышлося аддаць і на ліквідацыю эпідэмій сыпнога тыфа, шкарлятыны, малярыі, халеры, крывавага паноса, якія лютавалі ў Нараўлянскім раёне. Вялікую ўвага надаваў пытанням распаўсюлення навуковых ведаў і паляпшэнню медыка-санітарнай справы ў Нараўлянскім раёне. У 1920—1930 гг. скончыў курсы ўдасканалення ўрачоў у [[Петраград]]зе, у Цэнтральным інстытуце ўдасканалення ўрачоў у Маскве. Акрамя таго, удзельнічаў у акруговых з’ездах участковых урачоў [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] ў 1928—1929 гг. Па прычыне пагаршэння свайго здароўя, у 1936 г. Казімір Градзіцкі перайшоў у нараўлянскай раённай бальніцы з пасады галоўнага ўрача на пасаду загадчыка радзільнага аддзялення і жаночай кансультацыяй, дзе прапрацаваў да 21 жніўня 1941 г. [[Вялікая Айчынная вайна|Пасля пачатку вайны Германіі супраць СССР,]] у жніўні 1941 г. быў прызваны ў Чырвоную армію і прызначаны на пасаду ардынатара медыка-санітарнага батальёна 200-й стралковай дывізіі. У верасні 1941 г. у баі пад вёскай Тарасаўка Палтаўскай вобласці быў кантужаны, трапіў у нямецкі палон і неўзабаве адпраўлены ў лагер для савецкіх ваеннапалонных у пасёлак Аржыца. Разам з двума таварышамі Градзіцкаму ўдалося збегчы і вярнуцца ў акупаваную фашыстамі Нароўлю, дзе ён пачаў працаваць другім урачом у нараўлянскай раённай бальніцы. Праз студэнтку IV курса Мінскага медыцынскага інстытута Г. І. Кручок Казімір Градзіцкі наладзіў сувязь з [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгадай імя С. М. Кірава]], якую забяспечваў медыкаментамі, інструментарыем і каштоўнай інфармацыяй, бо добра ведаў [[нямецкая мова|нямецкую мову]] і меў даверлівыя стасункі з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі ў Нароўлі. Паступова медыцынскі персанал Нараўлянскай раённай бальніцы пачаў таемна пераходзіць у партызанскія атрады. А 18 верасня 1943 г. усе ўрачы (у тым ліку Казімір Градзіцкі са сваімі сынамі Даніілам і Юзафам) і большасць сярэдняга персаналу, якія яшчэ працавалі ў бальніцы, захапіўшы з сабой інструменты, медыкаменты, перавязачны матэрыял, таемна пайшлі ў партызанскі атрад. Казімір Градзіцкі спачатку далучыўся да [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|савецкай партызанскай брыгады імя С. М. Кірава]], а пасля быў залічаны начальнікам санітарнай часткі [[Хадакі (партызанскі атрад)|дыверсійнага партызанскага атрада імя Ф. Э. Дзяржынскага]], у складзе якога з баямі прайшоў тэрыторыю Заходняй Украіны і Польшчы. Разам з байцамі не раз хадзіў на адказныя баявыя заданні. У цяжкіх умовах ваеннага часу, нярэдка прама на партызанскіх вазах з саломай, Казімір Градзіцкі правёў больш за 50 складаных медыцынскіх аперацый, чым заслужыў у атрадзе паважлівую мянушку «партызанскі акадэмік» за свой прафесіяналізм. У 1944 г. вярнуўся ў Нароўлю, дзе канца свайго жыцця працаваў акушэрам-гінеколагам нараўлянскай раённай бальніцы, уклаў шмат часу і энергіі ў справу аднаўлення сістэмы аховы здароўя ў Нараўлянскім раёне ў пасля ваенны час, асабліва ў галіне аховы мацярынства і дзяцінства. З’яўляўся ўзорам самаахвярнасці, мэтанакіраванасці і працавітасці. Напісаў мемуары. == Смерць і пахаванне == Памёр [[27 ліпеня]] [[1959]] г. у Нароўлі пасля працяглай хваробы ў бальніцы, якой прысвяціў 40 гадоў сваёй медычнай дзейнасці. На пахаванне Казіміра Градзіцкага ў Нароўлі прышло шмат людзей (як мясцовых жыхароў, так і прылеглых паселішчаў), што з’явілася вялікім прызнаннем яго заслуг. Побач з магілай Казіміра Градзіцкага на нараўлянскіх могілках знаходзіцца магіла яго сына Юзафа Казіміравіча Градзіцкага (12.08.1926—14.12.1982), і бацькоў — Франца Аляксандравіча Градзіцкага (03.10.1863—1922) і яго жонкі Тэклі Андрэеўны Градзіцкай (1861—1937) з роду Ліневічаў (Ляневічаў)<ref>[https://vk.com/wall-29270384_3826 Волонтёры ГУО «Средняя школа 2 им. Шаврея» навели порядок на памятнике Гродзицкого Казимира Францевича]</ref>. == Узнагароды і званні == За баявыя заслугі, адданую службу людзям, выдатныя дасягненні ў медыцыне атрымаў узнагароды і званні: * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»]] I ступені * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * Значок «Выдатнік аховы здароўя» (31 сакавіка 1949 г.) * Званне «[[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|Заслужаны ўрач БССР]]» (26 мая 1956 г.)<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |title=Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик |access-date= |archive-date=1 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701152309/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |url-status=dead }}</ref> == Характарыстыка ад сяброў == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|thumb|Школа мастацтваў і [[Алея Славы Нараўлянскага раёна]] (2010). Фота 2017 г.|191x191пкс]] Практыкант Казіміра Градзіцкага, доктар медыцынскіх навук, прафесар [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] высока ацаніў чалавечыя якасці і прафесіяналізм свайго нараўлянскага настаўніка: ''«Яго праца ў глыбінцы была прыкладам. Ён не пакідаў радзільнага аддзялення па 2-3 сутак, калі бачыў небяспеку для жыцця маці і дзіцяці. І персанал працаваў з такой жа адказнасцю. Летам Казімір Градзіцкі хадзіў па мястэчку [Нароўлі], у белым ільняным касцюме, з кійком. Акуратная бародка выклікала асаблівы давер да яго аблічча»''. == Ушанаванне памяці == * Імя і фатаграфія Казіміра Францавіча Градзіцкага ў [[Нароўля|Нароўлі]] былі размешчаны на пастаменце з таблічкай у [[Алея Славы Нараўлянскага раёна|Алеі Славы Нараўлянскага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://narovlya.gov.by/ru/alleya|title=Аллея Славы|website=Наровлянский районный исполнительный комитет|access-date=22 чэрвеня 2026|archive-date=5 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205064848/https://narovlya.gov.by/ru/alleya|url-status=dead}}</ref>. * На [[Будынак былога жылога дома (Нароўля)|драўляным жылым доме Юзафа Ліневіча 1912 года]], які цяпер служыць рэзідэнцыяй [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея (1982)]], па вул. Кастрычніцкай (д. 12) была размешчана мемарыяльная шыльда з імем Казіміра Францавіча Градзіцкага<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Бобр, Р.'' Партизанский академик / Р. Бобр // Прыпяцкая праўда. — 2003. — 23 лістап. * ''Кульпанович, О. А.'' История медицины Беларуси в биографиях ее врачей. XVII—ХХ вв.: биобиблиограф. справ. от А до Я: 2000 биографий врачей. — Минск, 2011. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Зборовский, Э. И.'' // Тезисы докладов XXIII студ. науч. конф. 1965 г. с участием бывших кружковцев. — Минск, 1965. — С.43—44. * ''Зборовский, Э. И.'' Заслуженный врач БССР // Здравоохр. Белоруссии.— 1967. — № 1. — С.78—79. * ''Зборовский, Э. И.'' // Аргументы и факты. — 2013. — 27 марта. — С.3—4. * ''Кульпанович, О. А.'' // Здравоохранение. — 2015. — № 5. — С.68—73. * ''Змачинская, Н. Ф.'', ''Марченко, Л. Н.'' // Здравоохранение. — 2010. — № 6. — С.76—79. == Спасылкі == * [https://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm КАЗИМИР ФРАНЦЕВИЧ ГРОДЗИЦКИЙ (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223204302/http://slonimsmc.grodno.by/museum/Histori%20med/Belarus/Ludi/Grozdiski.htm |date=23 лютага 2020 }} // slonimsmc.grodno.by * [https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ Казимир Францевич Гродзицкий (1891—1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220405210008/https://www.zdrav.by/istoriya-meditsiny/kazimir-frantsevich-grodzitskij-1891-1959/ |date=5 красавіка 2022 }} // zdrav.by * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-ar10612830&strq=l_siz=20 Гродзицкий, Казимир Францевич (1891—1959)] // unicat.nlb.by * [https://person.goub.by/?p=670 Гродзицкий Казимир Францевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220930022652/https://person.goub.by/?p=670 |date=30 верасня 2022 }} // person.goub.by * [https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ 130 лет со дня рождения Казимира Гродзицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518004755/https://narovlya.by/novosti/130-let-so-dnya-rozhdeniya-kazimira-grodzitskogo/ |date=18 мая 2021 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ Казимир ГРОДЗИЦКИЙ — партизанский академик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701152309/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/kazimir-grodzitskij-partizanskij-akademik/ |date=1 ліпеня 2022 }} * [https://partizany.by/partisans/207064/ Гродзицкий Иосиф Казимирович] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Градзіцкі Казімір Францавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Бабруйскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гінеколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Медыкі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Нароўлі]] a4yzv355tc1wbj6dwq3wjknb7i5v7w2 0 725671 5177706 4281456 2026-08-09T09:14:06Z JerzyKundrat 174 5177706 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Фёдар Дзмітрыевіч Друцкі-Горскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — князь, землеўласнік у [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Паходзіў з княжацкага роду [[Друцкія|Друцкіх]]. Сын [[Дзмітрыя Васілевіча]]. У час [[Бітва на Вядрошы|бітвы на Вядрошы]] 1500 года бацька трапіў у маскоўскі палон. Быў адзіным прадаўжальнікам роду Друцкіх-Горскіх. Ад маёнтка [[Бурнеўка]] пад Друцкам называўся князем ''Бурнеўскім''. Валодаў таксама маёнткам [[Арава]]. Быў жанаты з далёкай сваячкай князёўнай Ганнай Андрэеўнай Друцкай-Прыхабскай. Меў сыноў Абрама і [[Рыгор Фёдаравіч Друцкі-Горскі|Рыгора]], якія сталі заснавальнікамі асобных галін Друцкіх-Горскіх. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭВКЛ|1|Друцкія-Горскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч]]|с=601}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Друцкі-Горскі Фёдар Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Друцкія-Горскія|Фёдар Дзмітрыевіч]] 3u1fw2msbvsgv9id13f1s5fd2agytts 4 729024 5177719 5173100 2026-08-09T09:22:30Z M.L.Bot 261 /* Dzejka */ Адказ 5177719 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Dzejka == Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] 9n58ilhwcnnft4x0wn8gmo6ml0c3xn9 5177720 5177719 2026-08-09T09:23:04Z M.L.Bot 261 /* Ciepiersia */ Адказ 5177720 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Dzejka == Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] tdvj7broum98l2blcmzyxvbythxprf9 0 733952 5177602 4846840 2026-08-08T22:17:12Z Siliyiw 169172 5177602 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Светач}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Светач |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 42|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Какаль''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Све́тач'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{Lang-ru|Светочь}}) — была<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v37501045&q_id=|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 10 июля 1975 года № 1045-VІІІ "О включении в городскую черту города Светлогорска деревни Светочь Чирковичского сельсовета Светлогорского района Гомельской области"}}</ref> [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. Да 4 снежня 1964 года вёска мела назву '''Ка́каль'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 4 снежня 1964 г. Аб перайменаванні вёскі Какаль Светлагорскага раёна і пасёлка імя Сталіна Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 37 (1077).</ref>. Скасавана 10 ліпеня 1975 года ў сувязі з уключэннем у гарадскую рысу горада [[Светлагорск]]<ref name=":0">Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1045—VIII ад 10 ліпеня 1975 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Светлагорска вёскі Светач Чыркавіцкага сельсавета Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 20 (1466).</ref><ref name=":1" />. {{зноскі}} {{Светлагорск}} [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Светлагорска]] 1yx6bnrblaaisyy9rs72ncbidjve4i7 5177634 5177602 2026-08-09T05:39:42Z D.L.M.I. Bel 33064 5177634 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Светач}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Светач |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 42|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Какаль''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Све́тач'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{Lang-ru|Светочь}}) — былая<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v37501045&q_id=|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 10 июля 1975 года № 1045-VІІІ "О включении в городскую черту города Светлогорска деревни Светочь Чирковичского сельсовета Светлогорского района Гомельской области"}}</ref> [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. Да 4 снежня 1964 года вёска мела назву '''Ка́каль'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 4 снежня 1964 г. Аб перайменаванні вёскі Какаль Светлагорскага раёна і пасёлка імя Сталіна Буда-Кашалёўскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 37 (1077).</ref>. Скасавана 10 ліпеня 1975 года ў сувязі з уключэннем у гарадскую рысу горада [[Светлагорск]]<ref name=":0">Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1045—VIII ад 10 ліпеня 1975 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Светлагорска вёскі Светач Чыркавіцкага сельсавета Светлагорскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 20 (1466).</ref><ref name=":1" />. {{зноскі}} {{Светлагорск}} [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Светлагорска]] jia0g20d5r7xhneva70fespnol25ies 0 743400 5177665 4937358 2026-08-09T07:48:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177665 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Каменка}} {{Рака}} '''Каменка''' — колішня рака на тэрыторыі горада [[Ліда|Ліды]], правы прыток [[Лідзея|Лідзеі]] (басейн [[Дзітва|Дзітвы]]). Пры ўпадзенні Каменкі ў Лідзею быў узведзены [[Лідскі замак]]. == Назва == Назва Ліда (Лідзея) балцкага паходжання. На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі раней мусілі быць і рачныя назвы ад ''Akm(en)-'', яны лёгка перакідаліся ў гукава блізкае ''Кам-'' (''akmen- : камень''), таму да сёння не дайшлі (захаваліся толькі там, дзе моўная перамена адбылася зусім нядаўна, як з назвамі [[Акмянеі]] ля [[Ашмяны|Ашмянаў]], [[Акмяніца]] ля [[Браслаў|Браслава]]). За пэўнымі гідронімамі тыпу «Каменка» могуць хавацца ранейшыя формы тыпу ''Akmena'', але на сёння гэтага дакладна не вызначыць. == Гісторыя == Паводле вопісу парафій Лідскага дэканата 1784 года рака Каменка выцякала з гарадскога выгану паміж урочышчамі Каменка і Куроўшчына, цякла цераз грэблю і альховы гаёк ксяндзоў кармелітаў за іх [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|кляштарам]], там жа меўся малы стаў з млынам кармелітаў, за замкам упадала ў стаў<ref>[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/drk1784/06/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F.html pawet.net]</ref>. Рака працякала праз даваенны гарадскі парк і ўпрыгожвала яго<ref>{{Cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59626-1.pdf |title=Шпацыры па старой Лідзе / Лаўрэш Л. Л. — Гродна: «ЮрСаПрынт», 2020. — 342 с. — С. 278 |access-date=9 лістапада 2024 |archive-date=9 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109101247/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59626-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. У сярэдзіне 1980-х гадоў рака была ўзята ў трубы<ref>{{Cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59626-1.pdf |title=Шпацыры па старой Лідзе / Лаўрэш Л. Л. — Гродна: «ЮрСаПрынт», 2020. — 342 с. — С. 282 |access-date=9 лістапада 2024 |archive-date=9 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109101247/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59626-1.pdf |url-status=dead }}</ref> і засыпана<ref>{{Cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59626-1.pdf |title=Шпацыры па старой Лідзе / Лаўрэш Л. Л. — Гродна: «ЮрСаПрынт», 2020. — 342 с. — С. 211 |access-date=9 лістапада 2024 |archive-date=9 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109101247/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59626-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Басейн Дзітвы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ліды]] cm1nkfzkzgiwjrjlxbw1tltk4ztuhcm 100 753287 5177544 5177228 2026-08-08T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177544 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мікола Бусел|2026-08-07T19:46:25Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Віктар Андрэевіч Палагін|2026-08-07T13:06:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817)|2026-08-07T07:32:10Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Валянцін Пятровіч Пакаташкін|2026-08-07T05:39:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сабіна Брыло|2026-08-06T20:46:21Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Ігнацы Касакоўскі|2026-08-06T12:35:58Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5e5nhexhf2713ykjhtlvgc9n0jur6z6 0 755032 5177526 5153241 2026-08-08T14:02:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177526 wikitext text/x-wiki {{некалькі выяў | image1 = Grand Duchy of Lithuania 1430.png | width1 = 175 | image2 = Belarus Lithuania Locator.png | width2 = 150 | footer_background = | footer_align = | footer = '''Злева:''' максімальнае пашырэнне Вялікага княства Літоўскага (1430)<br/>'''Справа:''' Тэрыторыі Літоўскай Рэспублікі (жоўты) і Рэспублікі Беларусь (зялёны). }} '''Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага''' — праблема ў навуковых і палітычных колах вакол спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ), датычнасці да яго сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Асноўнымі спрэчнымі момантамі выступаюць нацыянальна-этнічны характар, пытанні генезісу і вытокаў дзяржавы, ролі балта-літоўскіх і беларуска-славянскіх зямель{{sfn|Дмитрачков|1999|с=47}}{{пераход|Канцэпцыі}}. Іншымі супярэчнасцямі сталі спрэчкі аб першай сталіцы, лакалізацыі [[Літва (зямля)|летапіснай Літвы]], паходжанні кіруючай дынастыі, добраахвотным або гвалтоўным уключэнні тэрыторыі Беларусі{{пераход| Навуковыя пытанні}}. У рамках дыскусіі былі супрацьпастаўленыя дзве канцэпцыі аб ВКЛ — адна разглядае яго як [[балты|балцкую]] (літоўскую ў сучасным значэнні) дзяржаву, гэта значыць вынік сацыяльна-палітычнага развіцця старажытналітоўскіх плямёнаў, падчас чаго адбылося заваяванне імі зямель [[Русь|Русі]]{{пераход|Літоўская канцэпцыя}}; іншая ж лічыць яго [[славяне|славянскай]] (беларускім), якая сфармавалася пераважна на беларускай тэрыторыі з перавагай славянскай культуры, дзе балцкае насельніцтва адыгрывала другарадную ролю{{пераход|Беларуская канцэпцыя}}. Аднак усё большае прызнанне атрымлівае пункт гледжання тых, хто ўлічвае ролю і продкаў [[літоўцы|літоўцаў]], і продкаў [[беларусы|беларусаў]], адпрэчваючы крайнія і аднабаковыя падыходы да праблемы{{sfn|Дмитрачков|1999|с=53}}. Гэта трактоўка ўяўляе дзяржаву як аб’яднанне ваеннай моцы балтаў з культурнымі дасягненнямі [[усходнія славяне|ўсходніх славян]]{{пераход|Цэнтрысцкая канцэпцыя}}. Дыскусія мае вытокі ў XVI стагоддзі, але непасрэдна ўзнікла ў другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя. Папярэднічаў гэтаму [[шляхецкі рух|шляхецкі рух за аднаўленне Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] яно саступіла сваё месца [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускаму]] і [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскаму]] нацыянальным рухам, якія сталі канкураваць за палітычную спадчыну дзяржавы{{Пераход|Зараджэнне праблемы. Афармленне пазіцый}}. Першы этап барацьбы скончыўся поспехам літоўцаў: у свеце яны сталі лічыцца адзінымі спадчыннікамі дзяржавы. Беларускі бок не змог атрымаць поспеху з-за праблем з назвай, [[заходнерусізм|непрызнання як самастойнага народа]], разгрому [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], замацавання [[Вільня|Вільні (Вільнюса)]] за Літвой{{Пераход|Праблемы беларускага боку. Поспехі літоўцаў}}. На мяжы 1980-х і 1990-х пачаўся сучасны этап дыскусіі, які стартаваў з публікацыі [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Міколы Ермаловіча]], які крытыкаваў старыя погляды на вытокі Вялікага Княства Літоўскага. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] навукоўцы дзвюх краін уступілі ў дыялог для пошуку кампрамісу. Гісторыкі змаглі прыйсці да меркавання, што спадчына дзяржавы ёсць агульным здабыткам. Аднак у такой трактоўкі знайшлося шмат праціўнікаў у Літве. Толькі з часам у краіне сталі паступова адыходзіць ад старога падыходу, пакуль у Беларусі кампрамісная ацэнка ўжо зацвердзілася{{Пераход|Аднаўленне дыскусіі. Пошукі кампрамісу}}. Праз тое, што ў сучаснасці гісторыя стала інструментам маніпулявання грамадскай свядомасцю з боку палітыкаў{{пераход|Пазіцыі ўладаў}}, акрамя навуковай супольнасці, у спрэчку ўцягнутыя дзяржаўныя ўлады, грамадскасць і звычайныя карыстальнікі Інтэрнэту. Сярод дыскусійных момантаў — стаўленне да [[Ліцвінства|літвінізму]] і карыстанне беларусамі гербам «[[Пагоня]]»{{Пераход|Літвінізм}}. Шэраг сучасных беларускіх і літоўскіх дзеячаў заклікаюць талерантна ставіцца да пунктаў гледжання адзін аднаго, адзначаючы агульнасць спадчыны Вялікага Княства Літоўскага для двух народаў{{пераход|Погляды на мінулае}}. Палякі, рускія і ўкраінцы таксама выказвалі сваю датычнасць да дзяржавы{{пераход|Іншыя канцэпцыі}}. Пры гэтым у Беларусі і Літве ёсць праціўнікі далучэння да спадчыны ВКЛ{{пераход|Апазіцыя}}. == Канцэпцыі == На цяперашні час у навуковых колах вылучаюць тры асноўныя канцэпцыі ўтварэння ВКЛ пад умоўнымі назвамі{{sfn|Сумина|2013|с=14}}: '''«літоўская»''' (таксама ''традыцыйная''{{sfn|Новик|2011|с=61}}, ''«летувіская»'', ''«балцкая»'', ''афіцыйная савецкая''{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=86}}), '''«беларуская»'''{{sfn|Сумина|2013|с=15}} (таксама ''канцэпцыя Ермаловіча''{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=80}}), '''цэнтрысцкая'''{{sfn|Сумина|2013|с=14}}{{sfn|Новик|2011|с=68}} (таксама ''«беларуска-літоўская»'', ''«літоўска-беларуская»'', ''«літоўска-руская»''{{sfn|Дмитрачков|1999|с=53}}, ''кампрамісная''{{sfn|Сумина|2013|с=14}}). Да ліку іншых канцэпцый адносіцца ''«польская»''. Мяркуецца, што [[Польшча]] таксама мае права на гістарычную спадчыну дзяржавы{{sfn|Сумина|2013|с=15}}. У «Дзяды. Дайджэст публікацый пра Беларускую гісторыю» сцісла пазіцыі бакоў апісалі так<ref name="деды"/>: {{Цытата|Аднак наша гістарыяграфія, якой пакуль не ўдалося выйсці за нацыянальныя межы, упэўненая, што менавіта Беларусь з’яўляецца галоўнай пераемніцай ВКЛ, бо нашы землі складалі большую частку Княства, а [[старабеларуская мова]] была дзяржаўнай. Летувісы кажуць нам, што большасць вялікалітоўскіх князёў былі балтамі, а старабеларуская мова — усяго толькі канцылярскай. Беларусы пярэчаць: як гэта ВКЛ — ваша, калі ў ім балтаў (жамойтаў) было ўсяго 5% насельніцтва?}} === Літоўская канцэпцыя === {{Асноўны артыкул|Літоўская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Mindaugas Dominion.png|міні|Першапачатковая тэрыторыя дзяржавы Міндоўга на думку прыхільнікаў літоўскай канцэпцыі.]] Галоўная роля адведзена [[Балты|балцкім]] плямёнам [[аўкштайты|аўкштайтаў]] і [[Жамойты|жамойтаў]] (якіх агулам называюць літоўцамі, продкам сучасных літоўцаў), падкрэслена балцкае паходжанне першага ўладара — [[Міндоўг]]а{{sfn|Сумина|2013|с=14}}. У яе аснове закладзена ідэя эвалюцыі старажытналітоўскага грамадства да дзяржавы і заваёвы суседзяў-[[славяне|славян]]. Канцэпцыя зарадзілася ў XVIII—XIX стагоддзях{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=39}}, але яе вытокі ў XVI стагоддзі{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=86}}. Дзяржава ўяўляецца як вынік сацыяльна-палітычнага развіцця старажытналітоўскіх плямёнаў. Ключавым момантам у фарміраванні ВКЛ было падпарадкаванне літоўцамі жыхароў [[Русь|Русі]]. Такога пункту гледжання прытрымліваліся многія расійскія, у тым ліку і савецкія гісторыкі, а таксама большасць польскіх і літоўскіх навукоўцаў{{sfn|Дмитрачков|1999|с=47}}. Як адзначаюць прыхільнікі літоўскай канцэпцыі, калі ўсходнія славяне мелі моцную дзяржаўнасць (IX—XI стст.) — [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]], сучасная Літва была шэрагам асобных зямель на чале з «кунігасамі» (князямі). Дзяржава тут паўстала толькі ў XIII ст. і адразу ж ператварылася ў магутную палітычную і ваенную арганізацыю. Для паўднёвых і заходніх зямель Русі XII—XIII стст. былі перыядам [[Распад Кіеўскай Русі|феадальнай раздробненасці]], міжусобных войнаў, якія аслаблялі славян. Усё гэта пагаршалі набегі мангола-татараў і крыжакоў. Таму заходнія і паўднёвыя землі Русі, нягледзячы на больш высокі ўзровень развіцця, сталі лёгкай здабычай балтаў{{sfn|Новик|2011|с=64—65}}. Часткай канцэпцыі выступае гіпотэза пра [[Літоўская дзяржава|раннелітоўскую дзяржаву]], якая меркавана ўзнікла ў [[Аўкштайція|Аўкштайціі]]{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=86}} прыкладна да 1183 года. Аднак грунтоўнае станаўленне княства адносяць да сярэдзіны XIII стагоддзя{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=События 1183 года}}. Паслабленне Русі ў ходзе феадальнай раздробненасці лічыцца ключавым фактарам, які дазволіў літоўцам пачаць экспансію, у першую чаргу тым, што балты прыцягваліся да канфліктаў князёў як [[найміт]]ы. Розныя княжацкія групоўкі спрабавалі перавабіць літоўскія дружыны на свой бок, і такім чынам яны сталі залежнымі ад іншаземцаў. Мяркуецца, што ў XII ст. пры падтрымцы Полацка, у чые міжусобіцы былі ўцягнутыя найміты, Літва заваявала суседнія княствы [[Нальшаны]], [[Дзяволтва]] і Нерыс. Да 1183 года літоўцы маглі аб’яднаць усе гэтыя землі ў адно княства, пра што сведчыць узмацненне іх моцы ў той перыяд. Імпульсам для кансалідацыі балтаў стала знешняя пагроза: па-першае, стабілізацыя становішча Полацка прывяла да аднаўлення экспансіі палачан у Нальшаны ў напрамку [[Браслаў|Браслава]]; па-другое, у Балтыйскі рэгіён прыходзяць крыжакі. Правёўшы аб’яднанні, з 1183 года літоўская дзяржава пачынае набегі на ўсходніх суседзяў{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=Предпосылки образования Великого Княжества Литовского}}. У XII—XIII стст. літоўцы здзяйснялі напады на [[Пскоў]], [[Ноўгарад]], Полацк, [[Вялікія Лукі]]<ref name="pet">Петкевич К. / [https://www.socionauki.ru/book/files/early_state_ru/304-336.Pdf Великое княжество Литовское], Университет им. Адама Мицкевича, Познань с. 280—303 {{rp|281}}</ref>{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=Литовские военные походы в конце XII в.; Литовские военные походы ХІІІ в.}}. Як прыкмету функцыянавання ВКЛ называюць распаўсюджанне [[Літва (зямля)|паняцця «Літва»]] на новыя тэрыторыі. На думку прыхільнікаў канцэпцыі, цэнтрам дзяржавы была Літва ў вузкім сэнсе — былая тэрыторыя першапачатковага Літоўскага княства, раён пражывання [[Літва (племя)|племя літва]]. З цягам часу назва распаўсюдзілася на тэрыторыю сучаснай Літоўскай Рэспублікі{{sfn|Баранаўскас|2002|loc=Расширение понятия "Литва"}}. Уклад і роля продкаў беларусаў пры такім падыходзе не разглядаюцца<ref>{{артыкул|аўтар=Антось Жупран|загаловак=«Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове|спасылка=https://nashaniva.com/323307|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|год=2023|месяц=жніўня|чысло=8}}</ref><ref name="белта"/>. === Беларуская канцэпцыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|thumb|злева|Летапісная Літва<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GZ0sg0RDy-w&t=503s Белорусский историк Андрей Катлярчук о задумках Ермаловича]</ref> на думку Ермаловіча.]] Галоўная роля адведзена [[Славяне|славянскаму]] насельніцтву [[Русь|Русі]] (продкам сучасных беларусаў), у прыватнасці [[Панямонне|Панямоння]], дзе зарадзілася дзяржава. ВКЛ разглядаецца як уласна беларуская дзяржава, якая сфарміравалася пераважна на беларускай тэрыторыі і з пераважнай роляй беларускага элемента{{sfn|Сумина|2013|с=14}}. Гэта трактоўка зарадзілася на мяжы 1980-х і 1990-х гадоў{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=78—79}}, але каранямі ўзыходзіць у [[міжваенны перыяд]]. Большасць беларускіх навукоўцаў яе не падтрымала, але ў цэлым канцэпцыя адыграла велізарную ролю ў вывучэнні айчыннай гісторыі. Так, у прыватнасці, калі ў гістарычных падручніках савецкіх часоў гаворка ішла пра літоўскае заваяванне беларускіх зямель, ВКЛ трактавалася выключна як літоўская дзяржава, а адлік беларускай гісторыі фактычна вялі з 1917 года, то пад уплывам новых ідэй старыя погляды сталі пераглядаць<ref name="zerkalo">[https://web.archive.org/web/20240718111959/https://news.zerkalo.io/cellar/53472.html В Вильнюсе боятся носителей идеологии литвинизма. Объясняем, почему в белорусах, которые ее придерживаются, видят угрозу]</ref>. Прадстаўнікі беларускай канцэпцыі робяць упор на адсутнасць у гістарычных дакументах сведчанняў пра заваёвы. Разам з тым, станаўленне ВКЛ суправаджалася заваяваннем балцкіх зямель, у прыватнасці Дзяволтвы і Нальшан, знішчэннем і выгнаннем мясцовых феадалаў, што было ў інтарэсах феадалаў беларускіх зямель. Акрамя таго, заяўляецца пра памылковасць атаяснення летапіснай Літвы (ХІ—ХІІІ стст.) з усходняй часткай сучаснай Літвы (тагачаснай Аўкштайціяй). Гістарычныя сведчанні і тапаніміка паказваюць, што ў [[Сярэднія вякі|сярэднявеччы]] пад Літвой разумелася тэрыторыя Верхняга Панямоння, якая размяшчалася паміж Полацкай, Турава-Пінскай і Новагародскай землямі і была разам з імі адной з гістарычных абласцей Беларусі{{sfn|Новик|2011|с=65-67}}{{sfn|Левицкий|2014|loc=Местонахождение летописной Литвы. Взаимоотношения Литвы и Западных земель Руси до середины XIII века}} (тым часам край быў не славянскім, а паўднёвай ускраінай абшару рассялення балтаў). Тут «беларусы» ўступаюць у канфлікт з «літоўцамі», бо для апошніх яна займала тэрыторыю [[Жамойць|Жамойці]], Аўкштайціі, [[Селы]] і [[Земгалы]]{{sfn|Новик|2011|с=61}}. Ролю Міндоўга ў гісторыі беларуская канцэпцыя лічыць перабольшанай. Аддаецца большае значэнне дзейнасці [[Войшалк]]а. Менавіта ім праведзена аб’яднанне Новагародскай, Пінскай, Полацка-Віцебскай, Нальшанскай, Дзяволтаўскай і іншых летапісных літоўскіх зямель у адзіную дзяржаву. Аднак калі далучэнне балцкіх тэрыторый было гвалтоўным, то далучэнне гарадоў [[Пінск]], Полацк і [[Віцебск]] праходзіла добраахвотна. Падобным чынам да Вялікага Княства Літоўскага далучаліся і іншыя беларускія землі. Вырашальную аб’яднальную ролю ў пачатковы перыяд адыгрываў [[Навагрудак]]{{sfn|Новик|2011|с=68}}. Адзначалася, што [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] землі шмат у чым вызначалі культурнае і эканамічнае развіццё ВКЛ. Паводле гэтага пункту гледжання, хоць уладарная дынастыя і частка арыстакратаў мелі літоўскае паходжанне, але феадалы беларускіх і іншых зямель Русі таксама ўдзельнічалі ў кіраванні краінай{{sfn|Дмитрачков|1999|с=52-53}}. Часам балтаў або не заўважаюць, або перамяншаюць іх ролю ў стварэнні ВКЛ{{sfn|Новик|2011|с=66}}. Больш за тое, продкам сучасных літоўцаў, як і ім самім, адмаўляецца ў праве лічыцца Літвой і літоўцамі, а замест гэтага прапануюцца гістарычныя назвы «Жмудзь» («Жамойць», «Жамойція»{{sfn|Дзярновіч|2012|с=30}}) і «[[жмудзіны]]», якімі раней беларусы іх і называлі. На думку прыхільнікаў гэтай трактоўкі, першыя тэрміны заўсёды адносіліся толькі да продкаў беларусаў<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. — 1921. № 2. — С. 12—22.</ref><ref name="белта">[https://belta.by/society/view/eta-tema-do-sih-por-budorazhit-i-litovtsev-i-belorusov-istorik-o-sporah-naschet-vkl-660720-2024/ Эта тема до сих пор будоражит и литовцев, и белорусов. Историк о спорах насчет ВКЛ] // Белта, 12 сентября 2024</ref>. Абазначэнне «Русь» замацоўваецца за тэрыторыяй сучаснай [[Украіна|Украіны]]{{sfn|Дзярновіч|2012|с=30}}. Пры гэтым Жмудзь лічыцца адасобленым ад гістарычнай Літвы, гэта значыць Беларусі, рэгіёнам, таксама як і Аўкштайція{{sfn|Дзярновіч|2012|с=32}}. Некаторыя прыхільнікі паказваюць, што паводле [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статуту ВКЛ]] дзяржаваўтваральнымі народамі былі ліцвіны (беларусы) і русіны (украінцы; хоць насамрэч гэта памылка, русінамі былі беларусы і ўкраінцы), а вось жмудзіны (літоўцы) аб’яўляліся разам з [[габрэі|яўрэямі]] пазбаўленымі правоў нацыянальнымі меншасцямі. Прысваенне назвы Літвы жмудзінам прыйшло пры расійскіх уладах: замест «літвіны» ў значэнні беларусаў царызм увёў у 1870-х паняцце «літоўцы» ў значэнні жмудаў{{sfn|Деружинский|2022|loc=ПРАВО НА СВОЮ ГОСУДАРСТВЕННОСТЬ}}. Балцкі кампанент тлумачыцца прысутнасцю на тэрыторыі сучаснай [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[яцвягі|яцвягаў]], якія беларусізаваліся і ніяк не звязаны з літоўцамі{{sfn|Деружинский|2022|loc=О БАЛТАХ И СЛАВЯНАХ}}.{{Удакладніць|камент=якім чынам Дзяружынскі трапіў у беларускую канцэпцыю, ён маргінал, 30 гадоў піша адно і тое, памылак не выпраўляе, наогул не аўтарытэтная крыніца. Во каго якраз у адэпты "літвінізму" трэба запісваць.}} === Цэнтрысцкая канцэпцыя === {{Асноўны артыкул|Цэнтрысцкая канцэпцыя ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага}} У цэнтрысцкай канцэпцыі прызнаецца роля як продкаў літоўцаў, так і продкаў беларусаў. ВКЛ разглядаецца як шматнацыянальная дзяржава, якая склалася на балта-славянскай аснове. Свае вытокі яна бярэ ў палемічнай літаратуры першай паловы XVIII стагоддзя, дзе змяшчалася ідэя мірнага характару ўключэння зямель Русі ў літоўскую дзяржаву і гарантаванага [[Прывілей|прывілеямі]] асаблівага статусу для [[праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]] і рускай шляхты. На гэтай аснове была сфарміравана «вялікаруская» версія паходжання ВКЛ, якая знайшла сваё адлюстраванне ў працах гісторыкаў наступных перыядаў, у тым ліку традыцыйнай беларускай гістарыяграфіі XX—XXI стагоддзяў{{sfn|Сумина|2013|с=14}}. У другой палове XIX стагоддзя быў зроблены вывад, што працэс далучэння тэрыторый былой Русі не можа быць растлумачаны выключна заваявальнай стратэгіяй літоўцаў або аслабленнем заходнерускіх княстваў<ref>''Мегем М. Е., Давиденко А. А.'' [https://www.noo-journal.ru/nauka-obsestvo-oborona/2021-4-29/article-0295/ Литва — «защитник» русских земель: литовская история в зеркале отечественной медиевистики второй половины XIX — начала XX века] // Наука. Общество. Оборона. 2021. Т. 9, № 4(29). С. 34</ref>. Яе станаўленне прыпадае на другую палову XIX стагоддзя і звязана са спробамі прадставіць дзяржаву як частку [[Гісторыя Расіі|расійскай гісторыі]]{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=39}}. Прыхільнікі цэнтрысцкай канцэпцыі стварэння Вялікага Княства Літоўскага на аснове адпаведнага канкрэтна-гістарычнага матэрыялу сцвярджаюць, што ў XIII—XIV стст. у стварэнні і развіцці краіны вырашальную ролю гулялі як заходнерускія, так і літоўскія феадалы. Аднак у XV—XVI стст. усталявалася панаванне эліты славянскага паходжання{{sfn|Новик|2011|с=68}}. Астатнія пазіцыі крытыкуюцца за тое, што дзяржаўнасць не разглядаецца як палітычнае ўтварэнне, сукупнасць палітычных інстытутаў, а зводзіцца да тэрыторыі, мовы і іншых этнічных прыкмет{{sfn|Новик|2011|с=66}}. Вялікае Княства Літоўскае ўспрымаецца як поліэтнічная дзяржава{{sfn|Новик|2011|с=69}}, чые фарміраванне ўзводзіцца да ўзнікнення ў літоўцаў перадумоў дзяржаўнасці, імкненню беларускіх зямель пераадолець феадальную раздробленасць і кансалідавацца, знешніх пагрозам у асобе [[Крыжовыя паходы|крыжакоў]] і [[Мангольская імперыя|татара-манголаў]]{{sfn|Дмитрачков|1999|с=49-53}}. Паводле гэтага меркавання, адбылося аб’яднанне ваеннай моцы балтаў з культурнымі дасягненнямі ўсходніх славян. Адмаўляецца заваяванне літоўцамі беларусаў<ref name="delfi"/>. Гістарычным ядром ВКЛ называецца Беларускае Панямонне, якое ў той час з’яўлялася зонай актыўнага ўзаемадзеяння балтаў і славян. Летапісная Літва лакалізуецца [[Віленскі край|Віленскім краем]], гэта значыць паўднёвым усходам Літоўскай Рэспублікі і паўночным захадам Рэспублікі Беларусь{{sfn|Дзярновіч|2012|с=31—32}}. Як заяўлялася, стварэнне ВКЛ пачалося з дзейнасці Міндоўга. У міжусобнай барацьбе за ўладу ён пацярпеў паразу і быў вымушаны бегчы з першапачатковай Літвы ў Навагарадак. Мясцовае насельніцтва выбірае Міндоўга сваім князем і ставіць перад ім задачу пашырыць тэрыторыю княства за кошт суседняй Літвы{{sfn|Новик|2011|с=68}}. На сённяшні дзень у Рэспубліцы Беларусь гістарычны наратыў сфарміраваны на аснове кампрамісу. Беларускія гісторыкі прызналі гэтую дзяржаву як важны элемент фарміравання ўласнай дзяржаўнасці і культуры. Заклікі асобных палітыкаў лічыць яе першаасновай беларускай дзяржаўнасці гісторыкамі не падтрыманы{{sfn|Тихомиров|2014|с=74}}. Літоўскі бок лічыць ВКЛ выключна сваім праектам, хоць прызнаецца факт страты элітай роднай мовы і перахода з [[паганства]] ў [[каталіцызм]]. Асобныя прадстаўнікі пагаджаюцца, што іх продкі супрацоўнічалі са славянамі, будуючы ВКЛ<ref>[https://euroradio.fm/ru/litovskiy-istorik-o-vkl-belorusy-prinosili-kulturu-litovcy-bolshe-voevali Литовский историк о ВКЛ: «Белорусы приносили культуру, литовцы больше воевали»]//Еврорадио,13 октября 2021</ref>. У цэлым навуковыя колы Літвы, Расіі{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=85}} і Польшчы таксама сталі пераходзіць да гэтага падыходу, бо ён адхіляе крайнія і аднабаковыя погляды на праблему{{sfn|Дмитрачков|1999|с=53}}. === Іншыя канцэпцыі === {{Фотамантаж | photo1b = 1000 Gediminas.jpg | photo1c =1000 Vitovt.jpg | photo2b = 1000 Keistut.jpg | photo2c = 1000 Dovmont.jpg | size = 200 | position = right | color = #F8F9FB | color_border = #C8CBD0 | text_background = #F8F9FB | text = Манумент «Тысячагоддзе Расіі». Па гадзіннікавай стрэлцы, пачынаючы з верхняга правага вугла: Альгерд (фігура злева) і Вітаўт (фігура справа); Даўмонт; Кейстут; Гедзімін. }} Выключную ролю літоўцаў у пабудове дзяржавы аспрэчваюць таксама рускія і ўкраінцы<ref name="pet"/>. У сучаснай [[Расія|Расіі]] ў Вялікім Княстве Літоўскім часам бачаць альтэрнатыўны шлях свайго развіцця («іншая Русь»<ref name="рубалтик2"/>). Для Украіны дзяржава стала важным этапам на шляху фарміравання мовы і народа<ref>{{артыкул|спасылка=https://arzamas.academy/materials/1500|загаловак=Великое княжество Литовское и русские земли|аўтар=Сергей Полехов|выданне=Arzamas}}</ref>. Дамаганні ўкраінцаў абгрунтаваныя тым, што ў другой палове XIV—XV стст. іх землі пераважалі над беларускімі, літоўскімі і расійскімі. Аднак у цэлым яны не імкнуцца ўступаць у дыскусію вакол ВКЛ, бо задаволены спадчынай Кіеўскай Русі{{sfn|Левицкий|2014|loc=Великое княжество Литовское: чье же это государство?}}. Расійскі бок у сваіх поглядах паказвае, што ў выніку дзейнасці вялікіх князёў паўстала руская (літоўска-руская), па сутнасці, дзяржава, у якой усё было рускім: вера, мова, грамадзянскія статуты, паняцці, норавы, звычаі. Як следства, гісторыя ВКЛ мае непасрэднае дачыненне да гісторыі Расіі<ref>{{артыкул|аўтар=Дворниченко, А.Ю.|спасылка=https://zapadrus.su/zaprus/istbl/2247-prisvoenie-istorii-ili-ee-postizhenie-russkaya-lituanistika-xix-nachala-xx-veka.html#footnote19|загаловак=«Присвоение» истории или ее постижение? (Русская литуанистика XIX - начала XX века)|выданне=Тетради по консерватизму: Альманах|нумар=№ 2|год=2020}}</ref>, бо яно ў значнай ступені было прадаўжальнікам дзяржаўных традыцый Старажытнарускай дзяржавы<ref name="рубалтик2"/>. Становішча змянілася толькі праз узмацненне польскага ўплыву<ref>Гильфердинг А. Ф. [http://az.lib.ru/g/gilxferding_a_f/text_1863_litva.shtml Литва и жмудь] // Россия и славянство — М.: Институт русской цивилизации, 2009.</ref>. Разам з тым княства выступала адным з цэнтраў «[[Аб’яднанне Русі|збірання рускіх зямель]]»{{sfn|Матвеев|2021|с=51}}. Менавіта таму вялікалітоўскія князі Гедзімін, [[Альгерд]], [[Вітаўт]], [[Кейстут]] і нальшанскі князь [[Даўмонт]] патрапілі на манумент «[[Тысячагоддзе Расіі]]» ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]{{sfn|Матвеев|2021|с=51}}<ref name="гигин">Вадим Гигин. [https://www.sb.by/articles/litva-protiv-litvinov.html Попытки разделить и переписать историю никогда не доводили до добра] // СБ. Беларусь Сегодня, 31 августа 2023.</ref>{{efn|Пры гэтым, згодна з [[Алег Уладзіміравіч Мацвееў|Алегам Мацвеевым]], у Расіі ВКЛ пакінула супярэчлівую памяць з-за [[Руска-літоўскія войны|руска-літоўскіх войн]]{{sfn|Матвеев|2021|с=51}}.}}. У аснову дамаганняў палякаў на ВКЛ ляглі даследаванні гісторыкаў XX стагоддзя, якія тычыліся праблемы заключэння персанальнай і рэальнай уніі ВКЛ і Польшчы. Спецыялісты разглядалі перыяд гісторыі ВКЛ як частку [[гісторыя Польшчы|польскай гісторыі]]. Менавіта тэма юрыдычна-прававой накіраванасці паслужыла абгрунтаваннем для падобных поглядаў<ref>{{артыкул|аўтар=Уваров И. Ю.|загаловак=Изучение истории Великого Княжества Литовского представителями польской историографии XIX–XX вв.|выданне=Мозырщина: люди, события, время|тып=материалы Междунар. науч.-практ. конф.|месца=Мозырь|чысло=22|месяц=мая|год=2020|старонкі=88–91|спасылка=https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=3&*=uKp%2FKVDtgIT84%2BMNfFHqPeFoz6F7InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5nc3R1LmJ5L2JpdHN0cmVhbS9oYW5kbGUvMjIwNjEyLzIzNzQ3L3V2YXJvdi1penVjaGVuaWUtaXN0b3JpaS5wZGY%2Fc2VxdWVuY2U9MSZpc0FsbG93ZWQ9eSIsInRpdGxlIjoidXZhcm92LWl6dWNoZW5pZS1pc3RvcmlpLnBkZj9zZXF1ZW5jZT0xIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTczMDUwMDg1OTMwMywieXUiOiI0NjQzNTU3ODcxNzE4Nzk1MDExIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3MzA1MDA4NTMmdGxkPWJ5Jmxhbmc9cnUmbmFtZT11dmFyb3YtaXp1Y2hlbmllLWlzdG9yaWkucGRmP3NlcXVlbmNlPTEmaXNBbGxvd2VkPXkmdGV4dD0lRDAlQkYlRDAlQkUlRDAlQkIlRDElOEMlRDElODElRDAlQkElRDAlQjglRDAlQjUrJUQwJUI4JUQxJTgxJUQxJTgyJUQwJUJFJUQxJTgwJUQwJUI4JUQwJUJBJUQwJUI4KyVEMCVCRSslRDAlQjIlRDAlQkElRDAlQkImdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLmdzdHUuYnkvYml0c3RyZWFtL2hhbmRsZS8yMjA2MTIvMjM3NDcvdXZhcm92LWl6dWNoZW5pZS1pc3RvcmlpLnBkZiUzRnNlcXVlbmNlJTNEMSUyNmlzQWxsb3dlZCUzRHkmbHI9MTAyNzQmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPWJlYzEwZmMwZjIyNGQzZmFlOTRlZDk1MTlkNDFkODk4JmtleW5vPTAifQ%3D%3D&lang=ru}}</ref>. У аснове польскай канцэпцыі легла інтэрпрэтацыя лацінскага слова «applicare» (яго можна перавесці і як «аб’яднанне», і як «далучэнне») з тэксту [[Крэўская унія|Крэўскай уніі 1385 года]], якая меркавала, што вялікі князь [[Ягайла]] зойме адначасова з літоўскім польскі прастол. Гісторык [[Станіслаў Кутшэба]] палічыў, што «applicare» з’яўляецца сінонімам «incorporatio», і такім чынам, Літва была далучана да Польскага каралеўства. Гэтая інтэрпрэтацыя была названая [[Гжэгаж Блашчык|Гжэгажам Блашчыкам]] «інкарпарацыйнай» і была прынятая польскай гістарыяграфіяй{{sfn|Яворский, Шульц|2014|с=125—126}}. Дамаганні абгрунтоўваюцца таксама [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй 1569 года]], падчас якой, на думку польскага боку, была інкарпаравана не толькі паўднёвая частка Літвы, тэрыторыя сучаснай Украіны, але і фактычна ўсё княства. Пасля 1569 года нельга казаць пра польска-літоўскую унію, бо ВКЛ у дзяржаўна-прававым значэнні ўжо не існавала. Захаванне назвы Вялікага Княства для яго зямель лічылася захаваннем гістарычнага, традыцыйнага тэрытарыяльнага вызначэння{{sfn|Яворский, Шульц|2014|с=129—130}}. Усё гэта прывяло да таго, што [[Рэч Паспалітая]] лічыцца некаторымі толькі польскай дзяржавай, а ВКЛ у 1569—1795 гадах успрымаецца як «польская спадчына на ўсходзе»<ref>{{артыкул|загаловак=Речь Посполитая — чье это наследие?|аўтар=Мельхиор Якубовский|выданне=Наша Польша|чысло=29|месяц=июня|год=2020|спасылка=https://novayapolsha.org/article/rech-pospolitaya-che-eto-nasledie/}}</ref>. == Гісторыя == === Зараджэнне праблемы. Афармленне пазіцый === Цесныя сувязі Беларусі і Літвы шмат у чым абумоўлены іх гістарычным мінулым і знаходжаннем у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Дзяржава стала ключавым элементам нацыянальна-гістарычнага міфа дзвюх рэспублік{{sfn|Шимов|2024|с=57}}. Гісторык [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Алесь Краўцэвіч]] пачатак спрэчак пра Вялікае Княства Літоўскае звязаў з развіццём нацыянальных рухаў — [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага]] і [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага]]<ref name="delfi">Анастасия Хролович. [https://www.delfi.lt/ru/vkl/history/disskusiya-v-minske-raznoe-videnie-istorii-vkl-problema-61335267 Дисскусия в Минске: разное видение истории ВКЛ — проблема?] // Delfi, 8 мая 2013</ref>. Саму праблему паходжання дзяржавы ён выводзіў з ідэалагічнага канфлікту XVI ст. паміж Літвой і [[Маскоўская дзяржава|Масквой]]{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=38}}. Яго калега [[Сяргей Паўлавіч Марозаў|Сяргей Марозаў]] паказваў, што рэалізацыі ідэй дзяржаўнасці двух народаў папярэднічалі [[Шляхецкі рух|спробы ліцвінскай шляхты адрадзіць дзяржаву]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] літоўцы і беларусы адышлі ад гэтага, бо «пачалі ўсведамляць сябе і свае ўласныя інтарэсы»{{sfn|Марозаў|2015|с=94}}. Тым не менш палітычная спадчына краіны заняла важнае месца ў іх ідэалогіях. Пазней, паводле Марозава, «''разыходжанне інтарэсаў нашчадкаў ВКЛ па меры фарміравання нацый і нацыянальнага самаўсведамлення, рознае бачанне будучыні народамі гістарычнай Літвы прывяло да канкурэнцыі з-за агульнай палітычнай спадчыны''»{{sfn|Марозаў|2015|с=103}}. Ужо ў пачатку XX стагоддзя літоўскія палітыкі сталі лічыць сябе адзінымі правапераемнікамі гістарычнай Літвы. Гэты падыход канчаткова зацвердзіўся ў перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]]{{sfn|Марозаў|2015|с=98}}. Беларусы ў сваю чаргу, па словах грамадска-палітычнага дзеяча таго перыяду [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], адчувалі цесную сувязь з суседзямі, чаму спрыяла агульная спадчына ВКЛ{{sfn|Марозаў|2015|с=99}}. У пятым і шостым пакаленнях спадчыннікаў Вялікага Княства Літоўскага (пачатак XX стагоддзя) з новай сілай абудзілася гістарычная памяць. Гэтаму спрыялі крызісы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (нацыянальнае пытанне, паражэнне ў [[руска-японская вайна|руска-японскай]], [[першая руская рэвалюцыя|рэвалюцыя 1905—1907 гадоў]] і іншае). У ідэалогіях кожнага нацыянальнага руху сфармаваліся розныя падыходы да праблемы спадчыны. У палітычнай думцы літоўцаў з’явілася канцэпцыя [[этнаграфічная Літва|этнаграфічнай Літвы]], якая трактавала дзяржаву як вотчыну літоўскага народа, хоць асобныя нацыянальныя дзеячы выступалі за працяг традыцыі шматнацыянальнага ВКЛ. Польская федэралісцкая праграма прадугледжвала аднаўленне ВКЛ і яго аб’яднанне праз новую унію з каронай на ўмовах федэрацыі; а праграма нацыянал-дэмакратаў — інкарпарацыю гістарычнай Літвы ў склад Польшчы. Асабліва трывала ідэя адраджэння дзяржавы замацавалася ў розумах беларускіх палітыкаў той эпохі{{sfn|Марозаў|2015|с=103—104}}, якая супрацьпастаўлялася [[заходнерусізм]]у — канцэпцыі, што разглядала беларусаў як субэтнас рускага народа{{sfn|Дэвис|2012|loc=17. Поле битвы - Беларусь}}. Пры гэтым ідэя аб’яднаць два народы ў рамках адной аўтаноміі ці дзяржавы праіснавала аж да сярэдзіны 1920-х гадоў{{sfn|Марозаў|2015|с=94}} (гл. [[Краёўцы]], [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]], [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]). Яна падсілкоўвалася таксама даследаваннямі этнографаў і фалькларыстаў XIX стагоддзя. Падчас вывучэння высветлілася, што калі відавочная моўная адметнасць літоўцаў і беларусаў не выклікала ніякіх сумневаў, то аднясенне некаторых з’яў народнай культуры да «літоўскай» або «беларускай» стала вельмі складаным і заблытаным заняткам. Падобнае бачанне падабенства і нават поўнай тоеснасці літоўскіх і беларускіх сялян выклікана свядомым нежаданнем мясцовых інтэлігентаў, якія настальгавалі па часах ВКЛ, вынаходзіць і супрацьпастаўляць адзін «этнаграфічны» народ зніклай дзяржавы іншаму, што руйнавала б канцэпцыю адзінай «палітычнай нацыі», уяўнай і пешчанай мясцовай шляхецкай элітай. Іх апаненты шукалі «чыстыя», «класічныя» нацыянальныя тэрыторыі, «не закранутыя вонкавым уплывам». Літоўцы як ідэальны рэгіён вылучылі Жамойць (Жмудзь), каларыт якой дазваляў найбольш эфектыўна выбудоўваць сімвалічную адлегласць ад «іншых» суседзяў і, такім чынам, ствараць выразны вобраз «літоўскага» з максімальным індэксам адметнасці. Падобную ролю ў беларусаў выконвалі [[Беларускае Палессе|Палессе]], [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўе]] і [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвінне]]<ref>Внукович Ю. И. [https://www.academia.edu/44695480/_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D1%83%D0%B6%D0%B5_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%BE%D1%82_%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2_%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 «Главное, здесь Литва уже выделена от Руси». Конструирование отличительности литовцев и белорусов в этнографическом дискурсе XIX века] // Этнокультурная идентичность: феноменология и вариативность в контекстах истории XIX—XXI веков: Материалы Девятнадцатых Международных Санкт-Петербургских этнографических чтений. — СПб.: Российский этнографический музей. — 2020. — С. 70—75.</ref>. === Праблемы беларускага боку. Поспехі літоўцаў === {{Фотамантаж | photo1a = BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg | photo1b =Lazauskas 1936.jpeg | size = 500 | position = right | color = #F8F9FB | color_border = #C8CBD0 | text_background = #F8F9FB | text = Тэрытарыяльныя прэтэнзіі Беларускай Народнай Рэспублікі (злева, уключаючы вялікакняскую сталіцу Вільню/Вільнюс на сучаснай літоўскай тэрыторыі) і Першай Літоўскай Рэспублікі (справа, уключаючы землі летапіснай Літвы на сучаснай беларускай тэрыторыі) у [[інтэрбелум]]. }} [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] адзначыў, што гістарычная спадчына ВКЛ і стаўленне да яго адыграла ключавую ролю ў фарміраванні ідэнтычнасці беларусаў і літоўцаў. Многія з іх сталі ўспрымаць яго як дзяржаву сваіх продкаў. Сучасная літоўская нацыя і нацыянальная дзяржава былі пабудаваныя шмат у чым дзякуючы адчуванню гістарычнай пераемнасці. Вырашальную ролю, на думку даследчыка, адыграла сугучча назваў. У той жа час нацыянальнае будаванне беларусаў першапачаткова апынулася ў больш складаным становішчы, бо была праблема з вызначэннем сваёй нацыянальнай ідэнтычнасці, так як тэрмін «беларусы» амаль не нёс гісторыка-палітычных асацыяцый. У той жа час нельга было ўмацавацца за «Русь» і «рускі/руські», бо на гэтай аснове ўжо трывала грунтаваліся рускія. Больш за тое, з імі за старажытнарускую спадчыну змагаліся ўкраінскія нацыянальныя дзеячы{{sfn|Носевич|2008|с=39}}. Прывязка да ВКЛ адбылася з дапамогай тэрміна «[[ліцвіны]]». Так сябе называлі жыхары беларускіх зямель да таго, як замацавалася найменне «беларусы»<ref name="деды"/>. Аднак слова мела значэнне [[палітонім]]а, якое абазначала ўсіх жыхароў ВКЛ (як літоўцаў, так і беларусаў){{sfn|Краўцэвіч|1998|с=6}}. На першым этапе барацьбы за спадчыну дзяржавы, згодна з [[Андрэй Катлярчук|Андрэем Катлярчуком]], літоўцы дасягнулі поспеху. Прычынай таму было тое, што ў другой палове XIX стагоддзя і пачатку XX стагоддзя іх нацыянальны рух апынуўся ў больш выгадным становішчы, чым у суседзяў. Так, у прыватнасці, літоўцы захавалі нацыянальны касцёл, а царскія ўлады не перашкаджалі асвеце і друку на [[літоўская мова|літоўскай мове]], хай нават і кірыліцай. У беларусаў усяго гэтага не было, бо гэты народ як самастойны не разглядаўся. Перашкаджалі таксама праблемы ў выбары сваёй назвы: [[Вацлаў Ластоўскі]] прапагандаваў назву «Крывія», [[Ян Станкевіч]] спрабаваў увесці ва ўжытак тэрмін «Вялікая Літва», іншыя выступалі за «Беларусь». [[Захар Васільевіч Шыбека|Захар Шыбека]] да прычын перамогі літоўскага боку дадаў палітычныя падзеі: захаванне незалежнасці [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Першай Літоўскай Рэспублікі]] (у адрозненне ад [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) і [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перадача Вільні ў 1939 годзе]]. У наступным у савецкіх і замежных гісторыкаў «літоўская» канцэпцыя ўмацавалася як дамінуючая пазіцыя<ref name="деды">[https://pawet.net/library/o_reflections/15_/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.html Великое княжество было литовское или беларуское?] // Деды. Дайджест публикаций о Беларуской истории. № 12-2013. С. 107—117.</ref>. Акрамя таго, у дасавецкі перыяд у беларускіх сялян, якія складалі большасць насельніцтва, гістарычная памяць аб Вялікім Княстве Літоўскім практычна адсутнічала. На думку беларуска-расійскага навукоўца [[Аляксандр Дзмітрыевіч Гронскі|Аляксандра Гронскага]], прычына была не ў тым, што царскія чыноўнікі і настаўнікі пазбавілі народ памяці пра мінулае. Гісторык прымеціў, спаслаўшыся на свайго калегу [[Алег Уладзіміравіч Мацвееў|Алега Мацвеева]]{{sfn|Матвеев|2021|с=51}}, што ў беларусаў вобраз дзяржавы прадстаўлены толькі ў пісьмовай культуры шляхты, якая апынулася ў арбіце [[Культура Польшчы|польскай культуры]] і паступова губляла духоўную сувязь з большасцю, а таксама некаторы час захоўвалася ў гарадскога насельніцтва, якое адстойвала [[Магдэбургскае права]]. Для народных уяўленняў беларускіх сялян не характэрна ўслаўленне войнаў і князёў, не абавязковыя гістарычныя падрабязнасці, затое важныя перажыванні простых людзей, на долю якіх выпалі выпрабаванні спусташальных уварванняў, палону, расстання з сям’ёй. Асобныя беларускія паданні пра князя Вітаўта альбо «зазямляюць» яго паходжанне, прадстаўляючы як «народнага кіраўніка», альбо надзяляюць роляй «культурнага героя»{{sfn|Гронский|2025|с=176}}. Згодна з [[Норман Дэвіс|Норманам Дэвісам]], на Захадзе беларусы не змаглі атрымаць поспех праз падабенства назвы іх краіны з Расіяй. Украіна, да прыкладу (падобная па мове і культуры), трапіла ў больш пераважную пазіцыю. Аж да XXI стагоддзя Беларусь працягваюць не ўспрымаць сур’ёзна. Паводле гісторыка, на Захадзе многія думаюць, што беларусы ніколі не мелі сваёй уласнай дзяржавы, і мала хто ведае пра сувязь народа з ВКЛ{{sfn|Дэвис|2012|loc=1. Неизвестная Беларусь}}. У 1920-я гады, як пісаў гісторык Андрэй Кіштымаў, беларусы апынуліся ў звыклым для сябе становішчы «паміж». Маючы ў складзе [[БССР]] шэсць паветаў былой [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вельмі цяжка было пазіцыянаваць сябе гістарычнымі спадкаемцамі дзяржавы «ад мора і да мора». Тым больш савецкім беларусам прапанавалі паверыць у нешта значна больш маштабнае — у [[сусветная рэвалюцыя|сусветную рэвалюцыю]]<ref name="хартия">[https://web.archive.org/web/20250125090122/https://charter97.org/ru/news/2024/5/1/593611/ ВКЛ — империя, которой мы гордимся] // Хартия’97, 1 мая 2024</ref>. Барацьба за спадчыну дзяржавы знайшла сваё адлюстраванне ў [[Віленскае пытанне|тэрытарыяльнай спрэчцы за Віленскі край]] (1917—1939) паміж Польшчай, Літвой і Беларуссю. Усе тры бакі разглядалі гэтую тэрыторыю ў цэлым і горад [[Вільня]] (Вільнюс) у прыватнасці як жыццёва значныя для сябе не толькі ў культурным, але і ў палітычным плане, па-рознаму інтэрпрэтуючы гістарычныя падставы сваіх прэтэнзій на край. Першая сусветная вайна выплюхнула ўсе тыя супярэчнасці, якія назапашваліся тут у папярэднія дзесяцігоддзі паміж рознымі нацыяналістычнымі праектамі{{sfn|Полякова|2014|с=130}}. У гэтай спрэчцы спадчына ВКЛ актыўна эксплуатавалася. Літоўскія прадстаўнікі паказвалі, што Віленшчына з’яўляецца часткай гістарычнай (летапіснай) Літвы, а мясцовае польска-беларускае насельніцтва, якое складала большасць у краі, з’яўляецца славянізаванымі балтамі. Палякі апеліравалі да Люблінскай уніі, у рамках якой ВКЛ і Каралеўства Польскае ўтварылі адзіную федэрацыю — Рэч Паспалітую. Іншым аргументам з’яўлялася мова: польская дамінавала ў краі. Беларускі нацыянальны рух, які інтэрпрэтаваў Вялікае Княства Літоўскае як сваю палітычную і культурную спадчыну, грунтаваўся на тым, што беларусы складалі больш за палову насельніцтва Віленшчыны{{sfn|Полякова|2014|с=131}}. У ходзе падзей [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]] (у прыватнасці, [[польска-літоўская вайна|польска-літоўскай]] і [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай]] войнаў) Віленшчына апынулася за палякамі. У 1939 годзе [[Польскі паход Чырвонай арміі (1939)|край заняла РСЧА]], а неўзабаве савецкія ўлады перадалі рэгіён Літве{{sfn|Полякова|2014|pp=133—134}}, тым самым умацаваўшы яе пазіцыі ў справе барацьбы за гістарычную спадчыну<ref name="деды"/>. === Аднаўленне дыскусіі. Пошукі кампрамісу === Сучасны этап дыскусіі, на думку гісторыка [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], стартаваў з публікацыі [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікалая Ермаловіча]] «Па слядах аднаго міфа: Ці было літоўскае заваяванне Беларусі?». Некаторы час праца цыркулявала ў падполлі ў абмежаваным коле беларускай інтэлігенцыі. У другой палове 1980-х, калі кнігу апублікавалі афіцыйна, яна выклікала абурэнне ў літоўскай акадэмічнай сферы<ref name="delfi"/><ref name="13нумар">[http://www.secret-r.net/arkhiv-publikatsij/13-2013/belarus-i-letuva-delyat-nasledie-vkl.html Беларусь и Літва делят наследие ВКЛ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231224212454/http://www.secret-r.net/arkhiv-publikatsij/13-2013/belarus-i-letuva-delyat-nasledie-vkl.html |date=24 снежня 2023 }} // Секретные исследования : газета. — 2013. — № 13.</ref>. З канца 1980-х<ref name="Валкаускас">{{артыкул|спасылка=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2068525/strakh-pered-litvinizmom-kakaia-belarus-nuzhna-litve-avtoritarnaia-ili-demokraticheskaia|выданне=Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|загаловак=Страх перед литвинизмом. Какая Беларусь нужна Литве: авторитарная или демократическая?|аўтар=Томас Валкаускас|год=2023|месяц=сентября|чысло=4|archive-date=13 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240913032819/https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2068525/strakh-pered-litvinizmom-kakaia-belarus-nuzhna-litve-avtoritarnaia-ili-demokraticheskaia}}</ref> і на працягу 1990—1994 гадоў<ref name="delfi"/> дыскусіі паміж беларусамі і літоўцамі дасягнулі свайго піку. У чэрвені 1992 года ў [[Гервяты|Гервятах]] ([[Астравецкі раён]]) праведзены «круглы стол» з мэтай удакладніць некаторыя пытанні агульнай гісторыі двух народаў. Літва і Беларусь, якія атрымалі незалежнасць, сталі выпрацоўваць уласнае суб’ектнае бачанне мінулага. Навукоўцы палічылі патрэбным уступіць у дыялог, каб узгадніць асобныя моманты ў гісторыі ўзнікнення краіны. На гэтай сустрэчы прафесарам [[Адам Мальдзіс|Адамам Мальдзісам]]<ref name="комсомолка">[https://www.kp.ru/daily/26447.5/3317786/ Беларусь и Литву только в ХХ веке разделила граница] // Комсомольская правда, 19 октября 2015</ref> агучана меркаванне пра ВКЛ як беларуска-літоўскую дзяржаву<ref name="delfi"/>{{efn|Упершыню тэзіс пра «беларуска-літоўскую» або «літоўска-беларускую» дзяржаву сустракаецца ў даследчыкаў першай траціны XX стагоддзя — [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскага]], [[Усевалад Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскага]], [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]], [[Уладзімір Пічэта|У. Пічэты]].{{sfn|Тихомиров|2014|с=70—71}}}} або, раўназначна, літоўска-беларускую. І было даданне: з улікам фактару ўкраінскага народа. На сустрэчы бакі дасягнулі кампрамісу па гэтым пытанні<ref name="комсомолка"/>. Збліжэнне па пытаннях мінулага ішло сумесна з украінскімі і польскімі гісторыкамі. У 1990 годзе па ініцыятыве польскага вучонага [[Ежы Клачоўскі|Ежы Клачоўскага]] была склікана міжнародная канферэнцыя «Рым-1». На сустрэчы спецыялісты прынялі рашэнне стварыць чатыры навукова-папулярныя кнігі, свайго роду падручнікі гісторыі чатырох краін. Ідэі, якія прагучалі на канферэнцыі, атрымалі благаславенне пантыфіка [[Ян Павел II|Яна Паўла II]]. Аб ходзе работы над чатырма гісторыямі ішла размова на наступных штогадовых «рымскіх» сустрэчах: у [[Камянец-Падольскі]]м, [[Люблін]]е, [[Гродна|Гродне]] і [[Тракай|Тракаі]]. Найбольш актыўна ў гэтым напрамку працавалі беларусы. У тэрмін справіліся польскія і ўкраінскія аўтары. Удзельнікі «круглых сталоў» падчас дыскусіі абмяркоўвалі не столькі дзяльбу спадчыны, а неабходнасць успрымаць яе як адзінае, непадзельнае і непаўторнае цэлае. ВКЛ называўся гісторыкамі ідэалам, павучальным прыкладам прагматычнага вырашэння дзяржаўных, этнічных, канфесійных, культурных пытанняў у складаных умовах знаходжання паміж Усходам і Захадам. На пасяджэннях «круглага стала» гаварылася таксама пра тое, што разыходжанне поглядаў гісторыкаў часам непазбежна ў сілу адрознення нацыянальных інтарэсаў<ref name="гиль и мальдис"/>. У 1994 годзе ў Тракаі нечакана высветлілася: літоўскія аўтары пад кіраўніцтвам Юозаса Тумяліса «прыватызавалі» ВКЛ, абвясціўшы яго спадчыну выключна здабыткам сучаснай літоўскай дзяржавы. Тракайскай сустрэчай, асабліва пасля абразлівых выказванняў у віленскім друку, і спынілася правядзенне «рымскіх» канферэнцый<ref name="гиль и мальдис">Владимир Гиль, Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/vozmozhen-li-obshchiy-vzglyad-istorikov.html Возможен ли общий взгляд историков?] // СБ. Беларусь сегодня, 1 декабря 2009.</ref>. Падобнае выклікана тым, што ў многіх дзяржавах [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]] ўзрос навуковы і грамадскі інтарэс да пошуку вытокаў нацыянальнай дзяржаўнасці. Негатыўным бокам гэтага працэсу стала міфалагізацыя, а ў шэрагу асобных выпадкаў — і [[фальсіфікацыя гісторыі|фальсіфікацыя нацыянальнай гісторыі]] ў палітычных мэтах. Літоўская гістарычная навука, якая пры савецкай уладзе старалася захоўваць канструктыўны падыход у даследаванні мінулага, у незалежны перыяд змяніла парадыгму. Так, калі ў [[Літоўская ССР|Савецкай Літве]] гісторыкі актыўна вывучалі «сяброўскія повязі», якія злучалі народы, то пазней навукоўцы сталі акцэнтаваць увагу на самабытнасці літоўскага этнасу і літоўскай дзяржаўнасці<ref>{{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/problema-opredeleniya-hronologicheskih-ramok-istorii-velikogo-knyazhestva-litovskogo-v-sovremennoy-zapadnoy-istoriografii|загаловак=ПРОБЛЕМА ОПРЕДЕЛЕНИЯ ХРОНОЛОГИЧЕСКИХ РАМОК ИСТОРИИ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В СОВРЕМЕННОЙ ЗАПАДНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ|аўтар=Старкус Пятрас, Боев Эрадж|выданне=Власть|тып=журнал|год=2021|старонкі=285—288|нумар=2}}</ref>. Такім чынам, паняцце «беларуска-літоўская / літоўска-беларуская дзяржава» замацаваць не ўдалося, бо ў падобнай фармулёўкі знайшлося шмат праціўнікаў у Літве, у той час як у Беларусі [[палітычны крызіс у Беларусі (1996)|адбыліся палітычныя перамены]], [[рэферэндум у Беларусі (1995)|змянілася дзяржаўная сімволіка]], і ад барацьбы за спадчыну ВКЛ Мінск адхіліўся. У той жа час літоўскія навукоўцы паказалі, што яны больш сур’ёзна і мэтанакіравана падыходзяць да задачы рэпрэзентацыі сваёй гісторыі, выдаючы свае працы на англійскай і нямецкай мовах. У сувязі з гэтым у свеце спадчыннікам ВКЛ лічыцца менавіта Літоўская Рэспубліка<ref name="комсомолка"/>. Паступова літоўскія даследчыкі сталі пераглядаць старыя погляды. Антанас Рачыс паказаў, што ва [[Універсальная літоўская энцыклапедыя|Універсальнай літоўскай энцыклапедыі]] адмовіліся ад «рамантычнага падыходу да ВКЛ», бо гэтая дзяржава «не была ў строгім сэнсе Літвой». У 2009 годзе на круглым стале «Тысячагоддзе Літвы. Літва і Беларусь 1000 гадоў разам» гісторык [[Альфрэдас Бумблаўскас]] заявіў, што ''«ВКЛ — наша агульная спадчына, і вы, беларусы, бярыце сабе ад яго столькі, колькі жадаеце''»<ref name="деды"/>. Для іншых краін праблема таксама стала актуальнай. Як пісаў Дэвіс, у сувязі з распадам СССР «''свет страпянуўся ад сенсацыйнай навіны, што заходні рэгіён СССР зусім не з’яўляецца Расіяй''». Новыя дзяржавы, такія як [[Латвія]], Літва, Беларусь і Украіна, для абывацеля з далёкага замежжа з’явіліся нібы ніадкуль. Палітычныя каментатары пачалі тлумачыць, адкуль жа яны ўсе ўзяліся{{sfn|Дэвис|2012|loc=15. Жизнь после смерти}}. [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|Пратэсты ў Беларусі 2020 года]] і [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|міграцыйны крызіс 2021 года]] перашкодзілі дыялогу навукоўцаў. У маі 2024 года дырэктар [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]] [[Вадзім Леанідавіч Лакіза|Вадзім Лакіза]] заявіў, што ўлады Польшчы і Літвы забаранілі сваім гісторыкам кантактаваць з калегамі з суседняй рэспублікі. З яго слоў, навуковая супольнасць апынулася пад уздзеяннем палітыкі, у сувязі з чым Вільнюс стаў «прыватызаваць» гісторыю Вялікага Княства Літоўскага. Лакіза выказаў надзею на аднаўленне кантактаў<ref>[https://tass.ru/obschestvo/20820095 Эксперт: историкам Польши и Литвы запретили контакты с белорусскими учеными] // ТАСС, 16 мая 2024</ref>. == Палітыка == === Пазіцыі ўладаў === Публіцыст Ян Бертановіч паказваў{{sfn|Деружинский|2022|loc=О БАЛТАХ И СЛАВЯНАХ}}: {{цытата|І сёння калі кагосьці з сапраўдных гісторыкаў узяць за грудкі і задаць прамое пытанне «Брат, скажы як на духу, дык хто ж стварыў ВКЛ: беларусы ці літоўцы?», ён выразна растлумачыць: тыя, хто яго ствараў, і думаць не меркавалі, што праз шмат стагоддзяў тут раптам з’явяцца нацыянальныя дзяржавы. А ўслед за імі – і палітыкі, якія пачнуць дзяліць мінулае.}} У сучасным свеце гісторыя любой дзяржавы стала інструментам маніпулявання грамадскай свядомасцю з боку палітыкаў. Пераемнасць сучаснай Літвы ад сярэднявечнага княства была адлюстравана ў [[Канстытуцыя Літвы|Канстытуцыі 1992 года]]: {{Цытата|Літоўскі народ, які стварыў шмат стагоддзяў таму назад Літоўскую дзяржаву, засноўваючы яе прававы падмурак на Літоўскіх Статутах і канстытуцыях Літоўскай Рэспублікі, стагоддзямі рашуча абараняў сваю свабоду і незалежнасць, захаваў свой дух, родную мову, пісьменнасць і звычаі, увасабляючы натуральнае права чалавека і народа свабодна жыць і тварыць на зямлі сваіх бацькоў і продкаў – у незалежнай Літоўскай дзяржаве, [...] воляй грамадзян адроджанай Літоўскай дзяржавы прымае і абвяшчае гэтую Канстытуцыю.}} Раней гэта сувязь ускосна акцэнтавалася ў Актах аб аднаўленні незалежнай Літоўскай дзяржавы ад 16 лютага 1918 і 11 сакавіка 1990<ref>[https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1733079828&tld=by&lang=ru&name=neona6.pdf&text=%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2%20%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE%D0%BC&url=http%3A%2F%2Fdo1917.info%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fuser11%2Fneona6.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=6bd396980893b8cc809bcc70b65e2d4d&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1733079828%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dneona6.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2586%25D0%25B5%25D0%25B2%2B%25D0%25BE%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2588%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25BC%26url%3Dhttp%253A%2F%2Fdo1917.info%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fuser11%2Fneona6.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D6bd396980893b8cc809bcc70b65e2d4d%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Историческое прошлое, опрокинутое в настоящее]</ref>. [[Файл:Alhierd monument in Viciebsk - panoramio (3).jpg|міні|[[Помнік Альгерду (Віцебск)|Помнік Альгерду]] ў [[Віцебск]]у — адзін з помнікаў вялікалітоўскім князям, усталяваных у Беларусі ў 2010-я гады.]] Тым часам [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]], паводле Вадзіма Вілейты, на працягу 30 гадоў вёў дваістую палітыку ў дачыненні да беларускай гісторыі: з аднаго боку яна, у яго ўяўленні, пачалася з [[бальшавікі|бальшавікоў]], у пачатку XX стагоддзя, а з другога, сыходзіць у стагоддзі, і аб’яднаная з Літвой і Польшчай. У залежнасці ад палітычнага кантэксту афіцыйны Мінск рэгулярна мяняў лінію. Гэтыя хвалі супадалі з тымі перыядамі, калі краіна імкнулася наладзіць адносіны з Захадам, спрабуючы [[Шматвектарная палітыка (Беларусь)|лавіраваць паміж Еўропай і Расіяй]]. Менавіта пад уздзеяннем падобнай палітыкі ў 2010-я гады пачалі [[мяккая беларусізацыя|ставіць помнікі літоўскім князям у Беларусі і рэстаўраваць замкі ВКЛ]]<ref name="Валкаускас"/>. Тым самым, нароўні з прарасійскім самавызначэннем, дзе агульнааб’яднальным стала [[Вялікая Айчынная вайна]], савецкая спадчына, інтэграцыя з Расіяй, намецілася другая лінія — тэндэнцыя па далучэнні да гістарычнай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага<ref name="рубалтик">[https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/08062015-mifotvorchestvo/ Литва недовольна белорусским «мифотворчеством»]</ref>. У 2022 годзе прэзідэнт Лукашэнка назваў Вялікае Княства Літоўскае «першай беларускай дзяржавай», якая сфармавалася «на аснове беларускага этнасу» як «абарончы саюз з прыбалтыйскімі плямёнамі»<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-imenno-na-osnove-belorusskogo-etnosa-bylo-sozdano-vkl-511467-2022/?utm_source=belta&utm_medium=news&utm_campaign=accent Лукашенко: именно на основе белорусского этноса было создано ВКЛ]</ref>, раскрытыкаваўшы суседнія краіны за адмаўленне ўкладу беларусаў у развіццё ВКЛ і Рэчы Паспалітай<ref name="Звязда">Марыя Дадалка. [https://zviazda.by/ru/node/234753 Лукашэнка: Старонкі айчыннай гісторыі ператварыліся ў інфармацыйнае поле бою] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240326111752/https://zviazda.by/ru/node/234753 |date=26 сакавіка 2024 }} // Звязда, 06.01.2022</ref>. У Літве падобныя крокі выклікалі пратэст<ref name="Валкаускас"/>. Аналітык Цэнтра даследавання Усходняй Еўропы [[Лінас Каяла]] тлумачыў дзеянні суседзяў імкненнем вырвацца з вонкавай ізаляцыі, бо яны заўсёды ўспрымаліся як «''звязаная з Расіяй тэрытарыяльная і адміністрацыйная адзінка, якая не мае сваёй культуры, гісторыі, параўнальнай з якой-небудзь іншай еўрапейскай краінай''». На думку гісторыка [[Валдас Ракуціс|Валдаса Ракуціса]], такая палітыка ўяўляе пагрозу двухбаковым адносінам, бо нясе нацыяналістычны элемент выхавання новага пакалення ў духу: «''Літва — гэта нейкае непаразуменне, і што Вільнюс трэба далучыць да Беларусі''»<ref name="рубалтик"/>. Аднак у красавіку 2020 года [[прэзідэнт Літвы]] [[Гітанас Наўседа]] ў тэлефоннай гутарцы з беларускім лідарам адзначыў «агульны гістарычны досвед у Вялікім Княстве Літоўскім», які ўмацоўвае двухбаковыя адносіны. Прыкладам супрацоўніцтва ў гэтым кірунку кіраўнік дзяржавы назваў [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|цырымонію перапахавання Кастуся Каліноўскага і яго паплечнікаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20250320113619/https://www.svaboda.org/a/30571757.html Пра што Лукашэнка пагутарыў з прэзідэнтам Літвы, які раней крытыкаваў яго за «браваду» з COVID-19] // Радыё Свабода, 23 красавіка 2020</ref>. Пры тым дзеючае кіраўніцтва Беларусі імкнулася пазбягаць палітызацыі гісторыі і крайніх ацэнак<ref name="Звязда"/>. Як паказаў журналіст Васіль Маланшэкаў, нават у пачатку 2020-х гадоў, калі адбылося рэзкае пагаршэнне адносін дзвюх дзяржаў, беларускія ўлады не пачалі выбудоўваць антылітоўскі наратыў (у адрозненне ад антыпольскага), а імкнуліся паказаць суседзям на агульнасць спадчыны, хоць літоўскія ўлады ўспрымалі такія крокі як спробу дэканструкцыі нацыянальнага гістарычнага міфа<ref name="рамблер">Василий Маланшеков. [https://news.rambler.ru/world/48014462-rabota-nad-oshibkami-belarus-menyaet-podhod-k-istoricheskoy-pamyati/ Работа над ошибками: Беларусь меняет подход к исторической памяти] // Рамблер, 27 января 2022</ref>. У лютым 2025 года, віншуючы літоўцаў з [[Дзень аднаўлення Літоўскай дзяржавы|Днём аднаўлення дзяржавы]], Лукашэнка падкрэсліў<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-suvjazi-pamizh-belarusami-i-litoutsami-ne-udalosja-parushyts-ni-palitykam-ni-ih-zahodnim-141989-2025/ Лукашэнка: сувязі паміж беларусамі і літоўцамі не ўдалося парушыць ні палітыкам, ні іх заходнім куратарам] // Белта, 16 лютага 2025</ref>: {{Цытата|На працягу многіх стагоддзяў нашы народы заўсёды ішлі побач, узбагачалі адзін аднаго культурна, эканамічна і духоўна. Нягледзячы на сённяшнія цяжкасці, сувязі паміж сучаснымі жыхарамі Беларусі і Літвы не ўдалося парушыць ні адыёзным прыбалтыйскім палітыкам, ні іх заходнім куратарам.}} === Літвінізм === {{Асноўны артыкул|Канфлікт вакол літвінізму ў Літве}} Беларускія нацыянальна-арыентаваныя партыі ([[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускі народны фронт]], [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада]]) і грамадскія арганізацыі («[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»), створаныя ў канцы 1980-х, падтрымалі «беларускую» канцэпцыю станаўлення ВКЛ і спрабавалі выкарыстоўваць яе ў сваёй грамадска-палітычнай дзейнасці. Гэта тлумачылася тым, што лідары гэтых арганізацый былі гісторыкамі, археолагамі і філолагамі, якія самі мелі непасрэднае дачыненне да канструявання канцэпцыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://textarchive.ru/c-1064505.html|ref=Салей|аўтар=Салей С. М.|загаловак=Великое княжество литовское в исторической памяти современных белорусов|год=2016|мова=ru|выданне=Европейский университет в Санкт-Петербурге. Работы участников 2006.|тып=Исследовательская работа выполнена в рамках программы HESP Regional Seminar for Excellence in Teaching}}</ref>, якая вырасла ў асобную канцэпцыю — [[ліцвінства]], або літвінізм. Канцэпцыя найперш падкрэслівае значэнне беларусаў у гісторыі ВКЛ, дакладней продкаў сучасных беларусаў, і ВКЛ паўстае, як важны этап нацыянальнай гісторыі<ref name="Валкаускас"/>. У самім літвінізме ёсць некалькі ўнутраных плыняў: напрыклад, адны яго прыхільнікі лічаць літвінаў пераважна славянамі, іншыя — славянізаванымі балтамі<ref name="zerkalo"/>. Прадстаўнікі радыкальнага кірунку ставяць пад сумненні, што сучасныя літоўцы («жамойты») — спадчыннікі ВКЛ. Радыкальны літвінізм нясе пад сабой ідэі таго, што беларусы былі асноўным этнасам у ВКЛ, якіх правільна трэба было б называць літвінамі і адпаведна яны, цяперашнія беларусы, могуць прэтэндаваць на ўсю спадчыну, у тым ліку на сталіцу Вільнюс (Вільню){{efn|Палітолаг Усевалад Шымаў у артыкуле пра адносіны дзвюх краін указаў наступныя падставы, якія выкарыстоўваюць прыхільнікі літвінізму: «''Акрамя таго, этнографы мяжы XIX‒XX стст. фіксавалі шырокую распаўсюджанасць [[дыялекты беларускай мовы|беларускіх дыялектаў]] у ваколіцах Вільні (сёння большасць славян віленскага краю Літвы ідэнтыфікуюць сябе як палякі, а не беларусы). Першыя дзеячы [[Беларускі нацыяналізм|беларускага нацыяналізму]] былі ў асноўным выхадцамі з дробнай шляхты з ваколіц Вільні, а беларускія нацыяналістычныя гурткі былі першапачаткова сканцэнтраваны ў літоўскай сталіцы''».{{sfn|Шимов|2024|с=59—60}}}}. Пры гэтым ёсць і ўмеранае крыло. [[Альфрэдас Бумблаўскас]] назваў гэту плынь «канструктыўнымі літвіністамі». Навуковец да прадстаўнікоў кірунку прылічыў свайго калегу [[Алесь Белы|Алеся Белага]]. Гэтыя літвіністы прызнаюць гістарычныя межы Літвы шырэй, чым межы 1920 года. На думку Вадзіма Вілейты, гістарычная тэорыя ўмеранага літвінізму лічыць ВКЛ літоўска-беларускай дзяржавай, акцэнтуе гістарычную агульнасць літоўцаў і беларусаў, падкрэслівае мірны характар іх суіснавання ў складзе агульнай краіны. Менавіта гэта ўвайшло ў аснову школьнага і вузаўскага тлумачэння гісторыі ВКЛ у Беларусі<ref name="Валкаускас"/>. Праціўнікі ліцвінства лічаць яго ў цэлым [[Псеўданавука|маргінальнай псеўданавуковай канцэпцыяй]]<ref>[https://web.archive.org/web/20250128124423/https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2099411/istorik-litvinizm-eto-vozmozhnost-dlia-belorusov-stat-blizhe-k-zapadu-a-vil-nius-prinadlezhit-vsem-narodam Историк: «Литвинизм — это возможность для белорусов стать ближе к Западу, а Вильнюс принадлежит всем народам»]</ref>{{sfn|Деружинский|2022|loc=ЛИТВИНИЗМ И ЛИТВАКИЗМ}}. Беларуская палітычная актывістка [[Святлана Ціханоўская]] ахарактарызавала плынь як «маргінальную тэорыю», якая імкнецца штучна раз’яднаць літоўцаў і беларусаў, і заявіла, што беларусы паважаюць тэрытарыяльную цэласнасць і гістарычную спадчыну Літвы<ref>Gaučaitė-Znutienė, Modesta; Skėrytė, Jūratė (23 August 2023). [https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2061072/cichanouskaja-apie-litvinizmo-apraiskas-tai-kuriama-dirbtinai-norint-sukirsinti-lietuvius-ir-baltarusius «Cichanouskaja apie litvinizmo apraiškas: tai kuriama dirbtinai, norint sukiršinti lietuvius ir baltarusius»]. Lithuanian National Radio and Television, Baltic News Service (in Lithuanian).</ref><ref>Valkauskas, Tomas (12 September 2023). [https://www.lrt.lt/naujienos/pasaulyje/6/2074228/litvinizmo-baime-ar-lietuva-labiau-pripratusi-prie-lukasenkos-o-ne-demokratines-baltarusijos «Litvinizmo baimė: ar Lietuva labiau pripratusi prie Lukašenkos, o ne demokratinės Baltarusijos?»]. Lithuanian National Radio and Television (in Lithuanian).</ref>. Ліцвінства таксама апісвалася сваімі крытыкамі, як форма [[фашызм]]у, спалучаная з экспансіянісцкімі тэрытарыяльнымі прэтэнзіямі Беларусі да суседніх краін<ref>{{cite web |title=Gudijos fašistai atidarė filialą Vilniuj |url=https://alkas.lt/2023/08/28/gudijos-fasistai-atidare-filiala-vilniuj/ |website=Alkas.lt |language=lt |date=28 August 2023}}</ref>. Як паказаў Вілейта, пры любых спробах беларусаў дакрануцца да гісторыі ВКЛ, у літоўскім грамадстве і палітычных колах узнікае страх перад літвінізмам<ref name="Валкаускас"/>. Хоць афіцыйны Мінск не вылучаў тэрытарыяльных прэтэнзій да суседзяў, наяўнасць «літвінскага міфа», папулярнага сярод нацыяналістаў, уносіць напружанасць у адносіны дзвюх дзяржаў{{sfn|Шимов|2024|с=60}}. Праблема абвастрылася ў 2023 годзе<ref name="Валкаускас"/><ref name="ng"/><ref name="гигин"/>. Выданне «[[Независимая газета]]» адзначыла, што ў сувязі з гэтым стаўленне да [[Беларусы Літвы|беларускай дыяспары]] пагоршылася. Спрэчка спачатку разгарэлася ў сацсетках, затым у яе ўключыліся літоўскія дэпутаты і [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]]. Старшыня парламенцкага камітэта па нацыянальнай бяспецы і абароне [[Лаўрынас Кашчунас]] абурыўся тым, што беларусы «прысвойваюць сабе гісторыю Літвы»<ref name="ng">Дмитрий Тараторин. [https://www.ng.ru/cis/2023-08-24/5_8809_belorussia.html Белорусы спорят с литовцами за право отличаться от россиян] // Независимая газета, 24 августа 2023</ref>. Як следства, беларусаў, якія прыехалі ў Літву, прымушалі расставацца з дамаганнямі на спадчыну ВКЛ. З лістапада 2022 па жнівень 2023 910 грамадзян Беларусі былі прызнаныя пагрозай нацыянальнай бяспецы (для параўнання, расіян з падобным статусам набралася ўсяго 254). [[Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі Літвы|Дэпартамент дзяржбяспекі]] канстатаваў, што ідэі літвінізму атрымалі апошнім часам пэўнае распаўсюджванне, аднак дзейнасць прыхільнікаў канцэпцыі не нясе рэальнай небяспекі, хоць яе палажэнні могуць павялічваць міжэтнічнае напружанне і актывізуюць адмоўнае стаўленне да літоўскай дзяржавы ў лаяльнай часткі супольнасці беларусаў Літвы<ref name="гигин"/><ref name="Валкаускас"/>. Асноўная прычына такіх падзей — павялічэнне беларускай дыяспары<ref name="Валкаускас"/>. У сакавіку 2025 года супярэчнасці зноў абвастрыліся. Старшыня кансерватыўнай партыі «[[Саюз Айчыны — Літоўскія хрысціянскія дэмакраты]]» Лаўрынас Кашчунас выступіў з ініцыятывай зрабіць больш жорсткімі абмежаванні для грамадзян суседняй рэспублікі. Раней, у лютым<ref>[https://lt.sputniknews.ru/20250226/v-litve-khotyat-zapretit-belorusam-ispolzovat-simvol-vremen-vkl-36545420.html В Литве хотят запретить белорусам использовать символ времен ВКЛ] // Sputnik Литва, 26 февраля 2025</ref>, у парламент звярнулася вялікая група актывістаў з заклікам забараніць беларусам выкарыстоўваць герб «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]», падобны да літоўскага «[[Герб Літвы|Віціса]]», чаму папярэднічалі спробы [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай апазіцыі]] пачаць [[Пашпарт «Новай Беларусі»|выпуск пашпартоў з вершнікам на вокладцы]]<ref name="тараторин">Дмитрий Тараторин. [https://www.ng.ru/cis/2025-03-24/1_9129_lithuania.html У Вильнюса все больше вопросов к белорусам] // Независимая газета, 24 марта 2025</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]], каб зменшыць запал суседзяў, паказваў<ref name="тараторин"/>: {{Цытата|«Пагоня» ніколі не выкарыстоўвалася на злосць літоўцам, а, наадварот, была сімвалам еўрапейскага выбару. Такія непаразуменні — вынік перш за ўсё таго, што, нягледзячы на стагоддзі суседскага жыцця і агульнай гісторыі, літоўцы цяпер вельмі мала ведаюць пра беларусаў. Герб «Пагоня» не з’явіўся ў беларускім ужытку нядаўна і не з’яўляецца ў беларускай прасторы новадзелам, які беларусы пры жаданні могуць свабодна замяніць нейкім альтэрнатыўным праектам. «Пагоня» выкарыстоўваецца беларусамі як сімвал нацыянальнага адраджэння і імкнення да свабоды з самага пачатку нацыянальнага руху. Менавіта пад гэтым сімвалам на працягу ўсяго цяжкага ХХ стагоддзя адбывалася станаўленне несавецкай беларускасці. У гэтым лёгка пераканацца, паглядзеўшы на захаваныя да нашых дзён гістарычныя фатаграфіі і іншыя артэфакты: «Пагоня» была і на пячатках, і на пашпартах, і на паштовых марках Беларускай Народнай Рэспублікі, створанай у 1918 годзе, і на многіх фотаздымках з беларускіх мерапрыемстваў 100-гадовай даўніны.}} Радыкалы з ліку літоўцаў у сувязі з гэтым ладзілі агрэсіўныя вулічныя акцыі: падпал дзвярэй Беларускага дома, акты [[вандалізм]]у ў дачыненні да крамы «Кропка», капліцы Беларускай праваслаўнай парафіі Канстанцінопальскага Патрыярхату. Правакацыйную ролю ў канфлікце адыгралі беларускія графіці, якія перыядычна з’яўляюцца на вуліцах літоўскай сталіцы, уключаючы «Вільня наша». Суправаджаюцца яны, як правіла, выявай [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]]<ref name="тараторин"/>. У гэты ж час адзначалася прасоўванне ў [[Англійская Вікіпедыя|англійскай Вікіпедыі]] літоўскага погляду на пытанне спадчыны — са спробай прыраўняць літвінізм да фашызму. Рэдактары звярнулі на гэта ўвагу і перапісалі тэкст у больш нейтральным ключы<ref>{{cite web |title=Истерия вокруг «литвинизма»: как один человек превратил английскую Википедию в оружие против белорусов |url=https://nashaniva.com/ru/383675 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2025-12-17}}</ref>. <center>'''[[Герб Вялікага Княства Літоўскага]] «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]» стаў асновай для гербаў Літвы і Беларусі.'''{{sfn|Шимов|2024|с=57}}<gallery> Lithuanian coat of arms Vytis. 16th century.png|Варыянт «Пагоні» XVI стагоддзя. Coat of arms of Belarusian People's Republic.svg|Герб Беларускай Народнай Рэспублікі. Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб Першай Літоўскай Рэспублікі. Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg|Былы герб Рэспублікі Беларусь (1991—1995) Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|Былы герб Літоўскай Рэспублікі (1990—1991) Coat of arms of Lithuania.svg|Сучасны герб Літоўскай Рэспублікі (з 1991). </gallery></center> == Праблемы == === Навуковыя пытанні === Як пісаў Насевіч, пазіцыі бакоў (вучоны назваў іх «канкуруючымі парадыгмамі») адрозніваюцца не столькі якасцю навуковага аналізу або паўнатой уліку наяўных фактаў, колькі розным выбарам зыходных [[аксіёма|аксіём]]. У такой сітуацыі крытыка апанентаў прыводзіць толькі да выпраўлення прыватных недахопаў і тым самым спрыяе ўмацаванню парадыгмы, якую спрабуюць перакуліць. На думку спецыяліста, пазнавальныя магчымасці [[Гістарычная навука|гістарычнай навукі]] па гэтым пытанні блізкія да вычарпання. Наяўныя факты дазваляюць пабудаваць дзве версіі, канчатковы выбар паміж якімі немагчымы{{sfn|Носевич|2008|с=54}}. Зыходзячы са слоў даследчыцы Я. Суміны, нявырашанасць праблемы генезісу ВКЛ звязана з недахопам дакладных звестак{{sfn|Сумина|2013|с=15}}. Так, напрыклад, Насевіч паказваў на няяснасць лакалізацыі летапіснай Літвы. Крыніцы XI — першай палове XIII стагоддзяў не ўтрымліваюць ясных і несупярэчных указанняў, дзе знаходзілася Літоўская зямля ў вузкім значэнні, гэта значыць першапачатковая вотчына Міндоўга. Таксама ніводная крыніца не тлумачыць, якім чынам Наваградак апынуўся пад уладай Міндоўга і якім быў першапачатковы характар гэтай улады. Любое зацвярджэнне на адну з гэтых тэм будзе меркаваным<ref name="zerkalo"/>. На думку [[Артурас Дубоніс|Артураса Дубоніса]], агучанага ім у 2009 годзе на круглым стале «Тысячагоддзе Літвы. Літва і Беларусь 1000 гадоў разам», «''вольны зварот з парадыгмай „Літва“ дазваляе беларускім навукоўцам так інтэрпрэтаваць гісторыю і антрапалогію, што Беларусы ператвараюцца і не ў літоўцаў, і не ў славян. Часта таксама тэрміны „балты“ і „літоўцы“ ўжываюцца ў беларускіх гісторыкаў як сінонімы''». Між тым [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] заявіў, што «''насельніцтва, якое пражывае ад [[Каўнас]]а да тэрыторыі Беларусі ў раёне [[Дняпро|Дняпра]] — адзін [[антрапалагічны тып]]''», а таму падзяліць продкаў двух народаў вельмі складана<ref name="спасюк">Елена Спасюк. [https://web.archive.org/web/20180330100747/http://naviny.by/rubrics/society/2009/03/11/ic_articles_116_161624 Миллениум Литвы как белорусский праздник] // Naviny.by, 11 марта 2009</ref>. 4 мая 2013 года ў [[Мінск]]у адбылася публічная дыскусія пра праблему бачання гісторыі ВКЛ. Ад беларускага боку ў мерапрыемстве ўдзельнічалі Алег Дзярновіч і Алесь Краўцэвіч, літоўскага — Русціс Камунтавічус і [[Дангірас Мачуліс]]. У ходзе сустрэчы гісторыкі спыніліся на тым пытанні, ці быў літоўскі захоп усходнеславянскіх зямель. Беларускія навукоўцы пазначылі сваё бачанне так: станаўленне ВКЛ адбылося ў ходзе аб’яднання балтаў, якія валодалі ваеннай моцай, з больш развітымі ў культурных адносінах усходнімі славянамі, якія мелі сваю дзяржаўнасць. Тым самым мела месца ўзаемавыгаднае партнёрства. Літоўскі бок крытыкаваў пазіцыю калег, бо сумняваўся ў мірным супрацоўніцтве, бо на іх думку літоўцы ў ваеннай справе пераважалі жыхароў беларускіх зямель, і з гэтага літоўскія даследчыкі лічылі лагічным выказаць здагадку пра заваяванне славян. Беларускія даследчыкі адзначылі, што ў пісьмовых крыніцах няма згадак пра заваяванне і нават пра ваенныя сутыкненні ў Панямонні<ref name="delfi"/><ref name="13нумар"/>. Часткай гэтых спрэчак стала пытанне паходжання ўладарнай дынастыі{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=38}}. Ёсць некалькі тэорый: # Вялікія князі літоўскія паходзяць з дынастыі полацкіх князёў [[Рагвалодавічы|Рагвалодавічаў]]. Тэорыя вядома прынамсі з XVI cт., яна грунтуецца на [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскім летапісе]]. Паводле гэтай версіі, жыхары Вільні запрасілі на княжанне з [[Візантыя|Візантыі]] князёў [[Давіл Расціславіч|Давіла]] і [[Маўкольд Расціславіч|Маўкольда]], нашчадкаў полацкага князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава]]. Маўкольд гэтымі крыніцамі называецца бацькам Міндоўга, заснавальніка дзяржавы<ref name="kol">{{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/o-proishozhdenii-praviteley-velikogo-knyazhestva-litovskogo-i-russkogo/viewer|аўтар=С.А. Колтырин|загаловак=О происхождении правителей великого княжества литовского и русского|выдавецтва=Исторический формат|тып =журнал|год=2016|нумар=3}}</ref>. Версія была папулярная ў [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княстве Маскоўскім]]{{sfn|Васильев|2011|с=55}}. # Прускае паходжанне. Грунтуецца на [[Велікапольская хроніка|Велікапольскай хроніцы]], паводле якой, Міндоўг быў [[прусы|прускім]] каралём, які збег ад крыжакоў<ref name="kol"/>. # Уладарная дынастыя паходзіць з князёў старажытна-літоўскіх плямёнаў. Грунтуецца на рэканструкцыі імён уладароў літоўскімі даследчыкамі XX стагоддзя<ref>Томас Баранаускас. [https://web.archive.org/web/20120706002029/http://viduramziu.istorija.net/ru/names.htm Древние литовские имена]</ref>. # Рымскае паходжанне літоўскай арыстакратыі. Грунтуецца на [[беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісах]]<ref name=palemonas>''Ivinskis Z.'' Palemonas // Lietuvių enciklopedija. — Boston, Massachusetts: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1953—1966. — Vol. 21. — P. 400—401.</ref>, [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]], [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хроніцы літоўскай і жамойцкай]]. Паводле іх уладарная дынастыя паходзіць ад рымляніна [[Палемон (князь літоўскі)|Палемона]], сваяка [[Нерон]]а, які збег ад жорсткага імператара. (гл. [[Легенда аб Палемоне|Легенда пра Палемона]]){{sfn|Левицкий|2014|loc=Римские корни Великого княжества Литовского?}} # Паходжанне ад простага чалавека. Таксама была распаўсюджаная ў Масковіі. Заснавана на запісах польскіх храністаў [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мехавіта]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Згодна з ёй, князь Віцень быў забіты сваім канюхам Гедымінам, які абвясціў сябе потым князем{{sfn|Васильев|2011|с=55}}. # Боскае паходжанне. Заснавана на працах [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]]. Паводле версіі, продкам дынастыі быў літоўскі бог Гелон{{sfn|Васильев|2011|с=55}}. У сучаснай навуцы ніводная з прыведзеных версій паходжання князёў ВКЛ не з’яўляецца даказанай. Вялікакняскія радаводы да XIV стагоддзя можна скласці толькі гіпатэтычна, грунтуючыся на здагадках{{sfn|Васильев|2011|с=55}}. {{Фотамантаж | photo1a = Stamps_of_Lithuania,_2010-19.jpg | photo2b = Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 896834 - Navahrudak.jpeg | size = 210 | position = right | color = #F8F9FB | color_border = #C8CBD0 | text_background = #F8F9FB | text = [[Кернаўскія курганы|Курганы Кярнаве]] (зверху) і горад Навагрудак (знізу) на паштовых марках. }} Таксама вядуцца спрэчкі вакол першай сталіцы дзяржавы. Літоўскі бок настойвае, што гэта быў [[Кярнаве]] (грунтуючыся на працы «Ганец цноты» 1574), у той час як беларускі называе [[Наваградак]] (грунтуючыся на працы «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» 1582). Пры гэтым абедзве публікацыі належаць гісторыку [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацею Стрыйкоўскаму]]. Як адзначаў краязнаўца [[Віктар Андрэевіч Корбут|Віктар Корбут]], акрамя «галаслоўных паўміфічных сцвярджэнняў Стрыйкоўскага» ніякіх сур’ёзных аргументаў бакі так і не прывялі<ref>[https://www.sb.by/articles/korol-ostavil-nam-mnogo-zagadok.html Король оставил нам много загадок] // СБ. Беларусь сегодня, 31 мая 2003</ref>. Таксама ў ролі сталіцы называлася [[Варута]], але яе месцазнаходжанне не вызначана{{sfn|Краўцэвіч|1998|с=90}}. Крытыкі наваградскай версіі робяць акцэнт на адсутнасці важкіх і надзейных звестак аб тым, што Міндоўг калі-небудзь асабіста наведваў горад. Літоўскі гісторык [[Томас Баранаўскас]] звярнуў увагу на тое, што фактычна населеным пунктам кіраваў сын Міндоўга [[Войшалк]], які ад імя бацькі ў 1254 годзе заключыў дамову з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]] і перадаў горад ва ўпраўленне князю [[Раман Данілавіч|Раману Данілавічу]]. Сталіцамі, як пісаў спецыяліст, не кіруюць праз васалаў, і тым больш не перадаюць іх у часовае валоданне чужой дынастыі. На яго думку, Навагрудак часоў Міндоўга быў глыбокай перыферыяй<ref>[https://gazetaby.com/post/ci-byu-navagradak-pershaj-staliczaj-vkl-10-faktau-pra-starazhytny-gora/203187/ Ці быў Наваградак першай сталіцай ВКЛ? 10 фактаў пра старажытны горад, які адзначыў 980 гадоў] // Салідарнасць</ref>. Беларускі бок, у прыватнасці гісторык-аматар [[Анатоль Яфімавіч Тарас|Анатоль Тарас]], робіць акцэнт на тым, што Кярнаве ўпершыню згадваецца толькі праз 16 гадоў пасля гібелі Міндоўга<ref>Тарас А. Е. Краткий курс истории Беларуси IX—XXI веков // Минск: Харвест, 2013. — 544 с.: илл. — (Неизвестная история). — ISBN 985-18-2214-0</ref>. На шэрагу важных момантаў, як прымеціў прафесар Альфрэдас Бумблаўскас у інтэрв’ю 2016 года, бакі не акцэнтуюць увагу. Так, напрыклад, у Літве не ведаюць свайго ўплыву за межамі бягучых этнічных межаў (маюцца на ўвазе моўныя астравы старажытналітоўскіх плямёнаў за Нёманам, пад Мінскам і ля Дняпра), а ў Беларусі няправільна пішуць пра мову, метрыкі і канцылярыю. Па апошнім ён паказаў, што ў Вітаўта ў канцылярыі было шмат пісьмоўцаў з [[Валынь|Валыні]]. Недаказанняў па ўкраінскім фактары хапае як у беларускай, так і ў літоўскай гістарыяграфіі<ref name="гулевич">Евгения Гулевич. [https://ehutimes.com/2016/01/25/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%B0-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80/ Мечта профессора Бумблаускаса: история Литвы в семи версиях] // The EHU Times, 25 января 2016.</ref>. Артурас Дубоніс слабым месцам аргументацыі літоўскага боку ў гэтым аспекце назваў адсутнасць пісьменства ў продкаў да XVI стагоддзя. Бедныя звесткі не дазваляюць у поўнай меры адлюстраваць маштабы яе выкарыстання, а такім чынам не дазваляе раскрыць ролю носьбітаў у жыцці дзяржавы. Як слабасць беларускага боку спецыяліст згадаў заяву, што на сучасных літоўскіх тэрыторыях (у прыватнасці, у [[Кейданскі раён|Кедайняйскім краі]]) і [[шляхта]], і сяляне валодалі старабеларускай мовай. На гэта іх падштурхоўвае факт, што пісьмовыя крыніцы з рэгіёну былі толькі на ёй, а не на літоўскай. Падобнае сцвярджэнне Дубоніс пазначыў як «метадалагічна недакладную інтэрпрэтацыю зыходных даных», бо, са спасылкай на [[Зігмантас Кяупа|Зігмантаса Кяупу]], «''пісьмовая мова — гэта яшчэ не значыць вусная мова''»<ref>{{артыкул|спасылка=http://viduramziu.istorija.net/socium/dubonis2002.htm|аўтар=Artūras Dubonis|загаловак=LIETUVIŲ KALBA: POREIKIS IR VARTOJIMO MASTAI (XV a. antra pusė – XVI a. pirma pusė)|выданне=Naujasis židinys–Aidai|нумар=9–10|старонкі=473–478|archive-date=26 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426000419/http://viduramziu.istorija.net/socium/dubonis2002.htm}}</ref>. Артурас Дубоніс крытыкаваў калегаў з суседняй рэспублікі па пункце, што старабеларуская мова была дзяржаўнай. На думку навукоўца, яна з’яўляўся толькі мовай справаводства. Гісторык [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Георгій Галенчанка]] ў адказ прапанаваў тэрмін «афіцыйная мова ВКЛ»<ref name="спасюк"/>. === Погляды на мінулае === Русціс Камунтавічус бачыў корань спрэчкі не ў трактоўках навукоўцаў, а ў школьным выкладанні гісторыі. Паводле яго, адзінае рашэнне праблемы — «''не старацца памяняць мысленне суседа, а паспрабаваць яго зразумець''». У бяседзе для газета «[[Комсомольская правда]]», якая тычылася дыскусіі вакол спадчыны ВКЛ, даследчык надаў асаблівую ўвагу школьнай адукацыі<ref name="комсомолка"/>: {{Цытата|Літоўцы з першых класаў школы вучаць, што Вялікае княства пачынаецца з літоўскіх зямель, гэта значыць з Усходняй Літвы. Галоўныя цэнтры гэтага ядра размяшчаюцца на этнічных літоўскіх землях, і адтуль княства пашыраецца, у тым ліку і на тэрыторыю Беларусі. У Беларусі робіцца акцэнт на тым, што ядро ВКЛ зараджалася ў паўднёвых этнічных літоўскіх землях плюс зямля Навагрудка. І першая сталіца дзяржавы была ў Навагрудку. [...] Мы склалі анкету і раздалі яе студэнтам [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|каўнаскага]] ўніверсітэта і [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|гродзенскага]]. Адно з пытанняў гучала так: «Дзе былі самыя галоўныя рэзідэнцыі [[Радзівілы|Радзівілаў]]?» І ўсе беларускія студэнты назвалі [[Нясвіж]] і [[Мір (Гродзенская вобласць)|Мір]]. А што літоўцы? Кожны вучань у Літве ведае, што галоўная рэзідэнцыя Радзівілаў у Кейданах ([[Кедайняй]]). Нашы студэнты нічога не ведаюць пра Нясвіж, а вашы — пра Кейданы.}} Як гаварылася ў артыкуле на партале [[Zerkalo.io]], сістэма адукацыі як частка дзяржапарату абслугоўвае яго ж інтарэсы — у прыватнасці, дапамагае яму данесці да сваіх юных грамадзян тое, што існаванне іх дзяржавы гістарычна наканаванае, справядлівае і неабходнае. Самі ж падзеі і персоны мінулага часта настолькі шматгранныя, што без усякай хлусні і фальсіфікацый іх можна зручна «ўбудаваць» у гісторыі адразу некалькіх дзяржаў або нацый. У той жа час пра «нязручныя» для нейкай дзяржавы грані можна проста змаўчаць. Як падобны з ВКЛ выпадак медыя прывяло кейс [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]: у Польшчы акцэнтуецца, што ён польскамоўны пісьменнік і адзін з арганізатараў польскага нацыянальна-вызвольнага руху; у Беларусі робіцца ўпор на паходжанне Міцкевіча і яго продкаў з беларускіх зямель і шматлікія [[беларусізмы|беларускія моўныя асаблівасці]] ў польскай мове яго твораў; у Літве ж у першую чаргу звяртаюць увагу на тое, што паэт лічыў сябе ліцвінам і нарадзіўся на гістарычных землях ВКЛ<ref name="зеркало">{{артыкул|спасылка=https://news.zerkalo.io/cellar/46838.html|загаловак=В Литве предложили «провести границы» в вопросе наследия ВКЛ. Разбираемся, можно ли это сделать и какими могут быть последствия|выданне=Zerkalo.io|год=2023|месяц=августа|чысло=22|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621211254/https://news.zerkalo.io/cellar/46838.html}}</ref>. Расійскі гісторык [[Ігар Мікалаевіч Данілеўскі|Ігар Данілеўскі]] лічыў спрэчкі «беспадстаўнымі». Вучоны заявіў: «''Гэта тое ж самае, калі б я пачаў спрачацца са сваім стрыечным братам, чые гэта продкі, мае або яго, а гэта ж агульныя продкі''»<ref name="рубалтик2">[https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/16022017-velikoe-knyazhestvo-litovskoe/ «Великое княжество Литовское — это часть российской истории»] // RuBaltik.Ru, 16 февраля 2017.</ref>. Прафесар [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]] лічыў беларусаў і літоўцаў прамымі нашчадкамі народа ВКЛ. На яго думку, «''усё ж у двух ствалоў сучаснага дрэва ёсць адзін агульны корань''»<ref name="спасюк"/>. Па заяве Альфрэдаса Бумблаўскаса, галоўнай перашкодай у наладжванні дыялогу стала выкарыстанне паняццяў «нацыянальная дзяржава» або «нацыя» ў тым кантэксце, у якім яны тлумачацца сёння<ref name="гулевич"/>. Згодна з меркаваннем філосафа [[Валерый Барысавіч Евароўскі|Валерыя Евароўскага]], спрэчка — «школьны ўзровень гонару за сваё мінулае». Ён прапанаваў пакінуць кожнаму народу права верыць у тыя гістарычныя карані, якія яму бліжэй<ref>[https://m.21.by/culture/2010/01/22/446160.html Белорусский философ: Споры белорусов и литовцев о наследии ВКЛ безразличны Европе]</ref>. Захар Шыбека выказаў падобную думку. Паводле яго, у гісторыі ёсць рэчы, якія немагчыма вырашыць кансэнсусам, і таму два народы маюць права па сваім успрымаць і інтэрпрэтаваць спадчыну<ref name="деды"/>. Дзеяч [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] Алесь Чайчыц адзначаў, што ў беларусаў ніколі не было сіл на раўнапраўную дыскусію, а ў літоўцаў — патрэбы ў гэтай дыскусіі. Аднак гэтая размова павінна адбыцца. Ён прапанаваў праект Адзінага пераходнага кабінета міністраў у сферы нацыянальнага адраджэння: «мірная канферэнцыя» паміж гісторыкамі і палітыкамі дзвюх краін. Чайчыц лічыў, што спадчына ВКЛ павінна аб’ядноўваць народы, а не падзяляць іх<ref>Алесь Чайчыц. [https://web.archive.org/web/20241004220934/https://www.svaboda.org/a/32558403.html Бессэнсоўная, але непазьбежная спрэчка. Чаму настаў час дамовіцца, што ВКЛ — агульная спадчына] // Радыё Свабода, 22 жніўня 2023</ref>. Падобныя погляды на праблему мелі таксама Адам Мальдзіс, [[Эгідыюс Александравічус]] і Анджэй Пукшта<ref>[https://web.archive.org/web/20220902232141/https://euroradio.fm/ru/litovskie-istoriki-gotovy-izuchat-belorusskie-skazki-o-vkl Литовские историки готовы изучать «белорусские сказки» о ВКЛ] // Еврорадио, 26 ноября 2009</ref>. Гісторык Андрэй Кіштымаў прапаноўваў разглядаць ВКЛ у ролі імперыі. Спецыяліст паказаў, што прызнанне імперскіх рыс можа стаць тым нейтральным полем, на якім магчыма канструктыўнае плённае супрацоўніцтва не толькі беларускіх і літоўскіх гісторыкаў, але і ўкраінскіх, польскіх і расійскіх. Сваю пазіцыю ён абгрунтаваў пазанацыянальнасцю і шматграннасцю імперый<ref name="хартия"/>. Партал Zerkalo.io прапаноўваў за ўзор збліжэння народаў на аснове мінулага ўзяць прыклад [[Франкская імперыя|Франкскай імперыі]]. Роля дзяржавы ў гісторыі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] ў нечым падобная на тую, якую адыграла Вялікае Княства Літоўскае ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Невялікае германскае племя [[франкі|франкаў]] здолела аб’яднаць шырокія і этнічна неаднародныя вобласці, большасць з якіх не так даўно ўваходзіла ў склад [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. Хоць германская знаць стала новым пануючым класам на гэтых землях, яна не змагла навязаць свае мову і культуру. Сёння спадчына дзяржавы стала сімвалам агульнаеўрапейскага аб’яднання і інтэграцыі<ref name="зеркало"/>. == Апазіцыя == === У Літве === [[Файл:Herbarz Kaspra Niesieckiego Жемайтское староство.svg|міні|[[Герб Жамойцкага староства]].]] У 1920—1930-я гады ў літоўскай прэсе гучалі прапановы змяніць назву краіны на Жамойць, а герб на [[Герб Жамойцкага староства|Жамойцкага мядзведзя]]. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі [[Юозас Тубяліс]] заявіў аб нелітоўскім (славянскім) паходжанні герба «Віціса» (варыянту «Пагоні») і абвясціў, што вядзецца праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Аднак гэтую работу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>Цітоў А. Сфрагістыка і геральдыка Беларусі. — Менск: РІВШ БДУ, 1999. С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref><ref>Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 373.</ref>. Літоўскі край Жамойць валодае вельмі моцнай гістарычнай, моўнай і культурнай спецыфікай. Рэгіён не ўдзельнічаў у ранняй гісторыі літоўскай дзяржаўнасці, хрысціянства тут з’явілася не раней за XV стагоддзе. У сувязі з мясцовымі асаблівасцямі застаецца пытанне, ці лічыць [[Жамойцкая мова|жамойцкую гаворку]] асобнай мовай ці дыялектам літоўскай. Афіцыйная версія называе яе ніжнелітоўскай гаворкай, супрацьпастаўляючы верхнелітоўскаму — аўкшайцкаму, на аснове якога сфарміравалася літоўская літаратурная норма. Тым не менш яна валодае ўласнай пісьменнасцю і сваёй маладой літаратурнай традыцыяй. У 1997 годзе за ёй быў замацаваны мясцовы статус, і ёсць рух за прызнанне яго афіцыйнага статусу на агульнадзяржаўным узроўні. У адрозненне ад этнічна вельмі аднастайнай Жмудзі, поўдзень літоўскай дзяржавы, і ў першую чаргу Віленшчына, характарызуецца сваёй шматнацыянальнасцю<ref name="неменский"/>. У XIX стагоддзі фармаванню жмудскай самасвядомасці нямала перашкодзіў той факт, што літоўскае нацыянальнае адраджэнне адбывалася ў асноўным як раз на жмудскіх землях, што моцна зблізіла іх насельніцтва з уласна літоўскім (аўкшайцкім) нацыянальным праектам. Аднак у першай палове ХХ ст. усё ж з’явілася жмудская пісьменнасць, першыя спробы літаратурнай творчасці. Ідэя аддзялення ад Літвы часам выказваецца ў асяроддзі радыкальных актывістаў, аднак у цэлым цяжка яшчэ казаць пра прыкметны мясцовы сепаратызм. І тым не менш ужо ў паслясавецкія гады Жмудзь прадэманстравала даволі моцную рэгіянальную самасвядомасць і схільнасць да атрымання больш высокага статусу для мясцовай культурнай і моўнай традыцыі<ref name="неменский">{{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/regionalnye-i-separatistskie-dvizheniya-v-stranah-tsentralnoy-evropy|аўтар=Неменский О. Б.|загаловак=Региональные и сепаратистские движения в странах Центральной Европы|выданне=Вопросы национализма|тып=журнал|год=2011|нумар=6|старонкі=79—90}}</ref>. === У Беларусі === Беларускія прыхільнікі «[[Руская цывілізацыя|Рускай цывілізацыі]]» і «[[Рускі свет|Рускага свету]]» (у прыватнасці, [[Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч|Леў Крыштаповіч]] і [[Уладзімір Ягоравіч Казлякоў|Уладзімір Казлякоў]]) лічаць, што з дапамогай прывязкі каранёў краіны да ВКЛ беларускаму грамадству навязваецца «польска-шляхецкі погляд» на мінулае, бо ў Вялікім Княстве Літоўскім усталявалася ўлада «антырускай палітычнай наменклатуры», якая не мела нічога агульнага з беларускай ментальнасцю<ref>''Криштапович, Л., Козляков, В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kvaziistoriya-pod-vidom-istorii-belorusskoy-gosudarstvennosti Квазиистория под видом истории белорусской государственности] // Постсоветский материк : журнал. — 1(21)/2019. — C. 100—110.</ref>. На думку прыхільнікаў канцэпцый, гэта робіцца з мэтай канчатковага расколу ўсходніх славян і пераарыентацыі Беларусі на Захад — палітычна, эканамічна і псіхалагічна, што вельмі небяспечна з пункту гледжання геапалітычных інтарэсаў Расіі<ref>{{артыкул|загаловак=Национализм в Белоруссии: Двуликий Янус|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1720467687&tld=by&lang=ru&name=VoprNat112020-Gudimenko.pdf&text=%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC&url=https%3A%2F%2Fwww.imemo.ru%2Ffiles%2FFile%2Fru%2FArticles%2F2020%2FVoprNat112020-Gudimenko.pdf&lr=26017&mime=pdf&l10n=ru&sign=4075e115d8af52d6b1a9813ecc2a2390&keyno=0&serpParams=tm%3D1720467687%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DVoprNat112020-Gudimenko.pdf%26text%3D%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D1%2586%25D0%25B5%25D0%25BF%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25BD%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2586%25D0%25B8%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25B7%25D0%25BC%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.imemo.ru%2Ffiles%2FFile%2Fru%2FArticles%2F2020%2FVoprNat112020-Gudimenko.pdf%26lr%3D26017%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D4075e115d8af52d6b1a9813ecc2a2390%26keyno%3D0|аўтар=Гудименко В. Д.|выданне=Вопросы национальных и федеративных отношений|выпуск=11(68)|год=2020|старонкі=2649—2659|том=10}}{{rp|2654}}</ref>. Прадстаўнік вышэй згаданых ідэалогій, палітолаг Усевалад Шымаў выступіў супраць атаяснення дзяржавы з Беларуссю. Сваю пазіцыю ён абгрунтаваў тым, што княства было заснавана паганскай літоўскай арыстакратыяй, якая захапіла значную частку зямель Старажытнай Русі ў ходзе яе паслаблення з-за міжусобіц і мангола-татарскага нашэсця. З прыняццем [[хрысціянізацыя Літвы|каталіцызму ў княстве]], як паказваў Шымаў, пачалася паўзучая дыскрымінацыя праваслаўнага заходнерускага насельніцтва — продкаў сучасных беларусаў<ref>Всеволод Шимов. [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20250223-den-zashchitnika-otechestva-i-uroki-proshlogo/ День защитника Отечества и уроки прошлого] // RuBaltic.Ru, 23 февраля 2025</ref>. Як паказваў Алег Мацвееў, для беларусаў характэрная дваістая прырода гістарычных уяўленняў аб княстве. З аднаго боку, у межах ВКЛ пачынае афармляцца беларуская этнічная свядомасць, з’яўляюцца такія мысляры як [[Францыск Скарына]], [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Васіль Цяпінскі]], якія ўнеслі вялікі ўклад у станаўленне беларускай ідэнтычнасці, узнікае кнігадрукаванне на старабеларускай мове. З іншага боку, беларусы ў гэты перыяд пачынаюць губляць сваю эліту, адбываецца духоўны раскол, прычым мяжа цывілізацыйнага супрацьстаяння ў ВКЛ афармляецца не паміж народамі, а паміж набілітэтам і ніжэйшымі саслоўямі{{sfn|Матвеев|2021|с=51}}. == Гл. таксама == * [[Беларуска-літоўскія адносіны]] * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] * [[Дыскусія вакол спадчыны Старажытнай Русі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Вячеслав Носевич|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2008~1367163124157/datastreams/DS.002.2.01.ARTIC/content|загаловак=Проблемы образования Великого княжества Литовского: обзор белорусской историографии|выданне=Lietuvos istorijos studijos|том=22|год=2008|старонкі=39—57|ref=Носевич}} * {{артыкул|аўтар=Тихомиров, А. В.|спасылка=https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=46WjmiOdtPSm29H76lNjIRe34G17InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5ic3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS8xMDg2NTYvMS90aWhvbWlyb3ZfVHJ1ZHlfMjAxNC5wZGYiLCJ0aXRsZSI6InRpaG9taXJvdl9UcnVkeV8yMDE0LnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3MTUwMDI0NTA3ODAsInl1IjoiNDc5MjE3MTMzMTYzMDE3NTgzNSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzE1MDAyNDM2JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9dGlob21pcm92X1RydWR5XzIwMTQucGRmJnRleHQ9JUQwJTkyJUQwJUJBJUQwJUJCKyVEMCVCQSVEMCVCMCVEMCVCQSslRDAlQjElRDAlQjUlRDAlQkIlRDAlQkUlRDElODAlRDElODMlRDElODElRDElODElRDAlQkElRDAlQkUtJUQwJUJCJUQwJUI4JUQxJTgyJUQwJUJFJUQwJUIyJUQxJTgxJUQwJUJBJUQwJUJFJUQwJUI1KyVEMCVCMyVEMCVCRSVEMSU4MSVEMSU4MyVEMCVCNCVEMCVCMCVEMSU4MCVEMSU4MSVEMSU4MiVEMCVCMiVEMCVCRSslRDAlOTglRDAlQjMlRDAlQkQlRDAlQjAlRDElODIlRDAlQkUlRDAlQjIlRDElODElRDAlQkElRDAlQjglRDAlQjkmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLmJzdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzEwODY1Ni8xL3RpaG9taXJvdl9UcnVkeV8yMDE0LnBkZiZscj0xNTcmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZ0eXBlPXRvdWNoJnNpZ249MTdmMmEzMzQ5MTUxODU5NGY3M2MxYTg2OGE2MjQyZDMma2V5bm89MCJ9&lang=ru|загаловак=Формирование исторического нарратива Великого княжества Литовского в белорусской исторической науке|выданне=Труды факультета международных отношений|тып=науч. сборник|выпуск=5|месца=Минск|год=2014|старонкі=70—75|ref=Тихомиров}} * {{кніга|аўтар=Краўцэвіч, А. К.|загаловак=Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага|месца=Менск|год=1998|выданне=Беларуская навука|старонак=228|ISBN=985-08-0249-9|спасылка=https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=2&*=S%2F%2FT%2F%2F8w6PNz%2BsVT9B7kb0pWVHl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vaXN0ZmFrLWJyc3UubmFyb2QucnUvc3R2X1ZLTC5wZGYiLCJ0aXRsZSI6InN0dl9WS0wucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTcxNzc5MDQ3MjUzMSwieXUiOiIzOTM5NjU1OTMxNjYxNDM0NjkyIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3MTc3OTA0MzMmdGxkPWJ5Jmxhbmc9YmUmbmFtZT1zdHZfVktMLnBkZiZ0ZXh0PSVEMCVCRiVEMCVCMCVEMSU4NSVEMCVCRSVEMCVCNCVEMCVCNiVEMCVCMCVEMCVCRCVEMCVCRCVEMCVCNSslRDAlQjIlRDAlQkElRDAlQkImdXJsPWh0dHBzJTNBLy9pc3RmYWstYnJzdS5uYXJvZC5ydS9zdHZfVktMLnBkZiZscj0xMDI3NCZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249MTUwMjQyYTIxMzQ0ZmQ4NGE2NTU1MTc5ZmQ4MDhlNTUma2V5bm89MCJ9|ref=Краўцэвіч}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{артыкул | аўтар = П. Ф. Дмитрачков | загаловак = Образование Великого княжества Литовского (дискуссионные аспекты) | спасылка =https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=ogDAlquF8YW7H6s8MhgPmVR%2F92d7InVybCI6Imh0dHBzOi8vbGlici5tc3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS8zNTEvMS8xOGQucGRmIiwidGl0bGUiOiIxOGQucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTcwMzQzNzQ1NDExMSwieXUiOiIzOTM5NjU1OTMxNjYxNDM0NjkyIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3MDM0Mzc0MzYmdGxkPWJ5Jmxhbmc9cnUmbmFtZT0xOGQucGRmJnRleHQ9JUQwJUExJUQwJUJGJUQwJUJFJUQxJTgwJUQxJThCKyVEMCVCMiVEMCVCRSVEMCVCQSVEMSU4MCVEMSU4MyVEMCVCMyslRDAlQjIlRDAlQkElRDAlQkImdXJsPWh0dHBzJTNBLy9saWJyLm1zdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzM1MS8xLzE4ZC5wZGYmbHI9MTU3Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj1lN2FiZDU0MTk1MzZkZTdlZTkzM2YyZjRjYTBhZDcwYSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru | выданне = Веснік МДУ імя А.А.Куляшова | год = 1999 | нумар = 1(2) | старонкі = 47-53 | ref = Дмитрачков }} * {{артыкул | аўтар = Я. А. Сумина | загаловак = Основные проблемы истории образования ВКЛ в историографии | спасылка = https://libr.msu.by/handle/123456789/2500 | выданне = Веснік МДУ імя А.А.Куляшова | год = 2013 | старонкі = 13-15 | ref = Сумина }} * {{артыкул|аўтар=Марозаў, А. П.|загаловак=Дзяржаўна-палітычная традыцыя Вялікага Княства Літоўскага ў нацыянальных рухах яго правапераемнікаў у пачатку XX стагоддзя|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета|нумар=9|старонкі=94—105|год=2015|спасылка=https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=11&*=CvZHcg0YFTknBI2JwWvMcOgb40R7InVybCI6Imh0dHBzOi8vZWxpYi5wc3UuYnkvYml0c3RyZWFtLzEyMzQ1Njc4OS8xMzYzMi8zLzk0LTEwNS5wZGYiLCJ0aXRsZSI6Ijk0LTEwNS5wZGYiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidWlkIjoiMCIsInRzIjoxNzE3NDQ2MTU2ODMxLCJ5dSI6IjM5Mzk2NTU5MzE2NjE0MzQ2OTIiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoidG09MTcxNzQ0NjE1MyZ0bGQ9YnkmbGFuZz1iZSZuYW1lPTk0LTEwNS5wZGYmdGV4dD0lRDElODElRDAlQkYlRDElODAlRDElOEQlRDElODclRDAlQkElRDElOTYrJUQwJUI3JUQwJUIwKyVEMSU4MSVEMCVCRiVEMCVCMCVEMCVCNCVEMSU4NyVEMSU4QiVEMCVCRCVEMSU4MyslRDAlQjIlRDAlQkElRDAlQkImdXJsPWh0dHBzJTNBLy9lbGliLnBzdS5ieS9iaXRzdHJlYW0vMTIzNDU2Nzg5LzEzNjMyLzMvOTQtMTA1LnBkZiZscj0xNTcmbWltZT1wZGYmbDEwbj1ydSZzaWduPTgwMzI5ZjdmYmI4NjUyMDk4MWNlZjE2ODk4YzE2YjE4JmtleW5vPTAifQ%3D%3D|ref=Марозаў}} * ''Вячеслав Носевич''. [http://vln.by/node/151 Наследие ВКЛ в исторической памяти современных белорусов] // Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicija ir tautiniai naratyvai / Leidinį sudarė: A. Bumblauskas, G. Potašenko. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2009. — С. 301—320. * {{артыкул|загаловак=Пошукі Айчыны: “Літва” і “Русь” у сучаснай беларускай гістарыяграфіі|аўтар=Алег Дзярновіч|выданне=Палітычная сфера|нумар=18–19 (1–2)|год=2012|старонкі=30—53|ref=Дзярновіч|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1730411029&tld=by&lang=be&name=dz_litva_i_rus.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96%20%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A%20%E2%80%9C%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%E2%80%9D%20%D1%96%20%E2%80%9C%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%E2%80%9D%20%D1%83%20%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96&url=https%3A%2F%2Fpawet.net%2Ffiles%2Fdz_litva_i_rus.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=59d3bbfc2305f2db1938b126b58e4e1c&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1730411029%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3Ddz_litva_i_rus.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D1%2588%25D1%2583%25D0%25BA%25D1%2596%2B%25D0%2590%25D0%25B9%25D1%2587%25D1%258B%25D0%25BD%25D1%258B%253A%2B%25E2%2580%259C%25D0%259B%25D1%2596%25D1%2582%25D0%25B2%25D0%25B0%25E2%2580%259D%2B%25D1%2596%2B%25E2%2580%259C%25D0%25A0%25D1%2583%25D1%2581%25D1%258C%25E2%2580%259D%2B%25D1%2583%2B%25D1%2581%25D1%2583%25D1%2587%25D0%25B0%25D1%2581%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25B9%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25B9%2B%25D0%25B3%25D1%2596%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258B%25D1%258F%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2584%25D1%2596%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fpawet.net%2Ffiles%2Fdz_litva_i_rus.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D59d3bbfc2305f2db1938b126b58e4e1c%26keyno%3D0%26nosw%3D1}} * [https://pawet.net/library/o_reflections/15_/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.html Великое княжество было литовское или беларуское?] // Деды. Дайджест публикаций о Беларуской истории. № 12-2013. С. 107—117. * {{кніга|аўтар=Баранаўскас Т.|загаловак=Вытокі Літоўскай дзяржавы|выдавецтва=Край = Kraj. Polonica – Albaruthenica – Lithuanica|месца=Мінск|год=2002|ref=Баранаўскас|спасылка=http://viduramziu.istorija.net/ru/state.htm|archive-date=5 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605044629/http://viduramziu.istorija.net/ru/state.htm}} * {{артыкул|загаловак=Польско-литовские отношения 1385-1569 гг. в польской историографии XIX-XXI в.|выданне=Исторический вестник|год=2014|нумар=7|выпуск=154|старонкі=114—135|спасылка=https://www.lituanistika.lt/content/60542|аўтар=Р. Яворский, Д. Шульц|ref=Яворский, Шульц}} * {{кніга|аўтар=Левицкий, Г. М.|загаловак=Великое княжество Литовское|серыя=История. География. Этнография|год=2014|ISBN=978-5-91678-238-7|старонак=244|спасылка=http://samlib.ru/l/lewickij_g_m/awklhtm.shtml|ref=Левицкий}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Деружинский|спасылка=http://www.secret-r.net/index.php/arkhiv-publikatsij/50-2022/spory-o-vkl-2022.html|загаловак=Споры о ВКЛ|выданне=Секретные исследования|тып=газета|год=2022|нумар=17|ref=Деружинский}} * {{артыкул|аўтар=Полякова Н. В.|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-mirovaya-voyna-i-vilenskiy-vopros-etnopoliticheskiy-kontekst|загаловак=Первая мировая война и виленский вопрос: этнополитический контекст|выданне=Политическая экспертиза|выдавецтва=ПОЛИТЭКС|год=2014|том=20|нумар=2|ref=Полякова}} * {{артыкул|аўтар=Васильев, Д. Е.|загаловак=Происхождение великих князей литовских|выданне=Информационные технологии и управление : сборник материалов 47-й научной конференции аспирантов, магистрантов и студентов|месца=Минск|чысло=25–29|месяц=апреля|год=2011|выдавецтва=Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники|адказны=М. П. Батура [и др.]|старонкі=55|ref=Васильев|спасылка=https://libeldoc.bsuir.by/handle/123456789/42263}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-v-narodnyh-istoricheskih-predstavleniyah-russkih-i-belorusov-obschee-i-osobennoe|загаловак=Великое княжество Литовское в народных представлениях русских и белорусов: общее и особенное|аўтар=О. В. Матвеев|выданне=Гуманитарные и юридические исследования|год=2021|старонкі=50—59|ref=Матвеев}} * {{артыкул|аўтар=Норман Дэвис|загаловак=Литва: Великое Княжество с королями|выданне=Деды|нумар=11|год=2012|старонкі=82—142|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/davis/%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D1%81._%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0__%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D1%81_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B8.html|ref=Дэвис}} * {{артыкул|загаловак=Белорусско-литовские отношения: как политика побеждает экономику|аўтар=Шимов В. В.|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/belorussko-litovskie-otnosheniya-kak-politika-pobezhdaet-ekonomiku|выданне=Современная Европа|год=2024|нумар=3|старонкі=56‒67|ref=Шимов}} * {{артыкул|аўтар=Гронский, А. Д.|загаловак=Историческая память о Великом княжестве Литовском в белорусском обществе в XX — начале XXI вв.|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1745601934&tld=by&lang=ru&name=Gronsky-1-25.pdf&text=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%86%D1%8B%20%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B%20%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8B%20%D0%BE%20%D0%B2%D0%BA%D0%BB%202025&url=http%3A%2F%2Fwww.sov-europe.ru%2Fimages%2Fpdf%2F2025%2F1-2025%2FGronsky-1-25.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=c68c9633f90cc715f589c5ba0785da14&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1745601934%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DGronsky-1-25.pdf%26text%3D%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2586%25D1%258B%2B%25D0%25B8%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%258B%2B%25D1%2581%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2580%25D1%258B%2B%25D0%25BE%2B%25D0%25B2%25D0%25BA%25D0%25BB%2B2025%26url%3Dhttp%253A%2F%2Fwww.sov-europe.ru%2Fimages%2Fpdf%2F2025%2F1-2025%2FGronsky-1-25.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dc68c9633f90cc715f589c5ba0785da14%26keyno%3D0%26nosw%3D1|выданне=Современная Европа|год=2025|нумар=1|старонкі=175‒184|ref=Гронский}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=LlhjH1Ci1Aw Як беларусы і літоўцы спрачаюцца за ВКЛ | Русціс Камунтавічус, дырэктар Інстытуту Вялікага Княства Літоўскага ў Коўне] (Видео на Ютуб) * {{cite news|last=Bakaitė|first=Jurga|date=27 December 2011|title=LRT FAKTAI. Ar lietuviams reikia bijoti baltarusių nacionalinio atgimimo?|language=lt|publisher=Lithuanian National Radio and Television|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1128520/lrt-faktai-ar-lietuviams-reikia-bijoti-baltarusiu-nacionalinio-atgimimo}} * {{Cite web|last1=Baranauskas|first1=Tomas|last2=Ramanauskas|first2=Algis|date=16 July 2015|title="Greiti Pietūs": Algis Ramanauskas ir Tomas Baranauskas|url=https://www.youtube.com/watch?v=Hm08Vsa--v8|access-date=23 August 2021|website=[[YouTube]]|publisher=Žinių radijas|language=lt}} * {{Cite web|last1=Baranauskas|first1=Tomas|last2=Baranauskienė|first2=Inga|last3=Ramanauskas|first3=Algis|date=11 October 2019|title=B&R Pristato: Istorikai Inga ir Tomas Baranauskai. LICVINIZMAS 20191010|url=https://www.youtube.com/watch?v=SrAPFh_fiQ8|access-date=23 August 2021|website=[[YouTube]]|publisher=Bačiulis ir Ramanauskas}} * {{cite web|last1=Pancerovas|first1=Dovydas|title=Ar perrašinėjamos istorijos pasakų įkvėpta Baltarusija gali kėsintis į Rytų Lietuvą?|trans-title=Can Belarus, inspired by the fairy tales of rewritten history, invade Eastern Lithuania?|url=https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/istorija/ar-perrasinejamos-istorijos-pasaku-ikvepta-baltarusija-gali-kesintis-i-rytu-lietuva-582-456877|access-date=1 October 2014|website=15min.lt|language=lt}} * {{cite web|url=https://lithuaniatribune.com/opinion-why-are-our-neighbours-poaching-our-history/|title= Opinion: Why are our neighbours poaching our history?|date= 17 July 2014|website=Lithuania Tribune}} {{ВС}}{{Вялікае Княства Літоўскае}} [[Катэгорыя:Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага|*]] 4acq3quvjtolno9gc2dwxf3b0vyte0w 0 762263 5177519 4708490 2026-08-08T13:29:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177519 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Думі́ніцкі раён''' ({{lang-ru|Думиничский район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Калужская вобласць|Калужскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр — пасёлак гарадскога тыпу [[Думінічы (мястэчка, Калужская вобласць)|Думінічы]]. == Геаграфія == Думініцкі раён мяжуе з [[Жыздрынскі раён|Жыздрынскім]], [[Людзінаўскі раён|Людзінаўскім]], [[Ульянаўскі раён (Калужская вобласць)|Ульянаўскім]], [[Кіраўскі раён (Калужская вобласць)|Кіраўскім]], [[Сухініцкі раён|Сухініцкім]] і [[Хвастовіцкі раён|Хвастовіцкім]] раёнамі. Плошча раёна складае 117,4 км², такім чынам, раён з’яўляецца адным з самых маленькіх у вобласці. == Гісторыя == Думініцкі раён быў утвораны ў 1929 годзе ў адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] і [[СНК РСФСР]] і першапачаткова ўваходзіў у склад [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]]. 27 верасня 1937 быў перададзены ў склад [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. У 1944 годзе ўвайшоў у склад навастворанай Калужскай вобласці. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://admduminichi.ru/ Сайт раённай адміністрацыі]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Калужская вобласць}} [[Катэгорыя:Раёны Калужскай вобласці]] lmpj47wy3h01cdlqy2c53yr0irvj0gg 0 763601 5177642 4714981 2026-08-09T06:31:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177642 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 101I-295-1560-21, Nordfrankreich, Turkmenische Freiwillige.jpg|міні|Байцы Туркестанскага легіёна ў складзе Вермахта, Францыя, 1943.]] '''Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне''' — супрацоўніцтва грамадзян [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]] з [[Краіны Восі|краінамі Восі]]. Менавіта ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў шырока ўжывацца тэрмін «калабарацыянізм». Першапачаткова пад ім разумелася супрацоўніцтва французскіх грамадзян з германскімі акупацыйнымі ўладамі ([[рэжым Вішы]]). Затым гэты тэрмін стаў прымяняцца і да іншых еўрапейскіх і азіяцкіх дзяржаў ([[Бельгія]], [[Нідэрланды]], [[Нарвегія]], [[Кітай]] і інш.), якія знаходзіліся пад германскай або японскай акупацыяй, а таксама да ваенных фарміраванняў грамадзян акупаваных дзяржаў, якія дзейнічалі пад кантролем германскіх або японскіх узброеных сіл або ў іх складзе (напрыклад, галандска-фламандскі полк «Вестланд» і дацка-нарвежскі полк «Нордланд» са складу германскай танкавай дывізіі СС «Вікінг», Індыйская нацыянальная армія, інданезійская «Добраахвотніцкая армія абаронцаў Айчыны» і інш.). У [[СССР]] у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з’ява калабарацыянізму характарызавалася тэрмінамі супрацоўніцтва з акупантамі або дапамаганне ім і кваліфікавалася як здрада Радзіме. Калабарацыяністамі станавіліся ідэйныя праціўнікі савецкай улады; нацыяналістычна настроеныя асобы ў савецкіх рэспубліках; дэзерціры; частка ваеннапалонных і грамадзянскага насельніцтва, якія бачылі ў супрацоўніцтве з ворагам адзіную магчымасць выжыць ва ўмовах акупацыі або палону. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў большасці дзяржаў калабарацыяністы падвергліся розным рэпрэсіям, а найбольш вядомыя прадстаўнікі былі пакараныя смерцю. == Літаратура == * [https://bigenc.ru/c/kollaboratsionizm-0987cd Коллаборационизм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240306093754/https://bigenc.ru/c/kollaboratsionizm-0987cd |date=6 сакавіка 2024 }} // Большая российская энциклопедия {{Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне]] dx5le99nqmofdekny3kutz0f9ytg2xu 0 763655 5177641 4715514 2026-08-09T06:31:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177641 wikitext text/x-wiki [[File:Patches of Soviet collaborators 2.png|міні|Нарукаўныя знакі некаторых калабарацыянісцкіх фарміраванняў з СССР.]] '''Калабарацыянізм у Вялікай Айчыннай вайне''' — супрацоўніцтва грамадзян [[СССР]] з [[Краіны Восі|краінамі Восі]]. Савецкімі ўладамі з’ява калабарацыянізму характарызавалася як супрацоўніцтва з акупантамі і кваліфікавалася як здрада Радзіме. Калабарацыяністамі станавіліся ідэйныя праціўнікі савецкай улады; нацыяналістычна настроеныя асобы ў савецкіх рэспубліках; дэзерціры; частка ваеннапалонных і грамадзянскага насельніцтва, якія бачылі ў супрацоўніцтве з ворагам адзіную магчымасць выжыць ва ўмовах акупацыі або палону. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ад 200 тысяч да 1,5 млн чалавек у той ці іншай ступені супрацоўнічалі з германскімі ўладамі. Адным з напрамкаў дапамогі нацыстам — удзел у ваенізаваных фарміраваннях. Яны камплектаваліся не толькі з жыхароў СССР, але і з [[Расійская імперыя|дарэвалюцыйнай Расіі]] (гл. [[Белая эміграцыя]]). У пачатку 1942 года германскае ваеннае камандаванне прыступіла да стварэння падраздзяленняў і часцей з ваеннапалонных і цывільнага насельніцтва для аховы тылу. Неабходнасць мабілізацыі савецкіх грамадзян дыктавалася ў першую чаргу вялікімі стратамі на фронце і нарастаннем партызанскага руху. Падраздзяленні калабарантаў называліся «ўсходнімі войскамі» ({{lang-de|Osttruppen}}). Вылучаліся 4 групы: «[[хіві]]» – асобы, якія служылі ў германскіх часцях на дапаможных работах; паліцэйскія каманды «[[шуцманшафт]]ы» — [[дапаможная паліцыя]] германскага ваеннага і грамадзянскага кіравання на акупаваных тэрыторыях; ахоўныя часці — узброеныя фарміраванні, прызначаныя для барацьбы з партызанамі і аховы аб’ектаў тылу; баявыя часці — ваенныя фарміраванні, прызначаныя для вядзення баявых дзеянняў на фронце. Акрамя таго, германская ваенная разведка ([[абвер]]) і Галоўнае ўпраўленне [[СС]] размяшчалі разнастайнымі школамі, камандамі і часцямі, укамплектаванымі калабарацыяністамі, для вядзення разведвальнай, прапагандысцкай, дыверсійнай і іншай працы ў тыле праціўніка. Савецкія грамадзяне служылі таксама ў баявых войсках СС і былі ўцягнуты ў адміністрацыйную і гаспадарчую дзейнасць акупацыйных уладаў. Пасля паражэння ў [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]] ў сувязі з ненадзейнасцю «ўсходніх войск» германскае камандаванне перавяло асноўную масу гэтых часцей у [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] і на [[Балканы]] для барацьбы з удзельнікамі [[Рух Супраціўлення ў Другой сусветнай вайне|руху супраціву]]. == Літаратура == * [https://bigenc.ru/c/kollaboratsionizm-0987cd Коллаборационизм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240306093754/https://bigenc.ru/c/kollaboratsionizm-0987cd |date=6 сакавіка 2024 }} // Большая российская энциклопедия {{Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Калабарацыянізм у Вялікай Айчыннай вайне]] 98v1f3ucd56n8lp9dl8jyuw4unrzfz6 0 765928 5177635 5075126 2026-08-09T05:40:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177635 wikitext text/x-wiki {{Канал YouTube | назва = Казкі на канапе | арыгінал_назвы = | выявы = | памер_выявы = | апісанне_выявы = | назва_канала = Kazki na kanape | спасылка_на_канал = @kazkinakanape3901 | створаны = жнівень, 2021 | стваральнік = Людміла Захарэвіч | месца_вяшчання = г. [[Барысаў]], Барысаўская цэнтральная раённая бібліятэка імя І. Х. Каладзеева | жанр = літаратурная крытыка | падпісчыкі = >250 | падпісчыкі_дата = 05.2024 | прагляды = | прагляды_дата = | шматканальная_сетка = | калектывы = | каронныя_фразы = | срэбная_кнопка = | срэбная_кнопка_год = | залатая_кнопка = | залатая_кнопка_год = | брыльянтавая_кнопка = | брыльянтавая_кнопка_год = | рубінавая_кнопка = | рубінавая_кнопка_год = | абнаўленне_статыстыкі = | дадатковая_інфармацыя = }} «'''Казкі на канапе'''» — беларускі аўтарскі літаратурны [[Блог|канал]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]], на якім чытаюцца [[беларускія народныя казкі]], аўтарскія творы беларускіх пісьменнікаў, а таксама распавядаецца пра [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячыя кнігі беларускіх аўтараў]]<ref>{{cite web| author =| date =2024-02-21| url =https://minskaya-rcb.by/новости/новости/p-51573.html| title =Литературная гостинная с Захаревич Л.Б. «Чытаем казкі разам»| publisher =Минская районная центральная библиотека| accessdate =2024-05-30| lang =ru| archive-date =30 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240530185729/https://minskaya-rcb.by/новости/новости/p-51573.html| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =2024-04-30| url =https://minskaya-rcb.by/minskaya-rcb.by/новости/новости/p-53453.html| title =Встреча с Захаревич Л.Б. «Время рассказывать сказки»| publisher =Минская районная центральная библиотека| accessdate =2024-05-30| lang =ru| url-status =dead| archive-date =30 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240530192142/https://minskaya-rcb.by/новости/новости/p-53453.html}}</ref>. Аўтар і вядоўца канала — [[блогер]], вядучы метадыст аддзела бібліятэчнага [[маркетынг]]у Барысаўскай цэнтральнай раённай [[Бібліятэка|бібліятэкі]] Людміла Браніславаўна Захарэвіч<ref name="sb">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/babushka-bibliotekar-bloger.html |title=Когда возраст не помеха: 63-летняя Людмила Захаревич из Борисова снимает детские сказки для YouTube |author=М. Гайдаржи |date=2021-09-09 |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |accessdate=2024-05-30 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240530180754/https://www.sb.by/articles/babushka-bibliotekar-bloger.html |archivedate=30 мая 2024 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| author =Е. Брицкая| date =| url =https://borlib.by/prodlenie-on-line/8906-lyudmila-zakharevich-tvorcheskij-dukh-kak-i-lyubov-k-chteniyu-ya-vpityvala-s-yunykh-let| title =Ведущий методист Людмила Брониславовна Захаревич| publisher =Борисовская центральная библиотека имени И.Х. Колодеева| accessdate =2024-05-30| lang =ru| archive-date =30 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240530184830/https://borlib.by/prodlenie-on-line/8906-lyudmila-zakharevich-tvorcheskij-dukh-kak-i-lyubov-k-chteniyu-ya-vpityvala-s-yunykh-let| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =2021-09-15| url =https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/kak_otmechayut_den_bibliotek_v_borisove_kulturnoy_stolitse_belarusi/ | title =Як адзначаюць Дзень бібліятэк у Барысаве - культурнай сталіцы Беларусі |publisher =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТ]]| accessdate = 2024-05-30 | lang =be}}</ref>. == Гісторыя == Канал «Казкі на канапе» ўзнік на платформе [[YouTube]] ў жніўні 2021 года. Аўтар канала — дыпламант [[Літаратурная прэмія імя Васіля Віткі|прэміі імя Васіля Віткі]]<ref>{{cite web| author =| date =2014| url =https://selskajabiblioteka.blogspot.com/2014/04/blog-post_9.html?m=1 | title =Лауреат премии имени Василя Витки - методист нашей библиотеки Людмила Захаревич! |publisher =Борисовская центральная районная библиотека имени И.Х.Колодеева | accessdate = 2024-05-30 | lang =ru}}</ref><ref>{{cite web| author =М. Базулька| date =2012-04-09| url =https://www.veselka.by/?p=6044| title =Медалі імя Васіля Віткі знайшлі сваіх уладальнікаў| publisher =[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]| accessdate =2024-05-16| lang =be| archive-date =30 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240530184829/https://www.veselka.by/?p=6044| url-status =dead}}</ref>, вядучы метадыст аддзела бібліятэчнага маркетынгу Барысаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі Людміла Браніславаўна Захарэвіч. Здымкі [[Відэакліп|ролікаў]] адбываюцца ў кабінеце Барысаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі імя І. Х. Каладзеева і на [[Веранда|верандзе]] хаты Людмілы Захарэвіч, на [[Канапа|канапе]], адкуль і паходзіць назва канала<ref>{{cite web| author =Г. Меркушэвіч| date =2021-10-01| url =https://edinstvo.by/news/society/babuli-blogerczy-sumavacz-nekali/?sphrase_id=4516| title =Бабулі-блогерцы сумаваць некалі| publisher =газета «Адзінства»| accessdate =2024-05-30| lang =be| archive-date =30 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240530193855/https://edinstvo.by/news/society/babuli-blogerczy-sumavacz-nekali/?sphrase_id=4516| url-status =dead}}</ref>. Ужо за першы год відэа на YouTube-канале «Казкі на канапе» сабралі больш за тысячу праглядаў<ref name="sb" />. Першымі агучанымі творамі сталі вершы [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзіміра Ліпскага]] з кнігі «Памілуй і ўзвысь». Далей блогер стала спрабаваць запісваць яшчэ і дзіцячыя казкі, да кожнай казкі ствараючы пэўны адпаведны твору антураж<ref name="sb" /> і пераўвасабляючыся ў герояў твораў — Людміла Захарэвіч падбірае касцюмы, аксесуары<ref>{{cite web| author =А. Брава| date =2022-10-30| url =https://zviazda.by/be/news/20221028/1666952232-razvivac-lichbu-shanavac-knigu-chym-pryvablivae-rayoneaya-barysauskaya| title =Развіваць «лічбу», шанаваць кнігу. Чым прываблівае раённая Барысаўская бібліятэка| publisher =[[Звязда (газета)|Звязда]]| accessdate =2024-05-30| lang =be | archive-date =30 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240530191551/https://zviazda.by/be/news/20221028/1666952232-razvivac-lichbu-shanavac-knigu-chym-pryvablivae-rayoneaya-barysauskaya| url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =2023-02-22| url =https://www.nlb.by/content/news/national-library-of-belarus/deti-i-knigi-novye-initsiativy/| title =Дети и книги: новые инициативы| publisher =[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]| accessdate =2024-05-16| lang =ru| url-status =dead}}</ref>. Сярод ролікаў на канале — відэа па творах беларускіх аўтараў [[Алена Масла|Алены Масла]], [[Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая|Кацярыны Хадасевіч-Лісавой]], Уладзіміра Ліпскага, [[Тамара Пятроўна Бунта|Тамары Бунта]] і іншых<ref>{{cite web| author =| date =2023-02-17| url =http://skorina-lib.by/2023/02/17/biblioteka-sreda-intellektualnogo-i-razvivayushhego-dosuga/ | title = Библиотека – среда интеллектуального и развивающего досуга|publisher =Дзяржаўная ўстанова культуры "Полацкая раённая цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма"| accessdate = 2024-05-30 | lang =ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} 7pkg1eznywxprudlykd0o2whylfaiob 0 766523 5177645 4782213 2026-08-09T06:46:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177645 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кало́кер''' ({{lang-el|Καλόκαιρος}}, {{lang-la|Calocaerus}}; поўная форма імя невядомая) — рымскі [[узурпатар|ўзурпатар]] у 333—334 гадах у часы кіравання імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I Вялікага]]. Калокер, знаходзячыся на пасадзе «''magister pecoris camelorum''» (начальніка статкаў вярблюдаў), падняў паўстанне на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]] і абвясціў сябе імператарам. У [[334]] годзе атрады [[узурпатар|ўзурпатара]] былі разбіты войскамі сваяка Канстанціна I [[Далмацый Старэйшы|Далмацыя Цэнзара]], а самога Калокера ўзялі ў палон. Яго разам з саўдзельнікамі катавалі, а затым пакаралі смерцю ў кілікійскім горадзе [[Тарс]]е. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Аўрэлій Віктар]]. ''Пра цэзараў''. 41. 10-11. * [http://www.roman-emperors.org/calocaer.htm DiMaio, Michael. «Calocaerus (333/334 A.D.)». ''De Imperatoribus Romanis''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512091456/http://www.roman-emperors.org/calocaer.htm |date=12 мая 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю кіраўнікі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю ў Рымскай імперыі ў IV стагоддзі]] 9slrer9nw1vwe1cqhq99liadktc34pg 0 778314 5177758 5140380 2026-08-09T10:35:51Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ гэта не так было 5177758 wikitext text/x-wiki {{Храм|Пачатак будаўніцтва=1796|Заканчэнне будаўніцтва=1805}} '''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — руінаваны рымска-каталіцкі храм у вёсцы [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў паўночнай частцы вёскі, на ўзгорку. Помнік архітэктуры [[класіцызм]]у<ref name=":0" />. == Гісторыя == [[Файл:Dubrava, Uniebaŭziaćcia. Дубрава, Унебаўзяцьця (1867).jpg|міні|злева|Абмерны план касцёла. 1867]] Паводле падання першы касцёл у Дубрава быў пабудаваны ў 1453 годзе па фундацыі [[Глябовічы|Глябовічаў]]. Па іншых крыніцах касцёл паўстаў у пачатку 16 стагоддзя па фундацыі троцкага кашталяна [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна Радзівіла]] (памёр у 1522), таксама існуе версія аб яго будове ў 1553 годзе. Чарговы касцёл на месцы папярэдняга збудаваў у 1576 годзе [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]]. Пасля пашкоджанняў падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 гг.]] быў адрэстаўраваны Марцыбялінай Глябовіч. Састарэлы храм аднавіў у 1770 годзе [[Матэвуш Марцінкевіч]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі|с=134}}</ref>. Уяўляў сабой крыжова-купальны будынак з 2-вежавым фасадам. Інтэр’ер упрыгожвалі 7 алтароў.<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія святыні (2003)|старонкі=104—105}}</ref><ref name=":0" /> Згарэў у 1787 годзе<ref name=":0" />. [[Файл:Dubrava, Uniebaŭziaćcia. Дубрава, Унебаўзяцьця (1900).jpg|міні|злева|Перабудова касцёла ў царкву ў пачатку XX стагоддзя]] Цяперашні цагляны касцёл быў пабудаваны ў 1796—1805 гадах, верагодна, паводле праекта [[К. Спампані]], па фундацыі мінскага ваяводы [[Адам Хмара|Адама Хмары]] на месцы драўлянага касцёла 1770 года.<ref>[[НГАБ]], ф. 242, воп. 1, спр. 2256; ф. 299, воп. 5, спр. 1330, арк. 1—3.</ref> У ім жа Адам Хмара быў пахаваны ў 1805 годзе адразу пасля асвячэння. 3 1868 годзе касцёл перайшоў да праваслаўных, у 1871 годзе архітэктарам [[Ваўковіч]]ам, а ў 1884 годзе інжынерам [[Нектар’еўскі]]м перабудаваны пад царкву. У 1919 годзе вернута парафіянам, набыў выгляд рымска-каталіцкага храма ў выніку рэканструкцыі 1926—1929 гадоў.<ref name=":0" /> Напачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] парафія налічвала звыш 2 тыс. прыхаджан. Згарэў у 1960-я гады, у паўзруйнаваным стане.<ref name=":0" /> У маі 2024 рэшткам касцёла прысвоены статус [[Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|гісторыка-культурнай каштоўнасці]]. == Архітэктура == [[Файл:Ruins of the church in Dubrava - panoramio (3).jpg|міні|Бакавы фасад касцёла]] [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 025.jpg|міні|злева|Унутраная прастора касцёла]] Помнік архітэктуры [[класіцызм]]у. Прамавугольны ў плане аб’ём пад [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]] на фасадзе фланкіраваўся 2 [[Вежа|вежамі]]. Атынкаваныя і пабеленыя [[фасад]]ы былі расшыты гарызантальным [[руст]]ам, [[Рытм (архітэктура)|рытмічна]] чляніліся [[Лучковая арка|лучковымі]] [[Аконны праём|аконнымі праёмамі]] і [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]] ў прасценках. Унутры прастора 3 парамі [[Калона|калон]] падзялялася на 3 [[неф]]ы, перакрытыя агульнай плоскай столлю; вылучаная прасценкамі [[апсіда]] з бакавымі [[Рызніца|рызніцамі]] перакрывалася скляпеннем. Бакавыя фасады рытмічна чляніліся арачнымі вокнамі-[[Біфорыум|біфорыумамі]], аб’яднанымі вялікімі прамавугольнымі [[Ніша|нішамі]]. У [[Крыпта|крыпце]] былі пахаваны ўладальнікі вёскі [[Хмары (род)|Хмары]] (3 пакаленні)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі|с=134}} == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000681}} {{Commons|Category:}} * {{heritage.gov.by|reshtki-kastcela-unebauziatctcia-prasviatoi-dzevy-maryi-0681|Рэшткі касцёла Ўнебаўзяцця Прасвятой Дзевы Марыі}} [[Катэгорыя:Касцёлы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Дубрава (Маладзечанскі раён)]] [[Катэгорыя:Згарэлыя будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Карла Спампані]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1805 годзе]] djtx7gzkdb4yppzv80me8ghf5pbq2ry 0 786385 5177502 5032080 2026-08-08T12:14:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177502 wikitext text/x-wiki '''Беларусізацыя 1990-х гадоў'''{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Преамбула}}{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}, таксама '''другая беларусізацыя'''{{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Независимость: поиски национально-государственной модели развития}} і '''другое беларускае нацыянальнае''' ('''нацыянальна-культурнае'''<ref>''Сахута Е. М.'' [https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1328 Сучаснае народнае мастацтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260315114329/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1328 |date=15 сакавіка 2026 }} // Белорусская энциклопедия, 2023</ref>) '''адраджэнне'''<ref name="сомин">{{Cite web|url=https://naukatv.ru/articles/pod_ugrozoj_ischeznoveniya_belorusskij_i_russkij_v_belorussii|title=«В той же степени "искусственный" язык, что и русский»: мифы и правда о белорусской мове|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406192131/https://naukatv.ru/articles/pod_ugrozoj_ischeznoveniya_belorusskij_i_russkij_v_belorussii|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Большинство депутатов стремились выступать на белорусском языке}} — палітыка па пашырэнні выкарыстання [[Беларуская мова|нацыянальнай мовы]] і адраджэнню [[Культура Беларусі|нацыянальнай культуры]] ў першыя гады незалежнасці [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Працэс пачаўся яшчэ ў канцы [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай эпохі]] з фалькольрных груп, якія з часам палітызаваліся. У гады незалежнасці на дзяржаўным узроўні праводзіўся перавод усіх сфер грамадскага жыцця на беларускую мову. Палітыка мела цяжкасці з-за складанай сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў краіне, [[Антысавецкая прапаганда|антысавецкай]] і [[Антыкамунізм|антыкамуністычнай]] рыторыкі, адсутнасці дыялогу і капрамісу паміж нацыянальна-арыентаванай беларускамоўнай меншасцю (нацыянал-дэмакратычны лагер) і саветызаванай рускамоўнай большасцю (неасавецкі лагер). Гэтыя праблемы спрыялі прыходу да ўлады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і згортванню курсу. == Перадгісторыя == Расійска-беларускі мовазнавец [[Антон Аляксандравіч Сомін|Антон Сомін]] адзначаў, што ў перыяд знаходжання беларускіх зямель у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў гарадах гаварылі на [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[ідыш]]. Беларуская заставалася мовай сельскага насельніцтва, якое аж да 1970-х гадоў з’яўлялася большасцю. Яна была прадстаўлена шэрагам [[Дыялекты беларускай мовы|народных гаворак]], на аснове якіх у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя сфарміравана сучасная літаратурная беларуская мова. Беларусы пераходзілі на рускую толькі для таго, каб пабудаваць кар’еру. У перыяд [[Беларусізацыя|палітыкі беларусізацыі 1920-х гадоў]] пашырылася выкарыстанне мовы ў грамадска-палітычнай і культурнай сферах. З 1930-х сітуацыя паступова стала мяняцца. На гэта паўплывалі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсіі супраць беларускамоўных «нацдэмаў»]], і выгада ад выкарыстання рускай для вучобы і працы. Пасля гэтая тэндэнцыя пагаршалася. У 1960-х гадах вывучэнне беларускай мовы ў школе зрабілі факультатыўным, па жаданні бацькоў. Да 1980-х гадоў яна маргіналізавалася, стала ўспрымацца як «мова калгаснікаў»<ref name="сомин"/>. Падзеі першай паловы XX стагоддзя (савецкія рэпрэсіі, [[паланізацыя]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|супрацоўніцтва часткі нацыянальна-арыентаваных колаў з нацыстамі]]) сур’ёзна нашкодзілі [[Беларускі нацыяналізм|беларускаму нацыяналізму]]. Русіфікацыя адукацыйных устаноў, якая разгарнулася ў 1960-1970-я гады, была агульнай тэндэнцыяй па усім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Аднак менавіта ў Беларусі яна аказалася, на думку гісторыка і журналіста Яраслава Шымава, найбольш паспяховай — з прычыны аб’ектыўнай блізкасці абедзвюх культур, малалікасці нацыянальна-арыентаванай інтэлігенцыі і адсутнасці ў яе ўласнай рэгіянальнай «базы» ўзору пераважна [[Украінская мова|ўкраінамоўных]] [[Галічына|Галічыны]] і [[Валынь|Валыні]] ва [[Украіна|Украіне]]{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}. На фоне [[Перабудова|гарбачоўскай перабудовы]] сітуацыя пачала мяняцца{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}. У канцы 1980-х адбылося «другое беларускае адраджэнне» на [[Антысавецкая прапаганда|антысавецкай]] і [[Антыкамунізм|антыкамуністычнай]] хвалі<ref name="сомин"/> У яго авангардзе стаялі нацыянальна-арыентаваныя дзеячы культуры і дэпутаты. Як паказвала выданне «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» са спасылкай на былога члена [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]], сярод апошніх было шмат выхадцаў з асяроддзя [[Калгас|калгаснікаў]] і рабочых. Многія дэпутаты ў маладосці мелі вопыт здзек і прыгнёту за сваю мову, напрыклад, у арміі, пры навучанні ў ВНУ і гэтак далей. Здзекі вымусілі іх пераходзіць на рускую{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Большинство тогдашних депутатов были простыми людьми из деревень}}. [[Распад СССР]] паставіў беларускую наменклатуру ў складанае становішча, паколькі, па словах гісторыка і палітолага [[Валерый Іванавіч Карбалевіч|Валерыя Карбалевіча]], яна з вялікай цяжкасцю прыстасоўвалася да новай абстаноўцы. У адрозненне ад улады, [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|нацыянальна-арыентаваная апазіцыя]] мела адносна выразную праграму далейшых дзеянняў, якая прадугледжвала ўмацаванне незалежнасці праз дыстанцыяванне ад [[Расія|Расіі]] і збліжэнне з [[Заходні свет|Захадам]], нацыянальнае адраджэнне, рынкавыя рэформы і дэмакратызацыю грамадства. Застаючыся ў значнай меншасці, дэпутаты апазіцыі былі вельмі актыўныя, шмат выкарыстоўвалі [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], апелявалі да грамадскай думкі і, карыстаючыся разгубленасцю большасці, набылі ўплыў на палітычныя працэсы, несупаставімыя з іх колькасцю. Як пісаў Карбалевіч, знаходзячыся пад такім ціскам і не маючы ўласнай лініі палітычных паводзінаў, афіцыйны Мінск быў вымушаны прыступіць да беларусізацыі{{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Независимость: поиски национально-государственной модели развития}}. == Развіццё і рэалізацыя == Па словах беларускай сацыёлага [[Алена Гапава|Алены Гапавай]], працэс беларусізацыі і адраджэння пачаўся з культуры. Будучыя нацыянальныя палітыкі пачыналі ў групах па аднаўленні гістарычных помнікаў, у археалагічных экспедыцыях або таварыствах па адраджэнні народных святаў. З часам фальклорнае адраджэнне разам з экалагічным (чарнобыльскім) і антысталінскім пратэстнымі дыскурсамі перабудовы саступіла месца палітычным патрабаванням. Такім чынам, на базе спачатку разрозненых груп пераважна гуманітарнай інтэлігенцыі быў запушчаны працэс аднаўлення нацыяналістычнага гістарычнага дыскурсу, а затым і фарміравання палітычнага руху, ядром якога стаў заснаваны [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянонам Пазняком]] [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускі народны фронт (БНФ)]]. У 1991—1994 гады прадстаўнікі партыі былі вельмі актыўныя на палітычнай сцэне і дамагліся рэалізацыі шэрагу пунктаў сваёй праграмы, перш за ўсё ў галіне культуры і адукацыі, хоць і не змаглі стаць дамінуючай сілай{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}. 26 студзеня 1990 года быў прыняты закон «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь». Паводле яго, беларуская мова абвяшчалася адзінай дзяржаўнай, а руская атрымала статус мовы міжнацыянальных зносін народаў СССР і заставалася абавязковай для вывучэння. Для паступовага ўвядзення палажэнняў закона ва ўсе сферы жыцця зацвярджалася дзяржаўная праграма развіцця беларускай мовы тэрмінам на 10 гадоў{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=10 лет на белорусизацию}}. Моўны закон падтрымалі 332 дэпутаты, толькі 27 прагаласавалі «супраць» і яшчэ 9 «устрымаліся». Такія вынікі атрымаліся нават пры тым, што большасць дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання складалі [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|камуністы]]. Сярод прыхільнікаў беларусізацыі былі і рускамоўныя дэпутаты, для якіх беларуская мова не з’яўлялася роднай, напрыклад, [[Расціслаў Іванавіч Янкоўскі|Расціслаў Янкоўскі]]{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Большинство тогдашних депутатов были простыми людьми из деревень}}. У самім Вярхоўным Савеце беларусізацыя праходзіла паспяхова. Са слоў [[Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька|Анатоля Лябедзька]], «''калі ў пачатку працы на беларускай мове ў парламенце выступалі літаральна з дзясятак парламентарыяў, то бліжэй да завяршэння кадэнцыі большасць дэпутатаў імкнуліся выкарыстоўваць беларускую мову. Асабліва тыя, што працавалі на прафесійнай аснове''». Парламент такім чынам задаваў трэнд для ўсёй рэспублікі, бо пасяджэнні Вярхоўнага Савета праходзілі ў адкрытым рэжыме, ішла прамая трансляцыя па ТБ{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Большинство депутатов стремились выступать на белорусском языке}}. Паралельна ўкаранялася атрыбутыка, звязаная з новымі дзяржаўнымі сімваламі (герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]]){{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Независимость: поиски национально-государственной модели развития}}. Найбольшага поспеху беларусізацыя ў тыя гады дасягнула ў культуры, адукацыі і СМІ. У 1993 і 1994 гадах каля 70 % першакласнікаў пачалі навучанне ў школе на беларускай мове. Пераход адукацыі на беларускую мову адбываўся не толькі шляхам адміністрацыйных механізмаў, але і заахвочваннямі ў выглядзе дадатковых выплат. Напрыклад, выкладчыкам у ВНУ, якія выкладалі прадметы па-беларуску, даплачвалі ад 10 да 20 % да заробку{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Премии за преподавание на белорусском}}. Сярод ВНУ палітыка беларусізацыі ў першую чаргу закранула гуманітарныя дысцыпліны. У іншых сферах дзяржаўнага справаводства ўкараненне нацыянальнай мовы ішло з меншым поспехам{{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Независимость: поиски национально-государственной модели развития}}. Акрамя таго, у школах і ВНУ пачала вывучацца [[гісторыя Беларусі]], прычым напісаная па-новаму, пазбаўленая ад многіх ідэалагічных установак савецкага перыяду. Перш за ўсё перагляду падвергнулася палажэнне аб «агульнасці гістарычных лёсаў»; «вечнай дружбе» Беларусі і Расіі. Значная частка цэнтральных і мясцовых газет стала прапаведаваць ідэю нацыянальнага адраджэння. У прыватнасці, друкаваны орган Вярхоўнага Савета «[[Народная газета]]», як пісаў Карбалевіч, фактычна стаў рупарам апазіцыі. Значна павялічылася выданне беларускай літаратуры. Напрыклад, у 1993 г. у параўнанні з папярэднім годам кніг на беларускай мове было выпушчана больш на 43 % па назвах і на 53 % па тыражы{{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Независимость: поиски национально-государственной модели развития}}. == Стаўленне насельніцтва == Як пісала выданне «Наша Ніва», на пачатку 1990-х гадоў адраджэнне мела падтрымку сярод насельніцтва. Пра вялікую падтрымку з боку грамадства гаварыла і гісторык [[Алена Маркава]], якая даследавала перыяд беларусізацыі першай паловы 1990-х гадоў. Спецыялістка спасылалася на лісты і тэлеграмы простых жыхароў (ветэранаў, рабочых, медыкаў, вайскоўцаў, студэнтаў, хатніх гаспадынь, міліцыянтаў, перакананых камуністаў) з абгрунтаваннем, чаму патрэбная беларуская мова як адзіная дзяржаўная. Пры гэтым у большасці сваёй яны былі на рускай. «Наша Ніва», са спасылкай на экс-дэпутата, згадвала пра 14—15 тысяч лістоў{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Тысячи писем в поддержку единого государственного языка}}. Пры гэтым, па словах [[Яраслаў Шымаў|Яраслава Шымава]], новая палітыка выклікала незадаволенасць саветызаванай большасці беларусаў. Многія з іх фармальна не адмаўляліся ад сваёй нацыянальнай прыналежнасці, але аддавалі перавагу ў побыце карыстацца рускай мовай і не падзялялі антысавецкія і антыкамуністычныя ідэі{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}. Валер Карбалевіч пісаў, што пераход на беларускую мову ў цалкам рускамоўнай краіне выклікаў значную незадаволенасць у асяроддзі педагагічных работнікаў, чыноўнікаў, інтэлігенцыі. Беларусізацыя ў сістэме адукацыі праходзіла пад жорсткім кантролем і прэсінгам з боку [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі]]. Тым часам у СМІ разгарэлася жорсткая дыскусія па моўным пытанні. Па словах гісторыка, большасць насельніцтва ставілася да беларускай мовы даволі абыякава. Спасылаючыся на сацыялагічныя апытанні, ён паказаў, што ў 1992 годзе толькі каля 20 % насельніцтва лічылі, што беларуская мова павінна быць адзінай дзяржаўнай мовай. Прыкладна 70 % апытаных выступалі за дзве мовы. Па заяве Карбалевіча{{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Независимость: поиски национально-государственной модели развития}}: {{Cquote|У масавай свядомасці дзяржаўная незалежнасць аказалася звязаная ў асноўным з культуралагічнымі праблемамі пры адначасовым нарастанні сацыяльна-эканамічных нягод для большасці насельніцтва. Гэта стварала дадатковы адмоўны фон для ажыццяўлення ідэі суверэнітэту і нацыянальнага адраджэння.}} == Згортванне == Філосаф [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]] паказваў, што хоць культурная праграма БНФ была ў значнай меры падтрымана і ажыццёўлена на дзяржаўным узроўні, эканамічнае развіццё краіны заставалася ў руках былой камуністычнай эліты, якая аддавала перавагу сацыяльнай стабільнасці перад рэформамі. Як лічыў Бабкоў, паколькі жыццёвы ўзровень у пачатку 1990-х гадоў бесперапынна падаў, новая беларуская ідэнтычнасць пачала асацыявацца з нестабільнасцю. Як следства, у процівагу «нацыянал-дэмакратычнаму» праекту Зянона Пазняка быў вылучаны «неасавецкі» Аляксандра Лукашэнкі. Апошні прапаноўваў: пазітыўнае ўспрыманне савецкага мінулага і беларускай сучаснасці як «захавання ўсяго лепшага» з савецкага жыцця; прыярытэтнасць такіх каштоўнасцяў, як стабільнасць і бяспека, перад такімі, як свабода і індывідуальныя магчымасці; размытасць моўнай ідэнтыфікацыі; прыхільнасць саюзу з Расіяй як стратэгічнаму геапалітычнаму выбару Беларусі, антызаходніцтва{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}. Яраслаў Шымаў пісаў{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}: {{Cquote|Нацыянал-дэмакратычная і неасавецкая сістэмы каштоўнасцей у Беларусі тэарэтычна маглі б перасекчыся ў кропцы пад назвай «патрыятызм». Тады «прымірэнчая» ўстаноўка магла б быць сфармуляваная прыкладна так: усе мы — грамадзяне адной краіны, у нас агульнае мінулае і сучаснасць, а значыць, агульны лёс, такім чынам, неабходна дамагацца кампрамісу ў спрэчках аб далейшым развіцці краіны. [...] Аднак у беларускіх умовах «прымірэнства» аказваецца немагчымым, паколькі палітызаваная частка неасавецкай большасці і нацыянал-дэмакратычнай меншасці проста не ўспрымаюць адзін аднаго як часткі адзінага цэлага.}} Як вынік, у 1994 годзе Лукашэнка перамагае на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых у гісторыі краіны прэзідэнцкіх выбарах]]. У наступным годзе на [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме]] кіраўнік дзяржавы высунуў сярод іншых пытанне пра наданне рускай мове статусу дзяржаўнай, што большасць падтрымала. Рэферэндум паклаў канец спробам дзяржавы на працягу 1990—1995 гадоў падняць і ўмацаваць статус беларускай мовы, укараніць яе ў грамадскім ўжыванні. Пачаўся адваротны працэс — узмацненне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]]{{Sfn|Карбалевич|1999|loc=Кризис национально-государственнической идеи}}{{Sfn|Шимов|2006|loc=Парадокс второй: нация без национализма}}{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Первый референдум и начало русификации}}. Летам 1998 года ў закон «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змяненні і дапаўненні. У адпаведнасці з імі была выключана выдзеленая прэамбула і вызначаны ў якасці дзяржаўных моў беларуская і руская мовы. З прыняццем новай рэдакцыі закона аб мовах ад 13 ліпеня 1998 года было спынена прыярытэтнае развіццё беларускай мовы, а таксама адменена дзяржаўная праграма яе развіцця{{Sfn|Наша Ніва|2022|loc=Изменения в закон и прекращение поддержки}}. == Гл. таксама == * [[Дэрусіфікацыя]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Карбалевич В.|загаловак=Политическое развитие и национально-государственные интересы Республики Беларусь (1988—1996)|выданне=Адкрытае грамадства: Iнфамацыйна-аналiтычны бюлетэнь|год=1999|нумар=1(6)|спасылка=https://data.minsk.by/opensociety/1.99/3.html|ref=Карбалевич}} * {{артыкул|аўтар=Шимов Я.|загаловак=Белоруссия: восточноевропейский парадокс|выданне=Неприкосновенный запас|год=2006|нумар=3|спасылка=https://openuni.io/course/7-course-6/lesson/15/material/727/|ref=Шимов}} * {{артыкул|спасылка=https://nashaniva.com/ru/298967|загаловак=«У нас язык отобрали, так пусть хоть дети смогут на нем разговаривать». Как происходила белорусизация 1990-х|выданнее=Наша Ніва|год=2022|чысло=1|месяц=октября|ref=Наша Ніва|archive-date=7 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407114149/https://nashaniva.com/ru/298967}} {{ВС}} {{Беларусізацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:1990-я ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Беларусізацыя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] puhdygoj359pt32eqp0azcms3ov4zj3 0 786744 5177538 5150384 2026-08-08T15:14:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177538 wikitext text/x-wiki {{асоба |жонка = Антаніна з Забелаў (1835—1888)}} '''Ежы Ляскарыс''' ({{lang-pl|Jerzy Laskarys}}; [[28 жніўня|28]]{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}} ці [[29 жніўня]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}} [[1828]], каля [[Трокі|Трокаў]] — {{СС|21|чэрвеня||9}}{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}} [[1888]], [[Даўбарова (вёска, Мінскі раён)|Даўбарова]]<ref name=":1">[https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6V7D-GNF3?lang=ru Метрычны запіс пра смерць Юрыя-Альберта-Паўла Ляскарыса]</ref>, Радашковіцкая воласць, [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) — паэт, публіцыст, мастацкі крытык. Пісаў на [[Польскамоўная літаратура Беларусі|польскай мове]]. == Паходжанне == Род Ляскарысаў выводзіць сваё паходжанне ад [[Феадор I Ласкарыс|Феадора I Ласкарыса]], імператара [[Нікейская імперыя|Нікеі]] XIII стагоддзя. Пасля захопу [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] [[Асманская імперыя|асманамі]] ў 1453 годзе асобныя прадстаўнікі роду Ласкарысаў пачалі сяліцца ў краінах Заходняй Еўропы{{sfn|Żakiewicz|2020|s=118}}. Сучасны род Ляскарысаў асеў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVIII стагоддзі. Тэадор князь Ласкарыс у шлюбе з Гертрудай графіняй Рычы (з [[Верона|Вероны]]) меў трох сыноў. Найстарэйшы, Ежы Марыя, канонік львоўскі, рэзідэнт у [[Радзівілы|Радзівілаў]], рэфарматар [[Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі]], па вяртанні ў [[Рым]] стаў кардыналам, генеральным вікарыем [[Сабор Святога Пятра|Базілікі Святога Пятра]]. Пазней ён адправіў у Рэч Паспалітую двух малалетніх братоў, сыноў малодшага брата Альберта. Малодшы пляменнік кардынала, Ежы, пасяліўся ў [[Вільня|Вільні]] і стаў манахам [[Ордэн Базыльян|ордэна Базыльян]], узяўшы манаскае імя Юзаф{{sfn|Żakiewicz|2020|s=118}}. Старэйшы, Тэадор, стаў падпалкоўнікам [[Узброеныя сілы Вялікага Княства Літоўскага|войска Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1766 годзе ён атрымаў дыплом аб натуралізацыі, давёўшы свайго паходжанне ад грэчаскіх Ласкарысаў{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}} і выканаўшы прысягу на вернасць [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]]{{sfn|Żakiewicz|2020|s=118}}{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}. У 1781 годзе стаў генерал-маёрам войск літоўскіх, валодаў маёнткам [[Жодзішкі]]{{Sfn|SgKP|1895|s=814}}. У шлюбе з Аннай з Забелаў, дачкой Антонія, Тэадор<ref>{{Cite web|url=https://www.sejm-wielki.pl/b/13.648.23|title=Teodor Laskarys h. wł.|website=www.sejm-wielki.pl|access-date=2025-04-20}}</ref> меў чатырох дзяцей. Яго сын Тэадор (1776—1832), афіцэр [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскай]] арміі (пасля 1812 года на службе ў [[Руская імператарская армія|расійскай арміі]]) у шлюбе з Вікторыяй з Сакольнікаў{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}} меў аднаго сына — Ежы{{sfn|Żakiewicz|2020|s=119}}. == Біяграфія == [[Файл:Ježy Liaskarys. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс (1888).jpg|міні|злева|Партрэт Ежы Ляскарыса з «Tygodnik Ilustrowany», 1888 г.|250x250пкс]] [[Файл:Ježy Liaskarys. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс (1888) 2.jpg|міні|злева|Ежы Ляскарыс, фота|250x250пкс]] Нарадзіўся, верагодна, у ваколіцах [[Трокі|Трокаў]] або ў [[Вільня|Вільні]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}. Ахрышчаны ў віленскім касцёле з імем Георгій-Альберт-Павел ({{lang-la|Georgium, Albertum Paulum}})<ref name=":0" />. Вырас у доме Марціна Залескага разам з яго сынамі: Ігнацыем (пазней кампазітарам) і Антоніем (пазней мастаком). Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]], сябраваў з [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунтам Чаховічам]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n100/art17.htm|title=З роду Палеалогаў, або Юры Ляскарыс — невядомы паэт і паўстанец…|author=[[Язэп Янушкевіч]]|website=media.catholic.by|publisher=Часопіс «[[Наша вера]]» : 2(100)/2022|access-date=2025-04-20}}</ref>. Пазней вучыўся на літаратурным факультэце [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У 1850 годзе дэбютаваў як паэт прамовай верша «Do» ў бібліятэцы Варшавы{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. З 1853 года жыў у [[Вільня|Вільні]], дзе займаўся літаратурнай і публіцыстычнай творчасцю. Супрацоўнічаў з выданнямі: «Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych» (1856—1858), «[[Teka Wileńska]]» (1858), «Szpargały Wiosenne» (1859) і «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1860). Для «Biblioteka podróży i malowniczo-historycznych opisów różnych krajów» пераклаў некалькі прац з [[Французская мова|французскай мовы]]{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. Кантактаваў з [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхалам Андрыёлі]], [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]]{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], быў ад’ютантам [[Клета Карэва|Клета Карэвы]] (1837–1863), браў удзел у паходзе [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] ў [[Курляндыя|Курляндыю]]. Пасля паўстання эміграваў у Францыю, жыў у [[Парыж|Парыжы]], дзе працягваў выдаваць вершы і іншыя літаратурныя працы. Аўтар успамінаў пра паўстанне. У 1867 годзе ажаніўся з Антанінай з [[Забелы (род)|Забелаў]]. Некаторы час працаваў касірам у [[Шамон|Шамоне]], пазней жыў у [[Бавэ]]. У 1870 годзе вярнуўся ў Парыж{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. У 1870 годзе жонка Ежы, Антаніна, звярнулася да расійскага імператара з просьбай аб памілаванні мужа{{sfn|Żakiewicz|2020|s=120}}. Відаць, просьба была задаволеная. У 1872 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], спачатку жыў у доме ў [[Новая Прага (Варшава)|Новай Празе]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}, пасля арандаваў невялікі маёнтак пад [[Вавер|Ваверам]]. Пачаў шматгадовае супрацоўніцтва з выданнем «Tygodnik Mód i Powieści». Пазней пераехаў у [[Бабруйск]], настаўнічаў. У канцы жыў у [[Даўбарова (вёска, Мінскі раён)|Даўбарове]] пад [[Радашковічы|Радашковічамі]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/S_Orgelbranda_Encyklopedja_powszechna_z/bgIYAQAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&dq=Jerzy%20Laskarys&pg=PA169&printsec=frontcover|аўтар=Samuel Orgelbrand|загаловак=S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami|год=1901|выдавецтва=Wydawn. Towarzystwa Akcyjnego odlewni czcionek i drukarni S. Orgelbranda synów|старонак=654}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Kartka_z_dziej%C3%B3w_ko%C5%9Bcio%C5%82a_katolickieg/BFCFWfudiVwC?hl=be&gbpv=1&dq=Jerzy%20Laskarys&pg=PA268&printsec=frontcover|аўтар=Wincenty A. Sułkowski|загаловак=Kartka z dziejów kościoła katolickiego w Polsce rosyjskiej: Biskupstwo wileńskie|год=1889|выдавецтва=Nakład i druk W.L. Anczyc|старонак=390}}</ref>, куды, верагодна перабраўся па запрашэнні Зыгмунта Чаховіча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/366969|title=У Радашковічах аднавілі два надмагіллі забытага паэта-паўстанца|website=Наша Ніва|date=2025-05-01|access-date=2025-05-03}}</ref>. Працягваў супрацоўнічаць з варшаўскай прэсай, дасылаў творы ў «Przyjaciel Dzieci» (1872—1880), «Biesiada Literacka» (1882—1883), «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1882—1883). Карыстаўся псеўданімамі: [[Белы бусел|Бацян]] Віленскі ({{lang-pl|Bocian Wileński}}), Амега ({{lang-pl|Omega}}), Амікрон ({{lang-pl|Omikron}}). Памёр у Даўбарове, пахаваны на Радашковіцкіх могілках<ref name=":1" /> разам з жонкай, на магіле два надмагільныя камяні розных гадоў. Па смерці рукапісны архіў захоўваўся ў [[Малыя Бясяды|Бясядах]] [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунта Чаховіча]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}. <center> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Надмагіллі Ежы Ляскарыса і Антаніны з Забелаў"> Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 05.jpg|Старое і новае надмагіллі разам Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 01.jpg|Новае надмагілле Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 03.jpg|Подпіс мінскага вырабніка Грундона на новым надмагіллі Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 06.jpg|Старое надмагілле </gallery> </center> == Сям’я == У шлюбе з Антанінай з [[Забелы (род)|Забелаў]] меў двух сыноў — Антонія Тэадора Марка і Юрыя Альберта Генрыка, а таксама дзвюх дочак — Казіміру і Зоф’ю<ref name=":1" />. == Выбраная бібліяграфія == * 1856 – ''Kartki z życia'' * 1858 – ''Pięć hymnów'' * 1858 – ''Ludzie prości'' * 1860 – ''Rarogi salonowe'' * 1861 – ''Rarogi obywatelskie'' * 1882 – ''Przygody Jana Chryzostoma Paska według jego Pamiętników'' * 1883 – ''Pamiątki starego szlachcica'' == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Wiesława Albrecht-Szymanowska|загаловак=Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski: przewodnik biograficzny i bibliograficzny|адказны=Roman Loth|год=2001|частка=Jerzy Laskarys|спасылка=http://rcin.org.pl/Content/61304/PDF/WA248_80306_III-23-688_dawni-pisarze-2_o.pdf|месца=Warszawa|выдавецтва=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne|том=2|старонкі=314—315|серыя=Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski|isbn=978-83-02-08101-9, 978-83-02-07524-7|ref=Albrecht-Szymanowska}} * {{артыкул|аўтар= [[Вінцэсь Каратынскі|Wincenty Korotyński]]|загаловак= Jerzy Laskarys|арыгінал= |спасылка= https://bcul.lib.uni.lodz.pl/Content/1150/download/|аўтар выдання= Red. J. Wolff|выданне= [[Tygodnik Ilustrowany]]|тып= |месца= [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва= |год= 1888|выпуск= |том= 12|нумар= 295|seite= 125|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= pl|ref= Korotyński|archive-url= |archive-date=}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/publication/394095|аўтар=[[Адам Плуг|Adam Pług]]|загаловак=Nie dzisiejsi (Ludwik de Perthees i Jerzy Laskarys)|год=1888-07-07|адказны=Lewental Salomon ( Red i wyd.)|выданне=Kłosy: czasopismo ilustrowane, tygodniowe, poświęcone literaturze, nauce i sztuce 1888.07.07(19) T.47 Nr1203|выдавецтва=Lewental S.}} * {{Cite web|url=https://docplayer.pl/26221507-Kazimierz-laskarys-engramem-jest-moim-czesc-pierwsza-lodz.html|title=Kazimierz Laskarys. Wilno engramem jest moim. Część pierwsza. Łódź - pdf darmowe pobieranie|website=docplayer.pl|access-date=2025-05-02|archive-date=2 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250502115221/https://docplayer.pl/26221507-Kazimierz-laskarys-engramem-jest-moim-czesc-pierwsza-lodz.html|url-status=dead}} * {{артыкул|аўтар= Maciej Żakiewicz|загаловак= Starożytny wileński ród Laskarysów|арыгінал= |спасылка= https://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2020/09/Znad-Wilii-2-82m.pdf|аўтар выдання= |выданне= Znad Wilii|тып= |месца= Wilno|выдавецтва= |год= 2020|выпуск= |том= |нумар= 2 (82)|старонкі= 117—128|isbn= |issn= 1392-9712|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Żakiewicz|archive-url= |archive-date=}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|814|Żodziszki|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/sets?page=0&size=24&sort=OLDEST&creatorForSearch=Laskarys,%20Jerzy%20(1828-1888)|title=Працы Ежы Ляскарыса|website=polona.pl|access-date=2025-04-20}} * {{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n100/art18.htm|title=Юры Ляскарыс: Вершы|website=media.catholic.by|publisher=Часопіс «[[Наша вера]]» : 2(100)/2022 ::|access-date=2025-04-20}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/169951?_Zespol_javax.portlet.action=zmienWidok&_Zespol_nameofjsp=jednostki&_Zespol_delta=20&_Zespol_resetCur=false&_Zespol_cur=1|title=Archiwum Laskarysów, nr zesp. 10 (R IV)|website=Szukaj w Archiwach|publisher=szukajwarchiwach.gov.pl|url-status=dead}} {{Продкі}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляскарыс, Ежы}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]] mvdnpbl04nrw7dk1d5hvbilbcej1q7f 0 788054 5177756 4998375 2026-08-09T10:33:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177756 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = |Грамадзянства = {{BLR}} |Навуковая сфера = |Месца працы = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[Кандыдат навук|кандыдат тэхнічных навук]] |Навуковае званне = {{Навуковае званне|дацэнт|дацэнт}} |Альма-матэр = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Уладзімір Кірылавіч Жалязняк|Уладзімір Жалязняк]] |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Канстанці́н Я́каўлевіч Раха́наў''' (нар. {{ДН|18|7|1985}}, [[Беларусь]]) — беларускі інжынер і навуковец у галіне інфармацыйнай бяспекі і лічбавай апрацоўкі сігналаў. [[Кандыдат тэхнічных навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфія == Скончыў [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У 2013 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю ў [[БДУІР]] па спецыяльнасці «Методы і сістэмы абароны інфармацыі, інфармацыйная бяспека»<ref name="vspsu">[https://vs.psu.by/index.php/prepodavateli/rakhanov-konstantin-yakovlevich Профіль на сайце кафедры ПДУ]</ref>. З 2007 года — выкладчык ПДУ. Дацэнт кафедры вылічальных сістэм і сетак. Член дзяржаўнай экзаменацыйнай камісіі па ІТ-спецыяльнасцях. Вядзе курсы па праграмаванні і абароне інфармацыі<ref name="pgu-pdf">[https://elib.psu.by/handle/123456789/27125 Навучальны дапаможнік Раханава]</ref>. З 2020-х гадоў — тэхнічны дырэктар HB.BY<ref name="hbby">[https://hb.by/articles/experts/konstantin-rahanov Профіль на HB.BY]</ref><ref>[https://park.by/residents/triinkom/ Старонка рэзідэнта ПВТ]</ref>. Аўтар мабільнай праграмы MB-Card для [[MasterBank Messenger]] і сэрвіса аплаты [[ExpressPay]]<ref>[https://express-pay.by/ Сайт ExpressPay]</ref>. Член [[Адзіная разліковая інфармацыйная прастора|Тэхналагічнага савета ЕРІП]]. == Навуковая дзейнасць == У сааўтарстве з [[:be:Уладзімір Кірылавіч Жалязняк|Уладзімірам Жалязняком]] распрацаваў методыку ацэнкі абароненасці каналаў уцечкі маўленчай інфармацыі на падставе разборлівасці гаворкі<ref name="school">[https://www.psu.by/ru/nauka/nauchnye-shkoly/nauchnaya-shkola-v-oblasti-teorii-i-praktiki-zashchity-informatsii-bezopasnosti-informatsii Навуковая школа]</ref>. Аўтар больш як 60 навуковых публікацый і 6 патэнтаў. === Публікацыі === * «Ацэнка разборлівасці маўлення карэляцыяй сігналу» (2015)<ref>[https://elib.psu.by/bitstream/123456789/15430/5/22-27.pdf Вестнік ПДУ]</ref>; * «Параметры ЛЧМ сігналу для ацэнкі разборлівасці маўлення» (2014)<ref>[https://elib.psu.by/bitstream/123456789/8862/5/2-11.pdf Вестнік ПДУ]</ref>; * «Апрацоўка ЛЧМ сігналу пераўтварэннем Вігнера» (2019)<ref>[https://journals.psu.by/fundamental/article/view/401 Вестнік ПДУ]</ref>. === Патэнты === * Спосаб вызначэння максімальнай разборлівасці маўлення (патэнт РБ № 15204)<ref>[https://by.patents.su/5-15204-sposob-opredeleniya-maksimalnoj-razborchivosti-rechi.html]{{Недаступная спасылка}}</ref>; * Прылада для вызначэння разборлівасці маўлення (патэнт РБ № 15314)<ref>{{Cite web |url=https://by.patents.su/5-15314-ustrojjstvo-dlya-opredeleniya-razborchivosti-rechi.html |title=Архіўная копія |access-date=16 мая 2025 |archive-date=12 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250512070110/https://by.patents.su/5-15314-ustrojjstvo-dlya-opredeleniya-razborchivosti-rechi.html |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.psu.by/ru/personalii/r/rahanov-konstantin-jakovlevich Профіль на сайце ПДУ] * [https://hb.by/articles/experts/konstantin-rahanov HB.BY] * [https://scholar.google.ru/citations?user=v7gLSUQAAAAJ Google Scholar] {{ізаляваны артыкул|date=2025-05-17}} [[Катэгорыя:Кандыдаты тэхнічных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Інжынеры-праграмісты]] o6fbi6dywwd0nqzcny3fs80tkzj1b9j 0 792123 5177543 5046185 2026-08-08T15:46:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177543 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}}'''Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн''' ( Hebrew ) ([[24 студзеня]] [[1829]], [[Бабруйск]] — [[25 сакавіка]] [[1908]], [[Навагрудак]]), часта званы «''Aruch haShulchan''» па назве яго галоўнага твора, быў [[Рабін|рабінам]] і ''пасекам'' (аўтарытэтам у яўрэйскім праве)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/1502|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2025-09-08}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/132008|аўтар=Michael J. Broyde, Shlomo C. Pill|загаловак=Setting the Table : An Introduction to the Jurisprudence of Rabbi Yechiel Mikhel Epstein’s Arukh HaShulhan|год=2021|выдавецтва=Academic Studies Press|isbn=978-1-64469-070-3|archive-date=6 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206201529/https://directory.doabooks.org/handle/20.500.12854/132008}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199840731/obo-9780199840731-0215.xml|title=Rabbi Yeheil Michel Epstein and his Arukh Hashulchan|website=obo|access-date=2025-09-08}}</ref>. == Біяграфія == Ехіэль Міхель Эпштэйн нарадзіўся 24 студзеня 1829 года ў [[Бабруйск|Бабруйску]] у сям'і Аарона Іцхака і Рашкі Эпштэйн. Яго бацька, Аарон Іцхак Эпштэйн, быў будаўніком і падрадчыкам, які шмат часу праводзіў у падарожжах па працы. У яго быў адзін брат, Беньямін Бейнуш Эпштэйн, які жыў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. Два браты падтрымлівалі сувязь на працягу многіх гадоў, і калі Эпштэйну трэба было паехаць у Санкт-Пецярбург — звычайна для таго, каб прадставіць свае творы расійскай цэнзуры перад публікацыяй, — ён спыняўся ў доме брата. У дзяцінстве Эпштэйн вучыўся ў традыцыйным [[Хедар|хедары]]. Першапачаткова ён хацеў пайсці па слядах бацькі: працаваць гандляром, прысвячаючы час штодзённаму вывучэнню Торы. У маладосці ён займаўся гандлем і свабодна валодаў рускай мовай, што было незвычайна для рабінаў у той час. Аднак рабін Эліягу Гольдберг, рабін суседняга горада [[Парычы]] (і вучань рабіна [[Хаім з Валожына|Хаіма з Валожына]] ), зацікавіўся юнаком; рабін пераканаў Эпштэйна пакінуць гандаль і прысвяціць сябе вывучэнню Торы. Неўзабаве пасля гэтага Эпштэйн з'ехаў у знакаміты [[Валожынскі ешыбот|ешыбот Валожыне]], дзе правучыўся два гады. У Валожыне ён пазнаёміўся і пасябраваў з рабінам [[Нафталі Цві Іегуда Берлін|Нафталі Цві Іегудай Берлінам]], які пазней стаў ''рош-ешывай'' (кіраўніком) Валожынскага ешыбота. Пасля заканчэння вучобы там Эпштэйн ажаніўся з сястрой Берліна Міхлай (пазней Эпштэйн стаў цесцем Берліна, калі Берлін ажаніўся з дачкой Эпштэйна Батыяй Мірыям пасля смерці сваёй першай жонкі). Пасля шлюбу Эпштэйн вярнуўся ў Бабруйск і выкладаў у ешыбоце Альтшул. Ён атрымаў ''семіху'' (пасвячэнне [[Рабін|ў рабіны]]) ад рабіна Эліягу Гольдберга. Да 1862 года Эпштэйн служыў [[Бэйт-дзін|даянам (рэлігійным суддзёй)]] у [[Бэйт-дзін|бейт-дыне]] Голдберга. Аднак большая частка даходу сям'і паступала з крамы тканін яго жонкі. Выступаючы на пахавальным слове на карысць жонкі, Эпштэйн заўважыў — магчыма, з перабольшаннем, — што на працягу 30 гадоў Міхла кіраваў сямейнай крамай, і ён нават не ведаў, дзе яна знаходзіцца. У 1864 годзе, ва ўзросце 35 гадоў, Эпштэйн быў прызначаны рабінам [[Навазыбкаў|Навазыбкава]] (на ўсход ад [[Гомель|Гомеля]], цяпер [[Бранская вобласць]] ), горада з вялікай колькасцю [[Хасідызм|хасідскіх габрэяў]], галоўным чынам прыхільнікаў Хабад-Любавіч і Чарнобыля . Праз некалькі месяцаў пасля прыбыцця ў Навазыбкаў Эпштэйн адправіўся ў Любавічы, дзе наведаў рабіна [[Менахем Мендэль Шнеерсон (Цэмах Цэдэк)|Менахема-Мендэля Шнеерзона]], таксама вядомага як Цэмах-Цэдэк, трэцяга рабіна (духоўнага лідара) [[Хасідызм|хасідскіх]] габрэяў Хабад-Любавіч. Яго галоўнай справай у гэты перыяд стала напісанне яго першай працы ''«Ohr LaYesharim».'' Ён надрукаваў першы том гэтай працы ў 1869 годзе, але ў яго не хапала сродкаў на публікацыю далейшых. У 1874 годзе, пасля дзесяці гадоў працы рабінам у Навазыбкаве, Эпштэйн быў прызначаны рабінам [[Навагрудак|Навагрудка]], дзе ён праслужыў 34 гады, да самай смерці. Тут ён быў прызнаны ''посекам'' (адказным за яўрэйскае права), і большую частку сваіх твораў ён напісаў у Навагрудку. Эпштэйн удзельнічаў у многіх дабрачынных мерапрыемствах. Ён быў асабліва блізкі да рабіна Шмуэля Саланта, галоўнага рабіна Іерусаліма, і шмат пісаў пра абавязак усіх габрэяў падтрымліваць дабрачынную арганізацыю рабіна Меір Баал Ханейс, якую рабін Салант заснаваў у Ізраілі ў 1860 годзе. Эпштэйн памёр 25 сакавіка 1908 года) і пахаваны ў Навагрудку. Эпштэйн займаўся актуальнымі пытаннямі, з якімі сутыкаліся яўрэі Расійскай імперыі, сярод якіх былі пытанні прызыву яўрэйскіх салдат і розныя дылемы, выкліканыя мадэрнізацыяй. Як педагог, ён сутыкнуўся з ціскам на змены ў габрэйскай сістэме адукацыі і нават публічна выступіў па гэтых пытаннях<ref name=":0" />. == Дзеці == [[Файл:AHS-OH-A-HB7705.pdf|міні|Arukh haShulchan, ''Orach Hayyim'' том 1]] * ''Aruch HaShulchan'' — яго галоўная праца, кодэкс Галахі, які прасочвае паходжанне кожнага закона і звычаю, і некаторыя лічаць яго найбольш поўным, фундаментальным і арыгінальным сучасным перафармуляваннем яўрэйскага права з часоў [[Майманід|Майманіда]]. * ''Aruch HaShulchan he'Atid'' ( ''«Накрыванне на стол будучыні»'' ) — паралельная праца да «Аруха ха-Шульхана», у якой падсумоўваюцца і аналізуюцца законы, якія будуць дзейнічаць у месіянскія часы. Гэтая праца стала больш актуальнай, калі ў [[Ізраіль|Ізраілі]] былі адноўлены яўрэйскія сельскагаспадарчыя абшчыны, бо ў ёй разглядаюцца многія сельскагаспадарчыя законы, якія дзейнічаюць толькі ў Ізраілі. * ''Ohr la-Yesharim'' — яго першая праца, каментарый да класічнага твора ''«Сефер ха-Яшар»'' тасафіста рабіну Тама . * ''Meichal ha-Mayim'' - каментарый да Ерусалімскага Талмуда . * ''Leil Shimurim'' — каментарый да Агады на [[Песах]] . * ''Derashot Kol Ben Levi'' — зборнік пропаведзяў, якія ён прачытаў у галоўнай сінагозе Навагрудка, часта ўключаючы доўгія галахічныя раздзелы. {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-09}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1829 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] eiq1e8oecefq2oa26exnu7rjd222jg0 0 804316 5177521 5115664 2026-08-08T13:42:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177521 wikitext text/x-wiki '''кавалерыйская дывізія Сярэдняй Літвы''' — буйное [[Кавалерыя|кавалерыйскае]] [[Злучэнне (ваенная справа)|падраздзяленне]] [[войска Сярэдняй Літвы]] . == Гісторыя дывізіі == Дывізія вершнікаў была сфарміравана 16 кастрычніка 1920 года ў складзе [[I Korpus Wojsk Litwy Środkowej|1-га корпуса]] войска Сярэдняй Літвы . 1 лютага 1921 года ўзвод сувязі і кулямётны ўзвод былі выведзены са складу 1-га батал'ену [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B._%D0%93%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B.&veaction=edit&section=1 «Гусараў смерці» Сярэдняй Літвы]{{Недаступная спасылка}} і ўключаны ў склад штабнога эскадрону кавалерыйскай дывізіі войска Сярэдняй Літвы . На падставе загаду № 4 Вярхоўнага Галоўнакамандуючага войска Сярэдняй Літвы ад 24 лютага 1921 года былы I корпус быў перайменаваны ў групу армій Сярэдняй Літвы. Праз два дні генерал-лейтэнант [[Антоні Лангін Бараноўскі]], часова выконваючы абавязкі камандзіра групы, выдаў арганізацыйны загад № 1, у якім загадаў начальніку штаба, падпалкоўніку Генеральнага штаба [[Людвік Ліхтаровіч|Людвіку Ліхтаровічу]] рэарганізаваць корпус. Гэтая рэарганізацыя павінна была праводзіцца на наступных прынцыпах: кавалерыйская дывізія была перайменавана ў кавалерыйскую брыгаду; склад брыгады заставаўся нязменным; падпалкоўнік [[Мсціслаў Буткевіч]] аднавіў камандаванне 13-м палком уланаў; а палкоўнік [[Цярэнцій О’Браен дэ Ласі|Цярэнці О'Браэн дэ Ласі]] прыняў камандаванне навучальным цэнтрам кавалерыйскай брыгады. Больш за тое, 1 сакавіка 1921 года рэзервовы швадрон з расфармаванай [[Брыгада рэзерву войска Сярэдняй Літвы|рэзервовай брыгады]] быў падпарадкаваны непасрэдна камандзіру кавалерыйскай брыгады, а ў эканамічным плане далучаны да [[Гарадзенскі полк уланаў|Гарадзенскага палка ўланаў]]. У маі 1921 года кавалерыйская брыгада вайсковай групы Сярэдняй Літвы (група «Беняконе») была рэарганізавана ў [[3 кавалерыйская брыгада|3-ю кавалерыйскую брыгаду]]. == Арганізацыя дывізіі == * Камандаванне кавалерыйскай дывізіі * штабны швадрон * [[Віленская кавалерыйская брыгада]] ** [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13 Віленскі ўланскі полк]] ** [[23 полк Нёманскіх уланаў]] * [[Гродзенская кавалерыйская брыгада]] ** [[Гродзенскі ўланскі полк]] ** [[10 літоўскі ўланскі полк]] == Камандзіры дывізій і брыгад == * Падпалкоўнік [[Мсціслаў Буткевіч]] (да 26 лютага 1921 г.) * Падпалкоўнік Марыян Пшэўлоцкі * Палкоўнік Юзэф Такажэўскі (з лістапада 1921 г.) == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Wielecki H., Sieradzki R., Wojsko Polskie 1921-1939. Organizacja i odznaki kawalerii, Warszawa: Wydawnictwo CREAR, 1992, ISBN 83-900345-0-7, OCLC 834075857 . {{няма катэгорый|date=2026-03-18}} o3mrgc19u1983e091susm93ghy8owm1 0 807438 5177660 5137259 2026-08-09T07:42:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177660 wikitext text/x-wiki '''Каменда́нцкі час''' — надзвычайная мера, якая забараняе жыхарам дадзенага населенага пункта з’яўляцца на вуліцах у пэўны час сутак (як правіла, вечарам і ноччу) без асобага дазволу. Звычайна ўводзіцца ва ўмовах [[Ваеннае становішча|ваеннага становішча]] з мэтай аховы парадку, папярэджання магчымай дыверсійнай, разведвальнай або іншай варожай дзейнасці супраць войскаў ці аб’ектаў, якія маюць ваеннае або прамысловае значэнне. Для падтрымання парадку ў перыяд каменданцкага часу вылучаюцца спецыяльныя ваенныя падраздзяленні<ref>{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Каменданцкі час|том=7|старонкі=511}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ваеннае становішча]] * [[Надзвычайнае становішча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://multilang.pravo.by/be/term/index/5983?langname=ru&size=25&page=1&type=3&etalon=0|title=Каменданцкі час|website=Юрыдычны слоўнік|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Ваенная навука]] [[Катэгорыя:Ваеннае права]] [[Катэгорыя:Правы чалавека]] 1ls9affs0lnpxavti1pa1bnpdlvil8n 0 807516 5177510 5138002 2026-08-08T13:13:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177510 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = ААТ «Дубровенскі льнозавод» |лагатып = |выява = |тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = |заснаваная = 1932 |заснавальнікі = |уласнікі = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]] |адрас = г. [[Дуброўна]], зав. Заводскі, 1, 211587 |ключавыя постаці = [[Анатоль Дзмітрыевіч Басянкоў]] (дырэктар) |галіна = [[Лёгкая прамысловасць]] |прадукцыя = [[ільновалакно]], [[шпагат]], [[ільновацін]], кастрабрыкеты, ільняное насенне |абарачэнне = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = 230 (на 2022 год) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://dubrovnolen.by/ dubrovnolen.by] }} '''Дубровенскі льнозавод'''&nbsp;— дзяржаўнае прамысловае прадпрыемства [[Беларусь|Беларусі]], заснаванае ў 1932 годзе ў горадзе [[Дуброўна]] ([[Віцебская вобласць]]). З’яўляецца адным з найбуйнейшых прадпрыемстваў краіны па першаснай перапрацоўцы [[лён]]у і вядучым вытворцам ільновалакна ў Віцебскай вобласці. == Гісторыя == Гісторыя прадпрыемства пачалася ў 1932 годзе, калі на левым беразе ракі [[Дняпро]] быў пабудаваны і ўведзены ў эксплуатацыю аднапаточны льнозавод<ref name="biblio">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pradpryemstvy/229-ljogkaya-pramyslovasts/2899-dubrovenski-lnozavod-aat-dubrovenski-rajon|title=Дубровенскі льнозавод, ААТ. Дубровенскі раён|publisher=Віцебская абласная бібліятэка|accessdate=2026-05-08|lang=be}}</ref>. Ён бесперабойна працаваў да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У перыяд з 1941 па 1945 год прадпрыемства падверглася значнаму разбурэнню: яго абсталяванне было часткова знішчана, а часткова вывезена ў Германію. Уцалелыя будынкі ў пасляваенны час пэўны час выкарыстоўваліся для захоўвання насення лёну. У 1944 годзе пачалося будаўніцтва новага льнозавода на месцы разбуранай фабрыкі «Дняпроўская мануфактура»<ref name="history">{{cite web|url=http://dubrovnolen.by/?page_id=530|title=Гісторыя прадпрыемства|publisher=Афіцыйны сайт ААТ «Дубровенскі льнозавод»|accessdate=2026-05-08|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 1946 года ўвайшла ў строй першая адноўленая лінія, завод пачаў працаваць у тры змены, а яго дырэктарам стаў [[А. А. Конанаў]]. У 1957 годзе на прадпрыемстве пачалася першая маштабная рэканструкцыя: завод быў падключаны да дзяржаўнай энергасістэмы, амаль поўнасцю было заменена тэхналагічнае абсталяванне. У 1961—1964 гадах прайшла чарговая мадэрнізацыя, у выніку якой вытворчасць была пераабсталявана ў двухпаточную: быў устаноўлены паток па выпрацоўцы доўгага валакна і прыбудаваны цэх для кудзелепадрыхтоўчых агрэгатаў<ref name="history"/>. Са студзеня 1978 года кіраўніцтва прадпрыемствам узначаліў [[Анатоль Дзмітрыевіч Басянкоў]]. У гэтым жа годзе была праведзена рэканструкцыя заводскай кацельні. У перыяд 1979—1981 гадоў праводзілася маштабнае пашырэнне вытворчасці, было пабудавана новае двухпаточнае прадпрыемства з цэхам прамысловай падрыхтоўкі льнотрасты. У 1983 годзе Дубровенскі льнозавод першым у [[СССР]] сярод двухагрэгатных заводаў асвоіў вытворчыя магутнасці па прамысловым прыгатаванні льнотрасты. У тыя ж гады пачало працаваць цяплічна-парніковае гаспадарка. У 1984 і 1985 гадах калектыў неаднаразова станавіўся пераможцам Усесаюзнага сацыялістычнага спаборніцтва і быў прадстаўлены на [[Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|ВДНГ СССР]] за датэрміновае асваенне магутнасцей і павышэнне якасці прадукцыі<ref name="history"/>. У 1991 годзе на заводзе пачаўся выпуск кудзельнага (холстапрашыўнога) палатна. У 1994 годзе першую прадукцыю выдаў шпагатны цэх, тады ж завод адным патокам перайшоў на перапрацоўку льнотрасты і запусціў вытворчасць катанізаванага палатна. У 1997 годзе дзяржаўнае прадпрыемства было пераўтворана ў [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] і перапрафілявана на вытворчасць стланцавай льнотрасты<ref name="biblio"/>. У 1998 годзе ААТ «Дубровенскі льнозавод» адным з першых у рэспубліцы пачаў самастойна вырошчваць лён на ўмовах арэнды зямлі. У гэтым жа годзе на базе прадпрыемства прайшла рэспубліканская нарада па эфектыўнай вытворчасці лёну з удзелам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Для вырабу высакаякаснага шпагату ў 1999 годзе ў Расіі была закуплена паліравальная машына, а ў 2000 годзе ўведзена ў строй стацыянарная сушылка для вораху<ref name="history"/>. У 2007 годзе на заводзе была ўстаноўлена сучасная бельгійская лінія па вытворчасці доўгага льновалакна фірмы «Van Dommele» (магутнасцю перапрацоўкі 2 тоны льнотрасты за гадзіну). Таксама ў гэты перыяд дубровенцы першымі ў Беларусі пачалі вырошчваць імпартныя гатункі лёну («Табор», «Сюзанна», «Мэрылін», «Алізэ»). У 2008 годзе ўпершыню ў гісторыі раёна з кожнага гектара пасеваў (на агульнай плошчы 2500 га) было сабрана больш за тону валакна, быў набыты імпартны льноцерабільны камбайн «Dehondt»<ref name="history"/>. У 2010 годзе на заводзе ўсталявалі турбагенератар для выпрацоўкі ўласнай электраэнергіі. У 2012 годзе быў наладжаны выпуск экалагічнага паліва&nbsp;— кастрабрыкетаў. У 2013 годзе была ўведзена ў эксплуатацыю яшчэ адна бельгійская лінія фірмы «Depoortere» для вытворчасці кароткага льновалакна. У 2022 годзе завод запусціў новы цэх паглыбленай перапрацоўкі лёну з дзвюма лініямі баваўнізацыі (катанізацыі). Магутнасць цэха дазваляе перапрацоўваць 100 тон кароткага льновалакна за месяц і атрымліваць на выхадзе 60 тон высакаякаснага катанізаванага валакна, што павялічыла агульную прадукцыйнасць на 20&nbsp;%<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/be/news/20221125/1669382541-madernizavany-ceh-pa-perapracoucy-lyonu-adkryli-na-zavodze-u-dubrouna|title=Мадэрнізаваны цэх па перапрацоўцы льну адкрылі на заводзе ў Дуброўна|publisher=Звязда|date=2022-11-25|accessdate=2026-05-08|lang=be}}</ref>. У час штогадовай уборкі ўраджаю прадпрыемству актыўна дапамагаюць прафсаюзныя актывісты Віцебскай вобласці, забяспечваючы ручную зборку льнотрасты пасля механізаванай уборкі на плошчах каля 2 000 гектараў, стаўка робіцца на сучасную беларускую селекцыю<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by|title=Ва ўсю ідзе праца і на льняных палях. У Дубровенскім раёне...|publisher=Беларусь 1|accessdate=2026-05-08|lang=be}}</ref>. == Вытворчасць і прадукцыя == ААТ «Дубровенскі льнозавод» з’яўляецца адным з самых буйных прадпрыемстваў галіны ў краіне. Вытворчая магутнасць дзвюх паточных ліній складае больш за 2 800 тон прадукцыі за год. Прадпрыемства забяспечвае звыш 55&nbsp;% ад усяго аб’ёму льновалакна, якое вырабляецца ў Віцебскай вобласці<ref>{{cite web|url=http://dubrovnolen.by/|title=Галоўная старонка|publisher=Афіцыйны сайт ААТ «Дубровенскі льнозавод»|accessdate=2026-05-08|lang=ru|archive-date=4 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251204225535/http://dubrovnolen.by/|url-status=dead}}</ref>. Каля 50&nbsp;% вырабленага валакна адгружаецца ў лік дзяржзаказу на [[Аршанскі льнокамбінат|РУПТП «Аршанскі льнокамбінат»]]. Яшчэ 20&nbsp;% выкарыстоўваецца для ўласных патрэб (вытворчасць стужкі), а каля 30&nbsp;% ідзе на экспарт<ref name="biblio"/>. Асноўная прадукцыя завода<ref>{{cite web|url=http://dubrovnolen.by/?page_id=80|title=Прадукцыя|publisher=Афіцыйны сайт ААТ «Дубровенскі льнозавод»|accessdate=2026-05-08|lang=ru|url-status=dead}}</ref>: * Доўгае ільновалакно (нумары 9, 10, 11, 12, 13); * Кароткае ільновалакно (нумары 2, 3, 4, 6); * Насенне лёну (у тым ліку для харчовых патрэб); * Іголкапрабіўное палатно (льновацін) шчыльнасцю 450 г/м²; * Грубачасаная ільняная стужка (нумары 2, 3, 4, шырыня 15—18 см); * Часаная ільняная стужка; * Катанізаванае ільновалакно; * Кастрабрыкеты (экалагічнае паліва з кастрыцы); * Пакавальны і паліраваны шпагат з лубяных валокнаў рознай лінейнай шчыльнасці. == Кіраўніцтва == * [[А. А. Конанаў]] (1946—1978); * [[Анатоль Дзмітрыевіч Басянкоў]] (са студзеня 1978 года). Галоўны інжынер&nbsp;— Сяргей Мікалаевіч Крапочын. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Анечкина, Е.|загаловак=Не верьте, что он не рентабелен|выданне=Віцебскі рабочы|месяц=1|год=2010|дата=|чысло=8|старонкі=10, 15}} * {{артыкул|аўтар=Балотнікава, З.|загаловак=Ільняное поле дырэктара, або У адной запрэжцы тры дзесяткі гадоў|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=8|год=2008|дата=|чысло=20|старонкі=2–3}} * {{артыкул|аўтар=Басянкоў, А.|загаловак=Будні і рытмы напружанай працы|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=11|год=2007|дата=|чысло=17|старонкі=2}} * {{артыкул|аўтар=Басянкоў, А. Д.|загаловак=Быць першапраходцам заўсёды няпроста|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=5|год=2009|дата=|чысло=16|старонкі=1–2}} * {{артыкул|аўтар=Басянкоў, А.|загаловак=Дыяментавы ўзрост, або Паступальна-прагрэсіўнае развіццё ААТ «Дубровенскі льнозавод»|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=1|год=2008|дата=|чысло=9|старонкі=1–3}} * {{артыкул|аўтар=Басянкоў, А. Д.|загаловак=Эканомія і беражлівасць – норма для кожнага працаўніка|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=3|год=2008|дата=|чысло=1|старонкі=1, 3}} * {{артыкул|аўтар=Босенков, А. Д.|загаловак=Завод выстоял в сложные времена|выданне=Витебские вести|месяц=10|год=2017|дата=|чысло=21|старонкі=3}} * {{артыкул|аўтар=Босенков, А. Д.|загаловак=Лен – не для ленивых!|выданне=Народнае слова|месяц=1|год=2008|дата=|чысло=5|старонкі=2}} * {{артыкул|аўтар=Гедройц, В.|загаловак=Волокно преткновения|выданне=Белорусская нива|месяц=1|год=2012|дата=|чысло=20|старонкі=5}} * {{артыкул|аўтар=Залесская, С.|загаловак=Льноводство на пороге реформирования|выданне=Белорусская нива|месяц=9|год=2007|дата=|чысло=7|старонкі=1–2}} * {{артыкул|аўтар=Залесская, С.|загаловак=Не только думами про лен...|выданне=Белорусская нива|месяц=12|год=2008|дата=|чысло=10|старонкі=2}} * {{артыкул|аўтар=Квір, А.|загаловак=80 гадоў – гэта не тэрмін, гэта магутнасць, працавітасць, сіла|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=3|год=2012|дата=|чысло=21|старонкі=1}} * {{артыкул|аўтар=Квір, А.|загаловак=Замацавацца на дасягнутых рубяжах|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=2|год=2013|дата=|чысло=20|старонкі=1}} * {{артыкул|аўтар=Лебедева, О.|загаловак=Во главе угла – качество|выданне=Витебские вести|месяц=2|год=2017|дата=|чысло=28|старонкі=3}} * {{артыкул|аўтар=Лебедева, О.|загаловак=Успешны во всем|выданне=Витебские вести|месяц=12|год=2016|дата=|чысло=31|старонкі=4}} * {{артыкул|аўтар=Лукьянова, Н.|загаловак=Качественная уборка – залог качественной переработки|выданне=Народнае слова|месяц=8|год=2008|дата=|чысло=30|старонкі=3}} * {{артыкул|аўтар=Мурашкина, В.|загаловак=За лен спрос будет не меньший, чем за зерно|выданне=Народнае слова|месяц=9|год=2010|дата=|чысло=23|старонкі=1–2}} * {{артыкул|аўтар=Писаренко, Н.|загаловак=Ох, и сеял ленок... завод!|выданне=Віцьбічы|месяц=11|год=2004|дата=|чысло=20|старонкі=3}} * {{артыкул|загаловак=Там, где лён растёт...|выданне=Віцебскі рабочы|месяц=10|год=2007|дата=|чысло=11|старонкі=9}} * {{артыкул|аўтар=Третьякова, Ю.|загаловак=У наших льноводов есть чему поучиться|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=4|год=2015|дата=|чысло=4|старонкі=1}} * {{артыкул|аўтар=Чекушко, В.|загаловак=Северный шелк дубровенцев|выданне=Витебские вести|месяц=4|год=2014|дата=|чысло=5|старонкі=9}} * {{артыкул|аўтар=Чепелова, Л.|загаловак=Тысячелетняя профессия – лелеять тонкий долгунец|выданне=Дняпроўская праўда|месяц=3|год=2012|дата=|чысло=17|старонкі=4}} == Спасылкі == * [http://dubrovnolen.by/ Афіцыйны сайт прадпрыемства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251204225535/http://dubrovnolen.by/ |date=4 снежня 2025 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы лёгкай прамысловасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Дуброўна]] [[Катэгорыя:1932 год у Беларусі]] 6lzeec045nlzxjhwayfouufwd53xij0 0 808358 5177557 5145978 2026-08-08T17:42:07Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177557 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гулевіч}} {{не блытаць|Уладзіслаў Аляксандравіч Гулевіч|Уладзіславам Аляксандравічам Гулевічам|публіцыстам, прыхільнікам [[заходнерусізм|заходнерусізма]]}} {{навуковец}} '''Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч''' ({{lang-uk|Владислав Петрович Гулевич}}; {{ВДП}}) — украінскі гісторык-медыявіст. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 мая 1974 года ў Камсамольску (цяпер — [[Гарышні Плаўні]]) Палтаўскай вобласці{{sfn|Головко|2019|p=27-28}}. Скончыў гістарычны факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]] ў 2003 годзе{{sfn|Головко|2019|p=27-28}} са ступенню магістра гісторыі{{r|routledge}}. У прафесійнай дзейнасці спалучае дзяржаўную службу і навуковую працу. Са снежня 2011 і станам на жнівень 2026 года, займае пасаду галоўнага кансультанта ва Упраўленні па сувязях з мясцовымі органамі ўлады і органамі мясцовага самакіравання Апарату Вярхоўнай Рады Украіны{{r|scholar}}{{r|routledge}}{{r|venice}}. У навуковай сферы звязаны з некалькімі ўстановамі [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]] (НАНУ), у 2021 годзе згадваецца як навуковы супрацоўнік [[Інстытут украінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага НАН Украіны|Інстытута ўкраінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага]] НАНУ{{r|routledge}}, у 2024—2026 гадах адзначаны як аспірант (graduate student) [[Інстытут усходазнаўства імя А. Ю. Крымскага НАН Украіны|Інстытута ўсходазнаўства імя А. Ю. Крымскага]] НАНУ{{r|acad}}. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ахопліваюць гісторыю Улуса Джучы (Залатой Арды), генезіс і палітычную гісторыю Крымскага ханства (дынастыя Гірэяў), гісторыю Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) у XIII—XV стагоддзях{{r|acad}}{{r|scholar}}{{r|routledge}}. Асобная ўвага ў працах надаецца гістарычнай геаграфіі паўднёвага памежжа Украіны, паселішчам у стэпавай зоне, гісторыі Падолля і Валыні, дыпламатычным адносінам краін Цэнтральна-Усходняй Еўропы з мангольскім светам{{r|acad}}{{r|venice}}{{r|methods}}. У лютым 2023 года скончыў рукапіс манаграфіі «В поисках Качубеева», прысвечанай гісторыі замка Хаджыбей{{r|acad}}. Імаверна, праз [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]] праца і станам на май 2026 года не апублікавана. Аўтар пачаў уводзіць яе матэрыялы ў навуковы абарот як «нарэзку» ў асобных артыкулах{{r|acad}}. Публікуецца сярод іншага ў «Золотоордынское обозрение», «Український історичний журнал», «Qazaq Historical Review»{{r|scholar}}{{r|qazaq}}. Станам на май 2026 года, аўтар не меней за 150 навуковых прац, індэкс цытавання h-index — 6 (паводле Google Scholar){{r|scholar}}. == Выбраная бібліяграфія == === Кнігі === * От ордынского улуса к ханству Гиреев: Крым в 1399—1502 гг. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2018. {{r|scholar}}{{r|routledge}} * В поисках Качубеева (рукапіс, завершаны 23 лютага 2022, станам на май 2026 года не апублікаваны).{{r|acad}} === У калектыўных працах === * Expansion of the Grand Duchy of Lithuania in the middle and the second half of the fourteenth century and its relations with the Horde // The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe (London — New York: Routledge, 2021).{{r|routledge}} * The Grand Duchy of Lithuania, the Kingdom of Poland, and the Tatar World in the Fifteenth Century // The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe. — London — New York: Routledge, 2021.{{r|routledge}} * Улуг Улус (Крымское ханство) // Золотая Орда в мировой истории. — Казань, 2016.{{r|scholar}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="acad">{{cite web |author=Vladyslav Gulevych |url=https://krymskiy.academia.edu/VladyslavGulevych |title=Vladyslav Gulevych - A.Yu. Krymskiy Institute of Oriental Studies... |publisher=Academia.edu |date= |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> <ref name="scholar">{{cite web |author=Владислав Гулевич |url=https://scholar.google.com/citations?user=U7u-yokAAAAJ&hl |title=Владислав Гулевич - Google Scholar |publisher=Google Scholar |date= |accessdate=2026-05-23 |language=uk}}</ref> <ref name="routledge">{{cite web |author=Alexander V. Maiorov, Roman Hautala (eds.) |url=https://dokumen.pub/the-routledge-handbook-of-the-mongols-and-central-eastern-europe-political-economic-and-cultural-relations-routledge-history-handbooks.html |title=The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe... |publisher=DOKUMEN.PUB |date=2021 |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> <ref name="venice">{{cite web |author=Gulevych Vladyslav |url=https://www.academia.edu/32136208/Gulevich_V_P_Venetian_diplomacy_and_the_Great_Horde_in_the_1470_s_Golden_Horde_Review_2017_Vol_5_no_1_In_Russian_ |title=Gulevich V. P. Venetian diplomacy and the Great Horde in the 1470's... |publisher=Academia.edu |date=2017 |accessdate=2026-05-23 |language=ru}}</ref> <ref name="qazaq">{{cite web |author= |url=https://ihsabdi.kz/novosti/the-fourth-issue-of-the-scholarly-journal-qazaq-historical-review-has-been-published/ |title=The fourth issue of the scholarly journal “Qazaq Historical Review”... |publisher=Institute for Humanities Studies Abdi |date=2023-12-05 |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> <ref name="methods">{{cite web |author=Vermenych Yaroslava |url=https://mue.etnolog.org.ua/en/archive/2018-year/17-20/2398-on-the-history-and-theory-of-ukrainian-humanitarian-studies/5059-methods-of-studying-living-space-in-border-areas |title=Methods of studying living space in border areas |publisher=Materials to Ukrainian Ethnology |date=2018 |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|ref= Головко|спасылка=https://byzantina.wordpress.com/2019/05/23/golovko_2019/ |аўтар = Головко О. Б.|загаловак = Історики-медієвісти сучасної України: довідник|адказны = відп. ред. С. А. Копилов|выданне = 2-е вид., перероб. і доп.|месца = Кам’янець-Подільський|выдавецтва = Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка|год = 2019|старонак = 72}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.radiosvoboda.org/a/zahadkova-bytva-na-synikh-vodakh-ukrayinski-zemli-mizh-lytvoyu-y-ordoyu/32122971.html|title=Загадкова битва на Синіх Водах: українські землі між Литвою й Ордою|first=Дмитро|last=Шурхало|website=Радіо Свобода|date=2022-11-10|access-date=2026-05-23}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://ukranews.com/ua/news/1059608-mediyevist-rozpoviv-pro-te-de-pomylyvsya-portnikov-v-rozpovidi-pro-mobilizatsiyu-ta-feodalizm|title=Медієвіст розповів про те, де помилився Портніков в роздумах про мобілізацію та феодалізм {{!}} Українські Новини|website=ukranews.com|date=2025-01-20|access-date=2026-05-24}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гулевіч Уладзіслаў Пятровіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Украіны]] g1rik6nbsr1wwdhbku743ykywb3hpic 5177559 5177557 2026-08-08T17:46:55Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177559 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гулевіч}} {{не блытаць|Уладзіслаў Аляксандравіч Гулевіч|Уладзіславам Аляксандравічам Гулевічам|публіцыстам, прыхільнікам [[заходнерусізм|заходнерусізма]]}} {{навуковец}} '''Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч''' ({{lang-uk|Владислав Петрович Гулевич}}; {{ВДП}}) — украінскі гісторык-медыявіст. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 мая 1974 года ў Камсамольску (цяпер — [[Гарышні Плаўні]]) Палтаўскай вобласці{{sfn|Головко|2019|p=27-28}}. Скончыў гістарычны факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]] ў 2003 годзе{{sfn|Головко|2019|p=27-28}} са ступенню магістра гісторыі{{r|routledge}}. У прафесійнай дзейнасці спалучае дзяржаўную службу і навуковую працу. Са снежня 2011 і станам на жнівень 2026 года, займае пасаду галоўнага кансультанта ва Упраўленні па сувязях з мясцовымі органамі ўлады і органамі мясцовага самакіравання Апарату Вярхоўнай Рады Украіны{{r|scholar}}{{r|routledge}}{{r|venice}}. У навуковай сферы звязаны з некалькімі ўстановамі [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]] (НАНУ), у 2021 годзе згадваецца як навуковы супрацоўнік [[Інстытут украінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага НАН Украіны|Інстытута ўкраінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага]] НАНУ{{r|routledge}}. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы ахопліваюць гісторыю Улуса Джучы (Залатой Арды), генезіс і палітычную гісторыю Крымскага ханства (дынастыя Гірэяў), гісторыю Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) у XIII—XV стагоддзях{{r|acad}}{{r|scholar}}{{r|routledge}}. Асобная ўвага ў працах надаецца гістарычнай геаграфіі паўднёвага памежжа Украіны, паселішчам у стэпавай зоне, гісторыі Падолля і Валыні, дыпламатычным адносінам краін Цэнтральна-Усходняй Еўропы з мангольскім светам{{r|acad}}{{r|venice}}{{r|methods}}. У лютым 2023 года скончыў рукапіс манаграфіі «В поисках Качубеева», прысвечанай гісторыі замка Хаджыбей{{r|acad}}. Імаверна, праз [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]] праца і станам на май 2026 года не апублікавана. Аўтар пачаў уводзіць яе матэрыялы ў навуковы абарот як «нарэзку» ў асобных артыкулах{{r|acad}}. Публікуецца сярод іншага ў «Золотоордынское обозрение», «Український історичний журнал», «Qazaq Historical Review»{{r|scholar}}{{r|qazaq}}. Станам на май 2026 года, аўтар не меней за 150 навуковых прац, індэкс цытавання h-index — 6 (паводле Google Scholar){{r|scholar}}. == Выбраная бібліяграфія == === Кнігі === * От ордынского улуса к ханству Гиреев: Крым в 1399—1502 гг. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2018. {{r|scholar}}{{r|routledge}} * В поисках Качубеева (рукапіс, завершаны 23 лютага 2022, станам на май 2026 года не апублікаваны).{{r|acad}} === У калектыўных працах === * Expansion of the Grand Duchy of Lithuania in the middle and the second half of the fourteenth century and its relations with the Horde // The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe (London — New York: Routledge, 2021).{{r|routledge}} * The Grand Duchy of Lithuania, the Kingdom of Poland, and the Tatar World in the Fifteenth Century // The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe. — London — New York: Routledge, 2021.{{r|routledge}} * Улуг Улус (Крымское ханство) // Золотая Орда в мировой истории. — Казань, 2016.{{r|scholar}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="acad">{{cite web |author=Vladyslav Gulevych |url=https://krymskiy.academia.edu/VladyslavGulevych |title=Vladyslav Gulevych - A.Yu. Krymskiy Institute of Oriental Studies... |publisher=Academia.edu |date= |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> <ref name="scholar">{{cite web |author=Владислав Гулевич |url=https://scholar.google.com/citations?user=U7u-yokAAAAJ&hl |title=Владислав Гулевич - Google Scholar |publisher=Google Scholar |date= |accessdate=2026-05-23 |language=uk}}</ref> <ref name="routledge">{{cite web |author=Alexander V. Maiorov, Roman Hautala (eds.) |url=https://dokumen.pub/the-routledge-handbook-of-the-mongols-and-central-eastern-europe-political-economic-and-cultural-relations-routledge-history-handbooks.html |title=The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe... |publisher=DOKUMEN.PUB |date=2021 |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> <ref name="venice">{{cite web |author=Gulevych Vladyslav |url=https://www.academia.edu/32136208/Gulevich_V_P_Venetian_diplomacy_and_the_Great_Horde_in_the_1470_s_Golden_Horde_Review_2017_Vol_5_no_1_In_Russian_ |title=Gulevich V. P. Venetian diplomacy and the Great Horde in the 1470's... |publisher=Academia.edu |date=2017 |accessdate=2026-05-23 |language=ru}}</ref> <ref name="qazaq">{{cite web |author= |url=https://ihsabdi.kz/novosti/the-fourth-issue-of-the-scholarly-journal-qazaq-historical-review-has-been-published/ |title=The fourth issue of the scholarly journal “Qazaq Historical Review”... |publisher=Institute for Humanities Studies Abdi |date=2023-12-05 |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> <ref name="methods">{{cite web |author=Vermenych Yaroslava |url=https://mue.etnolog.org.ua/en/archive/2018-year/17-20/2398-on-the-history-and-theory-of-ukrainian-humanitarian-studies/5059-methods-of-studying-living-space-in-border-areas |title=Methods of studying living space in border areas |publisher=Materials to Ukrainian Ethnology |date=2018 |accessdate=2026-05-23 |language=en}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|ref= Головко|спасылка=https://byzantina.wordpress.com/2019/05/23/golovko_2019/ |аўтар = Головко О. Б.|загаловак = Історики-медієвісти сучасної України: довідник|адказны = відп. ред. С. А. Копилов|выданне = 2-е вид., перероб. і доп.|месца = Кам’янець-Подільський|выдавецтва = Кам’янець-Подільський національний університет імені Івана Огієнка|год = 2019|старонак = 72}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.radiosvoboda.org/a/zahadkova-bytva-na-synikh-vodakh-ukrayinski-zemli-mizh-lytvoyu-y-ordoyu/32122971.html|title=Загадкова битва на Синіх Водах: українські землі між Литвою й Ордою|first=Дмитро|last=Шурхало|website=Радіо Свобода|date=2022-11-10|access-date=2026-05-23}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://ukranews.com/ua/news/1059608-mediyevist-rozpoviv-pro-te-de-pomylyvsya-portnikov-v-rozpovidi-pro-mobilizatsiyu-ta-feodalizm|title=Медієвіст розповів про те, де помилився Портніков в роздумах про мобілізацію та феодалізм {{!}} Українські Новини|website=ukranews.com|date=2025-01-20|access-date=2026-05-24}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гулевіч Уладзіслаў Пятровіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Украіны]] mob9c2hx114mjzdlh2zed7dhpazq53h 0 808376 5177523 5148454 2026-08-08T13:48:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177523 wikitext text/x-wiki [[Файл:K._Ulmakis_LCCN2014712518_(cropped).jpg|thumb|Карліс Улманіс]] '''Дыктату́ра У́лманіса'''&nbsp;— [[аўтарытарызм|аўтарытарны]] і [[этнакратыя|этнакратычны]] палітычны рэжым, які ўсталяваўся ў [[Латвія|Латвіі]] пасля [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага міністрам-прэзідэнтам [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]]. Гэтая падзея паклала канец [[парламенцкая дэмакратыя|парламенцкай дэмакратыі]] ў краіне. Сваю неабмежаваную ўладу Улманіс канчаткова замацаваў 11 красавіка 1936 года, незаконна прысвоіўшы сабе паўнамоцтвы [[Прэзідэнт Латвіі|Прэзідэнта дзяржавы]]. Дыктатура праіснавала да [[Савецкая акупацыя Латвіі|акупацыі Латвіі]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] 17 чэрвеня 1940 года, хаця фармальна Улманіс працягваў выконваць абавязкі прэзідэнта да першага пасяджэння прасавецкага [[Народны Сейм (Латвія)|Народнага Сейма]] 21 ліпеня 1940 года<ref name="LV_His_2005">{{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}}</ref>. Трыма галоўнымі палітычнымі лозунгамі рэжыму былі: «Правадырства. Адзінства. Нацыяналізм» ({{lang-lv|Vadonība. Vienība. Nacionālisms}})<ref>{{cite web |url=http://www.diena.lv/arhivs/vadonis-nak-10485057 |title=Vadonis nāk! |publisher=[[Diena]] |date=2009-05-15 |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#issue:/p_001_kain1939n10|article:DIVL196|issueType:P |title=Vadonība. Vienība. Nacionālisms |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#issue:/p_001_kain1939n10|article:DIVL196|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Базавай тэзай дзяржаўнай ідэалогіі стала сцвярджэнне, што створаная 15 мая правадыром «Абноўленая Латвія» дала магчымасць для нацыянальнага адзінства і росквіту ў латышскай дзяржаве. Афіцыйна Улманіс іменаваўся «правадыром» і «бацькам нацыі»<ref>{{кніга |аўтар=Кузнецова Т. |загаловак=К. Улманис: Миф о человеке |месца=Рыга |выдавецтва= |год= |старонак= |isbn=}}</ref>. У параўнанні з іншымі еўрапейскімі антыдэмакратычнымі рэжымамі [[міжваенны перыяд|міжваеннага перыяду]], рэжым Улманіса быў унікальным, бо ў Латвіі не захавалася нават бачнасці [[дэмакратыя|дэмакратыі]]. Не была створана адзіная кіруючая палітычная [[партыя]], адсутнічаў любы заканадаўчы орган і не прымалася новая [[канстытуцыя]]. У краіне не праводзіліся ніякія [[выбары]] ці [[рэферэндум]]ы. Карліс Улманіс стаў аднаасобным [[дыктатар]]ам, які вырашаў усе важныя пытанні. Кабінет міністраў выконваў як выканаўчыя, так і заканадаўчыя функцыі без усялякага грамадскага кантролю. Для штодзённай тэхнічнай працы быў створаны так званы «Малы кабінет міністраў». Нягледзячы на дыктатарскі характар, некаторыя даследчыкі адзначаюць, што рэжым быў даволі мяккім у параўнанні з тагачаснымі [[таталітарызм|таталітарнымі дзяржавамі]]. Палітычных апанентаў не забівалі, а колькасць [[палітычны зняволены|палітвязняў]] паступова змяншалася. Урад імкнуўся стварыць сучасную, дынамічную і нацыянальную дзяржаву, абапіраючыся на папулярныя ў [[Еўропа|Еўропе]] мадэлі дзяржаўнага капіталізму. Сярод значнай часткі латышскага грамадства, асабліва сярод [[сялянства]], рэжым Улманіса карыстаўся папулярнасцю, бо ён спыніў бясконцыя міжпартыйныя спрэчкі ў Сейме. Эканамічны дабрабыт канца 1930-х гадоў, які [[прапаганда]] прыпісвала выключна Улманісу, шмат у чым супаў з глабальным выхадам эканомікі з [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]. Дзякуючы дзяржаўнаму капіталізму, маштабным будаўнічым праектам і інтэнсіўнай прапагандзе, у народнай памяці «часы Улманіса» захаваліся як перыяд эканамічнага росквіту і стабільнасці. == Дзяржаўны пераварот 15 мая == У ноч з 15 на 16 мая 1934 года міністр-прэзідэнт Карліс Улманіс пры падтрымцы ваеннага міністра генерала [[Яніс Баладіс|Яніса Баладіса]] здзейсніў [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўны пераварот]]. Дзеянне [[Сейм Латвіі|Сейма]] і [[Канстытуцыя Латвіі|Канстытуцыі Латвіі]] было прыпынена, у краіне абвясцілі надзвычайнае (ваеннае) становішча. Усе палітычныя партыі былі забароненыя, пачаліся арышты тысяч палітычных апанентаў, была жорстка абмежавана [[свабода слова|свабода прэсы]]. Хаця ў афіцыйнай дэкларацыі Улманіс і Баладіс абяцалі правесці канстытуцыйную рэформу і аднавіць працу парламента, на працягу наступных месяцаў Карліс Улманіс стаў бясспрэчным правадыром дзяржавы, і ніякіх крокаў па вяртанні да дэмакратыі да самага канца існавання рэжыму зроблена не было. У сфарміраваны кабінет міністраў уваходзілі лаяльныя да дыктатара палітыкі. Сярод ключавых фігур урада ў розныя гады былі: * Міністр-прэзідэнт — Карліс Улманіс. * Намеснік міністра-прэзідэнта — [[Маргерс Скуеніекс]] (да 1938 года). * Ваенны міністр — Яніс Баладіс (да красавіка 1940 года), пазней [[Крыш’яніс Беркіс]]. * Міністр замежных спраў — Карліс Улманіс (да 1936 года), [[Людвігс Экіс]] і [[Вільгельм Мунтэрс]] (з 1936 года). * Міністр унутраных спраў — [[Віліс Гулбіс]] (да 1939 года), Карнэлійс Вейдніекс. * Міністр фінансаў — Людвігс Экіс, Альфрэдс Валдманіс, Яніс Камінскіс. * Міністр юстыцыі — [[Херманіс Апсіціс]]. * Міністр грамадскіх спраў — [[Альфрэдс Берзіньш]] (з 1937 года). Для паўсядзённага кіравання і падрыхтоўкі законапраектаў з 18 мая 1934 года дзейнічаў «Малы кабінет міністраў» у складзе Маргерса Скуеніекса, Херманіса Апсіціса, дырэктара Дзяржканцылярыі Давідса Рудзіціса і профільнага міністра па канкрэтным пытанні<ref>{{cite web |url=http://periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1934n109|article:DIVL101|query:Ministru |title=Valdības lēmumi |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428154535/http://www.periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1934n109|article:DIVL101|query:Ministru |archive-date=2020-04-28 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Ідэалогія рэжыму == Паводле гісторыка Ілгварса Бутуліса, развіццё [[ідэалогія|ідэалогіі]] рэжыму прайшло тры этапы: # Вызначэнне базавых прынцыпаў (май 1934—1937); # Фарміраванне ідэалагічнай сістэмы, цэнтралізацыя і кантроль над прапагандай (1937 — кастрычнік 1939); # Крызіс (кастрычнік 1939 — чэрвень 1940)<ref name="arhivi.lv">{{cite web |url=http://www.arhivi.lv/sitedata/ZURNALS/zurnalu_raksti/106-148-VESTURE-Zelce.pdf |title=Zelce |publisher=Arhivi.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909140746/http://www.arhivi.lv/sitedata/ZURNALS/zurnalu_raksti/106-148-VESTURE-Zelce.pdf |archive-date=2018-09-09 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Ідэалогія фарміравалася паступова, абапіраючыся пераважна на публічныя прамовы Улманіса і пераймаючы рысы культу правадыра з [[Фашысцкая Італія|Італіі]], [[Трэці рэйх|Германіі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У яе распрацоўцы актыўна ўдзельнічалі публіцысты Эрнэстс Бланкс, А. Кродэрс, Я. Лапіньш і паэт [[Эдвартс Вірза]]. З 1 красавіка 1937 года гэты працэс каардынавала Міністэрства грамадскіх спраў. Аднак, у адрозненне ад дагматычнага [[камунізм]]у ці [[нацыянал-сацыялізм]]у (некаторыя заходнія даследчыкі называюць рэжым «парафашысцкім»<ref>{{кніга |аўтар=Davies, Peter; Lynch, Derek |загаловак=The Routledge companion to fascism and far-right |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |старонак=430 |isbn=978-0415214957}}</ref>), у Латвіі не сфарміраваўся завершаны тэарэтычны «ўлманізм». === Культ правадыра === [[Файл:Latvia 50lati.jpg|міні|Банкнота 50 латаў з партрэтам К. Улманіса (1934)]] Афіцыйная прэса бесперапынна ўсхваляла правадырства як ідэальную мадэль кіравання дзяржавай у параўнанні з дэмакратыяй. Карліс Улманіс стаў аб’ектам інтэнсіўнага культу асобы. Журналісты называлі яго «вялікім сейбітам» і «двайным геніем», пераўзвялічваючы яго сялянскае паходжанне, таленты і мудрасць. Ужываўся тытул «Доктар Карліс Улманіс», хаця ён меў толькі ганаровую доктарскую ступень. Партрэты правадыра з’явіліся на банкнотах, планавалася таксама чаканка манет з яго выявай<ref>{{cite web |url=http://www.laikraksts.com/raksti/raksts.php?KursRaksts=2713 |title=Nauda atjaunotajā Latvijā |publisher=Laikraksts Latvietis |lang=lv |accessdate=23 мая 2026 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034931/http://www.laikraksts.com/raksti/raksts.php?KursRaksts=2713 |url-status=dead }}</ref>. Аднастайная і паўсюдная прапаганда, паводле ўспамінаў сучаснікаў, з часам пачала стамляць грамадства<ref name="arhivi.lv" />. === Эмблема правадыра === [[Файл:Vadoņa emblēma v.png|міні|злева|190пкс|«Эмблема правадыра» — сокал з пярсцёнкам Намейса на фоне сонца<ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#panel:pi|issue:229211 Atpūta, Nr. 652 (30.04.1937)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#panel:pi{{!}}issue:229211 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012222310/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00017&issue=229211 старонка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:280870 Atpūta, Nr. 706 (13.05.1938)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:280870 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223020/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00001&issue=280870 вокладка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:82472 Atpūta, Nr. 758 (12.05.1939)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:82472 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223121/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00001&issue=82472 вокладка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:38320 Atpūta, Nr. 692 (04.02.1938)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:38320 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223333/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00013&issue=38320 старонка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:24534 Sējējs, Nr. 9 (01.09.1937)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:24534 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223230/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00002&issue=24534 вокладка].</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Ūdre, Digne |загаловак=The Symbol of the Morning Star During the Third Awakening in Latvia (1986–1991): From Cultural Opposition to Non-Violent Resistance |выданне=LETONICA |год=2019 |нумар=39 |старонкі= |спасылка=https://www.researchgate.net/publication/336771034_The_Symbol_of_the_Morning_Star_During_the_Third_Awakening_in_Latvia_1986-1991_From_Cultural_Opposition_to_Non-Violent_Resistance}} (Малюнак 1 — выступленне Карліса Улманіса (эмблема на трыбуне).)</ref><ref>{{cite web |url=https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?q=K%C4%81rlis%20Ulmanis&id=966521&&g=3 |title=K.Ulmaņa personiskā emblēma |publisher=TILDE letonika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101234708/https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?q=K%C4%81rlis%20Ulmanis&id=966521&&g=3 |archive-date=2025-01-01 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>]] У маі 1935 года да гадавіны перавароту Улманісу падарылі стылізаваны пярсцёнак з выявай сокала — так званае «[[Пярсцёнак Намейса]]»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_rits1935n133|article:DIVL663|page:17|issueType:P |title=Zelts un sudrabs |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_rits1935n133|article:DIVL663|page:17|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Сувязь паміж гэтым пярсцёнкам і гістарычным правадыром [[земгалы|земгалаў]] Намейсісам не мела гістарычнага абгрунтавання і абапіралася выключна на раман [[Аляксандрс Грынс|Аляксандрса Грынса]] «Пярсцёнак Намейса»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1928n134|article:DIVL327|issueType:P |title=Nameja gredzens |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1928n134|article:DIVL327|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Тым не менш, прапаганда рабіла націск на пераемнасць паміж старажытным правадыром Намейсісам і Карлісам Улманісам, які таксама нарадзіўся ў Земгале. З 1937 года на публічных мерапрыемствах пачала шырока выкарыстоўвацца «эмблема правадыра» — белы або залаты сокал, які трымае ў кіпцюрах пярсцёнак Намейса і ляціць у вянку з каласоў насустрач сонцу. === Масавыя мерапрыемствы === Як і ў іншых дыктатурах, вялікая ўвага надавалася масавым святам. Паколькі ў Латвіі не было кіруючай партыі, галоўную ролю выконвалі дзяржаўныя святы, Дні ўраджаю, ваенныя парады і фестывалі, якія легітымізавалі рэжым. З 21 па 24 ліпеня 1934 года ў [[Рыга|Рызе]] на Эспланадзе адбылося першае такое мерапрыемства — «Спеў адраджэння» ({{lang-lv|Atdzimšanas dziesma}}). Яго сцэнограф Яніс Мунціс пазней ствараў маштабныя пастаноўкі ў [[Кокнэсэ]] і [[Рэзэкнэ]]. У чэрвені 1938 года пад строгім кантролем дзяржавы прайшло дзявятае Уселатвійскае свята песні, якое папярэднічала святкаванню 20-годдзя Латвіі. Асобна і маштабна адзначалася дата 11 красавіка — дзень, калі Улманіс прыняў паўнамоцтвы прэзідэнта. === Прыняцце паўнамоцтваў Прэзідэнта === Пасля перавароту [[Албертс Квіесіс]] застаўся на пасадзе Прэзідэнта да заканчэння свайго тэрміну ў сакавіку 1936 года. 12 сакавіка Кабінет міністраў прыняў закон, паводле якога з 11 красавіка 1936 года і да моманту правядзення канстытуцыйнай рэформы паўнамоцтвы Прэзідэнта дзяржавы перадаваліся Карлісу Улманісу. У выпадку яго адсутнасці функцыі прэзідэнта павінен быў выконваць ваенны міністр Баладіс. Гэты антыканстытуцыйны крок азначаў афіцыйнае ўсталяванне неабмежаванай аднаасобнай улады Улманіса. У маі 1940 года быў прыняты новы закон аб абароне дзяржавы, паводле якога Улманіс стаў не толькі галоўнакамандуючым узброенымі сіламі, але і вышэйшым кіраўніком дзяржаўнай абароны<ref>{{cite web |url=http://periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1940n099|article:DIVL20|query:Likums |title=Likums par valsts aizsardzību |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428154535/http://www.periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1940n099|article:DIVL20|query:Likums |archive-date=2020-04-28 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Унутраная палітыка == === Палітычныя рэпрэсіі === Адразу пасля перавароту дзейнасць Сейма і 103 палітычных партый была спынена. Разам з дэпутатамі ад [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|ЛСДРП]] быў арыштаваны шматгадовы старшыня парламента [[Паўлс Калніньш]], а таксама каля 2000 сацыял-дэмакратаў. 369 найбольш актыўных з іх былі змешчаны ў Ліепайскі канцэнтрацыйны лагер. У маі было арыштавана 831 чалавек, у чэрвені — 659, у ліпені — 587. Да снежня 1934 года агульная колькасць палітычных зняволеных дасягнула 4091 чалавека<ref>{{cite web |url=http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html?lang=fr#panel:pp|issue:/g_001_0308065984|article:DIVL193|page:43|issueType:B |title=Latvijas buržuāziskā diplomātija |publisher=LNDB |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421111401/http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html?lang=fr#panel:pp|issue:/g_001_0308065984|article:DIVL193|page:43|issueType:B |archive-date=2019-04-21 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Сацыял-дэмакратаў пачалі вызваляць у красавіку 1935 года, у той час як радыкалы — [[Камуністычная партыя Латвіі|камуністы]] і члены ўльтраправай арганізацыі «[[Перканкрустс]]» — заставаліся ў турме або былі высланы з краіны да 1940 года (лідар «Перканкрустса» [[Густаўс Цэлміньш]] быў вымушаны ўцячы за мяжу). Амаль 1000 грамадскіх арганізацый былі зачыненыя, а ў тых, што засталіся, скасавалі прынцып выбарнасці кіраўніцтва. Мясцовае самакіраванне было ачышчана ад дэпутатаў, якіх замянілі прызначанымі дзяржаўнымі чыноўнікамі. Вялікую ролю ў кантролі над грамадствам і прапагандзе адыгрывалі палітычная паліцыя і ваенізаваная арганізацыя «[[Айзсаргі]]». Палітычна матываваныя арышты працягваліся да самага падзення рэжыму. === Кантроль над прэсай === Улады закрылі 54 газеты і часопісы і ўвялі папярэднюю цэнзуру, якая забараніла каля 850 кніг. Была закрыта нават газета Арведса Бергса «Latvis», якая першапачаткова падтрымала пераварот, але дазволіла сабе крытыку славалюбства Улманіса. У лютым 1938 года быў прыняты новы жорсткі Закон аб друку, які патрабаваў атрымання дазволу на выданне любой перыёдыкі (раней дзейнічаў толькі паведамляльны прынцып). Рэдактары зацвярджаліся Міністэрствам грамадскіх спраў, а рэдактарам ці выдаўцом латышскамоўнага выдання мог быць выключна латыш. Прэса была ўніфікаваная і засяродзілася на публікацыі прамоў Улманіса і ўсхваленні яго рэжыму. === Сістэма палат (камер) === Заяўляючы, што Сейм распушчаны толькі часова да прыняцця новай канстытуцыі, Улманіс пачаў ствараць сістэму прафесійных палат па ўзоры фашысцкай Італіі [[Беніта Мусаліні]] і аўтарытарнага рэжыму Канстанціна Пятса ў Эстоніі. У Латвіі былі створаны шэсць палат, членаў якіх прызначалі профільныя міністры тэрмінам на 3 гады: * Чатыры гаспадарчыя: Гандлёва-прамысловая палата (1934), Сельскагаспадарчая палата (1935), Рамесная палата (1935) і Рабочая палата (1936). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны эканамічны савет. * Дзве творчыя: Палата літаратуры і мастацтва (1938) і Палата прафесій (1938). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны савет культуры. Насуперак знешняму падабенству з прадстаўнічымі органамі, палаты цалкам кантраляваліся ўрадам і выконвалі толькі кансультатыўныя функцыі. Іх стварэнне прывяло да ліквідацыі незалежных прафсаюзаў і прафесійных аб’яднанняў. === Нацыянальная палітыка і латышызацыя === [[Нацыяналізм]] з’яўляўся базавай ідэалагемай рэжыму. У 1935 годзе латышы складалі 75,5 % насельніцтва Латвіі. Палітыка Улманіса прадугледжвала пашырэнне прысутнасці латышоў у эканоміцы і дзяржаўным кіраванні за кошт выцяснення нацыянальных меншасцей (прыбалтыйскіх немцаў, рускіх, яўрэяў, палякаў і беларусаў). Афіцыйна заяўлялася, што ўлада цяпер належыць не абстрактнаму «народу Латвіі», а адзінай латышскай нацыі. Дзяржава спыніла фінансаванне школ меншасцей і пачала працэс [[нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]] прадпрыемстваў, якія належалі нямецкаму і яўрэйскаму капіталу. У межах латышызацыі пачалася масавая змена геаграфічных назваў: тапонімы з нямецкім коранем «-муйжа» замяняліся на латышскія з коранем «-цыемс». Са снежня 1939 года разгарнулася кампанія па змене іншамоўных прозвішчаў. Набліжаныя да Улманіса чыноўнікі падавалі прыклад: сакратар Цымерманіс стаў Рудумсам, а міністр унутраных спраў Карнэлійс Вейтманіс змяніў прозвішча на Вейдніекс. Да мая 1940 года свае прозвішчы латышызавалі больш за 10 тысяч чалавек. ==== Становішча рускай меншасці ==== Аўтарытарны рэжым прывёў да моцнага ўшчамлення правоў рускай меншасці<ref name="flam">{{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}}</ref>. З дзяржаўнага апарату звальняліся рускія супрацоўнікі, нават тыя, хто меў латвійскае грамадзянства. Улады закрылі Рускі нацыянальны саюз і спынілі выданне весніку «Закон і суд». Прыватныя рускія гімназіі былі ліквідаваны, а іх вучняў перавялі ў дзяржаўную гімназію. Аднак грамадскае жыццё рускіх цалкам не спынілася: у Рызе працягваў працу Рускі тэатр, праводзіліся Пушкінскія дні, выдавалася газета «Газета для ўсіх» (руск.: «Газета для всех»)<ref>{{кніга |аўтар= |загаловак=Газета для всех |месца=Rīga |выдавецтва= |год=1936 |старонак= }}</ref>. ==== Становішча беларускай меншасці ==== Наступствы латышызацыі сталі катастрафічнымі для беларускай меншасці, якая кампактна пражывала ў [[Латгалія|Латгаліі]] і Рызе. Да 1934 года ў краіне дзейнічала сетка беларускіх школ і гімназій, якую курыраваў [[Беларускі школьны аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускі школьны аддзел Міністэрства асветы]]. У ліпені 1934 года быў прыняты новы закон аб адукацыі, які ліквідаваў школьную аўтаномію. Дзеці з мяшаных сем’яў цяпер павінны былі наведваць выключна латышскія школы. Калі ў 1933/1934 навучальным годзе дзейнічала 23 беларускія пачатковыя школы, то ў 1936/1937 годзе іх колькасць скарацілася да адной 1-й Рыжскай беларускай пачатковай школы пад кіраўніцтвам [[Сцяпан Сіцько|Сцяпана Сіцько]]. [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] была пазбаўлена статусу ў 1935 годзе, а [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] спыніла сваё існаванне ў 1936 годзе{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593—600}}. Былі ліквідаваны амаль усе беларускія грамадскія і культурныя арганізацыі: «[[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыства беларускай моладзі]]», «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]», «[[Рунь (таварыства)|Рунь]]», [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства]]. Многія настаўнікі і дзеячы левых поглядаў ([[Кастусь Езавітаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]]) былі звольнены з працы і арыштаваны палітычнай паліцыяй. Адзінай легальнай арганізацыяй засталося [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]], якое выжыла толькі дзякуючы таму, што яго кіраўнік [[Мікалай Дзямідаў]] пайшоў на таемнае супрацоўніцтва з латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=594—597}}. Мэтанакіраваная фальсіфікацыя перапісу насельніцтва ў 1935 годзе штучна знізіла афіцыйную колькасць беларусаў у Латвіі да 26 867 чалавек{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. ==== Рэпатрыяцыя прыбалтыйскіх немцаў ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 137-066679, Karte zur Umsiedlung Baltendeutscher.jpg|міні|справа|Карта рэпатрыяцыі прыбалтыйскіх немцаў (1939)]] Пасля падпісання [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пакта Молатава-Рыбентропа]] [[Адольф Гітлер]] у кастрычніку 1939 года заклікаў этнічных немцаў вярнуцца ў [[Трэці рэйх|Германію]]. 30 кастрычніка 1939 года Латвія і Германія падпісалі «Дагавор аб перамяшчэнні латвійскіх грамадзян нямецкай нацыянальнасці ў Германію»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1939n247|article:DIVL60|issueType:P |title=Līgums par vācu tautības Latvijas pilsoņu pārvietošanu uz Vāciju |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1939n247|article:DIVL60|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Да мая 1940 года з краіны выехала каля 53 тысяч прыбалтыйскіх немцаў. Дзяржава выплачвала кампенсацыі за пакінутую маёмасць, але жорстка абмяжоўвала вываз капіталу, каштоўнасцей і абсталявання. == Эканоміка == У эканамічнай сферы рэжым Улманіса абапіраўся на ідэі [[дзяржаўны капіталізм|дзяржаўнага капіталізму]] і планавай эканомікі. Галоўным інструментам урада стаў створаны ў 1935 годзе [[Латвійскі крэдытны банк]] (''Latvijas Kredītbanka''), праз які дзяржава масава выкупляла або прымусова нацыяналізавала прыватныя прадпрыемствы (асабліва тыя, што належалі немцам і яўрэям). За кароткі час было створана каля 30 буйных нацыянальных акцыянерных таварыстваў з 95 % дзяржаўным капіталам, якія манапалізавалі ключавыя галіны эканомікі: * «Ogle» — гандаль вуглём, торфам і дровамі. * «[[Vairogs]]» — машынабудаванне і металургія (сумесна з «[[Ford Motor Company]]» наладзілі выпуск аўтамабіляў «[[Ford-Vairogs]]»). * «[[Aldaris]]» — манаполія ў броварстве. * «[[Laima]]» — вытворчасць шакаладу. * «Degviela» — гандаль і перапрацоўка паліва. * «Latvijas Koks» — дрэваапрацоўка. * «Kūdra» і «Šīfers» — здабыча торфу і вытворчасць будматэрыялаў у [[Броцэні]]. * «Tosmāre» — суднабудаванне ў Ліепаі. У 1936 годзе дзяржава дэвальвавала лат на 40 % у адносінах да брытанскага фунта, што значна стымулявала экспарт латвійскіх тавараў. === Сельская гаспадарка і кааперацыя === Урад Улманіса актыўна субсідзіраваў сельскую гаспадарку, бо менавіта сялянства лічылася галоўнай апорай рэжыму і нацыі. Каб справіцца з недахопам працоўных рук, урад штогод прыцягваў дзясяткі тысяч сезонных працоўных з Польшчы і Літвы. Дзяржава жорстка кантралявала і ўніфікавала сельскагаспадарчую кааперацыю. У 1937 годзе Латвійскаму цэнтральнаму саюзу малочных гаспадарак (''Latvijas Piensaimnieku centrālā savienība'') былі перададзены манапольныя правы на экспарт масла, сыру і яек. Індывідуальныя фермерскія гаспадаркі і прыватныя малочныя заводы штучна выцясняліся з рынку кааператывамі, якія знаходзіліся пад дзяржаўным кантролем. У маі 1939 года была створана Латвійская цэнтраль працы, якая жорстка рэгулявала размеркаванне працоўнай сілы ў краіне, абмяжоўваючы пераезд людзей у буйныя гарады ([[Рыга]], [[Ліепая]], [[Елгава]], [[Даўгаўпілс]], [[Вэнтспілс]]). === Ваенная эканоміка (1939—1940) === З пачаткам Другой сусветнай вайны эканоміка Латвіі апынулася ў крызісе. З-за ваенных дзеянняў у [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] і брытанскай блакады спыніўся гандаль з [[Вялікабрытанія]]й, якая да гэтага забяспечвала Латвію вуглём і палівам. Дзяржава ўвяла карткавую сістэму на цукар і паліва, замарозіла цэны на прадукты харчавання і ўвяла татальны кантроль над экспартам і імпартам. Востра паўстала энергетычная праблема, якую ўлады спрабавалі вырашыць праз масавую высечку лясоў, павелічэнне здабычы торфу і запуск першых магутнасцей новай Кегумскай ГЭС. Тавараабарот быў вымушана пераарыентаваны на Германію і СССР. == Будаўніцтва == Рэжым надаваў вялікае значэнне манументальнаму дзяржаўнаму будаўніцтву, якое мусіла дэманстраваць магутнасць і поспехі «Абноўленай Латвіі». З 1934 па 1939 гады з дзяржаўнага бюджэту на будаўніцтва было вылучана каля 240 мільёнаў латаў. Сярод найважнейшых будаўнічых аб’ектаў: Палац юстыцыі (цяпер будынак Кабінета міністраў), велізарны комплекс Міністэрства фінансаў у Старай Рызе, пашырэнне Латвійскага ваеннага музея (Порахавая вежа), Армейскі эканамічны магазін (цяпер «Galerija Centrs»), санаторый у Кемеры і Дом адзінства ў Даўгаўпілсе. У 1937 годзе пачалося будаўніцтва магутнай гідраэлектрастанцыі — [[Кегумская ГЭС|Кегумскай ГЭС]]. У Рызе планавалася маштабная рэканструкцыя: узвядзенне гіганцкага плошчы Перамогі ў Пардаўгаве са стадыёнам і вежай, а таксама будаўніцтва новага будынка Рыжскай гарадской думы (якое было перапынена пачаткам вайны). <gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Vienības nams 092011.jpg|Дом адзінства ў Даўгаўпілсе Файл:LR MK.JPG|Палац юстыцыі (цяпер Кабінет міністраў Латвіі) Файл:Latvijas Finanšu ministrija.jpg|Міністэрства фінансаў Латвіі Файл:Latvian War Museum01.JPG|Ваенны музей Латвіі Файл:Ruhja linnavalitsuse hoone.JPG|Будынак самакіравання ў Руіене Файл:Rīgas Brāļu kapi — ieejas vārti.jpg|Брацкія могілкі ў Рызе </gallery> == Адукацыя і культура == 24 ліпеня 1934 года ўрад стварыў Фонд культуры (''Kultūras fonds''). 28 студзеня 1935 года Улманіс ініцыяваў маштабную акцыю пад назвай «Дружалюбны заклік» (''Draudzīgais aicinājums''), заклікаўшы грамадзян дараваць кнігі і карціны сваім былым школам. Да канца 1939 года такім чынам было сабрана і перададзена больш за 1,5 мільёна кніг. У 1939 годзе ў Елгаве была адкрыта Латвійская сельскагаспадарчая акадэмія. Дзяржава выдзяляла на адукацыю 14,7 % бюджэту, дзякуючы чаму Латвія выйшла на першыя месцы ў Еўропе па колькасці студэнтаў на 10 тысяч жыхароў. == Знешняя палітыка і армія == Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў 1933 годзе Латвія імкнулася захаваць блізкія адносіны са сваімі традыцыйнымі саюзнікамі — Вялікабрытаніяй і [[Францыя]]й. Аднак заходнія дэмакратыі праводзілі палітыку «суміравання» і адмаўляліся даваць гарантыі бяспекі ўсходнееўрапейскім краінам. У 1934 годзе Латвія, Літва і [[Эстонія]] стварылі [[Балтыйская Антанта|Балтыйскую Антанту]], якая, аднак, засталася толькі палітычным саюзам без рэальнага ваеннага складніка (з-за канфліктаў Літвы з Польшчай за Вільню і з Германіяй за Клайпеду). Эканамічная і палітычная ізаляцыя прымусілі Латвію шукаць збліжэння з суседнімі дыктатурамі. Гандлёвы абарот з Германіяй імкліва рос, і яна выцесніла Вялікабрытанію з пазіцыі галоўнага гандлёвага партнёра. 7 чэрвеня 1939 года ў Берліне быў падпісаны пакт аб ненападзе паміж Латвіяй і Германіяй. Адначасова Латвія вяла перамовы з СССР. Пасля таго як у кастрычніку 1939 года Савецкі Саюз высунуў ультыматум, Латвія была вымушана падпісаць Пакт аб узаемадапамозе, які дазволіў размясціць на яе тэрыторыі савецкія ваенныя базы з 25-тысячным кантынгентам. Пасля пачатку вайны Латвія абвясціла нейтралітэт, аднак апынулася ў поўнай геапалітычнай ізаляцыі. Набыццё ўзбраення на Захадзе стала немагчымым: брытанскія ўлады канфіскавалі ўжо аплачаныя латвійскім урадам гарматы і самалёты. == Падзенне рэжыму == [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|міні|справа|Уваход савецкіх танкаў у Рыгу (17 чэрвеня 1940)]] Да сярэдзіны 1940 года Латвія была цалкам адрэзаная ад знешняга свету: Францыя капітулявала перад Германіяй, Польшча была знішчана, а на тэрыторыі Латвіі ўжо знаходзіліся савецкія базы. 16 чэрвеня 1940 года [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]] зачытаў латвійскаму паслу ў Маскве [[Ультыматум СССР Латвіі (1940)|ўльтыматум]], патрабуючы неадкладнай змены ўрада і свабоднага пропуску дадатковых савецкіх войскаў. Дэмаралізаваны Улманіс і яго ўрад вырашылі прыняць ультыматум, не аказваючы нават сімвалічнага ўзброенага супраціўлення (насуперак таму, як пазней зрабіла [[Фінляндыя]]). 17 чэрвеня 1940 года Улманіс звярнуўся да народа па радыё і заклікаў не супраціўляцца ўваходу Чырвонай Арміі: «Заставайцеся на сваіх месцах, а я застаюся на сваім» ({{lang-lv|Palieciet savās vietās, es palieku savā}}). Улманіс зацвердзіў склад новага прасавецкага ўрада пад кіраўніцтвам [[Аўгустс Кірхенштэйнс|Аўгустса Кірхенштэйнса]]. Грамадства, прывучанае да аўтарытарнага кіравання і пазбаўленае незалежнай прэсы і палітычных інстытутаў, успрыняло перадачу ўлады як легітымны працэс. На працягу месяца Улманіс фармальна заставаўся на пасадзе прэзідэнта і паслухмяна падпісаў дзясяткі законаў, якія знішчылі суверэнітэт Латвіі. 21 ліпеня 1940 года ён пайшоў у адстаўку і папрасіў савецкі ўрад аб выездзе ў Швейцарыю. Замест гэтага яго арыштавалі і дэпартавалі ў [[Стаўрапаль]], а пасля нападу Германіі на СССР эвакуявалі ў [[Туркменбашы|Краснаводск]], дзе ён неўзабаве памёр ад дызентэрыі. == Ацэнкі рэжыму == Аўтарытарны рэжым Улманіса застаецца адной з самых супярэчлівых тэм у латвійскай гістарыяграфіі. З аднаго боку, гэты перыяд асацыюецца з бурным эканамічным ростам, мадэрнізацыяй сельскай гаспадаркі, стабільнасцю і маштабным будаўніцтвам (у прыватнасці, стварэнне Грамадзянскага закона Латвіі 1937 года). З іншага боку, рэжым жорстка падаўляў дэмакратыю, знішчаў грамадзянскую супольнасць і абмяжоўваў правы нацыянальных меншасцей. Характэрнай рысай эпохі стала карупцыя і кумаўство (так званая «Draugu būšana» — сяброўскія сувязі). Пасля перавароту выгадныя дзяржаўныя пасады ў назіральных саветах, палатах і міністэрствах былі раздадзены былым членам Сялянскага саюза і асабістым сябрам Улманіса. Дзяржава таксама спісала велізарныя даўгі (да 2 мільёнаў латаў), якія Улманіс і яго партыя назапасілі да перавароту. Галоўным гістарычным абвінавачаннем на адрас Улманіса застаецца яго пасіўная капітуляцыя ў чэрвені 1940 года і ўдзел у легітымізацыі савецкай акупацыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}} * {{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}} * {{артыкул |аўтар=Грыбоўскі Ю. |загаловак=Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне=Запісы БІНіМ |год=2022 |нумар=42 |старонкі=589—621 |ref=Грыбоўскі}} * {{кніга |аўтар=Davies, Peter; Lynch, Derek |загаловак=The Routledge companion to fascism and far-right |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |старонак=430 |isbn=978-0415214957}} * {{артыкул |аўтар=Straume A. |загаловак=Kārlis Ulmanis un mazākumtautību politika Latvijā 1920.-1940.gadā. |выданне=Latvijas Vēsture |год=1995 |нумар=1 (16) |старонкі=23—25}} * {{артыкул |аўтар=Zunda A. |загаловак=Kārlis Ulmanis un Zemnieku Savienība. |выданне=Latvijas Vēsture |год=1997 |нумар=3 (27) |старонкі=3—8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты ў Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1934 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1940 годзе]] i9f2t64nriwqakro5ybuuvdxmpn1bg9 0 808708 5177622 5148401 2026-08-09T03:31:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177622 wikitext text/x-wiki '''«Зорны паход» па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа''' — штогадовая акцыя ў [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаная захаванню і ўвекавечванню памяці баявых і працоўных подзвігаў. Праводзіцца ў студзені—лютым у перыяд зімовых канікул з удзелам студэнтаў і выкладчыкаў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]<ref name="минобр"/>. Ідэя правядзення «Зорных паходаў» узнікла ў [[1966]] годзе, калі студэнты Мінскага педагагічнага інстытута (цяпер Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка) прынялі ўдзел ва Усесаюзным паходзе моладзі па месцах рэвалюцыйнай, баявой і працоўнай славы савецкага народа. Стартаваць павінны былі ў розных населеных пунктах, а фінішаваць − усе групы адначасова ў адным месцы. Схема такога маршруту на карце па форме падобная на зорку, адсюль і назва паходу — Зорны<ref name="минобр">[https://edu.gov.by/by-be/news/zvezdnyy-pokhod--vizitnaya-kartochka-bgpu/ Звездный поход – визитная карточка БГПУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260529182100/https://edu.gov.by/by-be/news/zvezdnyy-pokhod--vizitnaya-kartochka-bgpu/ |date=29 мая 2026 }} // Министерство образования Республики Беларусь, 30.01.2024</ref>. У [[1967]] годзе выкладчыкі і студэнты арганізавалі аналагічнае мерапрыемства, але ўжо ў рамках [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/po-mestam-boevoj-i-trudovoj-slavy-rasskazyvaem-o-proekte-zvyozdnyj-pohod По местам боевой и трудовой славы – рассказываем о проекте «Звёздный поход»] // СТВ, 24 января 2026</ref>. У першыя гады ўдзельнікі адпраўляліся на лыжах, пераадольваючы за суткі пры марозным надвор’і 25—30 км. У першы «Зорны паход» тэмпература дасягала -35 °C<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/pervyj-zvyozdnyj-pohod-prohodil-na-lyzhah-v-35-gradusnyj-moroz-uznali-kak-izmenilsya-proekt-spustya-58-let Первый «Звёздный поход» проходил на лыжах в 35-градусный мороз. Узнали, как изменился проект спустя 58 лет] // СТВ, 30 января 2024</ref>. З [[2015]] года «Зорныя паходы» сталі інтэрнацыянальнымі – у складзе атрадаў студэнты замежных навучальных устаноў з [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]а, [[Казахстан]]а, [[Кітай|Кітая]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]а, [[Туркменістан]]а і [[Узбекістан]]а. Замежныя ўдзельнікі ў рамках мерапрыемстваў знаёмяцца з [[беларуская культура|беларускай культурай]] і традыцыямі, даведаюцца аб суайчынніках, якія прымалі ўдзел у вызваленні Беларусі, а таксама расказваюць школьнікам пра гісторыю, культуру і традыцыі сваіх краін<ref>[https://bspu.by/upravleniya-i-podrazdeleniya/upravlenie-vospitatelnoi-raboty-s-molodezhyu/internacionalnye-zvezdnye-pohody Интернациональные Звёздные походы студентов и преподавателей БГПУ по местам боевой и трудовой славы белорусского народа] // Сайт БГПУ</ref>. У [[2026]] годзе ў акцыі прынялі ўдзел 11 атрадаў і каля 300 чалавек<ref>[https://minsknews.by/v-bgpu-dali-start-internaczionalnomu-61-mu-zvezdnomu-pohodu/ В БГПУ дали старт интернациональному 61-му «Звездному походу»] // Минск-Новости, 27 января 2026</ref>. Традыцыйна паход стартуе з [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у. У рамках акцыі атрады накіроўваюцца ў розныя раёны Беларусі, дзе праводзяць прафарыентацыйныя сустрэчы ў школах, распавядаюць пра свой універсітэт, ладзяць майстар-класы, дыялогавыя пляцоўкі, канцэртныя праграмы патрыятычнай накіраванасці, сустрэчы з ветэранамі баявых дзеянняў і працы, мітынгі і ўскладанні кветак да брацкіх магіл воінаў і мірных жыхароў, якія загінулі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], знаёмяцца з гістарычнымі месцамі і вядучымі прадпрыемствамі раёнаў<ref>[https://minsknews.by/missiya-sohranit-istoricheskuyu-pamyat-vo-imya-budushhego-v-bgpu-startoval-59-j-zvezdnyj-pohod/ Миссия — сохранить историческую память во имя будущего. В БГПУ стартовал 59-й «Звездный поход»] // Минск-Новости, 30 января 2024</ref><ref name="минобр"/><ref name="зю">[https://vk.com/wall-37554714_24250 За четыре дня участники «Звездного похода» посетят 11 районов Беларуси] // Газета "Знамя Юности", 27 января 2024</ref>. Мерапрыемствы галоўным чынам арыентаваны на падзеі ваенных гадоў. Як паказвала студэнтка ўніверсітэта і ўдзельніца акцыі Ульяна Мілашэўская<ref name="зю"/>: {{пачатак цытаты}}«Зорны паход» — гэта ў першую чаргу ўвекавечванне памяці тых, хто загінуў у гады Вялікай Айчыннай вайны, таму ён праводзіцца па месцах баявой і працоўнай славы беларускага народа.{{канец цытаты}} == Гл. таксама == * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] * [[Генацыд беларускага народа]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гістарычная палітыка]][[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка]][[Катэгорыя:Мерапрыемствы]][[Катэгорыя:Студэнцтва]] 4hpcuzjnpssgp86k4qid16jjylph3dx 2 809431 5177783 5174456 2026-08-09T11:12:16Z DzBar 156353 5177783 wikitext text/x-wiki {{Картка |назва ={{#if:{{{назва|}}}|{{{назва|}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_назвы = |выява = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = |выява = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = {{wikidata|P18[2]|{{{выява2|}}}|caption={{{подпіс2|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_загалоўку = background:#ccf; |стыль_меткі = padding:0.25em 0.5em; |стыль_тэксту = padding:0.25em 0.5em; |загаловак1 = |метка1 = |тэкст1 = {{{выява2|{{{выява2|}}}}}}{{#if:{{{подпіс|}}}|<div>{{{подпіс}}}</div>}} |загаловак2 = |метка2 =Дата і <br/> час |тэкст2 = {{{дата|}}} |вікіданыя2 = p585 |загаловак3 = |метка3 = [[Магнітуда землетрасення|Магнітуда]] |тэкст3 = {{{магнітуда|}}} |вікіданыя3 = P2528 |загаловак4 = |метка4 = Глыбіня <br/> [[Гіпацэнтр|гіпацэнтра]] |тэкст4 = {{{глыбіня|}}} |вікіданыя4 = P4511 |загаловак5 = |метка5 =Размяшчэнне <br/> эпіцэнтра |тэкст5 ={{{размяшчэнне эпіцэнтра|}}} |метка6 =Закранутыя <br /> краіны (рэгіёны) |тэкст6 ={{{закранутыя краіны|}}} |метка7 =Цунамі |тэкст7 ={{{цунамі|}}} |метка8 =Пацярпелыя |тэкст8 ={{{пацярпелыя|}}} |метка9 =Эканамічны <br /> ўрон |тэкст9 ={{{эканамічны ўрон|}}} }}<noinclude> {{doc}}</noinclude> slxhpqlj3nf6ock4aiidkz87f7g3p0y 5177787 5177783 2026-08-09T11:15:33Z DzBar 156353 5177787 wikitext text/x-wiki {{Картка |назва ={{#if:{{{назва|}}}|{{{назва|}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_назвы = |выява = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = |выява = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = {{wikidata|P18[2]|{{{выява2|}}}|caption={{{подпіс2|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_загалоўку = background:#ccf; |стыль_меткі = padding:0.25em 0.5em; |стыль_тэксту = padding:0.25em 0.5em; |загаловак1 = |метка1 = |тэкст1 = {{{выява2|{{{выява2|}}}}}}{{#if:{{{подпіс|}}}|<div>{{{подпіс}}}</div>}} |загаловак2 = |метка2 =Дата і <br/> час |тэкст2 = {{{дата|}}} |вікіданыя2 = p585 |загаловак3 = |метка3 = [[Магнітуда землетрасення|Магнітуда]] |тэкст3 = {{{магнітуда|}}} |вікіданыя3 = P2528 |загаловак4 = |метка4 = Глыбіня <br/> [[Гіпацэнтр|гіпацэнтра]] |тэкст4 = {{{глыбіня|}}} |вікіданыя4 = P4511 |загаловак5 = |метка5 =Размяшчэнне <br/> эпіцэнтра |тэкст5 ={{{размяшчэнне эпіцэнтра|}}} |метка6 =Закранутыя <br /> краіны (рэгіёны) |тэкст6 ={{{закранутыя краіны|}}} |метка7 =Цунамі |тэкст7 ={{{цунамі|}}} |метка8 =Пацярпелыя |тэкст8 ={{{пацярпелыя|}}} |метка9 =Эканамічны <br /> ўрон |тэкст9 ={{{эканамічны ўрон|}}} }}<noinclude> {{doc}}</noinclude> jm33f1lzzmfgudblfh1gf2o78q5m88o 5177788 5177787 2026-08-09T11:17:48Z DzBar 156353 5177788 wikitext text/x-wiki {{Картка |назва ={{#if:{{{назва|}}}|{{{назва|}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_назвы = |выява = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = |выява = {{wikidata|p18[1]|{{{выява|}}}|caption={{{подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_выявы = |подпіс = |стыль_подпісу = {{wikidata|P18[2]|{{{выява2|}}}|caption={{{подпіс2|}}}|from={{{from|}}}}} |стыль_загалоўку = background:#ccf; |стыль_меткі = padding:0.25em 0.5em; |стыль_тэксту = padding:0.25em 0.5em; |загаловак1 = |метка1 = |тэкст1 = {{{выява2|{{{выява2|}}}}}}{{#if:{{{подпіс|}}}|<div>{{{подпіс}}}</div>}} |загаловак2 = |метка2 =Дата і <br/> час |тэкст2 = {{{дата|}}} |вікіданыя2 = p585 |загаловак3 = |метка3 = [[Магнітуда землетрасення|Магнітуда]] |тэкст3 = {{{магнітуда|}}} |вікіданыя3 = P2528 |загаловак4 = |метка4 = Глыбіня <br/> [[Гіпацэнтр|гіпацэнтра]] |тэкст4 = {{{глыбіня|}}} |вікіданыя4 = P4511 |загаловак5 = |метка5 =Размяшчэнне <br/> эпіцэнтра |тэкст5 ={{{размяшчэнне эпіцэнтра|}}} |метка6 =Закранутыя <br /> краіны (рэгіёны) |тэкст6 ={{{закранутыя краіны|}}} |метка7 =Цунамі |тэкст7 ={{{цунамі|}}} |метка8 =Пацярпелыя |тэкст8 ={{{пацярпелыя|}}} |метка9 =Эканамічны <br /> ўрон |тэкст9 ={{{эканамічны ўрон|}}} |унізе = {{#if:{{{катэгорыя ў Commons|{{{commons|}}}}}}|<div style="text-align:center">'''[[:commons:Category:{{{катэгорыя ў Commons|{{{commons|}}}}}}|Медыяфайлы]]''' на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]</div>|{{#if:{{#property:P373|from={{{from|}}}}}|<div style="text-align:center">'''[[:commons:Category:{{#property:P373|from={{{from|}}}}}|Медыяфайлы]]''' на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]</div>}} }} }}<noinclude> {{doc}}</noinclude> 2zy5zmelj0eep2rqtuetoby83ap78fy 0 811130 5177561 5177333 2026-08-08T18:03:36Z DBatura 73587 5177561 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis'''''{{ref-la}} — від малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]] атрада [[прыматы|прыматаў]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Этымалогія === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў. Гэта самая глыбокая дывергенцыя, калі-небудзь выяўленая сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленая белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. ==Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густы' лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. ==Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] niolrobitphm8dpl6qe7hwy4thedrh2 5177562 5177561 2026-08-08T18:04:42Z DBatura 73587 /* Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання */ 5177562 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Colobus |rang = Від |latin = Colobus congoensis |author = Hart et al., 2026 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Colobus congoensis }} '''''Colobus congoensis'''''{{ref-la}} — від малпаў роду [[калабусы]] з сямейства [[Мартышкавыя|мартышкавых]] атрада [[прыматы|прыматаў]]<ref name="Lhee-2026">{{Cite web |last=Lhee |first=Yejin |date=July 15, 2026 |title=Mysterious orange-lipped monkey discovered deep in the Congo rainforest is a new species |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-orange-lipped-monkey-discovered-deep-congo-rainforest-new-species |website=Science}}</ref>. Эндэмічны для невялікай тэрыторыі нізіннага трапічнага лесу паміж рэкамі [[Ламамі (рака)|Ламамі]] і Ліло ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] ([[Экватарыяльная Афрыка]]), большая частка якой знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026"/>. Афіцыйна апісаны ў [[2026]] годзе, гэта сёмы прызнаны від калабусаў і пяты новы від афрыканскіх малпаў, апісаны за папярэднія 75 гадоў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. Малпа невялікая (для калабуса) і пераважна чорная. Яна адрозніваецца ружаватай або памяранцава-крэмавай плямай голай скуры вакол рота і ноздраў, размешчаным на цёмным твары, які ўключае шараватую маску вакол вачэй, і прыкметнай белай плямай вакол анусу<ref name="Hart-2026"/>. Генетычныя, анатамічныя і акустычныя даныя паказваюць на тое, што бліжэйшым сваяком жывёлы з’яўляецца [[чорны калабус]] (''Colobus satanas'') з Заходне-цэнтральнай Афрыкі, размешчаны больш чым за 1200 кіламетрах ад яго. Шляхі відаў, паводле ацэнак, аддзяліўся прыкладна 5 мільёнаў гадоў таму, што з’яўляецца самым глыбокім вядомым падзелам у межах роду<ref name="Hart-2026"/><ref name="ScienceAlert" />. Яго першаадкрывальнікі рэкамендавалі класіфікаваць яго як [[выміраючыя віды|выміраючы від]] у [[Чырвоная кніга|Чырвонай кнізе]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнароднага саюза аховы прыроды]]<ref name="Hart-2026"/>. == Таксанамія == ''Colobus congoensis'' быў апісаны 15 ліпеня 2026 года ў часопісе [[PLOS One]] групай даследчыкаў пад кіраўніцтвам Джона А. Харта, Джуніёра Д. Амбока і Кейт М. Дэтвайлер, якая працавала з даследчыкамі з такіх устаноў, як Фонд даследаванняў дзікай прыроды Лукуру, Франкфурцкае заалагічнае таварыства, [[Фларыдскі атлантычны ўніверсітэт]] і [[Ельскі ўніверсітэт]]<ref name="Hart-2026" /><ref name="FAU"/>. Ён аднесены да сямейства [[Мартышкавыя]] (Cercopithecidae), роду [[Калабусы]] (Colobus)<ref name="Hart-2026" />. [[Тыпавыя экзэмпляры|Галатып]] уяўляе сабой шкуру і шкілет дарослага самца (экзэмпляр YPM MAM 17307 захоўваецца ў Ельскім музеі натуральнай гісторыі Пібодзі, [[Нью-Хейвен (Канэктыкут)|Нью-Хейвен]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]), з двума дарослымі самкамі, пазначанымі як паратыпы; асобнікі атрыманы ад мёртвых асобін, канфіскаваных у паляўнічых падчас патрулявання парку. [[Тыпавое месцазнаходжанне]] знаходзіцца на ўсходнім беразе ракі Ламамі ў сектары Біёнда нацыянальнага парку Ламамі, правінцыя [[Чапо (правінцыя)|Чапо]]<ref name="Hart-2026" />. === Этымалогія === [[Відавы эпітэт]] «congoensis» паказвае на тое, што арэал віду абмежаваны [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]; аўтары апісалі яго як першага прымата, названага ў гонар гэтай краіны<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. Рэкамендуемая агульнапрынятая назва, Ліквелі (Likweli), — гэта мясцовая народная назва, якая выкарыстоўваецца народам баланга, які жыве на захад ад ракі Ламамі. Прадстаўнікі народа мітуку на ўсходняй мяжы яго арэала называюць малпу kasaba nkoni, што азначае «дрыжачая галіна»<ref name="Hart-2026" /><ref name="ScienceAlert" />. === Філагенія === Аналіз [[мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што C. congoensis з’яўляецца сястрынскім відам у адносінах да [[Чорны калабус|чорнага калабуса]] (C. satanas), прычым абодва віды разам утвараюць сястрынскую лінію ў адносінах да ўсіх іншых відаў калабусаў. Параўнанне анатоміі чэрапа і зубоў, а таксама рыкаючай вакалізацый таксама паказвае на цесную сувязь<ref name="Hart-2026" />. Выкарыстоўваючы ацэнкі, адкалібраваныя па выкапням даных, дывергенцыя паміж двума відамі была датавана прыблізна 5,0 мільёнамі гадоў. Гэта самая глыбокая дывергенцыя, калі-небудзь выяўленая сярод малпаў-калабусаў<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale" />. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Блізкія віды"> Colobus angolensis.jpg|[[Ангольскі калабус]] Colobus satanas I.jpg|[[Чорны калабус]] </gallery> == Апісанне == Colobus congoensis — гэта невялікі даўгахвосты калабус (вага каля 7 кг), у якога афарбоўка воўны ў самцоў і самак практычна не адрозніваецца. Шэрсць на целе, канечнасцях і хвасце чорная, самыя доўгія валасінкі размешчаны на верхняй частцы плячэй і спіне, што ў некаторых асобін можа надаваць воўны бляск і ствараць эфект накідкі<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite news |last=Woodford |first=James |date=2026-07-15 |title=Congolese monkey with mask-like face and strong BO is new to science {{!}} New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2579257-congolian-monkey-with-mask-like-face-and-strong-bo-is-new-to-science/ |access-date=2026-07-16 |work=New Scientist |language=en-GB}}</ref>. Найбольш характэрнай рысай з’яўляецца прыкметная пляма голай, ружавата-аранжавай-крэмавай скуры, вакол рота і [[губны жалабок]] і распасціраецца да ніжняй часткі ноздраў, рэзка кантрастуе з астатняй чорнай пысай; цёмна-шэрая скура на выліцах і скронях надае мордзе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. Вушы вялікія, чорныя і складзеныя па краях. У абодвух падлог вакол анальнай адтуліны маецца добра выяўленая белая пляма скуры. У самак гэта пляма больш і безвалосая, а ў самцоў яно рэдка пакрыта тонкімі белымі валасінкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Гэты від меншы па масе цела і памеры чэрапа, чым усе астатнія прадстаўнікі роду<ref name=" Hart-2026"/><ref name=" Yahoo"/>. Ён адрозніваецца ад блізкароднаснага чорнага калабуса, твар якога цалкам чорны, светлым плямай на твары, шырокім белай перыанальнай плямай, меншымі памерамі, больш кароткай поўсцю на спіне і адсутнасцю пучка доўгай воўны ў падставе хваста<ref name="Hart-2026" /><ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Stephanie |date=July 16, 2026 |title=A New Orange-Faced Monkey Was Discovered Deep in the Congo — and It May Already Be Endangered |url=https://www.discovermagazine.com/a-new-orange-faced-monkey-was-discovered-deep-in-the-congo-and-it-may-already-be-endangered-49390 |website=Discover Magazine}}</ref>. Валасы на целе адносна кароткія (~9—12,5 см у даўжыню ў самцоў; ~6-8 см у самак у сярэдзіне спіны). Хвост у асноўным чорны. У больш старых асобін могуць назірацца сівыя валасінкі ўздоўж канца спіны і самога хваста, як гэта відаць на экзэмпляры YPM MAM 17308, у якога таксама моцна сцёртыя зубы ў адпаведным чэрапе, што паказвае на сталы ўзрост гэтай асобіны. Галава ў абодвух палоў апраўленая доўгімі чорнымі валасінкамі (~4-6 см) на лбе і баках твару. Цёмны гладкі твар у абодвух самцоў і самак адзначаны прыкметным участкам голай скуры ружаватага або памяранцава-крэмавага колеру, вакол рота і распасціраецца ад верхняй губы і [[губны жалабок|фільтрума]] да ніжніх частак крылаў носа. Памеры гэтай светлай плямы зменлівыя: у некаторых асобін яна пакрывае большую частку ніжняй частцы асобы ніжэй ноздраў, а ў іншых абмяжоўваецца каляротавай вобласцю і фільтрумам. Голая скура над выяўленымі скулавымі дугамі і скроневай вобласцю цёмна-шэрая, кантрастуе з чорнай скурай на стагоддзях і вакол вачэй, надаючы асобе маскавобразны выгляд<ref name="Hart-2026" />. ==Распаўсюджванне і асяроддзе пражывання == Вядомы арэал ахоплівае прыблізна 1700 км² у правінцыях Чопа і [[Маніема (правінцыя)|Маніема]] ва Усходне-цэнтральнай частцы [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|ДРК]], у межах Міжрэчча Чуапа-Ламамі-[[Конга (рака)|Луалаба]] (TL2)<ref name="Hart-2026" />. Малпа сустракаецца ад усходняга берага ракі Ламамі на ўсход да ракі Ліло, прытоку ракі Конга. Нягледзячы на наяўнасць, па-відаць, падыходных лясных масіваў, калабус не быў знойдзены на захад ад Ламамі. Зарэгістраваныя вышыні вар’іруюцца ад прыблізна 390 да 500 м над узроўнем мора<ref name="Hart-2026" />. Малпа жыве пераважна ў высокіх густых лясах, якія растуць на глыбокіх гліністых глебах, і на астраўках лясоў на цвёрдай глебе, дзе яна жыве разам з двума іншымі відамі калабусаў: чырвоным калабусам Парменцье ([[Piliocolobus parmentieri]]) і [[Ангольскі калабус|ангольскім калабусам]] (Colobus angolensis)<ref name="Hart-2026"/>. Большая частка яе арэала знаходзіцца ў межах нацыянальнага парку Ламамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="WaPo"/>. ==Паводзіны і экалогія == Colobus congoensis — драўняны від, які жыве ў кронах дрэў. Часцей за ўсё яго можна было ўбачыць у невялікіх групах, у сярэднім каля шасці асобін, часта ў змешаных групах з іншымі малпамі<ref name="Hart-2026"/>. Даследчыкі апісвалі яго як ціхага і цяжканазіраемага, паколькі замест таго, каб уцякаць пры сустрэчы, групы, як правіла, залазяць вышэй у кроны дрэў і назіраюць за даследчыкамі<ref name="Hart-2026" /><ref name="DiscoverWildlife" />. Восем іншых відаў прыматаў дзеляць з ім арэал, сярод іх [[Баноба]] («Pan paniscus»)<ref name="Hart-2026" />. Як і іншыя калабусы, гэты від выдае гучныя, глыбокія рыкаючыя крыкі, якія часцей за ўсё чутныя на досвітку. Яго рык структурна найбольш падобны на рык чорнага калабуса, маючы хуткую частату пульсацыі, высокую частату і частотную мадуляцыю, і можа адрознівацца ад рыка [[Сімпатрычнае відаўтварэнне|сімпатрычнага]] ангольскага калабуса частатой пульсацыі і характэрным пырханнем паміж паслядоўнасцямі<ref name="Hart-2026" />. Рык быў зафіксаваны ў розных кантэкстах, уключаючы жорсткую сутычку падчас нападу [[венцэносны арол|венцэноснага арла]] (Stephanoaetus coronatus)<ref name="Hart-2026"/>. <gallery mode="packed" heights="200" caption="Суседзі і ворагі"> Lightmatter chimpanzee2.jpg|[[Баноба]] Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28328514704).jpg|[[Венцэносны арол]] </gallery> == Ахоўны статус == Аўтары апісання прапанавалі для малпы папярэдні статус [[выміраючыя віды|выміраючага віду]] (Endangered species) па шкале [[Чырвоная кніга|Чырвонага спісу]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], спасылаючыся на вельмі невялікі арэал і колькасць папуляцыі, а таксама на чаканыя наступствы ўзмацнення палявання і страты асяроддзя пражывання<ref name="Hart-2026" /><ref name="Yale"/>. Яны вызначылі, што працяг абароны нацыянальнага парку Ламамі і супрацоўніцтва з мясцовым насельніцтвам для прадухілення палявання на малпаў з’яўляюцца найбольш важнымі мерамі для выжывання жывёлы<ref name="Hart-2026" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Hart-2026">{{cite journal |last1=Hart |first1=John A. |last2=Amboko |first2=Junior D. |last3=Arenson |first3=Julia L. |last4=Horton |first4=Emma R. |last5=Coates |first5=Kathryn F. |last6=Kapale |first6=Jean-Pierre I. |last7=Koko |first7=Mardoché B. |last8=Hart |first8=Terese B. |last9=Gilbert |first9=Christopher C. |last10=Sargis |first10=Eric J. |last11=Detwiler |first11=Kate M. |title=Likweli: A remarkable new species of ''Colobus'' monkey from the Lomami National Park, Democratic Republic of Congo |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=7 |article-number=e0349857 |year=2026 |doi=10.1371/journal.pone.0349857 |doi-access=free |pmid=42455812 |pmc=13372154 |issn=1932-6203 }}</ref> <ref name="Yale">{{cite web |title=Meet 'Likweli': A new monkey species discovered in the Congo Basin |website=Yale News |date=15 July 2026 |url=https://news.yale.edu/2026/07/15/meet-likweli-new-monkey-species-discovered-congo-basin |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="ScienceAlert">{{cite web |title=An Entirely New Monkey Species Has Been Hiding in The Congo Rainforest |website=ScienceAlert |date=July 2026 |url=https://www.sciencealert.com/an-entirely-new-species-of-monkey-has-been-living-in-the-congo-rainforest-this-whole-time |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="DiscoverWildlife">{{cite web |title=Mysterious new monkey species with orange lips discovered in the Congo rainforest |website=Discover Wildlife |date=15 July 2026 |url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/colobus-congoensis-congo |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite web |title=New Species of Monkey Discovered in the Congo |website=Yahoo News |date=July 2026 |url=https://www.yahoo.com/news/science/articles/species-monkey-discovered-congo-180000018.html |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="FAU">{{cite web |title=Striking new species of African monkey discovered deep in the Congo rainforest |website=EurekAlert! |publisher=Florida Atlantic University |date=July 2026 |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/1135548 |access-date=16 July 2026}}</ref> <ref name="WaPo">{{cite news |title=A new monkey species, 'Likweli,' is found in the Congolese rainforest |newspaper=The Washington Post |date=15 July 2026 |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2026/07/16/new-monkey-species-likweli-is-found-congolese-rainforest/ |access-date=16 July 2026}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.rbc.ru/society/16/07/2026/6a5896cd9a79477ee10c084d Как выглядит новый вид «квакающих» обезьян с оранжевыми губами. Фото]. rbc.ru {{ВС}} [[Катэгорыя:Мартышкавыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] 3rbs9u9666sybvv33cvgdi4uoq00238 0 811575 5177555 5170735 2026-08-08T16:57:15Z DBatura 73587 /* */ 5177555 wikitext text/x-wiki '''Tiocfaidh ár lá''' (з {{lang-ga|Наш дзень прыйдзе}}, вымаўляецца «'''Чакі ар ла'''») — адзін з галоўных ірландскіх патрыятычных лозунгаў, разам з ''Erin go bragh'' («Ірландыя назаўжды»). Выказванне ўпершыню сустракаецца ў творы [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Партрэт мастака ў юнацтве]]» (1916), дзе герой-нацыяналіст Майкл Дэвін прамаўляе: «''Яны памерлі за свае ідэалы, Стыві. Павер мне, наш дзень яшчэ прыйдзе!''». Да [[Вайна за незалежнасць Ірландыі|здабыцця Ірландыяй незалежнасці]] выкарыстоўваўся нацыянальна-вызваленчым рухам, а ў час [[Канфлікт у Паўночный Ірландыі|Паўночнаірландскага канфлікту]] — баевікамі і прыхільнікамі [[Ірландская рэспубліканская армія|Ірландскай рэспубліканскай арміі]]<ref>[https://propagandahistory.ru/900/Sekretnoe-oruzhie-IRA-irlandskie-povstancheskie-pesni/ Секретное оружие ИРА: ирландские повстанческие песни]</ref>. У сучаснасці лозунг выкарыстоўваецца партыяй [[Шын Фейн]]<ref name="demo1984">{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/archive/1984/0814/Pg001.html#Ar00103 |title=5,000 march in peaceful demonstration |last=Cusack |first=Jim |date=14 August 1984 |newspaper=[[The Irish Times]] |page=1 |access-date=3 April 2009 |quote=Both [[Gerry Adams|Mr Adams]] and Father Burke concluded their speeches with "Tiocfaidh ár lá," "Our day will come," the expression used by Republican prisoners at their sentencing at Belfast Crown Court.}}</ref><ref>{{cite news |title=Sinn Féin thanks to Áine! |last=Ó Súilleabháin |first=Cionnath |date=7 October 2000 |work=[[The Southern Star (County Cork)|Southern Star]] |page=11}}</ref>. Пры ўсёй распаўсюджанасці лозунгу, ён сустракаецца з крытыкай з боку носьбітаў [[ірландская мова|ірландскай мовы]], паколькі адхіляецца ад правіл яе граматыкі<ref name=":0">De Brún 2006 p.174; {{cite journal |last1=Williams |first1=N. J. A. |title=Skeealyn Vannin: Stories of Mann |journal=Béaloideas |date=2004 |volume=72 |pages=256 |jstor=20520862 |doi=10.2307/20520862 |issn=0332-270X}}</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>, так як форма ''ár'' (замест ''an'') не з’яўляецца нарматыўнай<ref name="jailtacht2012p52">{{cite book|last=Mac Giolla Chríost|first=Diarmait |title=Jailtacht: The Irish Language, Symbolic Power and Political Violence in Northern Ireland, 1972–2008|url=https://books.google.com/books?id=in2vBwAAQBAJ|access-date=9 December 2015|date=2012-01-05|publisher=University of Wales Press|isbn=9780708324974}}, p.52</ref><ref name="macgc2011p202">{{cite book |last1=Mac Giolla Chríost |first1=Diarmait |editor1-last=Norrby |editor1-first=Catrin |editor2-last=Hajek |editor2-first=John |title=Uniformity and Diversity in Language Policy: Global Perspectives |date=2011 |publisher=Channel View |series=Multilingual Matters |volume=145 |location=Bristol; Tonawanda, NY; North York, ON |isbn=978-1-84769-445-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cQnPBQAAQBAJ&pg=PA202 |page=202 |language=en |chapter=Language as Political Emblem in the New Culture War in Northern Ireland}}</ref>. Як пазначыў паэт і пісьменнік [[Кіаран Карсан]], выраз утвораны пад відавочным уплывам [[Англійская мова|англійскай мовы]], то ёсць уяўляе з сябе так званы «[[Англіцызмы ў ірландскай мове|Béarlachas]]» — мяшанку з англійскіх і ірландскіх слоў<ref name="carson">{{cite book |last=Carson |first=Ciarán |title=The Star Factory |publisher=Arcade Publishing |year=1998 |pages=41–2 |isbn=1-55970-465-9}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-25}} [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі]][[Катэгорыя:Вайна за незалежнасць Ірландыі]][[Катэгорыя:Канфлікт у Паўночнай Ірландыі]] hj0grb5gwbp6ber9druwe7aqupd9hwd 0 811732 5177746 5176111 2026-08-09T09:58:49Z M.L.Bot 261 5177746 wikitext text/x-wiki {{Пішу|Petrachkov}}{{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Счасная''', сустракаецца '''Шчасная''' ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref>, намеснiк дырэктара сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]] (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года. Таксама вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города, сыграла значную ролю у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} 2kq91pxcjk8xhm8j6o1pfd20neqivm2 5177797 5177746 2026-08-09T11:46:58Z JerzyKundrat 174 5177797 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}}‎ '''Вольга Васілеўна Шчасная'''<ref>{{Крыніцы/БЭ|6|||558}}</ref> ({{lang-ru|Счастная}}; 6 кастрычніка 1916 — 15 ліпеня 1991) — беларуская педагог i фiлолаг. [[Заслужаны настаўнік Беларускай ССР|Заслужаная настаўніца Беларускай ССР]] (1.9.1967)<ref>{{Cite web|url=https://cloud.mail.ru/public/4zqZ/Lt7nrAZ8U|title=Фота пасведчання на званне|website=Фото из Облака Mail|access-date=2026-07-31}}</ref>. Настаўніца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gim6mol.uomrik.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8|title=Государственное учреждение образования «Гимназия № 6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко». Истоки… // История гимназии - Гимназия №6 г. Молодечно имени С.Т.Демешко|website=gim6mol.uomrik.gov.by|access-date=2026-07-31}}</ref>, намеснiк дырэктара сярэдняй школы № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]] (цяпер гiмназія № 6 iмя С. Ц. Дзямешкі) ад яе заснавання i адкрыцця 1 верасня 1960 года. Таксама вяла грамадскую і выкладчыцкую дзейнасць у Маладзечне. Як педагог i фiлолаг ўнесла ўклад у беларускую краязнаўчую культуру города, сыграла значную ролю у выхаваннi школьнiкаў i дзяцей праз навучанне беларускай мове, якое ў 1960-я гады толькі пачала аднаўляцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Шчасная Вольга Васілеўна}} [[Катэгорыя:Заслужаныя настаўнікі БССР]] qomsik10eopdarcybjnkwil5o1b21wl 10 811828 5177630 5172762 2026-08-09T05:32:12Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5177630 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дрэваапрацоўка |navbar = plain |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Дрэваапрацоўка]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = | загаловак1 = Аглядныя звесткі | спіс1 = * {{нп3|Гісторыя разьбы па дрэве|||History of wood carving}} * {{нп3|Драўніназнаўства||ru|Древесиноведение}} ** [[Драўніна]] ** {{нп3|Лесаматэрыялы||ru|Лесоматериалы}} ** {{нп3|Піламатэрыялы||ru|Пиломатериалы}} | загаловак2 = Віды і спосабы | спіс2 = * [[Бондарства]] * {{нп3|Драўлянае начынне|||Treen}} * {{нп3|Караняпластыка||ru|Root carving}} * [[Суднабудаванне]] ** {{нп3|Лодкабудаванне|||Boat building}} * {{нп3|Піраграфія||ru|Пирография}} * [[Разьба па дрэве]] * [[Сталярніцтва]] * {{нп3|Такарная апрацоўка дрэва|Такарная апрацоўка||Woodturning}} * {{нп3|Цыкляванне||uk|Циклювання}} * {{нп3|Цяслярства||ru|Плотничные работы}} | загаловак3 = Віды драўніны | спіс3 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = {{нп3|Мяккая драўніна|Мяккая<br/>драўніна||Softwood}} | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * [[Агаціс]] * {{нп3|Елка (драўніна)|Елка|ru|Ель (древесина)}} * [[Камфоравае дрэва]] * [[Кедр]] * {{нп3|Лістоўніца (драўніна)|Лістоўніца|ru|Лиственница (древесина)}} * [[Піхта]] * {{нп3|Хвоя (драўніна)|Хвоя|ru|Сосна (древесина)}} * {{нп3|Ціс (драўніна)|Ціс|ru|Тис (древесина)}} * [[Цэдрэла]] * [[Ядловец]] | group2 = {{нп3|Цвёрдая драўніна|Цвёрдая<br/>драўніна||Hardwood}} | list2 = * {{нп3|Акацыя (драўніна)|Акацыя|hu|Akác (faanyag)}} * [[Арэх]] * {{нп3|Асіна (драўніна)|Асіна|ru|Осина (древесина)}} * {{нп3|Бук (драўніна)|Бук|ru|Бук (древесина)}} * {{нп3|Бяроза (драўніна)|Бяроза|ru|Берёза (древесина)}} * {{нп3|Вишня (драўніна)|Вішня|ru|Вишня (древесина)}} * {{нп3|Вольха (драўніна)|Вольха|ru|Ольха (древесина)}} * {{нп3|Вяз (драўніна)|Вяз|hu|Szil (faanyag)}} * [[Вярба]] * {{нп3|Граб (драўніна)|Граб|hu|Gyertyán (faanyag)}} * [[Груша]] * {{нп3|Дуб (драўніна)|Дуб|ru|Дуб (древесина)}} * [[Каштан]] * {{нп3|Клён (драўніна)|Клён|ru|Клён (древесина)}} * {{нп3|Ліпа (драўніна)|Ліпа|ru|Липа (древесина)}} * [[Ляшчына]] * {{нп3|Наньму|||Nanmu}} * [[Самшыт]] * [[Сліва]] * [[Таполя]] * {{нп3|Чорнае дрэва||ru|Эбеновое дерево}} * [[Эўкаліпт]] * [[Яблыня]] * {{нп3|Ясень (драўніна)|Ясень|ru|Ясень (древесина)}} | group3 = {{нп3|Драўняныя пластыкі|Інжынерная<br/>драўніна|uk|Деревинні пластики}} | list3 = * {{нп3|Арыентавана-стружкавая пліта||ru|Ориентированно-стружечная плита}} * {{нп3|Драўнянавалакністая пліта сярэдняй шчыльнасці||be-tarask|Драўнянавалакністая пліта сярэдняй шчыльнасьці}} * {{нп3|Драўняна-палімерны кампазіт||ru|Древесно-полимерный композит}} * {{нп3|Драўняна-стружкавая пліта||ru|Древесно-стружечная плита}} * {{нп3|Клеены брус||ru|Клеёный брус}} * [[Фанера]] * {{нп3|Шматслойныя клееныя драўляныя панэлі||ru|Многослойные клеёные деревянные панели}} }} |загаловак4 = [[Дрэваапрацоўчыя інструменты|Дрэваапрацоўчыя<br/>інструменты]],<br/>прылады і<br/>прыстасаванні |спіс4 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Розныя | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * {{нп3|Абразіўны парашок||ru|Абразивный порошок}} * [[Шчыпцы|Абцугі]] * [[Гбала]] * [[Долата]] * [[Драпальнае шыла]] * [[Дрыль]] * [[Дэфібратар]] * [[Кіянка]] * [[Малаток]] * {{нп3|Маркіравальны нож|||Marking knife}} * {{нп3|Навугольнік||ru|Угольник}} ** {{нп3|Сталярны навугольнік||ru|Столярный угольник}} * [[Разец]] * {{нп3|Расторыч||d|Q140953065}} * {{нп3|Рашпіль||ru|Рашпиль}} * [[Рэйсмус]] * [[Свердзел]] * {{нп3|Струбцына||ru|Струбцина}} * [[Струг]] * [[Стужачнапільны станок]] * [[Сякера]] * [[Такарны станок]] * {{нп3|Уторнік||d|Q140952988}} * {{нп3|Фрэзер||ru|Фрезер}} * {{нп3|Фрэзерны станок||ru|Фрезерный станок}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Цыкля||pl|Cyklina}} * {{нп3|Цясла||ru|Тесло}} * [[Шліфавальная машына]] * {{нп3|Шліфавальная папера||ru|Шлифовальная шкурка}} * [[Шліфавальны станок]] * [[Штослад]] | group2 = [[Піла|Пілы]] | list2 = * [[Бензапіла]] * {{нп3|Гантарэзная піла||ru|Торцовочная пила}} * {{нп3|Круглая піла||ru|Круглая пила}} * [[Ланцуговая піла]] * {{нп3|Лобзік||ru|Лобзик}} * {{нп3|Лучковая піла|||Bucksaw}} * [[Нажоўка па дрэве]] * [[Ручная піла]] * {{нп3|Стужачная піла||ru|Ленточная пила}} * [[Шыпарэзны станок]] * {{нп3|Электрычны лобзік||ru|Электрический лобзик}} | group4 = [[Рубанак|Рубанкі]] | list4 = * [[Зензубель]] * {{нп3|Калёўка|||Moulding plane}} * [[Фальцгэбель]] * [[Фуганак]] * {{нп3|Шархебель||ru|Шерхебель}} * {{нп3|Шліхтубель||de|Schlichthobel}} * [[Шпунтубель]] * {{нп3|Электрычны рубанак||ru|Электрический рубанок}} }} |загаловак5 = Геаметрыя |спіс5 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = [[Сталярныя злучэнні]] | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * {{нп3|Ластаўчын хвост (злучэнне)|Ластаўчын хвост||Dovetail joint}} * {{нп3|Мікрашып||ru|Микрошип}} * {{нп3|Шкант||ru|Шкант}} * {{нп3|Шпунт (тэхніка)||ru|Шпунт}} * {{нп3|Шыпавое злучэнне||uk|Шипове з'єднання}} | group2 = [[Аблом (архітэктура)|Абломы]] | list2 = * {{нп3|Фаска||uk|Фаска}} * {{нп3|Фацэт||uk|Фацет}} | group3 = Паверхневыя<br/>тэхнікі | list3 = * [[Інкрустацыя]] * [[Інтарсія]] * [[Паркет]] }} |загаловак6 = Прапіткі |спіс6 = * [[Воск]] * {{нп3|Лак||ru|Лак}} * {{нп3|Марылка (дрэваапрацоўка)|Марылка|ru|Морилка (деревообработка)}} * [[Пакост]] * [[Палітура]] * {{нп3|Сталярны клей||uk|Столярний клей}} * [[Фарбы]] |загаловак7 = Прадпрыемствы |спіс7 = * [[Лесапільня]] * [[Сушылка]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Дрэваапрацоўка]] </noinclude> 8zaljugu317j87hx427cmxsaw5fx6g4 5177632 5177630 2026-08-09T05:33:48Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя, арфаграфія 5177632 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дрэваапрацоўка |navbar = plain |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Дрэваапрацоўка]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = | загаловак1 = Аглядныя звесткі | спіс1 = * {{нп3|Гісторыя разьбы па дрэве|||History of wood carving}} * {{нп3|Драўніназнаўства||ru|Древесиноведение}} ** [[Драўніна]] ** {{нп3|Лесаматэрыялы||ru|Лесоматериалы}} ** {{нп3|Піламатэрыялы||ru|Пиломатериалы}} | загаловак2 = Віды і спосабы | спіс2 = * [[Бондарства]] * {{нп3|Драўлянае начынне|||Treen}} * {{нп3|Караняпластыка||ru|Root carving}} * [[Суднабудаванне]] ** {{нп3|Лодкабудаванне|||Boat building}} * {{нп3|Піраграфія||ru|Пирография}} * [[Разьба па дрэве]] * {{нп3|Сталярнае рамяство||uk|Столярство}} * {{нп3|Такарная апрацоўка дрэва|Такарная апрацоўка||Woodturning}} * {{нп3|Цыкляванне||uk|Циклювання}} * {{нп3|Цяслярства||ru|Плотничные работы}} | загаловак3 = Віды драўніны | спіс3 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = {{нп3|Мяккая драўніна|Мяккая<br/>драўніна||Softwood}} | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * [[Агаціс]] * {{нп3|Елка (драўніна)|Елка|ru|Ель (древесина)}} * [[Камфоравае дрэва]] * [[Кедр]] * {{нп3|Лістоўніца (драўніна)|Лістоўніца|ru|Лиственница (древесина)}} * [[Піхта]] * {{нп3|Хвоя (драўніна)|Хвоя|ru|Сосна (древесина)}} * {{нп3|Ціс (драўніна)|Ціс|ru|Тис (древесина)}} * [[Цэдрэла]] * [[Ядловец]] | group2 = {{нп3|Цвёрдая драўніна|Цвёрдая<br/>драўніна||Hardwood}} | list2 = * {{нп3|Акацыя (драўніна)|Акацыя|hu|Akác (faanyag)}} * [[Арэх]] * {{нп3|Асіна (драўніна)|Асіна|ru|Осина (древесина)}} * {{нп3|Бук (драўніна)|Бук|ru|Бук (древесина)}} * {{нп3|Бяроза (драўніна)|Бяроза|ru|Берёза (древесина)}} * {{нп3|Вишня (драўніна)|Вішня|ru|Вишня (древесина)}} * {{нп3|Вольха (драўніна)|Вольха|ru|Ольха (древесина)}} * {{нп3|Вяз (драўніна)|Вяз|hu|Szil (faanyag)}} * [[Вярба]] * {{нп3|Граб (драўніна)|Граб|hu|Gyertyán (faanyag)}} * [[Груша]] * {{нп3|Дуб (драўніна)|Дуб|ru|Дуб (древесина)}} * [[Каштан]] * {{нп3|Клён (драўніна)|Клён|ru|Клён (древесина)}} * {{нп3|Ліпа (драўніна)|Ліпа|ru|Липа (древесина)}} * [[Ляшчына]] * {{нп3|Наньму|||Nanmu}} * [[Самшыт]] * [[Сліва]] * [[Таполя]] * {{нп3|Чорнае дрэва||ru|Эбеновое дерево}} * [[Эўкаліпт]] * [[Яблыня]] * {{нп3|Ясень (драўніна)|Ясень|ru|Ясень (древесина)}} | group3 = {{нп3|Драўняныя пластыкі|Інжынерная<br/>драўніна|uk|Деревинні пластики}} | list3 = * {{нп3|Арыентавана-стружкавая пліта||ru|Ориентированно-стружечная плита}} * {{нп3|Драўнянавалакністая пліта сярэдняй шчыльнасці||be-tarask|Драўнянавалакністая пліта сярэдняй шчыльнасьці}} * {{нп3|Драўняна-палімерны кампазіт||ru|Древесно-полимерный композит}} * {{нп3|Драўняна-стружкавая пліта||ru|Древесно-стружечная плита}} * {{нп3|Клеены брус||ru|Клеёный брус}} * [[Фанера]] * {{нп3|Шматслойныя клееныя драўляныя панэлі||ru|Многослойные клеёные деревянные панели}} }} |загаловак4 = [[Дрэваапрацоўчыя інструменты|Дрэваапрацоўчыя<br/>інструменты]],<br/>прылады і<br/>прыстасаванні |спіс4 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Розныя | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * {{нп3|Абразіўны парашок||ru|Абразивный порошок}} * [[Шчыпцы|Абцугі]] * [[Гбала]] * [[Долата]] * [[Драпальнае шыла]] * [[Дрыль]] * [[Дэфібратар]] * [[Кіянка]] * [[Малаток]] * {{нп3|Маркіравальны нож|||Marking knife}} * {{нп3|Навугольнік||ru|Угольник}} ** {{нп3|Сталярны навугольнік||ru|Столярный угольник}} * [[Разец]] * {{нп3|Расторыч||d|Q140953065}} * {{нп3|Рашпіль||ru|Рашпиль}} * [[Рэйсмус]] * [[Свердзел]] * {{нп3|Струбцына||ru|Струбцина}} * [[Струг]] * [[Стужачнапільны станок]] * [[Сякера]] * [[Такарны станок]] * {{нп3|Уторнік||d|Q140952988}} * {{нп3|Фрэзер||ru|Фрезер}} * {{нп3|Фрэзерны станок||ru|Фрезерный станок}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Цыкля||pl|Cyklina}} * {{нп3|Цясла||ru|Тесло}} * [[Шліфавальная машына]] * {{нп3|Шліфавальная папера||ru|Шлифовальная шкурка}} * [[Шліфавальны станок]] * [[Штослад]] | group2 = [[Піла|Пілы]] | list2 = * [[Бензапіла]] * {{нп3|Гантарэзная піла||ru|Торцовочная пила}} * {{нп3|Круглая піла||ru|Круглая пила}} * [[Ланцуговая піла]] * {{нп3|Лобзік||ru|Лобзик}} * {{нп3|Лучковая піла|||Bucksaw}} * [[Нажоўка па дрэве]] * [[Ручная піла]] * {{нп3|Стужачная піла||ru|Ленточная пила}} * [[Шыпарэзны станок]] * {{нп3|Электрычны лобзік||ru|Электрический лобзик}} | group4 = [[Рубанак|Рубанкі]] | list4 = * [[Зензубель]] * {{нп3|Калёўка|||Moulding plane}} * [[Фальцгэбель]] * [[Фуганак]] * {{нп3|Шархебель||ru|Шерхебель}} * {{нп3|Шліхтубель||de|Schlichthobel}} * [[Шпунтубель]] * {{нп3|Электрычны рубанак||ru|Электрический рубанок}} }} |загаловак5 = Геаметрыя |спіс5 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = [[Сталярныя злучэнні]] | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * {{нп3|Ластаўчын хвост (злучэнне)|Ластаўчын хвост||Dovetail joint}} * {{нп3|Мікрашып||ru|Микрошип}} * {{нп3|Шкант||ru|Шкант}} * {{нп3|Шпунт (тэхніка)||ru|Шпунт}} * {{нп3|Шыпавое злучэнне||uk|Шипове з'єднання}} | group2 = [[Аблом (архітэктура)|Абломы]] | list2 = * {{нп3|Фаска||uk|Фаска}} * {{нп3|Фацэт||uk|Фацет}} | group3 = Паверхневыя<br/>тэхнікі | list3 = * [[Інкрустацыя]] * [[Інтарсія]] * [[Паркет]] }} |загаловак6 = Прапіткі |спіс6 = * [[Воск]] * {{нп3|Лак||ru|Лак}} * {{нп3|Марылка (дрэваапрацоўка)|Марылка|ru|Морилка (деревообработка)}} * [[Пакост]] * [[Палітура]] * {{нп3|Сталярны клей||uk|Столярний клей}} * [[Фарбы]] |загаловак7 = Прадпрыемствы |спіс7 = * [[Лесапільня]] * [[Сушылка]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Дрэваапрацоўка]] </noinclude> ftpkt5c77gruod3po8jrau7d04ivnna 0 811859 5177649 5173752 2026-08-09T07:05:15Z Librarum 171886 удакладненне 5177649 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Трусаў''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта была апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' былі апублікаваныя яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В'етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В'етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. З'яўляецца адным з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} 3uunsi8lth0qpsx3086jugk3v4uedc1 5177741 5177649 2026-08-09T09:52:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5177741 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта была апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' былі апублікаваныя яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} 6eortvqh86r2lbhj5td48i7dv810tb7 5177796 5177741 2026-08-09T11:37:16Z JerzyKundrat 174 5177796 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта была апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' былі апублікаваныя яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} 86l6y97tsbeex64tufmc8qfdjgmf933 0 812006 5177662 5176706 2026-08-09T07:43:29Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ дапаўненне 5177662 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і інш.), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] keyhjx9virh7dck9821i18ct5sxz60w 5177678 5177662 2026-08-09T08:15:42Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177678 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] qp0efyea4u71ke2vxn6mprgwrz6booz 5177682 5177678 2026-08-09T08:31:27Z Ciepiersia 162280 /* Крыжы */ дапаўненне 5177682 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 09n6rawwnvi4t97yfs2600erxe9vo6u 5177684 5177682 2026-08-09T08:36:11Z Ciepiersia 162280 /* Замкі і ключы */ дапаўненне 5177684 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9q9en2rcesf0l6lajsn0cmozb00s37g 5177707 5177684 2026-08-09T09:14:44Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177707 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] m5ak6e85qcf4dz12lg3goq2vrelqm86 5177789 5177707 2026-08-09T11:24:21Z Ciepiersia 162280 /* Крыжы */ дапаўненне 5177789 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] f1d182pgcagorbq5hipf4kqa98mek1f 5177793 5177789 2026-08-09T11:30:13Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177793 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] sidf41i9dx7l2ql48lpuy79ffr4yxks 0 812171 5177579 5177299 2026-08-08T19:04:12Z Rotondus 11765 /* Сям’я */ абнаўленне звестак 5177579 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мая Тодараўна Кляшторная''' ({{ВДП}}) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. == Біяграфія == Нарадзілася 31 мая 1937 года ў Менску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Малодшая дачка паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч{{Пераход|Сям’я|pink}}. Бацьку арыштавалі 3 лістапада 1936 года, за шэсць месяцаў да яе нараджэння. Маці дамаглася спаткання ў турме, такім чынам Тодар убачыў нованароджаную.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} Пасля арышту Яніны як «жонкі здрадніка радзімы», Маю разам з ёй вывезлі ў [[Казахская ССР|Казахскую ССР]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Да 1942 года была з маці ў [[Акмолінскі лагер жонак здраднікаў радзімы|Акмолінскім лагеры жонак здраднікаў радзімы]] (АЛЖИР) у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Затым іх разлучылі, Маю перавялі ў дзіцячы спецпрыёмнік НКУС у Асакараўцы Карагандзінскай вобласці, дзе яна была шэсць гадоў у цяжкіх умовах, атмасферы цкавання і ідэалагічнага ціску{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. У 1945 годзе Мая сустрэла былую зняволеную [[Карлаг]]а ад якой даведалася, што бацькі — «цудоўныя людзі», а бацька — вядомы паэт з «Беларуссіі», дзяўчынка ўпершыню пачула такую назву, пачала марыць убачыць не толькі бацькоў і але і гэту загадкавую краіну{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці вызвалілі ў 1947 годзе і яна забрала Маю, яшчэ сем гадоў яны жылі на пасяленні ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] [[РСФСР]]{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Праз цяжкія лагерныя ўмовы Мая хварэла на косныя [[сухоты]], што прычынілася разбурэнню двух пазванкоў{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. Сем гадоў была прыкавана да ложка, таксама перанесла [[менінгіт]], паўгода была без прытомнасці{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Адужала ўжо на пасяленні ў Омскай вобласці, пасля аперацыі з перасадкай тканак косці з нагі на пазванкі.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} У 1955 годзе Мая вярнулася ў Беларусь{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. За два гады скончыла школу, затым вучылася ў [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскім архітэктурна-будаўнічым тэхнікуме]] і [[Маскоўскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Маскоўскім інжынерна-будаўнічым інстытуце]]. Атрымала дыплом архітэктаркі, працавала ў аддзеле генеральнага планавання інстытута «[[Белпрампраект]]», займалася пытаннямі горадабудаўніцтва.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} Памерла 3 жніўня 2026 года ў Мінску.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}} == Сям’я == [[Файл:Сям'я_Кляшторных.jpg|міні|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сядзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Бацька — '''[[Тодар Тодаравіч Кляшторны]]''' (1903—1937), беларускі паэт, [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|расстраляны 30 кастрычніка 1937 года]]{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Маці — '''Яніна Міхайлаўна Германовіч''' (1909, [[Раванічы]] — 1959, Мінск). З сялянскай сям’і. Атрымала сярэднюю адукацыю. Працавала ў 1-й сталовай Мінваенторга. Арыштавана 28.11.1937 года па адрасе Менск, вул. Фабрычная, д. 10/4, кв. 7, асуджана [[Асобая нарада пры НКУС СССР|асобай нарадай пры НКУС СССР]] як «член сям’і (жонка) здрадніка радзімы» да 8 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|ППЛ]]. З Аршанскай турмы, разам з дачкой Маяй, 24.1.1938 года прыбыла ў АЛЖИР. Вызвалена 1.12.1945 года. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, імаверна, арыштавана і выслана ў Бялова Кемераўскай вобласці РСФСР. Вызвалена ў 1955 годзе. Рэабілітавана трыбуналам БВА 4.11.1955 года. У 1957 годзе ёй «кампенсавалі» канфіскаваную маёмасць. Асабовая справа № 5570-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].{{sfn|Маракоў|2005|}} Старэйшыя сёстры — '''[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная|Тадзіяна]]''' (Тадзіна; 1932—2011) і '''Весналіна''' (Валя; нар. 1935). Дачка '''Тамара''' і ўнучка '''Хрысціна'''.{{sfn|Соўсь|2017|p=}} == Дзейнасць == Займалася рэабілітацыяй і папулярызацыяй творчай спадчыны бацькі. Разам з маці збірала вершы Тодара Кляшторнага з архіўных падшывак газет 1920-1930-х гадоў. Дзякуючы яе намаганням, у 1960 годзе выдадзены зборнік выбраных твораў паэта «Залатое вязьмо». Па бацькавых вершах Мая вывучыла беларускую мову.{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У канцы 1980-х гадоў была адной з заснавальніц гісторыка-асветніцкага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» (створана 19 кастрычніка 1988){{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Працавала ў камісіі па зборы звестак пра рэпрэсаваных і ўзначаліла таварыства пасля пераходу [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянона Пазняка]] ў палітыку{{sfn|Раўбіч|2023|p=}}. Была навуковай кіраўніцай мемарыяльнага комплексу «[[Курапаты]]»{{sfn|Наша Ніва|2026|p=}}. Удзельнічала ў распрацоўцы ахоўных зон мемарыяла, яго добраўпарадкаванні і ўсталяванні першых памятных крыжоў і межавых камянёў з датамі «1937-1941» ў 2013 годзе. Выступала супраць будаўніцтва забаўляльных аб’ектаў («Бульбаш-Хол» і «Поедем поедим») паблізу месца расстрэлаў.{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}{{sfn|Раўбіч|2023|p=}} У 2017 годзе, пры садзейнічанні рэдакцыі газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]», змагла азнаёміцца з архіўнай следчай справай маці у КДБ, прытым, што бацьку рэабілітавалі яшчэ ў 1957 годзе{{sfn|СБ. Беларусь сегодня|2017|p=}}{{sfn|Гурневіч|2017|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2026|p=}}. Таксама ў 2017 годзе наведала Казахстан для ўдзелу ў мерапрыемствах да Дня агульнанацыянальнай памяці ахвяр палітычных рэпрэсій, якія праводзілі ў мемарыяле на месцы АЛЖИРа, дзе сустракалася з прэзідэнтам [[Нурсултан Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]]{{sfn|Соўсь|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|Германовіч Яніна Міхайлаўна|спасылка=https://web.archive.org/web/20160305013345/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20351|ref=Маракоў}} == Спасылкі == * {{h|Радыё Свабода|2026|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/33820961.html|title=«Курапатам патрэбны спакой». Мая Кляшторная на Свабодзе|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Гурневіч|2017|{{cite web|ref=Гурневіч|url=https://nashaniva.com/192140|title=Гурневіч: Калі б паперы паказалі Маі Кляшторнай раней, то што, Зямля б сышла з арбіты?|first=Зміцер|last=Гурневіч|authorlink=Зміцер Гурневіч|date=2017-06-09|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Соўсь|2017|{{cite web|ref=Радыё Свабода|url=https://www.svaboda.org/a/28525414.html|title=80-годзьдзе Мая Кляшторная сустрэла ў былым лягеры «Алжыр». Разам з прэзыдэнтам Казахстану|first=Ганна|last=Соўсь|authorlink=Ганна Соўсь|date=2017-06-03|work=|publisher=Радыё Свабода|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Раўбіч|2023|{{cite web|ref=Раўбіч|url=https://nashaniva.com/329077|title=Дзеці расстраляных. Дочкі Кляшторнага: цуд выжывання, добрыя людзі і вяртанне ў Беларусь|first=Ф.|last=Раўбіч|authorlink=|date=2023-10-29|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|Наша Ніва|2026|{{cite web|ref=Наша Ніва|url=https://nashaniva.com/401383|title=Памерла Мая Кляшторная|first=|last=|authorlink=|date=2026-08-03|work=|publisher=Наша Ніва|location=|page=|language=be|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-05|url-status=live|quote=}}}} * {{h|СБ. Беларусь сегодня|2017|{{cite web|ref=СБ. Беларусь сегодня|url=https://www.sb.by/articles/nikogda-bolshe-08062017.html|title=Никогда больше|first= Галина |last=Братко|authorlink=|date=2017-06-07|work=|publisher=СБ. Беларусь сегодня|location=|page=|language=ru|trans-title=|format=|doi=|archive-url=|archive-date=|access-date=2026-08-06|url-status=live|quote=}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Мая Тодараўна}} khdvzg3r45fr9ge98kxefpy7hoy57fy 0 812336 5177507 5177490 2026-08-08T12:59:50Z M.L.Bot 261 /* Пераклады, публіцыстыка і творчасць */ 5177507 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] g2vmetb8g2jnpcw6fot9x74ywf7dy1w 5177591 5177507 2026-08-08T19:46:56Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5177591 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мікалай Кліменцьевіч Бусел''' або '''Мікола Клімавіч Бусел''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог, паліглот, перакладчык, грамадскі дзеяч і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў кастрычніку 1947 года{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} ў Дуброве ў шматдзетнай сям’і вернікаў-баптыстаў. Для кожнага з бацькоў гэта быў другі шлюб, агулам было шэсць дзяцей. У 1960 годзе, падчас антырэлігійнай кампаніі, бацьку звольнілі з лясніцтва за веру, абвінавацілі ў дармаедстве і асудзілі на пяць гадоў высылкі ў Тураўскі раён, з іх ён адбыў тры гады, быў вызвалены па інваліднасці III групы. Падчас высылкі бацькі Мікола жыў у сястры ў Смаргоні, там і вучыўся. Скончыў сярэднюю школу ў Светлагорску.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Вучыўся ў [[Мінскі інстытут замежных моў|Мінскім інстытуце замежных моў]]. Падчас вучобы жыў у інтэрнаце па Омскім завулку, быў адным з арганізатараў бягоў прусакоў, у іх удзельнічалі і кубінскія студэнты. За гэты інцыдэнт, а таксама за адмову ад камсамольскага білета і рэлігійнага паходжання, Міколу адлічылі пасля трэцяга курса. Праходзіў тэрміновую службу ў будаўнічым батальёне. Пасля службы аднавіўся ў інстытуце і атрымаў дыплом выкладчыка замежных моў.{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} Некалькі гадоў працаваў школьным настаўнікам у Любані Акцябрскага раёна. Потым пераехаў у Дуброву, да пенсіі выкладаў іспанскую{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} і потым англійскую мовы ў мясцовай сярэдняй школе.{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]] характарызуе Міколу Бусла як «коласаўскага настаўніка» з высокім аўтарытэтам у мясцовай грамадзе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Разам з настаўніцкай і перакладчыцкай дзейнасцю трымаў гаспадарку{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} — птушку, вепрука, агарод{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. Выйшаў на пенсію і пераехаў на бацькоўскую сядзібу ў [[Пружынішчы|Пружынішчах]], там таксама займаўся птушкагадоўляй (куры, індыкі){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Не глядзіць дзяржаўнае тэлебачанне, аддае перавагу незалежным кароткахвалевым радыёстанцыям на розных мовах{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} == Сям’я == Жонка — Надзея Паўлаўна, настаўніца матэматыкі, былая завуч школы{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Дзве дачкі і сын Клім, усе атрымалі вышэйшую адукацыю і станам на 2015 год жылі ў Мінску{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. У 2015 годзе была адна ўнучка, дачка старэйшай з дачок{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. == Пераклады, публіцыстыка і творчасць == Ведае прынамсі восем замежных моў, гэта англійская, іспанская, італьянская, французская, партугальская, (нова)грэчаская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}},{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} персідская{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, нямецкая{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. ; Слоўнікі * «Іспанска-беларускі слоўнік» (1980-я; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Італьянска-беларускі слоўнік» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Англійска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год надрукаваны толькі як унутранае выданне ТБМ невялікім накладам{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Беларуска-іспанска-французска-італьянска-партугальска-грэчаскі слоўнічак» (кампендыум найчасцей ужываных слоў, 4 000 слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}), * «Слоўнік мінімуму беларускай мовы» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год у рукапісе{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}) * «Іспанска-беларускі слоўнік для школьнікаў» (кампендыум найчасцей ужываных слоў; станам на 2007 год рыхтаваўся да друку як унутранае выданне ТБМ{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда надрукаваны). Станам на 2007 год планаваў скласці яшчэ некалькі кампендыумаў найчасцей ужываных слоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, пазней і праўда выйшлі: * Беларуска-грэчаскі слоўнік (каля 12&nbsp;000 слоў){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} * Беларуска-іспанскі слоўнік (разам з [[Якуб Лапатка|Якубам Лапаткам]]){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}. ; Пераклады Асобным выданнем выйшаў пераклад кнігі ўругвайскага пісьменніка Арасьё Кірогі «Казкі трапічнага лесу» (1993). Пераклад «Сапраўднай апалогіі Сакрата» навагрэчаскага літаратара Костаса Варналіса апублікаваны ў штогодніку «Далягляды», потым у зборніку выбранай замежнай прозы «Гісторыя кахання». Пераклады выбраных{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}} навел з «Дэкамерона» Джавані Бакача публікаваліся ў «Крыніцы»), станам на 2007 год, намерваўся завяршыць пераклад «Дэкамерона» цалкам.{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Сярод перакладаў Міколы Бусла таксама вядома кніга народных казак Парагвая{{sfn|Наша Ніва|2000|p=}}, фрагмент артыкула Хасэ Луіса дэ ла Гранхі «Першы Aberri Eguna (Дзень Радзімы). Стварэнне традыцыі» (пераклад з іспанскай, апублікаваны ў «Нашым слове» ў 2010){{sfn|Наша слова|2010|p=}}, англамоўныя прадмовы Алены Іваноўскай і Гуі Онслава (1914, 1924) для анталогіі беларускіх народных песень з Лідчыны «Закуй, закуй, зязюленька, рана…»{{sfn|Чыгрын|2021|p=}}, артыкул гісторыка і палеографа Шарля Ланглуа (пераклад з французскай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}, артыкул пра еўрапейскія архівы Радзівілаў (пераклад з нямецкай){{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і шэраг іншых. ; Публіцыстыка і проза Выступае і як публіцыст{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}, яго грамадска-палітычныя каментарыі публікаваліся ў «Нашай Ніве», «Arche»<ref>{{Cite web|url=https://arche.press/authors/120|title=Бусел Мікола {{!}} Кнігарня Arche|website=arche.press|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Народнай волі», «Нашым слове» і іншых перыядычных выданнях. Выдаваў у Дуброве народную газету (бюлетэнь) «Дуброўскі настрой»{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Таксама Мікола Бусел арыгінальны празаік, навела «Анабазіс» выйшла ў зборніку мужчынскага апавядання «Паветраны шар».{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}} Аўтар шэрагу гумарыстычна-саркастычных апавяданняў, напрыклад «Ідылія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/94176|title=Мікола Бусел. Ідылія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Сьвінастратэгія»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/95979|title=Мікола Бусел. Сьвінастратэгія|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>, «Хуацявы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/84166|title=Мікола Бусел. Хуацявы|website=Наша Ніва|access-date=2026-08-08}}</ref>{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}} і іншых. == Грамадская дзейнасць == Вядомы актыўнай грамадскай пазіцыяй{{sfn|Літаратура і мастацтва|1990|p=}}{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Ніколі і нідзе не хаваў сваіх дэмакратычных і нацыянальных беларускіх поглядаў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Ад заснавання [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] быў адным з найруплівейшых яго актывістаў у Гомельскай вобласці{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Калі ў Беларусі яшчэ былі ўмоўна свабодныя выбары, у прадвыбарчыя кампаніі Мікола аб’язджаў на ровары суседнія вёскі і ў гэтай частцы Светлагорскага раёна дэмакратычныя сілы заўсёды атрымлівалі большасць галасоў{{sfn|Баршчэўскі|2007|p=}}. Вёў актыўную перапіску з дзяржаўнымі органамі, у 2000-2010-я гады да 200 лістоў штогод, падымаў пытанні сацыяльнага забеспячэння вяскоўцаў, выплата заробкаў, рамонт лазні і дарог, функцыянавання беларускай мовы ў міліцыі і іншыя{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}{{sfn|Радыё Свабода|2015|p=}}. Праз сваю дзейнасці неаднаразова выклікаўся на гутаркі і допыты ў КДБ{{sfn|Квяткоўскі|2006|p=}}. == Прызнанне == * Прэмія «Народны журналіст» (2013) за цыкл артыкулаў пра аграгарадкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Баршчэўскі |аўтар = Баршчэўскі, Л. |загаловак = Міколу Буслу — 60! |арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/ns/2007/42/%E2%84%96_42_%28830%29.html |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша слова |тып = газета |месца = Ліда |выдавецтва = |год = 2007 |выпуск = |том = |нумар = 42 (830) |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{артыкул|ref=Літаратура і мастацтва|аўтар=|загаловак=Агляд чытацкай пошты|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1990-43.pdf|мова=|адказны=|аўтар выдання=|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мінск|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=43|старонкі=5|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == * {{h|Квяткоўскі|2006|{{cite web|ref = Квяткоўскі | url = https://www.svaboda.org/a/765551.html |title = Мікола Бусел – інтэлектуал зь вёскі Дуброва |first = Севярын |last = Квяткоўскі |authorlink = |date = 2006-01-05 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Радыё Свабода|2015|{{cite web|ref = Радыё Свабода | url = https://www.svaboda.org/a/27203002.html |title = Мікола Бусел. Школьны настаўнік зь бел-чырвона-белай налепкай на «дыплямаце» |first = |last = |authorlink = |date = 2015-08-22 |work = Радыё Свабода |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Чыгрын|2021|{{cite web|ref = Чыгрын | url = https://czasopis.pl/antalogija-belaruskih-narodnyh-pesen-z-lidchyny-pachatku-hh-stagoddzja/ |title = Анталогія беларускіх народных песень з Лідчыны пачатку ХХ стагоддзя |first = Сяргей |last = Чыгрын |authorlink = |date = 2021-05-29 |work = Czasopis |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша слова|2010|{{cite web|ref = Наша слова | url = https://pawet.net/ns/2010/31/%E2%84%96_31_(974).html |title = «Наша слова» № 31 (974) 4 жніўня 2010 г. |first = |last = |authorlink = |date = 2010-08-04 |work = Наша слова |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Наша Ніва|2000|{{cite web|ref = Наша Ніва | url = https://nashaniva.com/94116 |title = Мікола Бусел стварыў некалькі беларуска-іншамоўных слоўнікаў |first = |last = |authorlink = |date = 2000 |work = Наша Ніва |publisher = |location = |page = |language = беларуская |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-08-07 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Бусел Мікалай Кліменцьевіч}} [[Катэгорыя:Паліглоты]] skqzmxw3ovtur6ec22cjn90xsp70fb5 14 812344 5177505 2026-08-08T12:25:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Аўтары неакадэмічных даследаванняў]] [[Катэгорыя:Уфалогія]] [[Катэгорыя:Канспіролагі]]» 5177505 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Аўтары неакадэмічных даследаванняў]] [[Катэгорыя:Уфалогія]] [[Катэгорыя:Канспіролагі]] bir9119h4bgi1b6g1gxix30vm9riywh 0 812345 5177509 2026-08-08T13:11:41Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Вадзі{{subst:націск}}м Пятро{{subst:націск}}віч Кузьмі{{subst:націск}}н''' ({{ДН|19|3|1964}}, [[Новасібірск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — {{ДС|19|11|2012}}, [[Варонеж]], [[Расія]]) — савецкі і расійскі рок-музыкант, паэт і аўтар тэкстаў, лідар гурта «[[Чёрный Лукич]]». == Крыніцы == {{к...» 5177509 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Вадзі́м Пятро́віч Кузьмі́н''' ({{ДН|19|3|1964}}, [[Новасібірск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — {{ДС|19|11|2012}}, [[Варонеж]], [[Расія]]) — савецкі і расійскі рок-музыкант, паэт і аўтар тэкстаў, лідар гурта «[[Чёрный Лукич]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Рок-музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Расіі]] rt0aesdnwb32t6v3g5hxepoe7h788vz 5177511 5177509 2026-08-08T13:13:29Z Цімур 27525 5177511 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Вадзі́м Пятро́віч Кузьмі́н''' ({{ДН|19|3|1964}}, [[Новасібірск]], [[РСФСР]], [[СССР]] — {{ДС|19|11|2012}}, [[Варонеж]], [[Расія]]) — савецкі і расійскі рок-музыкант, паэт і аўтар тэкстаў, лідар гурта «[[Чёрный Лукич]]». {{ВС}} [[Катэгорыя:Рок-музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Расіі]] h7s9xa6cwcbd6u5qmibfw7dqusubuaf 10 812346 5177514 2026-08-08T13:21:47Z Actroix 172331 Новая старонка: «[[Файл:Польша|міні]]» 5177514 wikitext text/x-wiki [[Файл:Польша|міні]] mzco2ghg4ubskrqplzm5f2gdzoahor1 0 812347 5177515 2026-08-08T13:21:48Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Музычны калектыў}} '''«Чёрный Лукич»''' (з 2011 года — '''«Лукич»''') — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[рок-гурт]]<ref>{{cite web|url=http://www.lukich.info/|title=Чёрный Лукич - официальный сайт|access-date=2006-02-15|archive-date=2009-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090916061627/http://www.lukich.info/|url-status=live}}</ref>,...» 5177515 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''«Чёрный Лукич»''' (з 2011 года — '''«Лукич»''') — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[рок-гурт]]<ref>{{cite web|url=http://www.lukich.info/|title=Чёрный Лукич - официальный сайт|access-date=2006-02-15|archive-date=2009-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090916061627/http://www.lukich.info/|url-status=live}}</ref>, нязменным лідарам якога быў [[Вадзім Пятровіч Кузьмін|Вадзім Кузьмін]]<ref name="Enziklopedia1">{{Cite web |url=http://www.rulit.me/books/russkij-rok-malaya-enciklopediya-read-93879-160.html |title=«Русский рок. Малая энциклопедия» Страницы 159—160 |access-date=2016-11-09 |archive-date=2016-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109220723/http://www.rulit.me/books/russkij-rok-malaya-enciklopediya-read-93879-160.html |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Рок-гурты СССР]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Расіі]] 07oip9i7d9mzphyx2rq20xhi46wmkiv 0 812348 5177572 2026-08-08T18:28:08Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:l}}Выява:Venusballoonoutpost.png|міні|Гіпатэтычны прататып плывучага фарпоста, які вывучае каланізацыю Венеры на вышыні каля 40 км над паверхняй, падтрымліваецца торы, запоўненымі вадародам і кіслародам. Абарона ад каранальных выпраменьванняў забяспечваецц...» 5177572 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=8 жніўня 2026}}[[Выява:Venusballoonoutpost.png|міні|Гіпатэтычны прататып плывучага фарпоста, які вывучае каланізацыю Венеры на вышыні каля 40 км над паверхняй, падтрымліваецца торы, запоўненымі вадародам і кіслародам. Абарона ад каранальных выпраменьванняў забяспечваецца высуўной антэнай з майлару/кеўлару/алюмінія і адсекамі-сховішчамі, акружанымі вадой. Яго таксама можна спалучаць з кіслародам для атрымання вады і энергіі. Падчас цыклу адходаў брудная вада падвяргаецца ўздзеянню сонечнага ультрафіялетавага выпраменьвання, якое аддзяляе малекулы вадароду і кіслароду, каб перазапусціць цыкл. Бачна ўверсе справа, сонечнае святло адбіваецца ад Зямлі і Месяца.]] '''Каланізацыя Венеры''' была вынікам шматлікіх твораў навуковай фантастыкі яшчэ да пачатку касмічных палётаў і дагэтуль абмяркоўваецца як з фантастычнага, так і з навуковага пункту гледжання. Аднак, з адкрыццём надзвычайнай варожай паверхневага асяроддзя Венеры ўвага ў асноўным пераключылася на каланізацыю Месяца, Меркурыя і Марса, а прапановы па Венеры звязаны са стварэннем калоніі, якая плавае ў верхніх слаях сярэдняй атмасферы, і з тэрафармаваннем. {{Каланізацыя космасу}} 9bq9cnzxzhoj22vff1m9cj5o49tlxqn 5177584 5177572 2026-08-08T19:16:46Z Emilia Noah 155537 /* */ 5177584 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=8 жніўня 2026}}[[Выява:Venusballoonoutpost.png|міні|Гіпатэтычны прататып плывучага фарпоста, які вывучае каланізацыю Венеры на вышыні каля 40 км над паверхняй, падтрымліваецца торы, запоўненымі вадародам і кіслародам. Абарона ад каранальных выпраменьванняў забяспечваецца высуўной антэнай з алюмінія і адсекамі-сховішчамі, акружанымі вадой. Яго таксама можна спалучаць з кіслародам для атрымання вады і энергіі. Падчас цыклу адходаў брудная вада падвяргаецца ўздзеянню сонечнага ультрафіялетавага выпраменьвання, якое аддзяляе малекулы вадароду і кіслароду, каб перазапусціць цыкл. Бачна ўверсе справа, сонечнае святло адбіваецца ад Зямлі і Месяца.]] '''Каланізацыя Венеры''' была прадметам шматлікіх твораў навуковай фантастыкі яшчэ да пачатку касмічных палётаў і дагэтуль абмяркоўваецца як з фантастычнага, так і з навуковага пункту гледжання. Аднак, з адкрыццём надзвычайнай варожай паверхневага асяроддзя [[Венера (планета)|Венеры]] ўвага ў асноўным пераключылася на [[Каланізацыя космасу|каланізацыю]] [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], [[Меркурый|Меркурыя]] і [[Марс]]а, а прапановы па [[Венера (планета)|Венеры]] звязаны са стварэннем калоніі, якая плавае ў верхніх слаях сярэдняй [[Атмасфера Венеры|атмасферы]], і з {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|тэрафармаваннем|ru|Терраформирование}}. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Терафарміраванне Венеры|Терафарміраванне Венеры|ru|Терраформирование Венеры}} ==Спасылкі== *[https://ntrs.nasa.gov/citations/20030022668 Colonization of Venus — NASA Technical Reports Server] {{Венера}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] lhmusiwvz4dozt0t43tjr4donnw0jqs 5177586 5177584 2026-08-08T19:17:52Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5177586 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=8 жніўня 2026}}[[Выява:Venusballoonoutpost.png|міні|Гіпатэтычны прататып плывучага фарпоста, які вывучае каланізацыю Венеры на вышыні каля 40 км над паверхняй, падтрымліваецца торы, запоўненымі вадародам і кіслародам. Абарона ад каранальных выпраменьванняў забяспечваецца высуўной антэнай з алюмінія і адсекамі-сховішчамі, акружанымі вадой. Яго таксама можна спалучаць з кіслародам для атрымання вады і энергіі. Падчас цыклу адходаў брудная вада падвяргаецца ўздзеянню сонечнага ультрафіялетавага выпраменьвання, якое аддзяляе малекулы вадароду і кіслароду, каб перазапусціць цыкл. Бачна ўверсе справа, сонечнае святло адбіваецца ад Зямлі і Месяца.]] '''Каланізацыя Венеры''' была прадметам шматлікіх твораў навуковай фантастыкі яшчэ да пачатку касмічных палётаў і дагэтуль абмяркоўваецца як з фантастычнага, так і з навуковага пункту гледжання. Аднак, з адкрыццём надзвычайнай варожай паверхневага асяроддзя [[Венера (планета)|Венеры]] ўвага ў асноўным пераключылася на [[Каланізацыя космасу|каланізацыю]] [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], [[Меркурый|Меркурыя]] і [[Марс]]а, а прапановы па [[Венера (планета)|Венеры]] звязаны са стварэннем калоніі, якая плавае ў верхніх слаях сярэдняй [[Атмасфера Венеры|атмасферы]], і з {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|тэрафармаваннем|ru|Терраформирование}}. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне Венеры|Тэрафармаванне Венеры|ru|Терраформирование Венеры}} ==Спасылкі== *[https://ntrs.nasa.gov/citations/20030022668 Colonization of Venus — NASA Technical Reports Server] {{Венера}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] 2q5xi12z1h1v46mgenb64ks852we5qg 1 812349 5177573 2026-08-08T18:30:01Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5177573 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 3 812350 5177650 2026-08-09T07:08:29Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5177650 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:08, 9 жніўня 2026 (+03) b46uyx5e1kwmm1gxvte48gp2egtx6gd 3 812351 5177654 2026-08-09T07:14:59Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5177654 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:14, 9 жніўня 2026 (+03) hxfi6i02flwws39nk5by2mr6x4z8n3a 0 812352 5177674 2026-08-09T08:12:11Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Завулак Лазо |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводскі ра...» 5177674 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Завулак Лазо |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://myindex.by/myindex.php?city=7701&obl=5&reg=68&street=7034&typestreet=18 Минская область - Минский район - Минск - Переулок Лазо сергея - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 350 м<ref name="geodzen">Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/lazo-ln базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325677/?ll=27.663174%2C53.871660&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Завулак Лазо''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў 1948 г. у гонар [[Сяргей Георгіевіч Лазо|Сяргея Лазо]]<ref>Па інфармацыі [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Ідзе ад [[Вуліца Лазо (Мінск)|аднайменнай вуліцы]] перасякае [[Завулак Ушакова (Мінск)|завулак Ушакова]], вуліцы [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]], [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскую]] і [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]]<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * Д 25 — Царква «Новы Запавет» [[Баптызм|ХВЕ]]<ref>[https://minsk.isfirm.ru/351192-novyy-zavet-tserkov-khristian-very-evangelskoy-khve-ro.html Новый Завет Церковь Христиан Веры Евангельской (ХВЕ) РО в Минске]</ref>. == Цікавыя факты == * Завулак Лазо раздзелены на 2 часткі завулкам Ушакова (адна выходзіць на дом 18 завулка Ушакова, другая пачынаецца за домам 20 таго ж завулка)<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325677/?ll=27.663174%2C53.871660&z=18 карце Яндэкс]</ref><ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/521 Завулак Лазо на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/lazo-ln Завулак Лазо ў базе Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577415 Переулок Лазо на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 5t4fxj6krt0lrypl6cq48rff2gapqvp 5177723 5177674 2026-08-09T09:24:46Z M.L.Bot 261 /* Славутасці */ 5177723 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Завулак Лазо |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://myindex.by/myindex.php?city=7701&obl=5&reg=68&street=7034&typestreet=18 Минская область - Минский район - Минск - Переулок Лазо сергея - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 350 м<ref name="geodzen">Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/lazo-ln базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325677/?ll=27.663174%2C53.871660&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Завулак Лазо''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў 1948 г. у гонар [[Сяргей Георгіевіч Лазо|Сяргея Лазо]]<ref>Па інфармацыі [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Ідзе ад [[Вуліца Лазо (Мінск)|аднайменнай вуліцы]] перасякае [[Завулак Ушакова (Мінск)|завулак Ушакова]], вуліцы [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]], [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскую]] і [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]]<ref name="geodzen"/>. == Няцотны бок == * № 25 — Царква «Новы Запавет» [[Баптызм|ХВЕ]]<ref>[https://minsk.isfirm.ru/351192-novyy-zavet-tserkov-khristian-very-evangelskoy-khve-ro.html Новый Завет Церковь Христиан Веры Евангельской (ХВЕ) РО в Минске]</ref>. == Цікавыя факты == * Завулак Лазо раздзелены на 2 часткі завулкам Ушакова (адна выходзіць на дом 18 завулка Ушакова, другая пачынаецца за домам 20 таго ж завулка)<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325677/?ll=27.663174%2C53.871660&z=18 карце Яндэкс]</ref><ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/521 Завулак Лазо на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/lazo-ln Завулак Лазо ў базе Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577415 Переулок Лазо на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] rf2kqyjdoey8qerffyoyije0rrjjtm7 5177724 5177723 2026-08-09T09:25:48Z M.L.Bot 261 5177724 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Завулак Лазо |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Пасёлак Аўтазавода |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220102<ref>[https://myindex.by/myindex.php?city=7701&obl=5&reg=68&street=7034&typestreet=18 Минская область - Минский район - Минск - Переулок Лазо сергея - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 350 м<ref name="geodzen">Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/lazo-ln базе Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325677/?ll=27.663174%2C53.871660&z=18 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Завулак Лазо''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў 1948 г. у гонар [[Сяргей Георгіевіч Лазо|Сяргея Лазо]]<ref>Па інфармацыі [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/95-ulitsa-lazo сайта Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref>. Ідзе ад [[Вуліца Лазо (Мінск)|вуліцы Лазо]] перасякае [[Завулак Ушакова (Мінск)|завулак Ушакова]], вуліцы [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]], [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўскую]] і [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]]<ref name="geodzen"/>. Завулак Лазо раздзелены на 2 часткі завулкам Ушакова (адна выходзіць на дом 18 завулка Ушакова, другая пачынаецца за домам 20 таго ж завулка)<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325677/?ll=27.663174%2C53.871660&z=18 карце Яндэкс]</ref><ref name="geodzen" />. == Няцотны бок == * № 25 — Царква «Новы Запавет» [[Баптызм|ХВЕ]]<ref>[https://minsk.isfirm.ru/351192-novyy-zavet-tserkov-khristian-very-evangelskoy-khve-ro.html Новый Завет Церковь Христиан Веры Евангельской (ХВЕ) РО в Минске]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/521 Завулак Лазо на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/lazo-ln Завулак Лазо ў базе Геадзэн] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577415 Переулок Лазо на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] fjhkn2i06i9xophw7garheezqi40fai 0 812353 5177687 2026-08-09T08:46:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «'''Сейсмі'''{{Націск}}'''чныя хва'''{{Націск}}'''лі''' — пруткія [[ваганні]], што распаўсюджваюцца ў Зямлі ад ачагоў [[Землетрасенне|землетрасенняў]], выбухаў і інш. Адрозніваюць віды хваляў: падоўжныя і папярочныя, паверхневыя і аб'ёмныя, адбітыя і пераломленыя{{Sf...» 5177687 wikitext text/x-wiki '''Сейсмі'''{{Націск}}'''чныя хва'''{{Націск}}'''лі''' — пруткія [[ваганні]], што распаўсюджваюцца ў Зямлі ад ачагоў [[Землетрасенне|землетрасенняў]], выбухаў і інш. Адрозніваюць віды хваляў: падоўжныя і папярочныя, паверхневыя і аб'ёмныя, адбітыя і пераломленыя{{Sfn|БелЭн|}}. == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=14|старонкі=298|аўтар=Клюц, В. Я.|артыкул=Сейсмічныя хвалі|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сейсмалогія]] 3t72uh4u3kf8zcnff88yyp59e7oifgi 0 812354 5177688 2026-08-09T08:50:15Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Фёдар Дзмітрыевіч Друцкі-Горскі]] 5177688 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фёдар Дзмітрыевіч Друцкі-Горскі]] k8zdigrp23wnjs1jdj0pnzfsqk3xkg5 0 812355 5177703 2026-08-09T09:12:05Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/149176321|Шкала Медведева — Шпонхойера — Карника]]» 5177703 wikitext text/x-wiki '''12-бальная шкала [[Інтэнсіўнасць землетрасення|інтэнсіўнасці землятрасенняў]] Мядзведзева — Шпанхоера — Карніка''' '''(MSK-64)''' была апублікаваная ў 1964 годзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім]] геафізікам Сяргеем Мядзведзевым, Вільгельмам Шпанхоерам ({{Lang-de|Wilhelm Sponheuer}}) з [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і {{Не перакладзена|Віт Карнік|Вітам Карнікам|cs|Vít Kárník}} з [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]<ref>Medvedev S., Sponheuer W., Karník V., Neue seismische Skala Intensity scale of earthquakes, 7. Tagung der Europäischen Seismologischen Kommission vom 24. 9. bis 30. 9. 1962 in Jena, DDR, Berlin: Akademie-Verlag, 1964, pp.69-76</ref>. Атрымала шырокае распаўсюджванне ў Еўропе і СССР. З 1996 года ў краінах Еўрапейскага саюза прымяняецца больш сучасная [[Еўрапейская макрасейсмічная шкала]] (EMS). {| class="mw-collapsible" align="center" cellpadding="5" cellspacing="8" style="width:90%; border:1px solid grey; background:whitesmoke;" |+''Міжнародная сейсмічная шкала MSK-64''{{Sfn|БелЭн|}} |'''Бал''' |'''Характэрыстыка''' |- ! align="left" bgcolor="white" style="width:200px" |<big><big>1</big></big> |Ваганні глебы адзначаюцца прыборамі |- ! align="left" bgcolor="#BFCCFF" |2 |Адчуваюцца ў асобных выпадках людзьмі, якія знаходзяцца ў спакойным стане |- ! align="left" bgcolor="#9999FF" |3 |Адзначаюцца нямногімі людзьмі |- ! align="left" bgcolor="80FFFF" |<big><big>4</big></big> |Адзначаюцца многімі людзьмі. Магчыма бразгатанне шкла |- ! align="left" bgcolor="#7DF894" |<big><big>5</big></big> |Гайданне вісячых прадметаў. Людзі прачынаюцца |- ! align="left" bgcolor="yellow" |6 |Лёгкія пашкоджанні ў будынках, тонкія трэшчыны ў тынкоўцы |- ! align="left" bgcolor="#FFC800" |7 |Трэшчыны ў тынкоўцы і адколванне асобных кавалкаў, тонкія трэшчыны ў сценах |- ! align="left" bgcolor="#FF9100" |8 |Вялікія трэшчыны ў сценах, падзенне карнізаў, комінаў |- ! align="left" bgcolor="red" |9 |У некаторых будынках абвалы: абрушэнне сцен, перакрыццяў, даху |- ! align="left" bgcolor="#C80000" |<span style="color: white; font-size: large;">10</span> |Абвалы ў шматлікіх будынках. Трэшчыны ў грунтах шыр. да 1 м |- ! align="left" bgcolor="#800000" |11 |Шматлікія трэшчыны на паверхні Зямлі, вял. абвалы ў гарах |- ! align="left" bgcolor="#400000" |12 |Змены рэльефу ў вялікіх памерах |} == Зноскі == <references /> Літаратура * {{Крыніцы/БелЭн|том=14|старонкі=298|аўтар=Клюц, В. Я.|артыкул=Сейсмічная шкала|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20120118025236/http://ocean.phys.msu.ru/courses/geo/lectures-addons/13/MSK-64.pdf Шкала сейсмической интенсивности MSK-64] на ocean.phys.msu.ru * [https://web.archive.org/web/20141028121334/http://pts.mi-perm.ru/region/MSK-64.pdf Шкала Медведева-Шпонхойера-Карника (MSK-64)] на pts.mi-perm.ru * [http://mseism.gsras.ru/DyfitWeb/ Система сбора макросейсмических данных ГС РАН] [[Катэгорыя:Сейсмастойкае будаўніцтва]] [[Катэгорыя:Сейсмалогія]] 13x2kjmaqe2zcidx29l86ugvmhqrses 5177705 5177703 2026-08-09T09:13:34Z DzBar 156353 5177705 wikitext text/x-wiki '''12-бальная шкала [[Інтэнсіўнасць землетрасення|інтэнсіўнасці землятрасенняў]] Мядзведзева — Шпанхоера — Карніка''' '''(MSK-64)''' была апублікаваная ў 1964 годзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім]] геафізікам Сяргеем Мядзведзевым, Вільгельмам Шпанхоерам ({{Lang-de|Wilhelm Sponheuer}}) з [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і {{Не перакладзена|Віт Карнік|Вітам Карнікам|cs|Vít Kárník}} з [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]<ref>Medvedev S., Sponheuer W., Karník V., Neue seismische Skala Intensity scale of earthquakes, 7. Tagung der Europäischen Seismologischen Kommission vom 24. 9. bis 30. 9. 1962 in Jena, DDR, Berlin: Akademie-Verlag, 1964, pp.69-76</ref>. Атрымала шырокае распаўсюджванне ў Еўропе і СССР. З 1996 года ў краінах Еўрапейскага саюза прымяняецца больш сучасная [[Еўрапейская макрасейсмічная шкала]] (EMS). {| class="mw-collapsible" align="center" cellpadding="5" cellspacing="8" style="width:90%; border:1px solid grey; background:whitesmoke;" |+''Міжнародная сейсмічная шкала MSK-64''{{Sfn|БелЭн|}} |'''Бал''' |'''Характэрыстыка''' |- ! align="left" bgcolor="white" style="width:200px" |<big><big>1</big></big> |Ваганні глебы адзначаюцца прыборамі |- ! align="left" bgcolor="#BFCCFF" |2 |Адчуваюцца ў асобных выпадках людзьмі, якія знаходзяцца ў спакойным стане |- ! align="left" bgcolor="#9999FF" |3 |Адзначаюцца нямногімі людзьмі |- ! align="left" bgcolor="80FFFF" |<big><big>4</big></big> |Адзначаюцца многімі людзьмі. Магчыма бразгатанне шкла |- ! align="left" bgcolor="#7DF894" |<big><big>5</big></big> |Гайданне вісячых прадметаў. Людзі прачынаюцца |- ! align="left" bgcolor="yellow" |6 |Лёгкія пашкоджанні ў будынках, тонкія трэшчыны ў тынкоўцы |- ! align="left" bgcolor="#FFC800" |7 |Трэшчыны ў тынкоўцы і адколванне асобных кавалкаў, тонкія трэшчыны ў сценах |- ! align="left" bgcolor="#FF9100" |8 |Вялікія трэшчыны ў сценах, падзенне карнізаў, комінаў |- ! align="left" bgcolor="red" |9 |У некаторых будынках абвалы: абрушэнне сцен, перакрыццяў, даху |- ! align="left" bgcolor="#C80000" |<span style="color: white; font-size: large;">10</span> |Абвалы ў шматлікіх будынках. Трэшчыны ў грунтах шыр. да 1 м |- ! align="left" bgcolor="#800000" |11 |Шматлікія трэшчыны на паверхні Зямлі, вял. абвалы ў гарах |- ! align="left" bgcolor="#400000" |12 |Змены рэльефу ў вялікіх памерах |} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=14|старонкі=298|аўтар=Клюц, В. Я.|артыкул=Сейсмічная шкала|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20120118025236/http://ocean.phys.msu.ru/courses/geo/lectures-addons/13/MSK-64.pdf Шкала сейсмической интенсивности MSK-64] на ocean.phys.msu.ru * [https://web.archive.org/web/20141028121334/http://pts.mi-perm.ru/region/MSK-64.pdf Шкала Медведева-Шпонхойера-Карника (MSK-64)] на pts.mi-perm.ru * [http://mseism.gsras.ru/DyfitWeb/ Система сбора макросейсмических данных ГС РАН] [[Катэгорыя:Сейсмастойкае будаўніцтва]] [[Катэгорыя:Сейсмалогія]] kz6o5352md8y3czpi58kpi4av5giuqu 5177708 5177705 2026-08-09T09:15:11Z DzBar 156353 DzBar перанёс старонку [[Шкала Мядзведзева– Шпанхоера–Карніка]] у [[Шкала Мядзведзева–Шпанхоера–Карніка]]: Назва з памылкай правапісу 5177705 wikitext text/x-wiki '''12-бальная шкала [[Інтэнсіўнасць землетрасення|інтэнсіўнасці землятрасенняў]] Мядзведзева — Шпанхоера — Карніка''' '''(MSK-64)''' была апублікаваная ў 1964 годзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім]] геафізікам Сяргеем Мядзведзевым, Вільгельмам Шпанхоерам ({{Lang-de|Wilhelm Sponheuer}}) з [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і {{Не перакладзена|Віт Карнік|Вітам Карнікам|cs|Vít Kárník}} з [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]<ref>Medvedev S., Sponheuer W., Karník V., Neue seismische Skala Intensity scale of earthquakes, 7. Tagung der Europäischen Seismologischen Kommission vom 24. 9. bis 30. 9. 1962 in Jena, DDR, Berlin: Akademie-Verlag, 1964, pp.69-76</ref>. Атрымала шырокае распаўсюджванне ў Еўропе і СССР. З 1996 года ў краінах Еўрапейскага саюза прымяняецца больш сучасная [[Еўрапейская макрасейсмічная шкала]] (EMS). {| class="mw-collapsible" align="center" cellpadding="5" cellspacing="8" style="width:90%; border:1px solid grey; background:whitesmoke;" |+''Міжнародная сейсмічная шкала MSK-64''{{Sfn|БелЭн|}} |'''Бал''' |'''Характэрыстыка''' |- ! align="left" bgcolor="white" style="width:200px" |<big><big>1</big></big> |Ваганні глебы адзначаюцца прыборамі |- ! align="left" bgcolor="#BFCCFF" |2 |Адчуваюцца ў асобных выпадках людзьмі, якія знаходзяцца ў спакойным стане |- ! align="left" bgcolor="#9999FF" |3 |Адзначаюцца нямногімі людзьмі |- ! align="left" bgcolor="80FFFF" |<big><big>4</big></big> |Адзначаюцца многімі людзьмі. Магчыма бразгатанне шкла |- ! align="left" bgcolor="#7DF894" |<big><big>5</big></big> |Гайданне вісячых прадметаў. Людзі прачынаюцца |- ! align="left" bgcolor="yellow" |6 |Лёгкія пашкоджанні ў будынках, тонкія трэшчыны ў тынкоўцы |- ! align="left" bgcolor="#FFC800" |7 |Трэшчыны ў тынкоўцы і адколванне асобных кавалкаў, тонкія трэшчыны ў сценах |- ! align="left" bgcolor="#FF9100" |8 |Вялікія трэшчыны ў сценах, падзенне карнізаў, комінаў |- ! align="left" bgcolor="red" |9 |У некаторых будынках абвалы: абрушэнне сцен, перакрыццяў, даху |- ! align="left" bgcolor="#C80000" |<span style="color: white; font-size: large;">10</span> |Абвалы ў шматлікіх будынках. Трэшчыны ў грунтах шыр. да 1 м |- ! align="left" bgcolor="#800000" |11 |Шматлікія трэшчыны на паверхні Зямлі, вял. абвалы ў гарах |- ! align="left" bgcolor="#400000" |12 |Змены рэльефу ў вялікіх памерах |} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=14|старонкі=298|аўтар=Клюц, В. Я.|артыкул=Сейсмічная шкала|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20120118025236/http://ocean.phys.msu.ru/courses/geo/lectures-addons/13/MSK-64.pdf Шкала сейсмической интенсивности MSK-64] на ocean.phys.msu.ru * [https://web.archive.org/web/20141028121334/http://pts.mi-perm.ru/region/MSK-64.pdf Шкала Медведева-Шпонхойера-Карника (MSK-64)] на pts.mi-perm.ru * [http://mseism.gsras.ru/DyfitWeb/ Система сбора макросейсмических данных ГС РАН] [[Катэгорыя:Сейсмастойкае будаўніцтва]] [[Катэгорыя:Сейсмалогія]] kz6o5352md8y3czpi58kpi4av5giuqu 5177715 5177708 2026-08-09T09:18:31Z DzBar 156353 афармленне 5177715 wikitext text/x-wiki '''12-бальная шкала [[Інтэнсіўнасць землетрасення|інтэнсіўнасці землятрасенняў]] Мядзведзева — Шпанхоера — Карніка''' '''(MSK-64)''' была апублікаваная ў 1964 годзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкім]] геафізікам Сяргеем Мядзведзевым, Вільгельмам Шпанхоерам ({{Lang-de|Wilhelm Sponheuer}}) з [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] і {{Не перакладзена|Віт Карнік|Вітам Карнікам|cs|Vít Kárník}} з [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]<ref>Medvedev S., Sponheuer W., Karník V., Neue seismische Skala Intensity scale of earthquakes, 7. Tagung der Europäischen Seismologischen Kommission vom 24. 9. bis 30. 9. 1962 in Jena, DDR, Berlin: Akademie-Verlag, 1964, pp.69-76</ref>. Атрымала шырокае распаўсюджванне ў Еўропе і СССР. З 1996 года ў краінах Еўрапейскага саюза прымяняецца больш сучасная [[Еўрапейская макрасейсмічная шкала]] (EMS). {| class="mw-collapsible" align="center" cellpadding="5" cellspacing="8" style="width:90%; border:1px solid grey; background:whitesmoke;" |+''Міжнародная сейсмічная шкала MSK-64''{{Sfn|БелЭн|}} |'''Бал''' |'''Характэрыстыка''' |- ! align="left" bgcolor="white" style="width:200px" |<big>1</big> |Ваганні глебы адзначаюцца прыборамі |- ! align="left" bgcolor="#BFCCFF" |<big>2</big> |Адчуваюцца ў асобных выпадках людзьмі, якія знаходзяцца ў спакойным стане |- ! align="left" bgcolor="#9999FF" |<big>3</big> |Адзначаюцца нямногімі людзьмі |- ! align="left" bgcolor="80FFFF" |<big>4</big> |Адзначаюцца многімі людзьмі. Магчыма бразгатанне шкла |- ! align="left" bgcolor="#7DF894" |<big>5</big> |Гайданне вісячых прадметаў. Людзі прачынаюцца |- ! align="left" bgcolor="yellow" |<big>6</big> |Лёгкія пашкоджанні ў будынках, тонкія трэшчыны ў тынкоўцы |- ! align="left" bgcolor="#FFC800" |<big>7</big> |Трэшчыны ў тынкоўцы і адколванне асобных кавалкаў, тонкія трэшчыны ў сценах |- ! align="left" bgcolor="#FF9100" |<big>8</big> |Вялікія трэшчыны ў сценах, падзенне карнізаў, комінаў |- ! align="left" bgcolor="red" |<big>9</big> |У некаторых будынках абвалы: абрушэнне сцен, перакрыццяў, даху |- ! align="left" bgcolor="#C80000" |<big>10</big> |Абвалы ў шматлікіх будынках. Трэшчыны ў грунтах шыр. да 1 м |- ! align="left" bgcolor="#800000" |<big>11</big> |Шматлікія трэшчыны на паверхні Зямлі, вял. абвалы ў гарах |- ! align="left" bgcolor="#400000" |<big>12</big> |Змены рэльефу ў вялікіх памерах |} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=14|старонкі=298|аўтар=Клюц, В. Я.|артыкул=Сейсмічная шкала|ref=БелЭн}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://web.archive.org/web/20120118025236/http://ocean.phys.msu.ru/courses/geo/lectures-addons/13/MSK-64.pdf Шкала сейсмической интенсивности MSK-64] на ocean.phys.msu.ru * [https://web.archive.org/web/20141028121334/http://pts.mi-perm.ru/region/MSK-64.pdf Шкала Медведева-Шпонхойера-Карника (MSK-64)] на pts.mi-perm.ru * [http://mseism.gsras.ru/DyfitWeb/ Система сбора макросейсмических данных ГС РАН] [[Катэгорыя:Сейсмастойкае будаўніцтва]] [[Катэгорыя:Сейсмалогія]] 32j31ad6y55q7gvumgpvk7qvuea4p7a 0 812356 5177709 2026-08-09T09:15:11Z DzBar 156353 DzBar перанёс старонку [[Шкала Мядзведзева– Шпанхоера–Карніка]] у [[Шкала Мядзведзева–Шпанхоера–Карніка]]: Назва з памылкай правапісу 5177709 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шкала Мядзведзева–Шпанхоера–Карніка]] furvs1dd70984vxrkutuhf3ydqsh03j 0 812357 5177716 2026-08-09T09:20:35Z DzBar 156353 Перасылае да [[Шкала Мядзведзева–Шпанхоера–Карніка]] 5177716 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шкала Мядзведзева–Шпанхоера–Карніка]] furvs1dd70984vxrkutuhf3ydqsh03j 0 812358 5177743 2026-08-09T09:53:36Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дзяніс Трусаў]] 5177743 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяніс Трусаў]] o4o07d93jhgpasgjgjg8jamjmzrih83 0 812359 5177798 2026-08-09T11:48:39Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1368267995|Def Jam Recordings]]» 5177798 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл|заснаваны={{start date and age|1984}}<ref name="billboard.com">{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|title=A Timeline of the Major Events That Defined Def Jam's Legacy in Hip-Hop|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=June 8, 2022|archive-date=June 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608212504/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|url-status=live}}</ref>}}'''Def Jam Recordings''' (таксама вядомы як '''Def Jam''' або '''Def Jam Records''') — амерыканскі транснацыянальны [[Лэйбл гуказапісу|лэйбл гуказапісу,]] які належыць [[Universal Music Group]]. Ён знаходзіцца на Манхэтэне, Нью-Ёрк, і спецыялізуецца пераважна на [[Хіп-хоп|хіп-хопе]], сучасным R&amp;amp;B, соуле і [[Поп-музыка|поп-музыцы]]. Лэйбл мае філіял у Лондане пад назвай '''0207 Def Jam''' (раней '''Def Jam UK''').<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/universal-music-uk-restructures-merging-island-and-emi-labels-while-launching-new-audience-and-media-division/|title=Universal Music UK restructures, merging Island and EMI labels while launching new Audience and Media Division|author=Ingham|first=Tim|website=Music Business Worldwide|date=2024-07-09|access-date=2026-05-22}}</ref> У яго ёсць філіял пад назвай '''Def Jam Africa''', размешчаны ў Ёханэсбургу (Паўднёвая Афрыка) і Лагосе (Нігерыя). == Цяперашнія артысты == * 070 Shake * Alessia Cara * Big Sean * Chris Patrick * Chuck D * Coco Jones * Elmiene * Fabolous * Fridayy * GELO * Jadakiss * Jae Stephens * Jai'Len Josey * Jeezy * Jhené Aiko * [[Джасцін Бібер]] * Leven Kali * Liamani Segura * LL Cool J * Muni Long * Nonso Amadi * Odumodublvck * PartyOf2 * [[Public Enemy]] * Skip Marley * Teyana Taylor * ThankGod4Cody * Wale == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Universal Music Group}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-лэйблы]] tsl7uwlozwywk2cakakkm8w7ndjy47z 5177802 5177798 2026-08-09T11:55:23Z DzBar 156353 /* Зноскі */ 5177802 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл|заснаваны={{start date and age|1984}}<ref name="billboard.com">{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|title=A Timeline of the Major Events That Defined Def Jam's Legacy in Hip-Hop|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=June 8, 2022|archive-date=June 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608212504/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|url-status=live}}</ref>}}'''Def Jam Recordings''' (таксама вядомы як '''Def Jam''' або '''Def Jam Records''') — амерыканскі транснацыянальны [[Лэйбл гуказапісу|лэйбл гуказапісу,]] які належыць [[Universal Music Group]]. Ён знаходзіцца на Манхэтэне, Нью-Ёрк, і спецыялізуецца пераважна на [[Хіп-хоп|хіп-хопе]], сучасным R&amp;amp;B, соуле і [[Поп-музыка|поп-музыцы]]. Лэйбл мае філіял у Лондане пад назвай '''0207 Def Jam''' (раней '''Def Jam UK''').<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/universal-music-uk-restructures-merging-island-and-emi-labels-while-launching-new-audience-and-media-division/|title=Universal Music UK restructures, merging Island and EMI labels while launching new Audience and Media Division|author=Ingham|first=Tim|website=Music Business Worldwide|date=2024-07-09|access-date=2026-05-22}}</ref> У яго ёсць філіял пад назвай '''Def Jam Africa''', размешчаны ў Ёханэсбургу (Паўднёвая Афрыка) і Лагосе (Нігерыя). == Цяперашнія артысты == {| | * 070 Shake * Alessia Cara * Big Sean * Chris Patrick * Chuck D * Coco Jones * Elmiene * Fabolous * Fridayy * GELO * Jadakiss * Jae Stephens * Jai'Len Josey * Jeezy * Jhené Aiko | * [[Джасцін Бібер]] * Leven Kali * Liamani Segura * LL Cool J * Muni Long * Nonso Amadi * Odumodublvck * PartyOf2 * [[Public Enemy]] * Skip Marley * Teyana Taylor * ThankGod4Cody * Wale |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-лэйблы]] fdxas5rj3n91uhjjn7uv4z3ptxdhy9y 14 812360 5177799 2026-08-09T11:50:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Universal Music Group]]» 5177799 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Universal Music Group]] bzqy6c7qk8ybupuzy57g07s4n37hpno