Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Клічаўскі раён 0 2097 5177919 5160979 2026-08-09T19:03:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177919 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Клічаўскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Kličaŭ, Belarus.svg |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = горад [[Клічаў]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[6 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Глава = Вашчыла Францішак Вітольдавіч |Назва главы = Старшыня райвыканкама |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 87,81 %, [[руская мова|руская]] 11,08 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 46,27 %, руская 52,12 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = {{падзенне}}15&nbsp;148<ref name="belstat2016">{{Cite web |url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ |title=Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа. |access-date=17 лютага 2018 |archive-date=30 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730234018/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/metodologiya-otvetstvennye-za-informatsionnoe-s_2/index_4945/ |url-status=dead }}</ref> чел. |Год перапісу = 2016 |Месца па насельніцтве = 14 |Шчыльнасць = 9,6 |Месца па шчыльнасці = 20 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 95,59 %, <br /> [[рускія]] — 2,9 %, <br /> іншыя — 1,51 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;800,32<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 4 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Belarus, Mahilioŭskaja voblasć, Kličaŭski rajon.png |Памер карты = |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 2236 |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://translate.google.by/translate?hl=ru&sl=ru&tl=be&u=http%3A%2F%2Fklichev.gov.by%2Fhelp%2Fstrrai%2F |Заўвагі = }} '''Клі́чаўскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Клічаў]]. Размешчаны на захадзе Магілёўскай вобласці. Мяжуе з [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]], [[Бабруйскі раён|Бабруйскім]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскім]], [[Быхаўскі раён|Быхаўскім]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]], [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёнамі]] Магілёўскай вобласці і [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёнам]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Геаграфія == Плошча 1800 км². У тэктанічных адносінах Клічаўскі раён прымеркаваны да паўночнага схілу [[Бабруйскі пахаваны выступ|Бабруйскага пахаванага выступу]] [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]: паўднёва-ўсходняга крыла [[Чэрвеньскі структурны заліў|Чэрвеньскага структурнага заліва]] [[Аршанская ўпадзіна|Аршанскай упадзіны]]. Зверху залягаюць антрапагенавыя ўтварэнні сожскага, дняпроўскага і Бярэзінскага зледзяненняў магутнасцю 40—70 м, ніжэй на поўдзень верхнемелавыя да 40 м. Пашыраны адклады дэвону і верхняга пратэразою (венд і рыфей) магутнасцю да 600 м. На большай частцы тэрыторыі заляганне грунтовых вод неглыбокае — 2,5 м, на асобных плошчах — менш 2 м. Паверхня раўнінная, слабапарэзаная, у межах [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Яе [[вышыня над узроўнем мора]] 200—240 м. Агульны нахіл паверхні з поўначы на поўдзень. 80 % тэрыторыі знаходзіцца на вышыні 150—165 м, 18 % — ніжэй за 150 м. Паверхню Друць-Бярэзінскага вадападзелу ў шыротным напрамку расчляняюць скразныя даліны глыбінёй расчлянення 5—7 м на кв. км. Найвышэйшы пункт раёна — 176 м (за 6 км на паўночны захад ад в. [[Дубно]]), самы нізкі пункт раёна — 136 м (урэз [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). Рачныя даліны і паніжэнні ў рознай ступені забалочаныя і затарфаваныя, агульны нахіл у бок ракі [[Ольса]]. Асноўныя рэкі — [[Бярэзіна]], [[Ольса]] з прытокамі [[Нясета]] (з [[Гарадзечанка]]й і [[Турчанка (рака)|Турчанкай]]), [[Сушанка]], [[Ганчанка]], [[Суша (рака)|Суша]] (з [[Перасопенка]]й) і [[Кострычка]], а таксама [[Друць]] з прытокам [[Даўжанка (рака)|Даўжанкай]]. Іншыя рэкі: [[Ваданоска]]. Азёры: [[Дубавец (возера)|Дубавец]] і [[Орлінскае]]. Карысныя выкапні: мел, пясок, пясчана-жвіровыя сумесі. Пераважаюць землі: лёгкія суглінкі 68 %, супясчаныя — 30 %. Лясамі занята — 25,7 % плошчы раёна. Балоты займаюць 3,2 % тэрыторыі. Ёсць біялагічны мікразаказнік, гідралагічны і паляўнічы заказнікі мясцовага значэння, гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння [[Астравы Дулебы (заказнік)|Астравы Дулебы]]. Сельскагаспадарчыя ўгоддзі Клічаўскага раёна займаюць 36280 гектараў, з іх ворыва — 25385 гектараў. == Гісторыя == Археалагічныя даследаванні і знойдзеныя матэрыялы дазволілі высвятліць, што тэрыторыя Клічаўшчыны была заселеная чалавекам яшчэ ў эпоху [[неаліт]]у. У раннім жалезным веку тут насялялі плямёны [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. У раёне выраблялі жалезныя і бронзавыя прылады працы і ўпрыгажэнні, займалася земляробствам і жывёлагадоўляй. У 6-9 стагоддзях у гэтых месцах жылі славянскія плямёны [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]]. У раёне налічваецца 29 Курганоў. На тэрыторыі раёна ў 1998 годзе на грамадзянскім могілках вёскі [[Баркі (Клічаўскі раён)|Баркі]] археолагамі быў знойдзены помнік дахрысціянскай культуры «хатка-церамок» — від пахавання памерлых продкаў-язычнікаў. Такі абрад пахавання існаваў на тэрыторыі Клічаўскага раёна і ў першай палове 20 стагоддзя. Падобны помнік з’яўляецца адзіным захаваным на тэрыторыі Беларусі. У 9 стагоддзі тэрыторыя цяперашняй Клічаўшчыны ўваходзіла ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], у 12 стагоддзі — належала [[Мсціслаўскае княства|Мсціслаўскаму княству]], з першай паловы 14 стагоддзя — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], з другой паловы 16 стагоддзя — пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы ў [[Мінскае ваяводства]]. У 1793 годзе, калі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] была далучана цэнтральная частка Беларусі, і на яе тэрыторыі ўтварылася [[Мінская губерня]]. У яе склад увайшлі Бацэвіцкая і [[Свіслацкая воласць|Свіслацкая]] воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]], Брадзецкая і Даўжанская воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. Гэтыя землі і сталі тэрыторыяй сучаснага Клічаўскага раёна. Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Клічаў]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Бацэвіцкі сельсавет|Бацэвіцкі]], [[Ваевіцкі сельсавет|Ваевіцкі]], [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскі]], [[Запольскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Запольскі]], [[Кабылянкаўскі сельсавет|Кабылянкаўскі (Кабылянскі)]], [[Каўбчанскі сельсавет|Каўбчанскі]], [[Клічаўскі сельсавет|Клічаўскі]], [[Новамаксімавіцкі сельсавет|Новамаксімавіцкі (Максімавіцкі)]], [[Нясяцкі сельсавет|Нясяцкі]], [[Убалацкі сельсавет|Убалацкі]], [[Уладзіміраўскі сельсавет|Уладзіміраўскі]], [[Усакінскі сельсавет|Усакінскі]]. 8 кастрычніка 1924 года ўтвораны [[Усохскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Усохскі сельсавет]], 17 снежня 1926 года — [[Наталаўскі нацыянальны польскі сельсавет]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Віркаўскі сельсавет|Віркаўскі]], [[Востраўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Востраўскі]], [[Сялібскі сельсавет|Сялібскі]], [[Якшыцкі сельсавет|Якшыцкі]] сельсаветы скасаванага [[Свіслацкі раён (Бабруйская акруга)|Свіслацкага раёна]] і [[Грыбавецкі сельсавет|Грыбавецкі]], [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскі (Даўжанскі)]], [[Дубенскі сельсавет|Дубенскі]], [[Ядрына-Слабадскі сельсавет|Ядрына-Слабадскі]] сельсаветы скасаванага [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]]. 25 ліпеня 1931 года Сялібскі і Якшыцкі сельсаветы перададзены [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскаму раёну]], 12 лютага 1935 года Грыбавецкі сельсавет — [[Кіраўскі раён|Кіраўскаму раёну]]. 14 жніўня 1937 года скасаваны Наталаўскі нацыянальны польскі сельсавет. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Клічаў атрымаў статус гарадскога пасёлка. 10 ліпеня 1939 года Клічаўскі сельсавет скасаваны, адначасова ўтвораны [[Дзмітраўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Дзмітраўскі сельсавет]]. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Ваевіцкі, Востраўскі, Дубенскі, Запольскі, Убалацкі, Уладзіміраўскі, Усохскі сельсаветы, утвораны [[Бёрдаўскі сельсавет]]. 21 кастрычніка 1960 года скасаваны Бёрдаўскі, Максімавіцкі, Усакінскі, Ядрынаслабадскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, яго тэрыторыя цалкам далучана да [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]]. 6 студзеня 1965 года Клічаўскі раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Клічаў, [[Акцябрскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Акцябрскі]], Бацэвіцкі, Віркаўскі, Ганчанскі, Дзмітраўскі (Дзмітрыеўскі), Доўгаўскі, Каўбчанскі, Нясяцкі сельсаветы, якія былі перададзены з Кіраўскага раёна. 19 жніўня 1966 года Дзмітраўскі сельсавет перайменаваны ў [[Патоцкі сельсавет|Патоцкі]]. 20 кастрычніка 1995 года Клічаўскі раён і гарадскі пасёлак Клічаў аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 15 снежня 2000 года Клічаў аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 23 снежня 2009 года скасаваны Віркаўскі сельсавет<ref>[https://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, 21 снежня 2011 года — Ганчанскі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}</ref>, 20 верасня 2013 года — Акцябрскі сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060328&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 сентября 2013 г. № 22-12 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211229221815/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060328&p1=1 |date=29 снежня 2021 }}</ref>. == Дэмаграфія == Насельніцтва раёна складае 17&nbsp;246 чал. (2009)<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref>, 15&nbsp;148 (2016). Усяго акрамя Клічава налічваецца 140 сельскіх населеных пунктаў. На 1 студзеня 2025 года ў раёне жыло 13 324 чал., у тым ліку ў Клічаве — 7 249<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref>. == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Клічаўскага раёна}} На тэрыторыі раёна размешчана 85 помнікаў гісторыі і культуры. Сярод іх помнікі архітэктуры: паштовая станцыя (19 ст.), Мікалаеўская царква (канец 19-пачатак 20 ст.). == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Аляксандр Васілевіч Акуліч]], Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь * [[Леанід Марцінавіч Дайнека]] (1940—2019), беларускі пісьменнік * [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец і педагог * [[Сяргей Іванавіч Касцян|Сяргей Касцян]] (нар. 1941), беларускі палітык * [[Мікалай Паўлавіч Кніга]], беларускі вучоны ў галіне оталарынгалогіі * [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|Анатоль Кудравец]], беларускі пісьменнік * [[Аркадзь Смоліч]] (1891—1938), беларускі географ, дзяржаўны дзеяч, навуковец, ахвяра камуністычных рэпрэсій * [[Мікола Татур]], беларускі перакладчык, паэт, крытык * [[Анатоль Харлап]], беларускі палітык і дыпламат * [[Марыя Сіланцьеўна Шаўчонак]], беларуская паэтэса * [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі]] (1855—1881) — шляхціч герба Прагоня, беларускі рэвалюцыянэр-нарадаволец, які забіў расейскага імпэратара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра ІІ]]. == Транспарт == Праз раён праходзяць чыгунка [[Асіповічы]] — [[Магілёў]], аўтадарогі на [[Беразіно]], [[Бабруйск]], [[Магілёў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/БелЭн|8}} == Спасылкі == * [http://region.mogilev.by/ru/node/8484 Інфармацыя на партале Магілёўскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105225925/http://region.mogilev.by/ru/node/8484 |date=5 студзеня 2011 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_klichev/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170426200846/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_klichev/map.shtml |date=26 красавіка 2017 }} * [http://globustut.by/_regs/klichev.htm Славутасці на партале globustut.by] {{Клічаўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Клічаўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Бабруйская акруга|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (1938—1944)}} |спіс3 = {{Бабруйская вобласць|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс4 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Клічаўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (1954—1962, з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Клічаўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1965 годзе]] i5ufxvgg51koehq4ztbs6azpx4whr6f Лондан 0 3226 5178106 5170142 2026-08-10T09:22:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178106 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лондан |арыгінальная назва = {{lang-en|London}} |краіна = Вялікабрытанія |шырыня герба = 100 |выява = London Montage 2016.png |lat_dir = N |lat_deg= 51 |lat_min= 30 |lat_sec=26 |lon_dir = W |lon_deg= 00 |lon_min= 07 |lon_sec=39 |CoordAddon = type:city(7500000)_region:GB |CoordScale = 100000 |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/?text=Вялікабрытанія%2C%20Лондон&sll=-0.078989%2C51.49006&sspn=0.887176%2C0.384618&l=map%2Cstv |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = 0 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйна-палітычная частка |рэгіён = Англія |рэгіён у табліцы = Англія |від раёна = Рэгіён |раён = Вялікі Лондан |раён у табліцы = Вялікі Лондан |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = 33 акругі |від главы = Мэр Лондана{{!}}Мэр |глава = [[Садзік Хан]] |дата заснавання = |першае згадванне = 43 |ранейшыя імёны = Ландыніум, Люндэнбург |статус з = |плошча = 1706,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = [[умераны клімат]] |афіцыйная мова = Англійская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 4761 |агламерацыя = ад 12 300 000 да 13 945 000 |нацыянальны склад = [[англічане]] (57,7 %), [[ірландцы]] (2,4 %), мігранты (індыйцы, нігерыйцы, пакістанцы, бангладэшцы, кенійцы і інш.) 30,9% |канфесійны склад = [[хрысціяне]] (58,2 %), [[атэізм|атэісты]] (15,8 %),<br /> [[мусульмане]] (8,5 %) |этнахаронім = лонданец, лонданка, лонданцы |часавы пояс = 0 |DST = ёсць (1) |тэлефонны код = +44 20 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |сайт = http://www.london.gov.uk/ |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = [[FIPS]] |add1 = UKH9{{efn|name="ReferenceA"|Асобны код існуе для кожнай акругі Лондана, тут прыводзіцца код Сіці}} |add2n = [[ISO]] |add2 = GB-LND{{efn|name="ReferenceA"}} }} '''Ло́ндан''' ({{lang-en|London}} {{Audio-IPA|En-uk-London.ogg|[ˈlʌndən]}}) — [[сталіца]] [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі|Вялікабрытаніі]], а таксама [[адміністрацыйны цэнтр]] [[Англія|Англіі]], ядро ​​[[Канурбацыя|канурбацыі]] [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]]. Насельніцтва больш за 8 млн чал — найбуйнейшы [[горад]] на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]] і другі па колькасці насельніцтва горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]). Плошча мегаполіса складае 1 706,8 км². Размешчаны на паўднёвым усходзе Англіі, у нізоўях ракі [[Тэмза]]. Галоўны транспартны вузел краіны, найбуйнейшы брытанскі марскі порт і цэнтр авіязносінаў. Чыгуначныя і аўтамабільныя зносіны з краінамі Еўропы — праз [[Еўратунэль]]<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/2157436 Лондон]{{ref-ru}}</ref>. Шматлікія сусветна вядомыя славутасці: [[Вэстмінстэрскае абацтва]], комплекс [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] з [[Біг-Бен|гадзіннікавай вежай]], [[сабор Святога Паўла]], крэпасць [[Таўэр]], [[Брытанскі музей]] і іншыя. Лондан размяшчаецца на [[нулявы мерыдыян|нулявым мерыдыяне]], які таксама часта завуць грынвіцкім (па назве раёна [[Грынвіч]], які ён перасякае). Адлегласць па прамой паміж Лонданам і [[Мінск]]ам — {{nobr|1 924}} км<ref>[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі]</ref>. == Назва == === Паходжанне назвы === Сучасная назва горада — Лондан — узыходзіць да яго лацінскага наймення «Ландыніум» ({{lang-la|Londinium}})<ref name=london_001>{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=The [[Музей Лондана|Museum of London]]|access-date=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709214651/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|archive-date=9 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref>. Адзінага меркавання адносна паходжання гэтага слова няма, але вучонымі неаднаразова высоўваліся гіпотэзы пра яго этымалогію. Вось чатыры найбольш папулярных здагадкі: # Назва — лацінскага паходжання, і ўтворана ад рымскага асабістага імя, які пазначае «апантаны»<ref name="nazv">http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629111843/http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html |date=29 чэрвеня 2012 }} Лондан — Фінансавы цэнтр Еўропы</ref>; # Назва — лацінскага паходжання, і паходзіць ад слова Lond, што азначае «Дзікае (гэта значыць зарослае лесам) месца»<ref name="nazv" /><ref>{{cite web|url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|title=Лондон - столица Великобритании|publisher=ТОП Туризм,Отдых,Путешествия|access-date=2010-08-01|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jau7zs?url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>; # Назва — кельцкага паходжання, і складаецца з двух слоў: Llyn (возера) і Dun («[[дун, крэпасць|дун]]», умацаванне): у кельцкі перыяд горад зваўся Llyndid; корань «-дун» таксама сустракаецца ў назве шматлікіх іншых кельцкіх тапонімаў<ref>http://planeta-imen.narod.ru/toponim/eurmaincity.html НАЗВАНИЯ СТОЛИЦ ЕВРОПЕЙСКИХ ГОСУДАРСТВ</ref>; # Назва паходзіць ад слова Plowonida, што азначае «Разлітая рака»<ref>[http://chr.org.uk/legends.htm Legends of London’s Origins<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Неафіцыйныя назвы Лондана === Калісьці [[англічане]] звалі Лондан ''The Big Smoke'' (або ''The Great Smog''). Гэта назва можна літаральна перавесці як «Вялікі дым». Звязана гэта вызначэнне, зразумела, са знакамітым [[Вялікі смог 1952 года|лонданскім смогам XIX—XX стагоддзяў]].<ref>http://planetashkol.ru/articles/4409/ Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі</ref><ref name="narost">http://www.privet-london.ru/150/info.html Гід па Лондане</ref> Іншая неафіцыйная назва горада — ''The Great Wen''. ''Wen'' — гэта старое англійскае слова, якое перакладаецца літаральна як «фурункул», што ў гэтым кантэксце азначае «перанаселены горад»<ref name="narost" />. Што да мянушак раёнаў, то [[Сіці (Лондан)|Сіці]] часта таксама завуць «квадратнай міляй», паколькі раён па плошчы ледзь перавышае квадратную мілю. Гэтыя два [[троп]]ы таксама выкарыстоўваюцца для абагульненага абазначэння фінансавага сектара брытанскай эканомікі, паколькі большасць фінансавых кампаній і банкаў на працягу некалькіх стагоддзяў па традыцыі канцэнтраваліся ў Сіці <ref>{{cite web|url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|title=City of London still tops finance league|publisher=This is Money|date=2011-03-25|access-date=2011-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/67yAaNJwK?url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|archive-date=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя Лондана == === Заснаванне горада і рымскі перыяд === [[Файл:RomanRemainsLondon.JPG|thumb|180 px|злева|Рэшткі Рымскай сцяны]] {{See also|Ландыніум}} Лондан быў заснаваны ў [[43]] годзе н.э.<ref name="roman">{{cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0203231333|page=1}}</ref>, падчас уварвання ў [[востраў Вялікабрытанія|Брытанію]] [[Старажытны Рым|рымлян]] на чале з імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]]. Існуе тэорыя, што ўжо да часу ўварвання на гэтай тэрыторыі існавала буйнае паселішча, але падчас археалагічных раскопак нічога падобнага не было выяўлена. Зрэшты, большая частка гістарычнага цэнтра раскопкам не падвяргалася, і існаванне паселішча да ўварвання цалкам адмаўляць нельга. Спачатку Лондан займаў вельмі невялікую тэрыторыю. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] археолагамі было ўстаноўлена, што даўжыня горада з усходу на захад складала прыкладна 1 мілю (каля 1,6 км), а з поўначы на поўдзень — прыкладна 0,5 мілі (каля 0,8 км).<ref>http://www.tartaria.ru/dikobr74.html Тартария. Ру — родовые поместья и родовые поселения</ref> Прыкладна ў [[60]] годзе н.э. горад падвергся нападу брыцкай каралевы [[Баўдзіка|Баўдзікі]] (Баадыцэі) і значная частка Лондана была аддана агню. Рымляне адказалі на гэта захопам прыкладна 80 000 брытаў<ref>http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130119094117/http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php |date=19 студзеня 2013 }} Жанчыны ў гісторыі Рыма. Баўдзіка</ref>. Неўзабаве пасля гэтага адбылася бітва паміж брытамі і рымлянамі<ref><span style="font-size: 90 %;">Тацыт. Аналы. Кніга XIV</span></ref>. Па ўстояным меркаванні, бітва адбылася на месцы сучаснага вакзала [[Кінгс-Крос]], а Баўдзіка, пацярпеўшы паражэнне, скончыла жыццё самагубствам, прыняўшы яд. [[Файл:Map Londinium 400 AD-de.svg|thumb|Карта [[Ландыніум]]а]] Рымляне аднавілі горад за некалькі гадоў, па выразным гарадскім плане. Неўзабаве Ландыніум стаў адным з найважнейшых населеных пунктаў [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]]. У [[II стагоддзе|II стагоддзі]] ён дасягнуў росквіту — да [[100]] годзе Ландыніум стаў сталіцай Брытаніі, змяніўшы [[Колчэстэр]], насельніцтва складала каля 60 000 чалавек. У горадзе знаходзіліся найважнейшыя адміністрацыйныя будынкі<ref name="lonstol">http://www.russianvoyage.ru/index.php/velikob/2010-08-22-16-09-50/6244-2010-08-22-16-03-30{{Недаступная спасылка}} ЛОНДОН</ref>. Прыкладна ў [[200]] годзе Брытанія была падзелена на дзве часткі — Верхнюю і Ніжнюю. Ландыніум стаў сталіцай Верхняй Брытаніі. Прыкладна ў той жа час была пабудавана так званая Рымская сцяна — абарончае ўмацаванне па перыметры горада, рэшткі якой захаваліся ў цэнтры сучаснага Лондана. У канцы [[IV]] стагоддзя [[Брытанія]] была падзелена нанова, і Ландыніум стаў сталіцай правінцыі Максіма Цэзарэнсіс. У [[V]] стагоддзі [[Старажытны Рым|рымляне]] пакінулі Ландыніум, і горад стаў паступова засяляцца [[брыты|брытамі]]<ref name="lonstol"/>. === Саксонскі перыяд і Сярэднявечча === [[Файл:001SFEC TOWER OF LONDON-200705.JPG|thumb|right|Таўэр, закладзены пры Вільгельме Заваёўніку]] У сярэдзіне [[VI]] стагоддзі Люндэнбург («Лонданскае ўмацаванне», [[Саксы|саксонская]] назва Ландыніума) быў уключаны ў склад [[каралеўства Эсекс|Усходнесаксонскага каралеўства]]. У [[604|604 годзе]] кароль [[Саберт|Саеберт]] прыняў [[хрысціянства]], і ў горадзе ўпершыню з’явіўся біскуп. Першага лонданскага біскупа клікалі [[біскуп Меліт|Мелітыус]]. Тады ж быў пабудаваны [[сабор Святога Паўла]]. Меркавана, першапачаткова гэта была досыць сціплая капэла. Пазней сабор быў разбураны [[язычнік]]амі-спадчыннікамі Саеберта. У канцы [[VII]] стагоддзі прыкладна ў паўтары кіламетрах ад Люндэнбурга было заснавана саксонскае паселішча Люндэвік (гэта значыць Лонданскае паселішча)<ref><span style="font-size: 90 %;">Трыз, Джэфры — «Лондан. Кароткая гісторыя»</span></ref>. Мабыць, у Люндэвіку знаходзілася гавань для гандлёвых караблёў і байдаў. З [[730]] года горад перайшоў пад уладу [[Мерсія|Мерсіі]], буйнога англійскага каралеўства. У [[IX]] стагоддзі Люндэнбург падвергся нападу [[Вікінгі|вікінгаў]]. Яны кантралявалі горад на працягу дваццаці гадоў, пасля чаго кароль [[Альфрэд Вялікі]] заключыў з захопнікамі мір. Аднак у [[1013|1013 годзе]] Люндэнбург быў ізноў акупаваны [[Вікінгі|вікінгамі]] і знаходзіўся пад іх уладай да [[1042]] года. [[Файл:Map of London, 1300.svg|thumb|right|Лондан у 1300 годзе]] У [[1066|1066 годзе]] пасля перамогі [[Бітва пры Гастынгсе|пры Гастынгсе]] [[Кароль Англіі|каралём Англіі]] стаў [[Вільгельм Заваёўнік]]. Каранацыя прайшла ў толькі што дабудаваным [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]]. Вільгельм даў жыхарам Лондана некаторыя прывілеі ў параўнанні з жыхарамі іншых гарадоў. Пры яго кіраванні на паўднёвым усходзе горада было пабудавана ўмацаванне, цяпер вядомае як [[Таўэр]]. У [[1097]] яго сын [[Вільгельм II Руды|Вільгельм II]] пачаў будаўніцтва Вэстмінстэр-хола, які паслужыў асновай [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]]. У [[1176|1176 годзе]] пачалося будаўніцтва знакамітага [[Лонданскі мост|Лонданскага моста]], які праіснаваў каля 600 гадоў. У [[Май|маі]] [[1216]] года Лондан быў у апошні раз акупаваны замежнымі войскамі — горад захапіў [[Кароль Францыі|французскі кароль]] [[Людовік VIII]], спыніўшы панаванне [[Іаан Беззямельны|Іаана Беззямельнага]]. Пазней супраць Людовіка паўсталі яго ўласныя бароны, і ўлада ў краіне з іх дапамогай ізноў перайшла ў рукі англічан. Такім чынам, Лондан з’яўляецца адзінай еўрапейскай сталіцай якая не была захоплена ворагам ні разу за апошнія амаль 8 стагоддзяў. [[Чума]], якая лютавала ў [[XIV]] стагоддзі ў [[Еўропа|Еўропе]], не абышла бокам і Лондан. ''«[[Чорная смерць]]»'' прыйшла ў [[Англія|Англію]] ў [[1348]] годзе. Дакладная колькасць памерлых у Лондане невядома, але мяркуецца, што ахвярамі чумы сталі ад 30 да 50 тысяч чалавек. [[Эпідэмія]] стала ўскоснай прычынай сялянскага паўстання пад правадырствам [[Уот Тайлер|Уота Тайлера]] ([[1381]]), падчас якога Лондан падвергся рабаванню і спусташэнню<ref name="B">Новы энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона</ref>. Сяляне штурмам узялі [[Таўэр]], забілі [[Лорд-канцлер|лорда-канцлера]] (важная дзяржаўная пасада ў [[Сярэднявечная Англія|сярэднявечнай Англіі]]), [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупа кентэрберыйскага]] [[Сімон Садберы|Сімона]] і хавальніка каралеўскай скарбніцы. Паўстанне было ў выніку падушана каралеўскімі войскамі, а сам Тайлер забіты падчас перамоў набліжанымі караля<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00082/36900.htm?text=%D0%A3%D0%BE%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80&stpar3=1.1 Вялікая савецкая энцыклапедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] Лондан падзяліўся на дзве асноўных часткі — адміністрацыйны і палітычны [[Вэстмінстэр]] і гандлёвы [[Сіці (Лондан)|Сіці]]. Гэты падзел захоўваецца і дагэтуль. Для Сярэднявечча Лондан мог лічыцца вялікім горадам — у [[1300|1300 годзе]] ў ім пражывала прыкладна 80 000 чалавек. Склалася і гарадское самакіраванне — главой Лондана стаў лорд-мэр. === Лондан у XVI—XVIII стагоддзях === [[Файл:Siege of London (MS 1168).jpg|thumb|180px|злева|Аблога Лондана [[Ланкастэр]]амі ў [[1471]] годзе]] З прыходам да ўлады дынастыі [[Цюдоры|Цюдораў]] у [[Англія|Англіі]] пачалася эпоха [[Абсалютная манархія|абсалютнай манархіі]]. Цэнтралізацыя ўлады ў руках караля прывяла да таго, што сталіца стала развівацца і багацець яшчэ хутчэй, чым раней. Спрыяльна адбіліся на горадзе часы кіравання [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] і [[Эдуард VI|Эдуарда VI]] — былі заснаваны знакамітыя лонданскія паркі [[Гайд-парк]] і [[Кенсінгтонскія сады|Кенсінгтон-гардэн]] і адкрыта некалькі буйных бальніц<ref name = "A">Пеўснер, Нікалаус — «Лондан. Сіці і Вэстмінстэр»</ref>. [[Рэфармацыя]], якая адбылася ў Англіі пры Генрыху VIII, не скончылася, у адрозненне ад іншых краін, кровапраліццем: тут царкоўныя пераўтварэнні кантраляваліся каралём і былі ініцыяваны «зверху», а не «знізу», як у большасці іншых краін. Пасля [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] каля паловы плошчы Лондана было занята рэлігійнымі збудаваннямі і прыкладна трэць насельніцтва складалі манахі. Сітуацыя змянілася ў [[1538]]—[[1541|41 гадах]], пасля таго, як Генрых VIII выдаў закон аб вяршэнстве караля над царквой. Пасля гэтага значная частка царкоўнай маёмасці была канфіскавана і перададзена ў рукі каралю і яго найбліжэйшым [[васал]]ам. [[Файл:London - John Norden's map of 1593.jpg|thumb|right|Карта Лондана 1593 года]] Лондан развіўся да аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў [[Еўропа|Еўропы]]. У горадзе квітнелі малыя прадпрыемствы, а буйныя англійскія ўладальнікі вялі свой гандаль па ўсім свеце — ад [[Расія|Расіі]] да [[Амерыка|Амерыкі]]. У прыватнасці, каралева [[Елізавета I]] прымала паслоў з [[Царства Рускае|Масковіі]] ў садах прыгарадаў Лондана [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]]<ref name="D">Романюк С. К. [http://nkj.ru/archive/articles/3167/ «Русский» Лондон]//Наука и жизнь. № 7, 2003.</ref>. Ствараліся гіганцкія кампаніі, такія як [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская]] ў [[1600|1600 годзе]]. Пасля таго, як у [[1572]] годзе [[іспанцы]] захапілі і разрабавалі буйны галандскі горад [[Антверпен]], Лондан стаў найбуйнейшым цэнтрам гандлю на [[Паўночнае мора|Паўночным моры]]. Імкліва павялічвалася насельніцтва сталіцы — з 50 000 чалавек у [[1530]] годзе да 225 000 у [[1605]] годзе<ref name="A"/>. Таксама ў [[XVI]] стагоддзі з’явіліся першыя карты Лондана. З’явіліся першыя публічныя тэатры, самым папулярным з якіх стаў «[[тэатр Глобус|Глобус]]», у якім ішлі п’есы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. У XVI стагоддзі ў [[Вест-Энд]]зе пачалі сяліцца арыстакраты і прыдворныя. Неўзабаве раён стаў адным з самых прэстыжных месцаў горада. Дагэтуль дом у Вест-Эндзе з’яўляецца пропускам у вышэйшы свет Лондана. [[Файл:Chelsea lots road power station 1.jpg|thumb|180px|злева|Індустрыяльны Лондан: электрастанцыя ў Чэлсі]] Падчас [[Англійская грамадзянская вайна|Англійскай грамадзянскай вайны]] Лондан заняў бок [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламента]]. Былі створаны войскі апалчэння і збудаваны абарончыя ўмацаванні, каб абараніць горад ад раялістаў, якія чым далей, тым бліжэй прасоўваліся да сталіцы — бітва пры [[Брэнтфард]]зе адбылася ўсяго ў некалькіх [[міля]]х ад Лондана. Аднак добра арганізаваная абарона не дазволіла каралеўскім войскам узяць горад, што і сыграла вырашальную ролю ў вайне — захоўваемыя ў Лондане багацці дапамаглі Парламенту атрымаць перамогу. У Лондане, як і ва ўсіх еўрапейскіх гарадах таго часу, адсутнічалі [[каналізацыя]] і сістэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]], да таго ж, горад быў вельмі перанаселены, і таму там рэгулярна ўспыхвалі эпідэміі са шматлікімі сотнямі, а парой і тысячамі ахвяр. Але самая страшная здарылася ў сярэдзіне [[XVII]] стагоддзя, у [[1665]]—[[1666]] гадах. У [[Англія|Англіі]] яе завуць [[Вялікая эпідэмія чумы ў Лондане|Вялікай Чумой]] ({{lang-en|The Great Plague}}). У Лондане ахвярамі эпідэміі сталі прыкладна 60 000 чалавек (пятая частка горада). [[Сэмюэл Піпс]], хранікёр горада, запісаў [[4 верасня]] [[1665]] года наступнае: ''«За тыдзень памерла больш за 7 400 чалавек, з іх 6 000 — ад чумы. Дзень ноч амаль без перапынку з вуліцы даносіцца пахавальны звон царкоўных званоў''»<ref>Хронікі Лондана Сэмюэла Піпса</ref>. [[Файл:Great Fire London.jpg|thumb|[[Вялікі лонданскі пажар]] увечары 4 верасня, карціна невядомага мастака.]] Адразу пасля заканчэння эпідэміі здарылася яшчэ адна катастрофа — [[Вялікі лонданскі пажар]] [[1666]] года. Калі Вялікая Чума пакасіла насельніцтва Лондана, то пажар нанёс сур’ёзную матэрыяльную шкоду, знішчыўшы 13 200 дамоў (каля 60 % горада) і 87 цэркваў (у тым ліку стары [[сабор Святога Паўла]]). Як ні дзіўна, але ў агні загінула ўсяго восем чалавек<ref name="B"/>, затое многія засталіся без жытла і пазбавіліся ўсіх сродкаў да існавання. Пасля аднаўлення Лондан канчаткова ператварыўся ў фінансавую сталіцу свету. У [[1694]] годзе адкрыўся [[Банк Англіі]], які дазволіў краіне яшчэ больш павялічыць свой уплыў на сусветную эканоміку. У [[1700]] годзе 80 % імпарту і 69 % экспарту [[Англія|Англіі]] прыпадала на Лондан, а насельніцтва горада перавышала 500 000 чалавек. [[Файл:Plan London 1767 9104.jpg|thumb|План Лондана, 1770]] У [[XVIII]] стагоддзі, у [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] атрымалі шырокае распаўсюджванне [[прэса]] і [[літаратура]]. З тых часоў цэнтрам выдавецкага жыцця Лондана стала вуліца [[Фліт-стрыт]]. У тым жа стагоддзі быў адзначаны рост злачыннасці ў сталіцы, з-за чаго пакаранні сталі больш жорсткім: нават за малаважнае злачынства цяпер пагражала смяротная кара. У канцы [[XVII]] стагоддзі Лондан стаў адным з тэхналагічных цэнтраў Еўропы, пра што сведчыць наведванне горада [[Вялікае пасольства|вялікім пасольствам]], членам якога быў пад імем Пятра Міхайлава і цар [[Пётр I]], які ў прыватнасці наведаў там некалькі заводаў і [[грынвіч|грынвіцкую]] абсерваторыю<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108014336/http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm |date=8 студзеня 2018 }}</span> Руска-брытанскія культурныя сувязі ў XVIII стагоддзі. Пачатак стагоддзя. Падарожжа Пятра I</ref>. У [[1707]] годзе Лондан набыў статус сталіцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], новай дзяржавы, створанай пасродкам аб’яднання Англіі і [[Шатландыя|Шатландыі]]. У тым жа XVIII стагоддзі былі пабудаваны новы [[сабор Святога Паўла]] і [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]] — сімвалы сучаснага Лондана, — а таксама [[Вэстмінстэрскі мост]], які стаў усяго толькі другім мостам у Лондане праз [[Тэмза|Тэмзу]]. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва Лондана дасягнула мільёна чалавек. === Лондан у XIX стагоддзі === [[Файл:1806 Mogg Pocket or Case Map of London, England - Geographicus - London-mogg-1806.jpg|right|thumb|Лондан у 1806]] [[Файл:Londres - Tower Bridge.JPG|thumb|[[Таўэрскі мост]]]] [[Файл:Crystal Palace.PNG|thumb|right|[[Крыштальны палац]] у 1851 годзе]] Лондан XIX стагоддзя — горад кантрастаў. З аднаго боку, ён быў сталіцай найбуйнейшай дзяржавы ў свеце — [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], эканамічным і палітычным цэнтрам свету, а з іншай — горадам, дзе ў трушчобах, практычна без сродкаў да існавання, жылі мільёны беднякоў. [[XIX]] стагоддзе — эпоха імклівай [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і [[Урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў краінах [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У гэтым стагоддзі ў Лондане была пабудавана велізарная колькасць новых фабрык і заводаў, а насельніцтва павялічылася ў 6 разоў. У XIX стагоддзі Лондан быў самым вялікім горадам свету, да [[1900]] годзе яго насельніцтва складала каля 6 млн чалавек<ref name="B"/>. У сталіцы з’явіліся цэлыя прамысловыя раёны, і самы вядомы з іх — [[Іст-Энд]], які стаў супрацьлегласцю фешэнэбельнага [[Вест-Энд]]а. У XIX стагоддзі ў абліччы Лондана адбыліся кардынальныя змены. У [[1836]] годзе была адкрыта першая чыгунка, якая злучыла [[Лонданскі мост]] і [[Грынвіч]], і менш чым за 20 гадоў адкрылася 6 вакзалаў. У [[1863]] годзе ў Лондане з’явілася [[Лонданскае метро|першае ў свеце метро]]. Акрамя таго, у XIX стагоддзі былі пабудаваны [[Біг-Бен]], [[Альберт-Хол]], комплекс [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Таўэрскі мост]]. Упершыню за ўсю гісторыю існавання Лондана з’явілася [[каналізацыя]] (гл. [[Вялікі смурод]]). У XIX стагоддзі была рэфармавана сістэма гарадскога самакіравання, бо старая сістэма, якая існавала яшчэ са [[Сярэднявечча]], відавочна не адказвала патрабаванням разрослага [[Гарадская агламерацыя|мегаполіса]]. У [[1855]] годзе быў створаны Сталічны камітэт па працах ({{lang-en|Metropolitan Board of Works}}), які кантраляваў гарадское будаўніцтва і стварэнне інфраструктуры. У [[1888]] годзе гэты орган ліквідавалі, а адміністрацыйныя функцыі былі ўпершыню ўскладзены на выбарны орган — Лонданскі акруговы савет ({{lang-en|London County Council}}). У [[1851]] годзе Лондан прыняў [[Сусветная выстаўка (1851)|сусветную выстаўку]]<ref>Павлов К. А. Международные ярмарки и выставки. М., 1962, с. 12-13.</ref>. У сярэдзіне стагоддзя Лондан упершыню сутыкнуўся з масавай [[Іміграцыя насельніцтва|іміграцыяй]]. Асабліва вялікі прыток прыезджых ішоў з [[Ірландыя|Ірландыі]]. Таксама ў горадзе ўтварылася вялікая [[Яўрэі|яўрэйская]] абшчына. === Лондан у XX — пачатку XXI стагоддзяў === [[Першая сусветная вайна]] на час прыпыніла развіццё Лондана. Горад упершыню падвергся авіяналётам. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі Лондан працягваў павялічвацца, але больш па плошчы, а не па насельніцтве. [[Вялікабрытанія]] стала прыстанкам для эмігрантаў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ў [[XX]] стагоддзі. У [[1903]] годзе ў Лондане прайшоў другі з’езд забароненай партыі [[РСДРП]], на якім яна падзялілася на [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і [[Меншавікі|меншавікоў]]<ref>{{cite web|url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|title=II съезд РСДРП 1903|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616JeCWJh?url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Таму, пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917]] года ў Лондан прыехалі такія эмігранты, як [[Павел Мікалаевіч Мілюкоў]]<ref>{{cite web|url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|title=Новый исторический вестник|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jenucw?url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Файл:London Blitz 791940.jpg|thumb|Першы налёт на лонданскія докі. Від з берагоў Тэмзы]] У [[1930-я]] гады шматлікія жыхары горада пацярпелі з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]: моцна ўзрос узровень беспрацоўя, упаў узровень жыцця. Няздольнасць улад зрабіць штосьці прывяла да з’яўлення мноства радыкальных партый як левага, так і правага кірунку. Большасць з іх грунтавалася ў працоўным [[Іст-Энд]]зе. У [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламенце Вялікабрытаніі]] атрымалі некалькі месцаў [[Камуністычная партыя Вялікабрытаніі, 1920|камуністы]], шырокай падтрымкай карыстаўся і [[Брытанскі саюз фашыстаў]]. Кульмінацыяй барацьбы паміж левымі і правымі стала так званая ''«Бітва на Кэбл-стрыт»'' — вулічныя баі паміж [[Палітыка|палітычнымі]] экстрэмістамі абодвух флангаў і паліцыяй. [[Файл:LondonBombedWWII full.jpg|thumb|Лонданская вуліца, пацярпелая падчас [[Лонданскі бліц|бамбардзіроўкі]] горада [[Люфтвафэ|нямецкай авіяцыяй]]]] У тыя ж 30-я ў Лондан з [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] беглі многія [[яўрэі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сталіца Вялікабрытаніі падвяргалася неаднаразовым авіябамбёжкам, самыя цяжкія з якіх прыйшліся на [[верасень]] [[1940]] года і [[май]] [[1941]] года. Многія жыхары былі эвакуіраваны са сталіцы. Бамбасховішчамі служылі станцыі метрапалітэна. Усяго падчас вайны ў Лондане яе ахвярамі сталі 30 000 мірных жыхароў, 50 000 атрымалі раненні, дзясяткі тысяч дамоў былі разбураны<ref>{{cite web|url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|title=Air Raid Precautions - The Blitz|publisher=Peter N. Risbey|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jg3cSc?url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Адразу пасля вайны Лондан у другі раз прыняў [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|Алімпійскія гульні]] ([[1948]]). У пасляваенны час Лондан страціў статус найбуйнейшага порта [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], бо абсталяванне докаў састарэла і порт не мог абслугоўваць вялікія грузавыя караблі. Водныя тэрміналы Лондана былі перанесены ў бліжэйшыя гарады Фелікстау і Тылберы, а раён [[Доклендс]] у [[1980-я]] быў перабудаваны — зараз там знаходзяцца офісы і шматкватэрныя дамы. У [[1952]] годзе [[Вялікі смог 1952 года|Вялікі смог]], вельмі шкодная сумесь смугі і дыму прамысловага паходжання, на пяць дзён спусціўся на Лондан. Неўзабаве канцэнтрацыя ў паветры прадуктаў гарэння стала такой высокай, што за наступныя тыдні ў горадзе ад [[смог]]у загінула каля 4 000 чалавек, а яшчэ 8 000 сталі ахвярамі катастрофы ў наступныя некалькі месяцаў.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2545747.stm Historic smog death toll rises] — BBC</ref> Тое, што адбылося прымусіла ўлады сур’ёзна заняцца гэтай праблемай, у выніку чаго былі выдадзены агульнадзяржаўны закон «Аб чыстым паветры» ([[1956]]), а таксама аналагічны гарадскі закон ([[1954]]) У [[1960-я]], дзякуючы папулярным музычным калектывам накшталт [[The Beatles|Beatles]] і [[Rolling Stones]], горад стаў адным з сусветных цэнтраў моладзевай [[Субкультура|субкультуры]] (атрымаўшы мянушку «Свінгуючы Лондан»). У [[1966]] годзе [[Зборная Англіі па футболу|зборная Англіі]] выйграла ў фінале на стадыёне «[[Уэмблі, 1923|Уэмблі]]» [[Чэмпіянат свету па футболу]]. Мішэнню для тэрарыстаў Лондан стаў у [[1970-я]], калі горад упершыню падвергся нападам [[Ірландская Рэспубліканская Армія|Ірландскай Рэспубліканскай Арміі]]. Гэтыя напады рэгулярна паўтараліся да канца [[XX]] стагоддзя, пасля чаго на змену [[Ірландцы|ірландцам]] прыйшла групоўка [[Аль-Каеда]], якая арганізавала [[Выбухі ў Лондане 7 ліпеня 2005|серыю выбухаў]] у лонданскім публічным [[транспарт|транспарце]] [[7 ліпеня]] [[2005]] года. З сярэдзіны стагоддзя, нягледзячы на прыток імігрантаў з краін [[Садружнасць|Садружнасці]] (асабліва з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Бангладэш]]), насельніцтва горада пачало скарачацца, паменшыўшыся з амаль 9 да 7 млн чалавек у [[1980-я]], пасля чаго яно стала павольна расці. [[Файл:The London Eye (April 2005).jpg|thumb|180px|right|«[[Лонданскае вока]]», кола агляду, адкрытае на пачатку трэцяга тысячагоддзя]] Новае тысячагоддзе Лондан сустрэў адкрыццём некалькіх новых будынкаў, такіх як Купал міленіума (''Millennium Dome'') і [[Лонданскае вока]] (''London Eye''), кола агляду, якое стала новым сімвалам горада. Напачатку [[XXI]] стагоддзя Лондан дамогся права на правядзенне [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульняў 2012 года]]. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] стане першым горадам, які тройчы прыняў [[Алімпійскія гульні|Алімпіяду]]. У [[2004]] годзе быў прыняты план па развіцці горада. Паводле яго, да [[2016]] годзе насельніцтва Лондана павінна дасягнуць 8,1 млн чалавек, павінна павялічыцца колькасць [[небаскроб]]аў. Улады таксама маюць намер удасканаліць сістэму грамадскага [[транспарт]]у. У ліпені [[2005]] года Лондан стаў аб’ектам [[Выбухі ў Лондане, 2005|тэрарыстычных нападаў]] з боку ісламскіх фундаменталістаў. У жніўні [[2011]] года на ўскраінах горада адбыліся буйныя [[Беспарадкі ў Лондане, жнівень 2011 года|беспарадкі]], якія суправаджаюцца падпаламі аўтамабіляў і пагромамі. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Тапаграфія === [[Файл:London, United Kingdom.JPG|thumb|Спадарожнікавы здымак Лондана]] Лондан займае плошчу ў 1706,8 км². З паўднёвага захаду да ўсходу горад перасякае [[Тэмза]], суднаходная рака, якая ўпадае ў [[Паўночнае мора]]. Даліна [[Тэмза|Тэмзы]] — урадлівая і досыць плоская, што дазволіла Лондану пашырацца раўнамерна. Першапачаткова рака была шырэйшай, а берагі яе былі багністымі і гразкімі, але з-за дзейнасці чалавека ўсё гэта знікла. Тэмза — прыліўна-адліўная рака, і таму ў Лондане існуе небяспека паводкі<ref><span style="font-size: 90 %;">http://for-ua.com/incident/2006/04/06/161636.html Брытанія рыхтуецца да патопу</ref>. У апошнія гады гэта небяспека павялічылася з-за ўзняцця ўзроўню вады ў рацэ. [[Файл:A London View - geograph.org.uk - 303994.jpg|thumb|180px|злева|Тэмза]] Паняцце «каардынаты горада» ўмоўныя. Традыцыйна лічыцца, што намінальны цэнтр Лондана размешчаны на скрыжаванні [[:en:Eleanor Cross|Eleanor Cross]] і [[Чарынг-Крос]]. Гэта месца размешчана непадалёк ад [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]. Такім чынам, каардынаты горада прыблізна складаюць{{Coord|51|30|26|N|00|07|39|W|type:city(7,000,000)_region:GB}}.<ref name=london_039>{{Citation|url=http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/08/15/charingcross_feature.shtml|title=London — Features — Where is the Centre of London?|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=2008-06-06}}</ref>. === Клімат === {{main|Клімат Лондана}} [[Файл:Nelsons Column in the clounds.jpg|thumb|right|Калона Нэльсана і неба, зацягнутае аблокамі]] Клімат у Лондане — умерана-марскі. Ён адрозніваецца мяккасцю і ўмеранасцю на працягу ўсяго года. Улетку тут цёпла, але рэдка горача. Дзённая тэмпература ўлетку рэдка паднімаецца вышэй 33 °C, хоць у апошнія гады адзначаецца гарачэйшае летняе надвор’е. Рэкордная спякота назіралася ў [[2003]] годзе, калі тэмпература дасягнула 38,1 °C.<ref name="AverageWeatherLondon">{{Citation |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |title=Average Conditions, London, United Kingdom |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |access-date=2010-09-30}}</ref> Узімку халаднавата, але не марозна (прыкладна як у кастрычніку ў Мінску), уначы тэмпература, як правіла, не апускаецца ніжэй −7 °C. Снегапады рэдкія. Снежны полаг захоўваецца толькі каля 5 дзён у годзе і вышыня снежнага полага малаважная (каля 25 мм). Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 584 мм, што менш, чым у [[Рым]]е ці [[Сідней|Сіднеі]]. Гарадскі масіў стварае ўласны мікраклімат. Мяккасць кліматычных умоў звязана з наяўнасцю цёплага Севера-Атлантычнага цячэння, якое абмывае заходняе ўзбярэжжа Еўропы. Вятры, якія дзьмуць з Атлантычнага акіяна, улетку прыносяць прахалоду, а ўзімку — цяпло. Асаблівасцю лонданскага клімату з’яўляецца вельмі невялікая міжсезонная амплітуда ваганняў: ад +5,1 °C у студзені да +18,1 °C у ліпені (розніца складае 13 °C). Такім чынам, зіма ў Лондане такая ж мяккая, як у горадзе поўначы субтрапічнага пояса (напрыклад, [[Сочы]]), а лета па сярэдняй тэмпературы нават больш халаднаватае, чым у [[Мінск]]у і [[Талін]]е, і такім чынам, з’яўляецца ўмерана-цёплым, але не гарачым. ==== Табліца месячных кліматычных нормаў ==== {{Клімат горада |Горад_род=Лондана |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/03772.htm Надвор'е і Клімат] | Сту_сяр=5.0 | Сту_сяр_апад=56 | Лют_сяр=4.9 | Лют_сяр_апад=41 | Сак_сяр=7.1 | Сак_сяр_апад=42 | Кра_сяр=9.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=12.6 | Май_сяр_апад=51 | Чэр_сяр=15.6 | Чэр_сяр_апад=45 | Ліп_сяр=17.9 | Ліп_сяр_апад=44 | Жні_сяр=17.6 | Жні_сяр_апад=49 | Вер_сяр=14.9 | Вер_сяр_апад=48 | Кас_сяр=11.4 | Кас_сяр_апад=69 | Ліс_сяр=7.7 | Ліс_сяр_апад=57 | Сне_сяр=5.3 | Сне_сяр_апад=55 | Год_сяр=10.8 | Год_сяр_апад=599 | Сту_сяр_мін=2.4 | Сту_сяр_макс=7.7 | Лют_сяр_мін=2.1 | Лют_сяр_макс=8.0 | Сак_сяр_мін=4.0 | Сак_сяр_макс=10.9 | Кра_сяр_мін=5.3 | Кра_сяр_макс=13.8 | Май_сяр_мін=8.3 | Май_сяр_макс=17.3 | Чэр_сяр_мін=11.3 | Чэр_сяр_макс=20.4 | Ліп_сяр_мін=13.4 | Ліп_сяр_макс=22.9 | Жні_сяр_мін=13.3 | Жні_сяр_макс=22.5 | Вер_сяр_мін=11.1 | Вер_сяр_макс=19.2 | Кас_сяр_мін=8.2 | Кас_сяр_макс=14.9 | Ліс_сяр_мін=4.8 | Ліс_сяр_макс=10.7 | Сне_сяр_мін=2.6 | Сне_сяр_макс=7.9 | Год_сяр_мін=7.2 | Год_сяр_макс=14.7 | Сту_а_макс=14.9 | Сту_а_мін=-16.6 | Лют_а_макс=18.5 | Лют_а_мін=-16.1 | Сак_а_макс=22.2 | Сак_а_мін=-11.1 | Кра_а_макс=27.1 | Кра_а_мін=-4.9 | Май_а_макс=30.6 | Май_а_мін=-2.4 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=1.4 | Ліп_а_макс=35.0 | Ліп_а_мін=2.4 | Жні_а_макс=37.3 | Жні_а_мін=0.2 | Вер_а_макс=33.4 | Вер_а_мін=-0.4 | Кас_а_макс=28.2 | Кас_а_мін=-5.7 | Ліс_а_макс=18.9 | Ліс_а_мін=-9.1 | Сне_а_макс=15.2 | Сне_а_мін=-16.1 | Год_а_макс=37.3 | Год_а_мін=-16.6 |}} {{Клімат горада |Горад_род=Лондана (Хітрау) за перыяд 2001 - 2011 гг |Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&WMO=03772&CONT=ukuk&REGION=0003&LAND=UK&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Сту_сяр=5.8 | Сту_сяр_апад=57 | Лют_сяр=6.1 | Лют_сяр_апад=50 | Сак_сяр=7.9 | Сак_сяр_апад=41 | Кра_сяр=11.0 | Кра_сяр_апад=33 | Май_сяр=13.8 | Май_сяр_апад=46 | Чэр_сяр=17.1 | Чэр_сяр_апад=53 | Ліп_сяр=18.8 | Ліп_сяр_апад=50 | Жні_сяр=18.5 | Жні_сяр_апад=57 | Вер_сяр=16.2 | Вер_сяр_апад=35 | Кас_сяр=12.8 | Кас_сяр_апад=59 | Ліс_сяр=8.9 | Ліс_сяр_апад=69 | Сне_сяр=5.5 | Сне_сяр_апад=53 | Год_сяр=11.9 | Год_сяр_апад=602 | Сту_сяр_мін=3.5 | Сту_сяр_макс=8.0 | Лют_сяр_мін=3.4 | Лют_сяр_макс=8.8 | Сак_сяр_мін=4.3 | Сак_сяр_макс=11.5 | Кра_сяр_мін=6.5 | Кра_сяр_макс=15.6 | Май_сяр_мін=9.3 | Май_сяр_макс=18.3 | Чэр_сяр_мін=12.3 | Чэр_сяр_макс=21.9 | Ліп_сяр_мін=14.1 | Ліп_сяр_макс=23.5 | Жні_сяр_мін=14.1 | Жні_сяр_макс=23.0 | Вер_сяр_мін=12.0 | Вер_сяр_макс=20.4 | Кас_сяр_мін=9.5 | Кас_сяр_макс=16.1 | Ліс_сяр_мін=6.3 | Ліс_сяр_макс=11.5 | Сне_сяр_мін=3.3 | Сне_сяр_макс=7.7 | Год_сяр_мін=8.2 | Год_сяр_макс=15.5 | Сту_а_макс= | Сту_а_мін= | Лют_а_макс= | Лют_а_мін= | Сак_а_макс= | Сак_а_мін= | Кра_а_макс= | Кра_а_мін= | Май_а_макс= | Май_а_мін= | Чэр_а_макс= | Чэр_а_мін= | Ліп_а_макс= | Ліп_а_мін= | Жні_а_макс= | Жні_а_мін= | Вер_а_макс= | Вер_а_мін= | Кас_а_макс= | Кас_а_мін= | Ліс_а_макс= | Ліс_а_мін= | Сне_а_макс= | Сне_а_мін= | Год_а_макс= | Год_а_мін= |}} Цікава, што з-за цяпла, выпрацоўваемага горадам, тэмпература ў Лондане можа быць прыкладна на 5 °C вышэй, чым за горадам<ref><span style="font-size: 90 %;">Крыніца даных пра клімат — http://www.svali.ru/climat/100000/3772/index.htm</span></ref>. === Экалогія === [[Файл:Qantas b747 over houses arp.jpg|240px|thumb|Нізкалётныя самалёты зблізку Хітрау]] Лондан пакутаваў ад задымлення паветра з часоў Сярэднявечча. Пасля катастрафічных наступстваў [[Вялікі смог 1952 года|Вялікага смогу]] 1952 гады былі прыняты заканадаўчыя меры, якія прывялі да паляпшэння якасці атмасфернага паветра. Тым не менш, па стане на 2011 год Лондан заставаўся адным з самых забруджаных гарадоў Еўропы<ref>{{cite web| datepublished=7 верасня 2011| url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| title=London ranks among worst European cities for air pollution| publisher=// guardian.co.uk| access-date=2012-10-12| archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkhuKh5?url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| archive-date=14 кастрычніка 2012| url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Асноўнай крыніцай забруджвання атмасферы з’яўляецца аўтамабільны транспарт, каля 1/3 якога прыпадае на знос шын і тармазоў. Як і шматлікія іншыя еўрапейскія гарады, Лондан не адказвае нарматывам ЕС па канцэнтрацыі найбольш шкодных забруджвальных рэчываў, да якіх адносяцца аксід азоту (NO<sub>2</sub>) і ўзважаныя часціцы (PM<sub>10</sub>). Выкіды аксіду вугляроду (CO<sub>2</sub>) у 2008 годзе былі на 17 % ніжэй, чым у сярэднім па краіне. За перыяд з 2000 па 2011 гады шкодныя выкіды ў цэлым скараціліся на 11 %. Каля 40 % канцэнтрацыі PM<sub>10</sub> (як і істотная доля канцэнтрацыі NO<sub>2</sub>) у цэнтры горада пераносіцца ветрам з прыгараднай зоны. Найбольшыя канцэнтрацыі NO<sub>2</sub> адзначаюцца ва Унутраным Лондане і ў раёне аэрапорта Хітрау. Дрэнная якасць гарадскога паветра можа з’яўляцца прычынай больш чатырох тысяч смерцяў у год.<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Clearing the air. Executive Summary|спасылка=http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|выданне=The Mayor’s Air Quality Strategy|месца=Лондан|год=2010|старонкі=1—2, 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|archive-date=12 кастрычніка 2012|archivedate=12 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf}}{{ref-en}}</ref> Тэмза з’яўляецца адной з самых чыстых рэк у свеце, якія праходзяць праз сталіцы<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Greener London|спасылка=http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/environment/soereport/full-report.pdf|выданне=The Mayor’s State Of Environment Report For London|месца=Лондан|год=2007|старонкі=14}}{{ref-en}}</ref>. Шкоду эстуарыю ракі наносіць скід ліўневай каналізацыі ў перыяд праліўных дажджоў. Каля 42 % насельніцтва схільныя да шумавога ўздзеяння на ўзроўні 55 дБ і вышэй, якое вырабляецца аўтамабільным транспартам, і каля 6 % — чыгуначным транспартам. Аб’ём бытавых адыходаў за перыяд з 2000 па 2008 гады скараціўся.<ref>{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=London's Environment Revealed|спасылка=http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|выданне=Даклад пра стан навакольнага асяроддзя Лондана|месца=Лондан|год=2011|старонкі=7—9, 52|старонак=86|isbn=978-1-84781-449-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|archive-date=6 кастрычніка 2012|archivedate=6 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf}}{{ref-en}}</ref> == Палітыка і адміністрацыйны падзел == === Палітыка === [[Файл:Foreign.office.london.arp.jpg|thumb|злева|Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі]] Лондан ужо амаль два тысячагоддзя з’яўляецца сталіцай краіны: спачатку [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]], затым [[Англія|Англіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Усё [[Каралі Англіі|англійскія]] і [[Каралі Вялікабрытаніі|брытанскія]] каралі кіравалі галоўным чынам з Лондана, і горад заўсёды быў цэнтрам палітычнага жыцця краіны. Тым не менш само найменне горада як «сталіцы» нідзе не замацавана ў пісьмовай форме. Паводле слоўніка англійскай мовы Колінса Лондан лічыцца месцам размяшчэння ўрада<ref>(1994) ''Collins English Dictionary'', Collins Education plc.</ref>. Паводле Оксфардскага слоўніка Лондан — самы важны горад<ref>''Oxford English Reference Dictionary'', Oxford English.</ref>. Усе органы дзяржаўнай улады [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] размяшчаюцца ў Лондане, у раёне [[Вэстмінстэр]]а. [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламент]] краіны засядае ў знакамітым [[Вэстмінстэрскі палац|будынку Парламента]], [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінет міністраў]] і міністэрствы знаходзяцца непадалёк у раёне вуліцы [[Уайтхол]] — у прыватнасці, рэзідэнцыя [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністра]] размяшчаецца на [[Даўнінг-стрыт, 10]]. [[Файл:Boris Johnson -opening bell at NASDAQ-14Sept2009-3c cropped.jpg|thumb|140px|Мэр Лондана [[Борыс Джонсан]]]] Вярхоўны Суд краіны знаходзіцца насупраць Парламента ў будынку Мідлсекс-Гілдхал. Яго будаўніцтва абышлася прыкладна ў 56 мільёнаў [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]], а яго ўтрыманне па некаторых даных абыдзецца краіне ў 14 мільёнаў фунтаў штогод. Такую лічбу агучыла адміністратар суда Джэні Роу<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/18795/ У Вялікабрытаніі прайшла цырымонія адкрыцця будынка Вярхоўнага суда.] [[The Associated Press]] </span></ref>. З [[5 мая]] [[2008]] г. — [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]] [[Борыс Джонсан]]. Папярэдні мэр — [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыст]] [[Кен Лівінгстан]] — займаў крэсла главы горада два тэрміны: у [[2000]] годзе ён быў выбраны на пасаду як незалежны кандыдат, у [[2004]] перамог на выбарах, высоўваючыся ад партыі [[Вігі|лейбарыстаў]]. Лондан прадстаўлены ў палаце абшчын [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскага Парламента]] 74 дэпутатамі, з якіх 44 [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]], 21 [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]], 8 [[Ліберальныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|ліберал-дэмакратаў]] і 1 член партыі RESPECT. === Адміністрацыйны падзел і гарадское самакіраванне === [[Файл:Ken Livingstone 2007.jpg|thumb|left|Кен Лівінгстан]] Гарадское самакіраванне Лондана мае досыць складаную структуру. Яно мае два ярусы — першы гэта гарадское кіраванне, другі — мясцовае. Гарадскім кіраваннем займаецца [[Адміністрацыя Вялікага Лондана]] ({{lang-en|Great London Authority}}, скарочана ''GLA''), мясцовым — лакальныя адміністрацыі муніцыпальных акруг. Гарадская адміністрацыя адказвае за стратэгічнае планаванне, эканамічнае развіццё горада, паліцыю, пажарную службу і транспарт, лакальныя — за мясцовае планаванне, школы, сацыяльныя службы і г. д. Адміністрацыя Вялікага Лондана, у сваю чаргу, складаецца з дзвюх частак. Першая — гэта [[Мэр Лондана|мэр горада]], які прадстаўляе выканаўчую ўладу, другая — [[Лонданская асамблея|Лонданская гарадская асамблея]], якая абмяжоўвае паўнамоцтвы мэра і зацвярджае гарадскі гадавы бюджэт. Адміністрацыя Вялікага Лондана з’явілася нядаўна, у [[2000]] годзе, замест скасаванага ў [[1986]] годзе [[Савет Вялікага Лондана|Савета Вялікага Лондана]] (такім чынам, 14 гадоў горад існаваў без цэнтральнай улады). Адміністрацыйна Лондан раздзельны на 33 раёны, у лік якіх уваходзіць 32 муніцыпальныя акругі, якія пазначаюцца спецыяльным словам бора ({{lang-en|borough}}) і Сіці. У кожнай з акруг ёсць уласная адміністрацыя і акруговы савет, выбары ў які праходзяць кожныя чатыры гады. У Сіці раённай адміністрацыі няма, але ў раёне існуе традыцыйны орган улады — [[Лонданская гарадская карпарацыя|Лонданскі муніцыпалітэт]] ({{lang-en|Corporation of London}}), практычна без змен захаваны яшчэ з Сярэднявечча. Акрамя таго, у Сіці існуе ўласная паліцыя, незалежная ад гарадской. [[Файл:A typical london street.jpg|thumb|180 px|right|Вуліца Мэл у цэнтры Лондана (удалечыні — Мемарыял Вікторыі на фоне Бакінгемскага палаца).]] {|class="toccolours" |width="170" |1 — [[Сіці (Лондан)|Сіці]] |rowspan=17 align=center|{{Раёны Лондана (Карта выяў)|400px|center}} <small>''(Пры націску на нумар або выяву якой-небудзь акругі будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''</small> |width="150"|18 — [[Сатан, Лондан|Сатан]] |- |2 — [[бора Вэстмінстэр|Вэстмінстэр]]||19 — [[Кройдан, Лондан|Кройдан]] |- |3 — [[Кенсінгтон і Чэлсі]]||20 — [[Бромлі]] |- |4 — [[Хамерсміт]] і [[Фулем]]||21 — [[Луішэм]] |- |5 — [[Вандсварт]]||22 — [[Грынвіч]] |- |6 — [[Ламбет]]||23 — [[Бекслі]] |- |7 — [[Саўтварк]]||24 — [[Хаверынг]] |- |8 — [[Таўэр Хэмлетс]]||25 — [[Баркінг і Дагенхэм]] |- |9 — [[Хэкні]]||26 — [[Рэдбрыдж]] |- |10 — [[Іслінгтан]]||27 — [[Ньюхэм]] |- |11 — [[Кэмдэн]]||28 — [[Уолтхэм Форэст]] |- |12 — [[Брэнт, Лондан|Брэнт]]||29 — [[Хэрынгі]] |- |13 — [[Ілінг]]||30 — [[Інфілд, Лондан|Інфілд]] |- |14 — [[Хаўнслау]]||31 — [[Барнет, Лондан|Барнет]] |- |15 — [[Рычманд, Лондан|Рычманд]]||32 — [[Харау]] |- |16 — [[Кінгстан-апан-Тэмс|Кінгстан на Тэмзе]]||33 — [[Хілінгдан]] |- |17 — [[Мертан, Лондан|Мертан]] |} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Лондана}} Лондан — найважнейшы эканамічны і фінансавы цэнтр [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Еўропа|Еўропы]], адзін з [[Сусветныя фінансавыя цэнтры|сусветных фінансавых цэнтраў]]. Валавы рэгіянальны прадукт горада ў [[2004]] годзе склаў 365 млрд [[Долар ЗША|$]] (17 % [[ВУП]] Вялікабрытаніі). Эканамічнае значэнне ж усёй Лонданскай агламерацыі яшчэ вышэй — рэгіянальны прадукт у [[2004]] годзе склаў 642 млрд $. [[Файл:City of London skyline from London City Hall - Oct 2008.jpg|thumb|[[Лонданскі Сіці]] — адзін з сусветных [[фінансавы цэнтр|фінансавых цэнтраў]] нароўні з [[Нью-Ёрк]]ам]] Найважнейшая галіна эканомікі горада — фінансы, уключаючы банкаўскі сэрвіс, страхаванне, кіраванне актывамі; у Лондане размешчаны штаб-кватэры найбуйнейшых банкаў і фінансавых кампаній, уключаючы такія як [[HSBC]], [[Reuters]], [[Barclays]]. Адзін з найбуйнейшых сусветных цэнтраў валютнага і фондавага гандлю — [[Лонданская фондавая біржа]]. На працягу стагоддзяў цэнтрам гарадскога фінансавага жыцця з’яўляецца дзелавы раён [[Сіці (Лондан)|Сіці]], аднак з 1990-х гадоў за званне фінансавага і дзелавога цэнтра Лондана змагаецца [[Кэнэры-Уорф]] ва ўсходняй частцы горада. [[Файл:City.hall.london.arp.jpg|thumb|right|[[Сіці-хол, Лондан|Сіці-Хол]]]] Другой па значнасці галіной у эканоміцы Лондана з’яўляецца інфармацыйная<ref><span style="font-size: 90 %;">«Месца Лондана ў эканоміцы Вялікабрытаніі», — Оксфардскі ўніверсітэт, 2005</span></ref>. У сталіцы размяшчаецца штаб кватэра [[Бі-Бі-Сі]], адной з найбуйнейшых медыякарпарацый у свеце. У Лондане выдаюцца найпапулярныя газеты, у ліку якіх [[The Times]], якая выдаецца амаль 700-тысячным тыражом штодня<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Times#The_Times_today Артыкул пра Times у англійскім раздзеле Wikipedia]</span></ref>, [[The Sun]], [[The Daily Mirror]] і іншыя. [[Файл:Gracechurch street.jpg|thumb|180 px|left|Сэрца Лондана (Gracechurch street)]] У Лондане размяшчаюцца штаб-кватэры мноства англійскіх і транснацыянальных кампаній, сярод якіх [[BP]], [[Royal Dutch Shell]], [[Unilever]], [[Corus Group]], [[SABMiller]], [[Cadbury Schweppes]] і інш. Цэнтральныя офісы больш 100 з 500 найбуйнейшых еўрапейскіх кампаній размешчаны ў брытанскай сталіцы. [[Файл:PiccadillyCircusAdverts.jpg|thumb|right|Рэклама на плошчы Пікадзілі]] Лондан застаецца адным з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Брытаніі. Прамысловасць горада і прыгарадаў прадстаўлена машынабудаваннем (аўтамабілебудаванне, электронная прамысловасць, станкабудаванне, суднабудаванне і суднарамонт і інш.), шырока развіта лёгкая, харчовая, нафтаперапрацоўчая і нафтахімічная галіны, паліграфія і інш. Адной з найважнейшых крыніц прыбытку для Лондана з’яўляецца [[турызм]]. У [[2005]] годзе гэта галіна забяспечвала сталай працай 350 000 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.personneltoday.com/Articles/2005/02/15/27958/London+is+the+HR+centre+of+opportunity+in+the+UK.htm|title=London is the HR centre of opportunity in the UK|publisher=Personneltoday|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JgZpgb?url=http://www.personneltoday.com/articles/2005/02/15/27958/london-is-the-hr-centre-of-opportunity-in-the-uk.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. За год прыезджыя пакідаюць у Лондане 10 млрд [[Фунт стэрлінгаў|£]]<ref>http://www.travel.ru/news/2008/08/05/125606.html Усё менш турыстаў едзе ў Лондан</ref>. Лічылася, што па папулярнасці ў турыстаў горад саступае толькі [[Парыж]]у<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&id=145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110914101942/http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&id=145 |date=14 верасня 2011 }} </span>Вялікабрытанія " Лондан</ref>, аднак апошнія даныя паказалі, што ў 2010 годзе ў Лондан было прададзена 45 млн пуцёвак, тады як у Парыж — усяго 33,9 млн<ref><span style="font-size: 90 %;">http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111061148/http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html |date=11 студзеня 2012 }} </span>Парыж саступіў Лондану ў папулярнасці- ці надоўга</ref>. Нягледзячы на тое, што калісьці Лондан быў адным з найбуйнейшых партоў [[Еўропа|Еўропы]], цяпер ён нават у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] знаходзіцца толькі на трэцім месцы. Штогадовы грузаабарот — 50 млн тон грузаў<ref><span style="font-size: 90 %;">Штогадовая справаздача адміністрацыі лонданскага порта</span></ref>. Сэрца эканамічнага Лондана — [[Лонданскі Сіці|Сіці]]. Таксама мноства офісаў розных кампаній знаходзіцца ў раёне [[Плошча Пікадзілі|плошчы]] [[Пікадзілі]]. Нерухомасць у Лондане лічыцца адной з [http://www.longrad.com/news/2011/01/22/samye-dorogie-raiony-londona/ самых дарагіх у свеце]. У 2011 годзе ў Лондане было прададзена больш за 3,000 [http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ дамоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} коштам вышэй 1 мільёна фунтаў — больш, чым у якім або іншым горадзе свету <ref name ="Лондан">http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} Лонград | Лондан у Разрэзе</ref> == Дэмаграфія == === Колькасць насельніцтва === Хутчэй усяго насельніцтва Лондана павялічвалася ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, у перыяд урбанізацыі. Прыкладна з [[1825]] па [[1925]] год Лондан быў самым населеным горадам у свеце, пасля чаго яго апярэдзіў [[Нью-Ёрк]]. Найвышэйшага ўзроўню ў сваёй гісторыі насельніцтва Лондана дасягнула ў [[1939]] годзе (каля 8,6 млн чал.). Цяпер гэта другі па насельніцтве горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]) і [[Гарады свету па колькасці насельніцтва|дваццаць першы горад свету]]. Першы перапіс жыхароў адбыўся ў [[1801]] годзе. Больш раннія лічбы вылічаны гісторыкамі і археолагамі. {| class="wikitable" cellpadding="5" cellspacing="5" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Прыблізная<br />колькасць<br />жыхароў !! Год !! Прыблізная<br />колькасць<br />жыхароў |- | [[50]] || 5—10 тыс. || [[1801]] || 959 тыс. |- | [[140]] || 45—60 тыс. || [[1831]] || 1,655 млн |- | [[300]] || 10—20 тыс. || [[1851]] || 2,363 млн |- | [[400]] || Менш 5 тыс. || [[1891]] || 5,572 млн |- | [[500]] || Некалькі сотняў || [[1901]] || 6,507 млн |- | [[700]] || Некалькі тысяч || [[1911]] || 7,161 млн |- | [[900]] || Некалькі тысяч || [[1921]] || 7,387 млн |- | [[1000]] || 5—10 тыс. || [[1931]] || 8,110 млн |- | [[1100]] || 10—20 тыс. || [[1939]] || 8,615 млн |- | [[1300]] || 50—100 тыс. || [[1951]] || 8,197 млн |- | [[1350]] || 25—50 тыс. || [[1961]] || 7,993 млн |- | [[1500]] || 50—75 тыс. || [[1971]] || 7,453 млн |- | [[1600]] || 200 тыс. || [[1981]] || 6,805 млн |- | [[1650]] || 350 тыс. || [[1991]] || 6,829 млн |- | [[1700]] || 550 тыс. || [[2001]] || 7,322 млн |- | [[1750]] || 700 тыс. || [[2003]] || 7,388 млн |} === Этнічны склад === {{Main|Этнічныя групы Лондана}} {| align="right" !Этнічныя групы Лондана, 2011 год<ref>{{cite web|date=18 мая 2011|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1349699531075&enc=1&dsFamilyId=1812&nsjs=&nsck=&nssvg=false&nswid=1599|title=???|description=Адзнака колькасці пастаяннага насельніцтва па этнічных групах (у працэнтах)|publisher=???|access-date=2012-10-8|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkon4bM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7|archive-date=14 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref> |- |<timeline> ImageSize = width:360 height:auto barincrement:30 PlotArea = left:100 top:0 right:0 bottom:0 AlignBars = late Period = from:1 till:59 TimeAxis = orientation:horizontal BarData= bar:1 text:Белыя брытанцы bar:2 text:Іншыя белыя bar:3 text:Індыйцы bar:4 text:Іншыя азіяты bar:5 text:Негроіды bar:6 text:Метысы bar:7 text:Іншыя групы PlotData= color:green width:15 bar:1 from:start till:59.0 bar:2 from:start till:10.0 bar:3 from:start till: 6.0 bar:4 from:start till: 7.0 bar:5 from:start till:10.0 bar:6 from:start till: 3.0 bar:7 from:start till: 3.0 TextData= fontsize:9 textcolor:black pos:(180,167) text:"59 %" textcolor:white pos:(180,142) text:10 % pos:(180,117) text:6 % pos:(180,90) text:7 % pos:(180,65) text:10 % pos:(180,39) text:3 % pos:(180,13) text:3 % </timeline> |} Падчас перапісу [[2001]] года 71 % лонданцаў аднеслі сябе да белай ([[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай]]) расы, з іх 60 % лічылі сябе [[брытанцы|брытанцамі]] (гэта значыць [[англічане]], [[шатландцы]], [[валійцы]]), 3 % — [[ірландцы]] (астатнія белыя — 8,5 %); 10 % лонданцаў — выхадцы з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]; 11 % — прадстаўнікі [[Негроідная раса|негроіднай расы]] (5,5 % — [[афрыка]]нцы, 5 % — [[Карыбскае мора|карыбцы]], 1 % — астатнія); 1 % — [[Хань, народ|кітайцы]], 2 % прыпадае на астатнія нацыянальнасці (па большай частцы, гэта [[філіпінцы]], [[японцы]], [[В'еты|в’етнамцы]]). 27 % лонданцаў нарадзілася па-за межамі [[Еўрасаюз]]а<ref name = "C">«Лондан: усе расы, колеры, народы і рэлігіі свету» — Guardian ад 21 студзеня 2005</ref>. Для кожнага трэцяга лонданскага школьніка роднай мовай з’яўляецца не англійская. Пры ацэнцы 2007 года сітуацыя ў цэлым засталася ранейшай: 69,0 % жыхароў аднеслі сябе да белай расы. 57,7 % — да брытанцаў, 2,4 % — да ірландцаў, і 8,9 % былі класіфікаваны як «астатнія белыя». Выхадцаў з Паўднёвай Азіі і Блізкага Усходу налічвалася 13,3 %. 10,6 % — прадстаўнікі негроіднай расы ўключаючы 5,5 % — выхадцаў з Афрыкі<ref name = "2007 ethnicity">{{Citation|url = http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1280577856710&enc=1&dsFamilyId=1812|title = Neighbourhood Statistics|publisher = Neighbourhood Statistics|access-date = 2010-07-31|archive-url = https://www.webcitation.org/5yo0zAWsM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7|archive-date = 19 мая 2011|url-status = dead}}</ref>. Па даных 2008, 40 % жыхароў горада належалі да т.з. «этнічных меншасцей»<ref name=london_093>[https://web.archive.org/web/20081204105439/http://www.londoncouncils.gov.uk/media/pressreleases/2008Jantodate/PressReleaseLondonsblackandminoritycommunitieshelpedtohaveagreatervoicebyLondonCou.htm London’s black and minority communities helped to have a greater voice]. londoncouncils.gov.uk</ref>. === Рэлігійны склад === [[Файл:St Paul's Cathedral, London, England - Jan 2010.jpg|thumb|right|Сабор Св. Паўла]] З вераванняў найбольшай папулярнасцю карыстаецца [[хрысціянства]] — 58,2 %. Следам за ім ідуць [[іслам]] — 7,8 %; [[індуізм]] — 4,1 %; [[іўдаізм]] — 2,1 % і [[сікхізм]] — 1,5 %<ref name="C"/>. Даволі шмат у Лондане [[атэізм|атэістаў]] — 15,8 %. Месцы кампактнага пражывання лонданскіх мусульман — [[Таўэр-Хэмлетс]] і [[Ньюхэм]]. Буйная індуісцкая абшчына размешчана ў паўночна-заходніх акругах [[Харау]] і [[Брэнт, Лондан|Брэнт]], сікхі пражываюць галоўным чынам ва ўсходніх і заходніх раёнах, а іўдзеі — у [[Стэмфард-Хіл]]е і [[Голдэрс-Грын]], якія размяшчаюцца ў паўночнай частцы Лондана. === Беларуская абшчына ў Лондане === Лондан — адзін з важнейшых асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларусаў Вялікабрытаніі. У 1947 заснаваны лонданскі аддзел [[ЗБВБ|Згуртавання беларусаў Вялікабрытаніі]] (ЗБВБ). У 1954 членамі ЗБВБ, дзеячамі беларускай эміграцыі і англійскімі вучонымі-беларусістамі для пашырэння ведаў пра Беларусь сярод англічан створана [[Англа-беларускае таварыства]]. У 1965—1988 таварыства выпускала «[[The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»). Для ўсіх, хто цікавіцца беларусістыкай адчынены [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны]]. Гэты грамадска-культурны асяродак у 1979 атрымаў статус «незалежнай навукова-харытатыўнай установы» і з’яўляецца «ўласнасцю ўсіх беларусаў». У Лондане існуе місія [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]. У 1947 створана Беларуская каталіцкая місія; пры Доме марыянаў у Лондане дзейнічае царква Св. Пятра і Паўла, у 1961—1975 тут працавала беларуская школа для хлопчыкаў імя Св. Кірылы Тураўскага. У 1989 створаны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі, які ўзначаліў айцец [[Аляксандр Надсан]]. Дзейнічае нядзельная школа св. Кірылы Тураўскага, а пры ёй бацькоўска-настаўніцкая асацыяцыя<ref>[http://zbsb.org/node/9879 zbsb.org]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2016 годзе была пабудавана [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]]. У Лондане нарадзіліся: * [[Вера Рыч]] (1936—2009) — англійская паэтэса, перакладчыца з беларускай мовы, журналістка і гісторык; * [[Гай Пікарда]] (1931—2007) — музыказнаўца і даследчык беларускай культуры; * [[Пітэр Джон Мэё]] (1944—2004) — англійскі мовазнавец-славіст і папулярызатар беларусістыкі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У Лондане пахаваны шэраг выбітных беларускіх дзеячоў (гл. [[Могілкі Святога Панкрата]]). == Транспарт == [[Файл:Природа и люди 40 Лондонский вокзал Черинг-Кросс.jpg|thumb|Чэрынг-Крос у [[1915]] годзе]] [[Файл:Charing сross station.jpg|thumb|Станцыя Чэрынг Крос (Charing Cross) — адна з цэнтральных чыгуначных станцый Лондана ў [[2012]] годзе]] [[Файл:Dabbldecker.jpg|thumb|Двухпавярховыя лонданскія [[Лонданскі даблдэкер|даблдэкеры]], якія прыйшлі на змену знакамітаму [[Рутмастэр]]у на вуліцах Лондана]] Большасць госцяў Лондана трапляюць у горад праз чыгуначныя вакзалы. Шматлікія з іх былі пабудаваны ў XIX стагоддзі і паслужылі правобразам вакзалаў па ўсёй Еўропе. Сярод найбольш загружаных вакзалаў Лондана — [[вакзал Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (цягнікі з паўднёва-заходніх графстваў), [[вакзал Вікторыя|Вікторыя]] (цягнікі з прыгарадных графстваў), [[вакзал Падынгтан|Падынгтан]] (цягнікі з заходніх графстваў і [[Уэльс]]а), [[вакзал Сент-Панкрас|Сент-Панкрас]] (цягнікі з Еўропы) і [[Кінгз Крос]] (цягнікі з [[Шатландыя|Шатландыі]]). Сістэма грамадскага транспарту Лондана — адна з самых загружаных у свеце, і таму яе прыходзіцца ўвесь час павялічваць і тым самым ускладняць. Наступны віток павелічэння транспартнай сеткі горада звязаны з падрыхтоўкай да [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летняй Алімпіядзе 2012 года]]. Тры асноўныя віды грамадскага транспарту ў Лондане — гэта [[аўтобусы]], [[Лонданскі метрапалітэн|метро]] і [[таксі]]. Улетку 2010 года пачала развівацца муніцыпальная сістэма [[веласіпед|веласіпеднага транспарту]]<ref>{{cite web |url = http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml |title = Лондон запустил городскую систему «велосипед напрокат» |date = 2010-07-30 |publisher = BBC Русская служба |access-date = 2010-10-04 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/616Ji6phr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml |archive-date = 21 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. За гарадскі транспарт Лондана адказвае муніцыпальная служба [[Transport for London]]. У прыватнасці, яна эксплуатуе метро, аўтобусы і [[Трамвай Лондана|трамваі]] Лондана і ліцэнзуе гарадскія таксі і водны грамадскі транспарт. Аўтобусы служаць для лакальных перамяшчэнняў. Існуе 700 маршрутаў, па якіх аўтобусы перавозяць у будныя дні да 6 мільёнаў пасажыраў<ref>{{cite web|url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|title=Транспартная сістэма Лондана|lang=ru|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JjB2f0?url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Лонданскі даблдэкер|Знакамітыя аўтобусы]] мадэлі [[Routemaster]], якія сталі адным з сімвалаў не толькі Лондана, але і ўсёй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], былі зняты з лінейнай эксплуатацыі ў [[2005]] годзе і цяпер ходзяць толькі па экскурсійных маршрутах. Ім на змену ў лютым 2012 года, у пераддзвер’і [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]], прыйшоў «Новы лонданскі аўтобус» (у арыгінале — New bus 4 London). Адна паездка ў аўтобусе абыходзіцца ў два з лішнім фунта стэрлінгаў, квіткі трэба купляць загадзя на прыпынку ў аўтаматычнай касе. Можна зэканоміць на кошце паездкі, калі купіць [[:en:Oyster card|Oyster card]] у спецыялізаваным ларку. Паездка па гэтай карце будзе каштаваць ужо трохі больш аднаго фунта. Пры афармленні карты на дэпазіт утрымліваецца 5 фунтаў стэрлінгаў. Па заканчэнні карыстання карту можна здаць і вярнуць дэпазіт. [[Файл:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|Станцыя найстарэйшага ў свеце [[Лонданскі метрапалітэн|Лонданскага метро]]]] [[Лонданскі метрапалітэн]] — найстарэйшы ў свеце. Ён бесперапынку працуе з [[1863]] года і штодня перавозіць 3 мільёны пасажыраў, што ў год складае колькасць, прыкладна роўную 1 мільярду чалавек<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.prometro.ru/kartalondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120817004350/http://www.prometro.ru/kartalondon.html |date=17 жніўня 2012 }}</span> Лонданскі метрапалітэн</ref>. [[Лонданскае метро]] складаецца з 12 ліній, большасць з якіх злучае цэнтр горада з яго ўскраінамі. Лонданцы часта завуць метрапалітэн ''«трубой»'' з-за вельмі невялікага дыяметра тунэляў глыбокага залажэння. За апошнія дзесяць гадоў попыт на метро вырас на 70 %. Абслугоўвае метро парадку 16000 чалавек. [[Файл:Dlr emu at tower gateway.jpg|thumb|right|Цягнік [[Docklands Light Railway]]]] Акрамя «класічнага» метро, у Лондане з [[1987]] года дзейнічае сістэма [[Docklands Light Railway]]<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/dlr/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041217090102/http://www.tfl.gov.uk/dlr/ |date=17 снежня 2004 }}</span> Docklands Light Railway</ref>, якую можна назваць [[лёгкарэйкавы транспарт|лёгкім метро]]. У адрозненне ад «класічнага» [[Лонданскі метрапалітэн|лонданскага метро]] траса Docklands Light Railway пракладзена галоўным чынам не ў тунэлях, а на эстакадах. Цягнікі Docklands Light Railway ідуць у аўтаматычным рэжыме. Існуе некалькі станцый перасадак паміж лонданскім метрапалітэнам і Docklands Light Railway. Раней у Лондане мелася разгалінаваная трамвайная сістэма, але яна была зачынена ў [[1952]] годзе. З [[2000]] года ў [[Кройдан]]е, прыгарадзе Лондана, дзейнічае сучасная трамвайная сістэма Tramlink<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/trams/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060519144311/http://www.tfl.gov.uk/trams/ |date=19 мая 2006 }} London Trams</span></ref>. Маюцца планы будаўніцтва новых трамвайных ліній бліжэй да цэнтра горада: напрыклад [[:en:West London Tram|West London Tram]], які падтрымалі большасць жыхароў раёна<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.thisislocallondon.co.uk/news/topstories/503788.majority_support_for_west_london_tram_poll Большасць падтрымалі будаўніцтва West London Tram</ref>. Аднак затым план быў адкладзены і вырашана была надаць большую ўвагу развіццю аўтобуснага парку<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/6929064.stm План развіцця West London Tram адкладзены</ref>.Таксама планавалася адкрыць [[:en:Cross River Tram|Cross River Tram]], аднак і гэты праект быў згорнуты з прычыны недахопу сродкаў<ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110928025758/http://www.tfl.gov.uk/corporate/projectsandschemes/2043.aspx Праект Cross River Tram спынены</ref>. Апроч трамваяў у Лондане існавалі тралейбусныя зносіны, якія былі спынены ў 1962 годзе. [[Файл:Hackney carriage.jpg|thumb|left|[[Black Cab]] [[Austin FX4]] з’яўляецца «класічным» таксі ў Лондане]] [[Файл:Heathrow T5.jpg|thumb|left|У аэрапорце [[Хітрау]]]] Таксама ў Лондане маецца грамадскі водны транспарт. Сістэма гарадскіх водных маршрутаў вядомая як London River Services<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.tfl.gov.uk/tfl/press-centre/metro/article.asp?id=1012</span></ref>. Некаторыя маршруты накіраваны на турыстаў, іншыя часцей выкарыстоўваюцца самімі лонданцамі як звычайны грамадскі транспарт, напрыклад для паездак на працу. Хоць London River Services ліцэнзуюцца Transport for London, эксплуатацыя ажыццяўляецца прыватнымі фірмамі, і на водных маршрутах Лондана праязныя на аўтобус і метро не дзейнічаюць (хоць могуць даваць зніжкі). Знакамітыя лонданскія чорныя таксі выглядаюць абсалютна гэтак жа, як семдзесят гадоў назад, калі не лічыць рэкламы, якая пакрывае зараз шматлікія з гэтых аўтамабіляў. Зараз у Лондане ў якасці таксі таксама выкарыстоўваюцца і аўтамабілі навейшых мадэляў, якія выглядаюць больш сучасна. Варта заўважыць, што, у адрозненне ад большасці буйных гарадоў, у Лондане ўсе таксі кантралююцца гарадской адміністрацыяй, дакладней муніцыпальнай службай Transport for London. Бліжэй да ўскраін горада рух на вуліцах пераважна аўтамабільнае. У Лондане дзейнічае некалькі высакаскорасных трас, унутраная кальцавая аўтадарога. За ўезд прыватных аўтамабіляў у цэнтр горада спаганяецца [[Плата за праезд у цэнтр Лондана|плата]] (з [[2003]] года — 8 ф.стэр.)<ref>[http://auto.lenta.ru/news/2007/08/07/tax/ Auto.lenta.ru: Автожизнь: Уезд у цэнтр Лондана падаражэе ў тры разу<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> У Лондане знаходзіцца пяць аэрапортаў: адзін з самых загружаных у свеце [[Хітрау]]<ref><span style="font-size: 90 %;">[http://www.heathrowairport.com/portal/site/heathrow/menuitem.888f49c6cf8f83feac81cb109328c1a0/?lang_code=ru Інфармацыя пра Хітрау на афіцыйным сайце аэрапорта]</span></ref>, яшчэ адзін буйны аэравакзал [[Гэтвік]], невялікія [[Станстэд]] і [[аэрапорт Лутан|Лутан]], а таксама [[аэрапорт Лондан Сіці|Лондан-Сіці]], прызначаны галоўным чынам для чартарных рэйсаў бізнесменаў. Напачатку [[2012]] года было высунута прапанова аб будаўніцтве ў горадзе яшчэ аднаго аэрапорта<ref>[http://riarealty.ru/news_infrastructure/20120119/397103368.html РІА Навіны: У Лондане можа быць пабудаваны яшчэ адзін аэрапорт за $77 млрд]</ref>. == Сацыяльная сфера == === Ахова здароўя === У Лондане дзейнічае нацыянальная сістэма аховы здароўя ([[:en:National Health Service|NHS]]), якой 5 ліпеня 2008 года споўнілася 60 гадоў.<ref name="zdravo">http://news.bbc.co.uk/hi/russian/talking_point/newsid_7486000/7486911.stm Бі-бі-сі | Ваша меркаванне | 60 гадоў NHS: вачамі відавочцаў</ref>. Гэта сістэма падае бясплатную медыцынскую дапамогу ўсім жыхарам Лондана. На сённяшні дзень гэта сістэма падвяргаецца крытыцы за нізкі ўзровень прафесіяналізму, недастатковы догляд, дрэнныя ўмовы і доўгае чаканне аперацыі. Карыстальнікі гэтай сістэмы тлумачаць гэтыя недахопы рознымі прычынамі, у прыватнасці, тым, што сістэма была «на хуткае выздараўленне або на хуткую смерць» пацыента і не прыстасавана да вялікай колькасці хранічных захворванняў, якая маецца цяпер<ref name="zdravo"/>. === Адукацыя === [[Файл:Grinvich university.jpg|thumb|left|Грынвіцкі ўніверсітэт. 2012г]] У Лондане навучаецца каля 400 000 студэнтаў<ref><span style="font-size: 90 %;">http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128113743/http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html |date=28 студзеня 2012 }}</span> About London’s HE</ref>, прычым 120 000 з іх — у [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэце]]<ref>http://www.london.ac.uk/aboutus {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126204859/http://www.london.ac.uk/aboutus |date=26 студзеня 2017 }} University of London: About Us</ref>. Гэты ўніверсітэт з’яўляецца найбуйнейшым у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і складаецца з 20 каледжаў і некалькі інстытутаў. Іншыя буйныя вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Лонданскі ўніверсітэт Метраполітэн]], [[Універсітэт Усходняга Лондана]], [[Вэстмінстэрскі ўніверсітэт]], [[Універсітэт Саўт-Банк]], [[Лонданскі гарадскі ўніверсітэт|Універсітэт Сіці]], [[Універсітэт Грынвіч]], [[Універсітэт Мідлсекс]], [[Нью-Лондан-Каледж]], [[Каралеўская акадэмія драматычнага мастацтва]]. == Культура і вольны час == [[Файл:British Museum from NE 2.JPG|thumb|[[Брытанскі музей]]]] === Музеі і бібліятэкі === {{main|Музеі Лондана}} Цэнтрам лонданскіх музеяў з’яўляецца раён [[Паўднёвы Кенсінгтон|Паўднёвага Кенсінгтона]], у якім знаходзяцца [[Музей прыродазнаўства, Лондан|Музей прыродазнаўства]], [[Музей навукі, Лондан|Музей навукі]], [[Музей Вікторыі і Альберта]] (найбуйнейшы ў свеце збор дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва і дызайну). Іншыя вядомыя музеі — [[Брытанскі музей]], калекцыя якога складае каля 7,5 мільёнаў экспанатаў; [[Лонданская нацыянальная галерэя]], адзін з найбольш паважаных спецыялістамі мастацкіх музеяў свету, [[галерэя Тэйт]] (самы буйны ў свеце збор англійскага мастацтва); знакаміты [[Музей васковых фігур мадам Цюсо]]; [[Музей Шэрлака Холмса]]. [[Файл:Nationalgallery.jpg|thumb|злева|Лонданская Нацыянальная Галерэя]] Можна назваць музеем і дзеючую каралеўскую рэзідэнцыю — [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]], частка памяшканняў якога адкрыта для наведвальнікаў звычайна адзін месяц у годзе (жнівень-верасень). Таксама экскурсійныя туры праводзяцца па [[Будынкі Парламента, Лондан|Будынкам Парламента]], [[Таўэр]]у, лонданскім саборам. У Лондане знаходзіцца нацыянальная [[Брытанская бібліятэка]]. === Тэатры === {{main|Тэатры Лондана}} [[Файл:Royal Albert Hall, London.jpg|thumb|[[Альберт-Хол]] уначы]] Некалькі буйных камерцыйных тэатраў, якія спецыялізуюцца на пастаноўцы [[мюзікл]]аў, [[Камедыя|камедый]] і [[Драма (жанр)|драм]], знаходзяцца ў раёне [[Вест-Энд]]. Існуе нават адмысловы тэрмін ''вест-эндскі тэатр'' ({{lang-en|West End theatre}}), які выкарыстоўваецца ў Англіі для абазначэння забаўляльных камерцыйных тэатраў [[Брадвейскі тэатр|брадвейскага]] тыпу<ref name="cgt">Christopher Innes, 'West End' in ''The Cambridge Guide to Theatre'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), pp.1194-1195, ISBN 0-521-43437-8</ref>. З класічных тэатраў варта адзначыць [[Нацыянальны Тэатр, Лондан|Нацыянальны Тэатр]] у раёне [[Саўт Бэнк]], новы тэатр «[[тэатр Глобус|Глобус]]» і [[Тэатр пры каралеўскім двары]]. Шырока вядомыя ў свеце лонданскія тэатры класічнай музыкі: знакаміты [[Каралеўскі тэатр оперы]] ў [[раён Ковент-Гардэн|Ковент Гардэне]], [[Альберт-Хол|Каралеўскі Альберт-Хол]], [[Тэатр Елізаветы II]]. === Знакамітыя вуліцы і плошчы === * [[Пікадзілі]] (вуліца і [[Плошча Пікадзілі|плошча]]) — эканамічны цэнтр горада. Сцены дамоў на плошчы завешаны рэкламай. У сярэдзіне (але не ў геаметрычным цэнтры) плошчы [[Пікадзілі]] знаходзіцца фантан і знакамітая скульптура [[Антэрас]]а, званая ў народзе [[Эрас]]ам. * [[Трафальгарская плошча]] прысвечана [[Трафальгарская бітва|разгрому]] [[Іспанія|іспанска]]-[[Францыя|французскага]] флоту ў [[1805]] годзе. Пасярэдзіне плошчы знаходзіцца манумент у гонар [[Гарацыа Нэльсан]]а, [[адмірал]]а, які камандаваў англійскім флотам у [[Трафальгарская бітва|Трафальгарскай бітве]]. На [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]] знаходзіцца [[Лонданская Нацыянальная Галерэя]]. * [[Оксфард-стрыт]] — гэта вуліца магазінаў. Тут знаходзяцца буцікі і гандлёвыя цэнтры. * [[Харлі-стрыт]] — вуліца ў [[Вэстмінстэр]]ы, якая праславілася як вуліца ўрачоў — шматлікія дактары дагэтуль вядуць практыку менавіта на гэтай Харлі-стрыт. * [[вуліца Эбі-роўд|Эбі-роўд]] знакамітая аднайменнай [[Студыя Эбі Роўд|гуказапісной студыяй]], на якой рабілі свае запісы шматлікія легендарныя музыканты: [[The Beatles]], [[Pink Floyd]], [[Manfred Mann]] і іншыя. [[The Beatles]] у [[1969]] годзе выпусцілі альбом пад назвай «[[Abbey Road|Эбі Роўд]]» ({{lang-en|Abbey Road}}). * [[Бейкер-стрыт]] — вуліца, на якой размешчаны музей [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]. === Храмы === [[Файл:Westminster Abbey London 900px.jpg|thumb|200px|right|Заходні фасад [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]]] Дамінантная рэлігія ў Лондане — [[хрысціянства]], яго вызнае больш паловы насельніцтва горада. Таму большасць храмаў сталіцы — хрысціянскія, галоўным чынам, [[Англіканская царква|англіканскія]]. Сярэднявечных цэркваў амаль не захавалася — большасць была знішчана [[Вялікі лонданскі пажар|Вялікім пажарам]] [[1666]] года. Сімваламі Лондана даўно сталі [[сабор Святога Паўла]], пабудаваны напачатку [[XVIII]] стагоддзя і [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. У гэтых храмах вядуцца службы па [[Англіканская царква|англіканскім]] абрадам. Не варта блытаць [[Вэстмінстэрскае абацтва]] з [[Вэстмінстэрскі сабор|Вэстмінстэрскім саборам]], які знаходзіцца недалёка і з’яўляецца найбуйнейшым у Англіі [[Каталіцызм|каталіцкім]] храмам. Варта таксама згадаць [[Саўтваркскі сабор]] — галоўную англіканскую царкву лонданскага раёна Саўтварк, размешчаную адразу за Лонданскім мостам. Статус сабора яна атрымала ў 1905 годзе. [[Царква Святы Этэльдрэды]], пабудаваная ў другой палове XIII стагоддзя ў гонар [[Святая Этэльдрэда|Святой Этэльдрэды]], з’яўляецца найстарэйшай па часе пабудовы дзеючай каталіцкай царквой Англіі. У [[Рыджэнтс-парк]]у знаходзіцца [[Цэнтральная Лонданская мячэць]]. Храм [[Неасдэн]] у [[Брэнт, Лондан|Брэнце]] з’яўляецца адным з найбуйнейшых культавых [[Індуізм|індуісцкіх]] збудаванняў у [[Еўропа|Еўропе]]. Дзейнічаюць дзве рускія [[Праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы. Цэнтральным з’яўляецца сабор Унебаўзяцця Божай Маці і ўсіх Святых, які знаходзіцца побач са станцыяй метро «Найтсбрыдж»<ref>http://drevo-info.ru/articles/4363.html Лонданскі ўспенскі сабор</ref>. Раней тут размяшчаўся англіканскі прыхадскі храм усіх святых. Ён быў пабудаваны ў XIX стагоддзі ў псеўдараманскім стылі. У комплекс уваходзяць яшчэ пяць будынкаў акрамя сабора<ref>http://drevo-info.ru/news/6260.html Апісанне храма</ref>. Таксама ёсць уніяцкая царква Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Узначальвае ўніяцкую дыяспару Лондана апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў замежжа айцец [[Аляксандр (Надсан)]]. === Забавы === [[Файл:Harrods, London - June 2009.jpg|thumb|180px|злева|Harrod’s]] Самым вядомым месцам для шопінгу ў Лондане з’яўляецца [[Оксфард-стрыт]], але гэта не адзіная гандлёвая вуліца горада: у лонданцаў і турыстаў карыстаюцца таксама папулярнасцю [[Бонд-стрыт]] у [[Мэйфейр]]ы і Найтсбрыдж, у якім размяшчаецца знакаміты гандлёвы цэнтр «[[Harrod’s]]». Магазіны моднай адзежы можна знайсці ў тым жа [[Мэйфейр]]ы, на [[Карнабі-стрыт]] у [[Соха]] і на вуліцы Кінгс-роўд у [[Чэлсі]]. У Лондане можна знайсці мноства рэстаранаў на любы густ. Самыя дарагія знаходзяцца ў [[Вэстмінстэр]]ы, больш дэмакратычныя — у [[Соха]]. Па ўсім горадзе раскіданы рэстараны, якія спецыялізуюцца на нацыянальнай кухні розных народаў, найбольш вядомыя з іх — кітайскія ў лонданскім [[Чайна-таўн, Лондан|Чайна-таўне]] і бангладэшскія на вуліцы Брыклейн. Адным з самых вядомых месцаў Лондана з’яўляецца [[Соха]] — маленькі раён, у якім знаходзяцца бары, рэстараны, пабы і магазіны. Акрамя ўсяго іншага, Соха вядома дзякуючы пажыўным установам, у тым ліку [[Бардэль|бардэлям]] і начным клубам. У Соха таксама знаходзіцца некалькі клубаў і пабаў для [[гомасексуал]]аў. === Мода ў Лондане === [[Файл:Dandys 1830.jpg|thumb|180 px|right|Дэндзі]] Лондан стаў адным з цэнтраў сусветнай моды ў [[XIX]] стагоддзі. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у адрозненне ад [[Парыж]]а або [[Мілан]]а набыла вядомасць дзякуючы мужчынскай модзе. Вуліцай модных майстэрняў стала [[Сэвіл-Роу]]. Да пачатку пазамінулага стагоддзя адносіцца з’яўленне стылю [[Дэндзі, франт|дэндзі]], які распаўсюдзіўся па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. Другі віток папулярнасці англійскай моды прыйшоўся на пачатак 1960-х гадоў, калі ў заходнееўрапейскім грамадстве адбылася культурная рэвалюцыя. На першае месца выйшлі дысгармонія, асіметрыя, якія выказвалі пратэст супраць кансерватыўнага буржуазнага ўкладу жыцця. Атрымлівае развіццё стыль [[casual]], ён хутка становіцца папулярным у коле розных моладзевых рухаў: [[моды]], [[скінхэды]], [[футбольныя хуліганы]]. Наватарам стылю выступіў [[Бен Шэрман]], акрамя таго, вялікай папулярнасцю карыстаўся тэнісіст у адстаўцы [[Фрэд Перы]], брытанскі аналаг француза [[Рэнэ Лакост]]а, які таксама калісьці з ракеткай наперавес заваёўваў разнастайныя тэнісныя ўзнагароды, а на пенсіі прысвяціў сябе модзе. Вядучымі дызайнерамі моладзевай моды сталі [[Мэры Куант]] і [[Барбара Хуланіцкі]]. [[1970-я]] сталі эпохай [[Панкі|панкаў]]. Лідарам сярод англійскіх дызайнераў стала [[Віўен Вэствуд]]. Сучасныя вядучыя дызайнеры [[Вялікабрытанія|брытанскай]] моды — [[Пол Сміт, дызайнер|Пол Сміт]], [[Аляксандр Мак-Куін]], [[Джуліян Макдональд]], [[Стэла Макартні]]. У Лондане штогод праходзіць Тыдзень высокай моды з пачатку [[1990-я|1990-х]] колькасць паказаў падчас тыдня павялічылася з 15 да 47<ref>http://www.fashiontime.ru/news/977.html Неделя Высокой Моды в Лондоне (London Fashion Week): цель — российский потребитель</ref>. == Субкультура Лондана == Насельніцтва Лондана настолькі вялікае, што ў ім непазбежна павінны былі з’явіцца ўнутраныя традыцыі, плыні і дыялекты, што разам складае з’ява [[Субкультура|субкультуры]]. Роля Лондана ў жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] такая, што ён заўсёды станавіўся цэнтрам нефармальных моладзевых рухаў краіны. === Свінгуючы Лондан === {{main|Свінгуючы Лондан}} [[Файл:Mini.bristol.750pix.jpg|thumb|180 px|right|Аўтамабіль «Міні-купер»]] [[Свінгуючы Лондан]] ({{lang-en|Swinging London}}) — гэта лонданская моладзевая [[субкультура]] ў [[1960-я]] гады. Тэрмін нарадзіўся ў [[1966]] годзе дзякуючы артыкулу ў часопісе «[[Time]]». Гэты перыяд характарызуецца адмовай моладзі ад традыцыйных каштоўнасцей, [[геданізм]]ам і [[аптымізм]]ам. Перыяд ''«свінгуючага Лондана»'' адбіўся на [[Музыка|музыцы]], [[Літаратура|літаратуры]], [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]], не гаворачы ўжо пра стыль жыцця. Сапраўднымі [[поп-ікона|культурнымі іконамі]] гэтага часу сталі [[рок-музыкант]]ы [[The Beatles]], літаратурны персанаж [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]] [[Джэймс Бонд]], [[аўтамабіль]] [[MINI|Міні]]. Перыяд свінгуючага Лондана скончыўся прыкладна ў [[1967]] годзе, калі на змену яму з’явілася субкультура [[хіпі]], якая прыйшла з заходняга ўзбярэжжа [[ЗША]]. === Cool Britannia === [[Файл:Geri Halliwell in concert cropped.jpg|thumb|злева|Выступленне салісткі [[Spice Girls]] [[Джэры Холіўэл]], сукенка якой уяўляе сабой [[Юніян Джэк]] — сцяг Вялікабрытаніі.]] <!-- Гэта наогул тады трэба ў артыкул пра Брытанію, а не пра Лондан, а то пра Лондан тут сказана толькі ў адной прапанове--> Значнай з’явай у культурным жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[1990-я]] стаў перыяд [[Cool Britannia]] («Клёвая Брытанія»). Яго пачатак (магчыма, невыпадкова) супаў з прыходам да ўлады ў краіне [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]] на чале з [[Тоні Блэр]]ам. Перыяд характарызуецца ўздымам [[патрыятызм]]у, а таксама агульнай цікавасці да брытанскай культуры, што адбілася, у прыватнасці, у музыцы, модзе, кіно, а таксама ў архітэктуры горада. Сусветную вядомасць набылі шматлікія новыя героі Лондана: мадэль [[Мос]], групы [[Blur]], [[Oasis]], [[Suede]], якія выконвалі музыку ў стылі [[брыт-поп]], які здабыў шырокую папулярнасць, новыя [[поп-музыка|поп-зоркі]] [[Робі Уільямс]], [[Spice Girls]], [[East 17]], кінарэжысёр [[Гай Рычы]]. === Лонданскія дыялекты === Найбольш вядомае лонданскае прастамоўе, распаўсюджанае сярод ніжэйшых сацыяльных пластоў насельніцтва горада — [[кокні]]. Для [[кокні]] характэрна спрошчанае вымаўленне слоў, няправільнае выкарыстанне ці пропуск некаторых гукаў. Дыялект [[кокні]] ў [[Англія|Англіі]] часта служыць тэмай для анекдотаў і жартаў. Іншы вядомы від мясцовага вымаўлення — ''Estuary English'', распаўсюджаны не толькі ў Лондане, але і ў басейне [[Тэмза|Тэмзы]] ў цэлым. Акрамя таго, з наплывам імігрантаў з [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] атрымаў распаўсюджванне [[Ямайка|ямайскі]] [[Крэолы|крэольскі дыялект]]. == Архітэктура Лондана == {{гл. таксама|Архітэктура Вялікабрытаніі}} [[Файл:St Pauls Cathedral from West adj.JPG|thumb|180 px|right|Сабор святога Паўла, архітэктар — Крыстафер Рэн]] [[Файл:Nelsons Column.JPG|thumb|180 px|Калона віцэ-адмірала Нэльсана на [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]]] Архітэктура Лондана прадстаўлена амаль усімі стылямі ад [[Нармандскі стыль|нармандскага]] да [[постмадэрнізм]]у. Шматлікія сярэднявечныя пабудовы, аднак, не захаваліся, галоўным чынам, з-за Вялікага пажару [[1666]] года, які знішчыў больш за 13 000 будынкаў, і авіябамбаванняў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Нармандская архітэктура|Нармандскую архітэктуру]] ў [[Англія|Англію]] прынёс [[Вільгельм Заваёўнік]]. Са збудаванняў нармандскага стылю ў Лондане вядомы [[Таўэр]], які пачаў будавацца пры [[Вільгельм Заваёўнік|Вільгельме]] і шматкроць дабудоўваўся іншымі каралямі. Акрамя таго, у тым жа стылі выкананы пабудаваны ў 1097 годзе [[Вэстмінстэрская зала]] прыёмаў<ref>{{Cite journal|last1=Cescinsky|first1=Herbert|last2=Gribble|first2=Ernest R.|date=February 1922|title=Westminster Hall and Its Roof|journal=The Burlington Magazine for Connoisseurs|volume=40|issue=227|pages=76–84|url=http://www.jstor.org/pss/861585|access-date=2010-09-28}}</ref>. На той момант гэта была самая вялікая зала ў Еўропе. [[XIII стагоддзе]] стала стагоддзем ранняй [[Англійская готыка|англійскай готыкі]]. Адным з найярчэйшых узораў гэтага стылю служыць [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. Іншыя ўзоры гэтага перыяду ў Лондане не захаваліся. Следам за ранняй наступіла эпоха дэкараванай англійскай готыкі, але яе прыкладаў у сучасным Лондане няма, як і прыкладаў вертыкальнай готыкі — трэцяга гатычнага перыяду [[Англія|англійскай]] [[Архітэктура|архітэктуры]]. У [[XIV]] стагоддзі для захоўвання казны Эдуарда III была пабудавана вежа Каштоўнасцей, як частка тагачаснага Вэстмінстэрскага палаца. {{не перакладзена 3|Цюдорская архітэктура|Цюдорскі перыяд|en|Tudor_period_architecture}} лагічна завяршыў Сярэднявечча. Архітэктура эпохі [[Цюдоры|Цюдораў]] падобная на [[Готыка|гатычную]], але са значнымі зменамі накшталт глыбокіх і высокіх вокнаў. Капліца Генрыха VII у [[Вэстмінстэр]]ы і палац [[Хэмптан-корт]] у [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]] — помнікі архітэктуры цюдорскага перыяду. Пры каралі Якаве I пачалося ўладкаванне [[Грынвіцкі парк|Грынвіцкага парку]]. [[Файл:Westminster.cathedral.frontview.london.arp.jpg|thumb|180 px|left|Вэстмінстэрскі каталіцкі сабор]] [[Файл:Lloyds rogers.jpg|thumb|180 px|left|Будынак страхавой кампаніі Lloyd у Лондане, архітэктар [[Рычард Джордж Роджэрс|Рычард Роджэрс]]. 1978—1986гг]] [[Файл:SwissReHQ.jpg|thumb|180 px|right|[[Сент-Мэры Экс 30]] («Агурок»), архітэктар — [[Норман Фостэр]].]] Напачатку [[XVII]] стагоддзя ў Лондане працаваў родапачынальнік англійскай архітэктурнай традыцыі [[Ініга Джонс]]. Ён прышчапіў брытанскаму дойлідству ідэі [[Андрэа Паладзіа|паладыянства]] ([[класіцызм]]у), у аснове якіх — строгая геаметрычнасць, лаканічнасць, функцыянальнасць, элегантнасць, адсутнасць дробных дэталяў і іншых архітэктурных празмернасцей. З твораў Джонса ў Лондане захаваліся толькі два — [[Банкетынг-хаус|Банкетная зала]] ва [[Уайтхол]]е і капэла [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэмскага палаца]]. У другой палове [[XVII]] стагоддзя на змену Джонсу прыйшоў [[Крыстафер Рэн]]. Менавіта ён склаў план аднаўлення Лондана пасля Вялікага пажару. Акрамя таго, [[Крыстафер Рэн|Рэн]] спраектаваў шпіталі ў [[Грынвіч]]ы і [[Чэлсі]], знакаміты [[сабор Святога Паўла]] і яшчэ некалькі дзясяткаў будынкаў. [[Геаргіянская архітэктура]], эра якой наступіла ў сярэдзіне [[XVIII]] стагоддзі, у цэлым адпавядала агульнаеўрапейскаму [[класіцызм]]у. У ёй галоўным былі выразныя формы і прапорцыі. Гэты перыяд не прадстаўлены ў Лондане нейкімі вядомымі будынкамі, але ў геаргіянскім стылі пабудаваны шматлікія жылыя і адміністрацыйныя будынкі горада. Варта адзначыць цэрквы, спраектаваныя [[Нікалас Хоўксмур|Нікаласам Хоўксмурам]], палац [[Сомерсет-хаус]] ([[Уільям Чэмберс|сэр Уільям Чэмберс]]) з і забаўляльны цэнтр «Пантэон» на [[Оксфард-стрыт]] архітэктара [[Джэймс Уает|Джэймса Уаета]]. У першыя гады [[XVIII]] стагоддзя бацькам і сынам [[Крыстафер Рэн|Рэнамі]] для [[Сара Чэрчыль|Сары Чэрчыль]] — найбліжэйшай сяброўкі і канфіданткі [[Ганна Сцюарт|каралевы Ганны]] быў пабудаваны [[Мальбара-хаус]]— асабняк на [[Пэл-Мэл]]. У 1759 годзе былі заснаваны [[каралеўскія батанічныя сады К'ю]]— [[Садова-паркавы комплекс|комплекс]] [[батанічны сад|батанічных садоў]] і [[аранжарэя|аранжарэй]] плошчай 121 гектар<ref>[http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf Royal Botanic Gardens, Kew: History and Heritage: World Heritage Site<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |date=29 жніўня 2008 }}</ref>. На тэрыторыі гэтага комплексу ў 1761-62 гадах была збудавана [[Вялікая пагада, Лондан|вялікая пагада]] — першы ўзор кітайскай архітэктуры ў Еўропе. Насупраць гэтых садоў была пабудавана сядзіба [[Саян-хаус]]— старадаўні асабняк герцагаў Нартумберлендаў, выкананы ў стылі чыстага класіцызму, выдатны майстэрскім чаргаваннем геаметрычных форм і тонкім каларыстычным майстэрствам. Праца над інтэр’ерамі Саян-хауса працягвалася да 1769 года, калі ў герцага скончыліся сродкі. [[XIX]] стагоддзе адрозніваецца ад папярэдніх разнастайнасцю стыляў. У [[Неаготыка|неагатычным]] ключы пабудаваны знакаміты будынак Парламента з вежамі [[Біг-Бен]] і [[Вежа Вікторыі|Вікторыі]] на ім. Гэты будынак быў пабудаваны пасля пажару [[16 кастрычніка]] [[1834]] года на месцы старога [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] па праекце [[Чарльз Бэры|Ч. Бэры]] і [[Аўгустус Уэлбі П'юджын|А. У. П’юджына]]. Варта таксама адзначыць [[Каралеўскі судны двор]], пабудаваны 1873—1882 гг. па праекце былога адваката Джорджа Эдмунда Стрыта. У ліку знамянальных манументаў гэтага стылю вылучаецца [[Мемарыял прынца Альберта]] (англ. Albert Memorial) — манумент у [[Кенсінгтонскі парк|Кенсінгтонскім парку]]. Манумент быў спраектаваны Георгам Гілбертам Скотам і адкрыты ў [[1875]] годзе. У [[1839]] годзе, як частка плану па стварэнні сямі вялікіх, сучасных могілак былі створаны [[Хайгейцкія могілкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|title=Кароткая гісторыя Хайгейцкіх могілак|access-date=2010-10-06|archive-url=https://www.webcitation.org/616JkId9X?url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першапачатковы дызайн быў распрацаваны архітэктарам і перакладчыкам Стывенам Гіры. Астатнія 6 могілак былі пабудаваны прыкладна ў той жа час і таксама атрымалі значную вядомасць: * Кенсальскія зялёныя могілкі — 1832 * Могілкі Заходняга Норвуда — 1837 * Могілкі парку Эбні — 1840 * Нанхэдскія могілкі — 1840 * Бромптанскія могілкі — 1840 * Могілкі Таўэр Хэмлетс — 1841 У стылі класіцызму працаваў вядомы [[Джон Нэш]], аўтар комплексу [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Букінгемскі палац|Бакінгемскага палаца]] і [[Мармуровая арка|Мармуровай аркі]]; [[Вэстмінстэрскі сабор]] з’яўляецца ўзорам [[Неавізантыйскі стыль|неавізантыйскага стылю]]. Цяпер неіснуючы [[Крыштальны палац]] адносіўся да {{не перакладзена 3|Індустрыяльны стыль|індустрыяльнага стылю|en|Industrial_style}}. У [[XX]] стагоддзі ў горадзе з’явіліся небаскробы: будынак [[Lloyd’s of London]] у [[Сіці (Лондан)|Сіці]], комплекс [[Канары Ворф]] у [[Доклендс]], [[One Canada Square]] і [[The Shard]] (самы высокі). У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя вядучым брытанскім архітэктарам стаў [[Норман Фостэр]], які пабудаваў у Лондане небаскроб «[[Сент-Мэры Экс 30]]» і [[Сіці-хол, Лондан|Нью-сіці-хол]], будынак мэрыі. Таксама да знамянальных пабудоў можна аднесці [[Буш-хаус]], які будаваўся з 1923 па 1935 год, спраектаваны і пабудаваны амерыканцамі і амерыканскімі кампаніямі. == Традыцыі і цырымоніі == [[Файл:Queens.guard.buck.palace.arp.jpg|thumb|left|Змена варты]] [[Вялікабрытанія]] вядомая як краіна традыцый. Шматлікія з іх захаваліся з даўніх часоў, і лонданцы нязменна паважаюць іх. * Змена варты ў каралеўскага [[Букінгемскі палац|Бакінгемскага палаца]] з’яўляецца адной з самых вядомых і папулярных у турыстаў лонданскіх традыцый. Гэта цырымонія праходзіць штодня ў 11:30 з [[красавік]]а да [[жнівень|жніўня]], у іншыя поры года — у той жа час, але праз дзень. Практычнай карысці ад змены варты, вядома, няма, але гэта традыцыя — адна з самых прыгожых у Лондане. * Цырымонія ключоў — гэта 700-гадовы рытуал закрыцця [[Таўэр]]а, якую выконвае яго галоўным вартавы роўна ў 21:50 кожны дзень. [[Файл:Speakers Corner London.jpg|thumb|right|Куток аратараў]] * Каралеўскія гарматныя салюты ажыцяўляюцца па асаблівым выпадкам, да якіх адносяцца дзень узыходжання каралевы на трон ([[6 лютага]]), дзень нараджэння каралевы ([[21 красавіка]]), дзень каранацыі ([[2 чэрвеня]]), дзень нараджэння [[Герцаг Эдынбургскі|герцага Эдынбургскага]] ([[10 чэрвеня]]). Калі свята выпадае на [[нядзеля|нядзелю]], то салют здзяйсняецца на наступны дзень. * Фестываль Тэмзы праходзіць у сярэдзіне верасня і складаецца з параднага паходневага шэсця, кірмашу, феерверку і канцэрту. * Куток аратараў ({{lang-en|Speakers' corner}}) знаходзіцца ў [[Гайд-парк]]у. Кожны жадаючы там можа забрацца на якое-небудзь узвышэнне і папрактыкавацца ў прамоўніцкім мастацтве на любую тэму. Цяпер гэта традыцыя ў заняпадзе — яна стала звычайнай турыстычнай славутасцю, а нешматлікіх выступоўцаў-аратараў амаль не чуваць з-за шуму машын на суседняй вуліцы Парк-лейн (выкарыстанне мікрафонаў у кутку аратараў забаронена традыцыяй). * Акрамя [[Вялікдзень|Вялікадня]], [[Ражство|Ражства]] і [[Новы год|Новага года]], усе святы ў Англіі прыпадаюць строга на панядзелак. Новы год — [[1 студзеня]], святкуецца ў сямейным асяроддзі з традыцыйным яблычным пірагом. Вялікдзень заўсёды адзначаецца ў красавіку, у каталіцкіх храмах у гэты дзень праводзяцца канцэрты арганнай музыкі. Велікодны панядзелак — у гэты дзень прынята віншаваць адзін аднаго з Вялікаднем, дарыць падарункі, дзецям на вуліцах даваць цукеркі і цацкі. == Спорт == [[Файл:Trophy presentation Highbury 2004.JPG|thumb|right|Футбольны клуб «Арсенал» — чэмпіён Англіі]] Лондан тройчы прымаў летнія Алімпійскія гульні ([[Летнія Алімпійскія гульні 1908|1908]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|1948]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|2012]]). Сталіца Вялікабрытаніі стала першым горадам свету, які прыняў тры алімпіяды. У самым папулярным у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і свеце відзе [[спорт]]у — [[футбол]]е — лонданскія клубы дамагліся вялікіх поспехаў. Нягледзячы на тое, што традыцыйна наймацнейшымі камандамі [[Англія|Англіі]] заўсёды былі «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», сталіца найбольш шырока — адразу шасцю клубамі — прадстаўлена ў [[Англійская Прэм'ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. Вось гэтыя каманды: «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», «[[Вест Хэм Юнайтэд]]», «[[Куінз Парк Рэйнджэрс]]», «[[Тотэнхэм Хотспур]]», «[[ФК Фулхэм|Фулхэм]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]». На гэты момант лонданскія клубы «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» уваходзяць у лік наймацнейшых клубаў [[Еўропа|Еўропы]] і свету. «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» за апошнія гады тройчы выйграваў [[Англійская Прэм'ер-ліга|Прэм’ер-лігу]], а таксама выйграў Лігу чэмпіёнаў УЕФА ў 2012 годзе, а «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» 13 раз станавіўся чэмпіёнам Англіі і ўдзельнічаў у фінале розыгрышу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] ў 2006 годзе. Чатырма клубамі Лондан прадстаўлены ў чэмпіянаце Англіі па [[рэгбі]]. [[Файл:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|Стадыён «Уэмблі»]] Найбуйнейшы стадыён горада — «[[стадыён Уэмблі|Уэмблі]]» — быў ізноў адкрыты ў маі 2007 года пасля доўгай рэканструкцыі. Першы матч на абноўленым стадыёне адбыўся 19 мая паміж камандамі «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». На «Уэмблі» праходзяць фіналы розыгрышаў [[Кубак Англіі па футболу|Кубка Англіі па футболу]] і [[Кубак выкліку|Кубка выкліку]] (буйнога нацыянальнага турніру па [[рэгбі]]). Таксама «Уэмблі» з’яўляецца хатнім стадыёнам [[Зборная Англіі па футболу|англійскай футбольнай зборнай]]. Першы гол за нацыянальную [[Зборная Англіі па футболу|зборную Англіі]] на новым стадыёне забіў [[Джон Тэры]], быўшы тады капітанам. Матчы ў крыкет праходзяць на стадыёнах «[[Оўвал]]» і «[[Lord’s Cricket Ground|Лордс]]» у раёне [[Сент-Джонс-Вуд]]. У Лондане, а дакладней, у яго прыгарадзе [[Уімблдан]]е, штогод праходзіць аднайменны [[тэніс]]ны [[Уімблданскі турнір|турнір]]. Таксама ў Лондане праводзіцца знакаміты Лонданскі марафон. == У нумізматыцы == * У 2010 годзе Каралеўскі манетны двор выпусціў манету вартасцю ў 1 фунт стэрлінгаў у гонар Лондана. Манета выпушчана як частка серыі з чатырох аднафунтовых манет, сярод якіх, таксама будуць манеты ў гонар гарадоў Ірландыі, Шатландыі і Уэльса<ref>{{cite web|url=http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|title=Музей грошай >> Тэматычныя навіны|access-date=2010-10-04|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109233335/http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|url-status=dead}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]]<ref>[http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html Städtepartnerschaften] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100908235902/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html |date=8 верасня 2010 }} {{ref-de}}</ref> * {{Сцяг|Кітай}} [[Пекін]], [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітай]] ([[10 красавіка]] [[2006]])<ref>{{cite web |url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |title=Beijing, London establish sister city ties |publisher=Gov.cn |date=2006-04-10 |lang=en |access-date=2010-05-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/5yoKM2Hdx?url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |archive-date=20 мая 2011 |url-status=dead }}</ref> * {{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-url=https://www.webcitation.org/5mxnSYQPt?url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-date=22 студзеня 2010|title=The New York City-London sister city partnership|last=Barfield|first=M|date=2001-03|format=PDF|publisher=Greater London Authority|lang=en|access-date=2009-10-26|url-status=live}}</ref> * {{сцяг|Егіпет}} [[Каір]], [[Егіпет]] == Выдатныя асобы == * [[Айла Арлеанс]] (1897—1962) — [[юрыст]] і [[паэт]]. * [[Джэфры Чосер]] * [[Гільберт К. Чэстэртан]] * [[Аляксандр Поп]] * [[Вірджынія Вульф]] * [[Мэры Шэлі]] * [[Рэйчэл Вайс]] * [[Хелена Бонэм Картэр]] * [[Джордж Арліс]] * [[Хелен Мірэн]] * [[Джэйн Біркін]] * [[Алан Паркер|А. Паркер]] (1944—) — брытанскі кінарэжысёр і сцэнарыст, старшыня Брытанскай рэжысёрскай гільдыі * [[Адэль (спявачка)|Адэль]] * [[Кара Дэлевінь]] * [[Джон Генры Ньюман]] == Гл. таксама == * [[Лонданскі заапарк]] * [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн]] * [[Spice Girls]] * [[Лонданская каралеўская біржа]] {|class="graytable" |+ | width="20%"|[[Файл:London Thames Sunset panorama - Feb 2008.jpg|center|380px]] | width="10%"|[[Файл:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|center|190px]] | width="20%"|[[Файл:London 2010 Tower Bridge.jpg|center|190px]] |- | align="center"|Заход Сонца на Тэмзе | align="center"|Краявід [[Вэстмінстэрскі палац|будынка Парламента]] | align="center"|[[Таўэрскі мост]] |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Акройд, Питер — «Лондон. Биография»; Москва, 2005 * Мортон, Генри В. — «Лондон. Красота и величие столицы мира»; 2006 * Цзян И — «Молчаливый странник в Лондоне»; Москва, 2005 * {{Cite book | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | url=https://archive.org/details/londonbiography0000ackr | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=978-0-09-942258-7 | page=[https://archive.org/details/londonbiography0000ackr/page/n880 880] }} * {{Cite book | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0-19-280106-7 | oclc=45406491 }} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.london.gov.uk Афіцыйны сайт горада] * [http://www.bbc.co.uk/london/ Хатняя старонка Лондана на сайце Бі-Бі-Сі] * [https://archive.today/20120801063630/www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395103,00.html Карта нацыянальнасцей Лондана] * [https://web.archive.org/web/20050123033531/http://www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395106,00.html Карта рэлігій Лондана] * [http://tfl.gov.uk Афіцыйны сайт муніцыпальнай арганізацыі «Транспарт для Лондана»] * [http://www.thetube.com Афіцыйны сайт лонданскага метро] * {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-724-20|Лондан у часе (анімацыя)}} ([[Трохмерная графіка|3D]] мадэль — выява [[KMZ]] для [[Google Earth]]) {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы летніх Алімпіяд}} {{Лондан}} {{бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Горад}} [[Катэгорыя:Лондан| ]] [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] q4solhy9ujjyq08sy2qrmmllm01we92 Леў Мікалаевіч Гумілёў 0 8425 5178099 4878865 2026-08-10T08:56:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178099 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леў Мікалаевіч Гумілёў''' ({{lang-ru|Лев Никола́евич Гумилёв}}; {{ДН|1|10|1912}} — {{ДС|||1992}}) — [[Расія|расійскі]] гісторык-[[этналогія|этнолаг]], доктар гістарычных і геаграфічных навук, [[філасофія|філосаф]], заснавальнік [[пасіянарная тэорыя этнагенезу|пасіянарнай тэорыі]] [[этнагенез]]у, [[паэзія|паэт]], [[пераклад]]чык з [[Персідская мова|фарсі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Царскае сяло|Царскім Сяле]] [[1 кастрычніка]] [[1912]]. Сын паэтаў [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Мікалая Гумілёва]] і [[Ганна Андрэеўна Ахматава|Ганны Ахматавай]]. Дзіцём яго выхоўвала бабуля ў маёнтку Слепнева Бежацкага павета [[Цвярская губернія|Цвярской губерніі]]. З [[1917]] да [[1929]] жыў у [[Горад Бежацк, Расія|Бежацку]]. З [[1930]] у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. У [[1930]]—[[1934]] працаваў у экспедыцыях у [[Саяны|Саянах]], на [[Памір]]ы і ў [[Крым]]е. З [[1934]] вучыцца на гістарычным факультэце [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]]. У [[1935]] выключаны з універсітэта і арыштаваны, але праз некаторы час вызваліўся. У [[1937]] адноўлены ў ЛДУ. У пач. [[1938]] арыштаваны, быўшы студэнтам ЛДУ, і асуджаны на пяць гадоў. Тэрмін адбываў у [[Нарыльлаг]]у, працуючы тэхнікам-геолагам у медна-нікелевай [[шахта|шахце]], пасля адбыцця тэрміну пакінуты ў [[Нарыльск]]у без правоў на выезд. Увосень [[1944]] па сваім жаданні пайшоў у [[Савецкая Армія|Савецкую армію]], ваяваў шэрагоўцам у [[штрафбат|штрафбаце]] на [[Першы Беларускі фронт|Першым Беларускім фронце]], скончыўшы вайну ў [[Берлін]]е. У [[1945]] дэмабілізаваны, адноўлены ў ЛДУ, які скончыў у пач. [[1946]] і паступіў у аспірантуру Ленінградскага аддзялення [[Інстытут усходазнаўства|Інстытута ўсходазнаўства АН СССР]], адкуль быў выключаны з абгрунтаваннем «з-за неадпаведнасці філалагічнай падрыхтоўкі абранай спецыяльнасці». [[28 снежня]] [[1948]] абараніў у ЛДУ дысертацыю [[Кандыдат навук|кандыдата]] гістарычных навук, прыняты навуковым супрацоўнікам у [[Музей этнаграфіі народаў СССР]]. [[7 лістапада]] [[1949]] арыштаваны, асуджаны на 10 гадоў, якія адбываў спачатку ў лагеры асаблівага прызначэння ў [[Чурбай-Нура]] каля [[Караганда|Караганды]], пасля ў лагеры ў [[Міжрэчанск]]у ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]], у [[Саяны|Саянах]]. У [[1956]] [[рэабілітацыя|рэабілітаваны]] з-за адсутнасці факта злачынства. З [[1956]] працаваў бібліятэкарам у [[Эрмітаж]]ы, абараніў [[доктар навук|доктарскую]] [[дысертацыя|дысертацыю]] («Старажытныя цюркі»). Да выхаду на пенсію ў [[1986]] працаваў у [[НДІ геаграфіі пры ЛДУ|Навукова-даследчым інстытуце геаграфіі]] пры Ленінградскім дзяржаўным універсітэце. Памёр 15 чэрвеня [[1992]] у [[Санкт-Пецярбург]]у. У жніўні [[2005]] у [[Казань|Казані]] «у сувязі з днямі Санкт-Пецярбурга і святкаваннем тысячагоддзя горада Казань» Льву Гумілёву быў пастаўлены [[помнік]]. == Гумілёў і гістарычная навука == Леў Гумілёў прапанаваў комплекс арыгінальных метадаў вывучэння этнагенезу, якія заключаюцца ў паралельным вывучэнні гістарычных звестак аб [[клімат|клімаце]], [[геалогія|геалогіі]] і [[геаграфія|геаграфіі]] адпаведнага [[ландшафт]]у і [[археалогія|археалагічных]] і [[культура|культурных]] крыніц. Выкарыстоўваючы гэтыя метады, нароўні з традыцыйнымі, ён даследаваў гісторыю шматлікіх народаў [[Еўразія|Еўразіі]]. Акрамя гэтага, ён прапанаваў арыгінальную [[Пасіянарная тэорыя этнагенезу|пасіянарную тэорыю этнагенезу]], з дапамогай якой спрабаваў патлумачыць заканамернасці гістарычнага працэсу. Непасрэдна ў даследаваннях Л.Гумілёву таксама належыць мноства цікавых ідэй. Напрыклад, маштабы [[мангольска-татарскае іга|монгольска-татарскага іга]] ён лічыць вельмі завышанымі. На яго думку, для руска-мангольскіх дачыненняў быў характэрны, хутчэй, [[Сімбіёз, этналогія|сімбіёз]], а сур'ёзныя сутыкненні былі звязаныя, у асноўным, з [[Залатая Арда|ардынскімі]] [[іслам|мусульманамі]], больш радыкальнымі, чым астатнія [[манголы]]. [[Кітай]] у яго паўстае не мірным асяроддзем цывілізацыі, што змагаецца з захопнікамі, а злым [[агрэсія|агрэсарам]]. Тое самае ён кажа пра [[Еўропа|Еўропу]]: крытыка [[еўропацэнтрызм]]у займае ў яго працах важнае месца. Старажытных (да [[XIV стагоддзе|XIV ст.]]) і сучасных [[рускія|рускіх]] ён лічыць рознымі этнасамі. Падобная ідэя сустракалася ў многіх вучоных (напрыклад, у [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. М. Салаўёва]]), але ў Гумілёва яна аформленая найбольш дасканала. Працы Гумілёва, найперш, тыя, дзе развівалася [[пасіянарная тэорыя этнагенезу]], не былі падтрыманыя гістарычнай навукай СССР і выклікалі крытычныя заўвагі шэрагу гісторыкаў (улучна: [[Якаў Саламонавіч Лур'е|Я. С. Лур'е]], [[Анатолій Пятровіч Навасельцаў|А. П. Навасельцаў]] і інш.), якія абвінавачвалі іх у адвольным маніпуляванні фактамі, нават у прыдумвання фактаў, у парушэнні падмурку навуковай метадалогіі і нават у [[псеўданавука|псеўданавуковасці]]<ref name=kuzmin>[http://www.zlev.ru/37_10.htm Прапелер Пасіянарнасці, альбо Тэорыя прыватызацыі гісторыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080921211531/http://www.zlev.ru/37_10.htm |date=21 верасня 2008 }} А.Кузьмін</ref>. == Галоўныя працы == * Легенда і рэальнасць у старажытнай гісторыі Тыбету (Легенда и действительность в древней истории Тибета) * Гісторыя народа Хуну (История народа Хунну), 1960 * Адкрыццё Хазарыі (Открытие Хазарии), 1966 * Старажытныя цюркі (Древние тюрки), 1967 * Пошукі прыдуманага царства (Поиски вымышленного царства), 1970 * Хуну ў Кітаі (Хунну в Китае), 1974 * Этнагенез і біясфера Зямлі (Этногенез и биосфера Земли), 1979 * Старажытная Русь і Вялікі стэп (Древняя Русь и Великая степь), 1989 * Тысячагоддзе вакол Каспія (Тысячелетие вокруг Каспия), 1990 * Ад Русі да Расіі (От Руси к России), 1992 * Канец і зноў пачатак (Конец и вновь начало), 1992 * З гісторыі Еўразіі (Из истории Евразии), 1993 == Гл. таксама == * [[Еўразійства]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == ''(усе спасылкі па-руску)'': * [http://gumilevica.kulichki.net/ Гумілёвіца] * [http://bezh-citi.ru/izvestn/166-gymilevl.html Старонка Льва Мікалаевіча Гумілёва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150208160743/http://bezh-citi.ru/izvestn/166-gymilevl.html |date=8 лютага 2015 }} * [http://bezh-citi.ru/istoria/34-istoria/50-gym-achm.html Гумілёвы — Ахматава і Бежацкі край] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150208140704/http://bezh-citi.ru/istoria/34-istoria/50-gym-achm.html |date=8 лютага 2015 }} * [http://memory.pvost.org/pages/gumilev.html Гумілёў, Леў Мікалаевіч (1912—1992)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гумілёў Леў Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Географы Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] [[Катэгорыя:Этнографы Расіі]] [[Катэгорыя:Пасіянарная тэорыя этнагенезу]] [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары геаграфічных навук]] br1wbl8fuumw81krzc8iovqjejrbfzg Кавалі 0 10340 5177844 5003337 2026-08-09T14:48:20Z DzBar 156353 дапаўненне 5177844 wikitext text/x-wiki Назву '''Кавалі''' маюць: * {{Не перакладзена 3|Кавалі (танец)|Кавалі|ru|Ковали (танец)}} — беларускі і ўкраінскі народны танец.<ref>{{Кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя|частка="Кавалі"|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|том=7|старонкі=396}}</ref> == Беларусь == === [[Брэсцкая вобласць]] === * [[Кавалі (Пружанскі раён)|Кавалі]] — вёска ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] === [[Віцебская вобласць]] === * [[Кавалі (Лёзненскі раён)|Кавалі]] — вёска ў [[Веляшковіцкі сельсавет|Веляшковіцкім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] * [[Кавалі (Гарадоцкі раён)|Кавалі]] — вёска ў Даўгапольскім сельсавеце [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]] * [[Кавалі (Глыбоцкі раён)|Кавалі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Кавалі (Пліскі сельсавет)|Кавалі]] — былы хутар у [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскім сельсавеце]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] * [[Кавалі (Казлоўшчынскі сельсавет)|Кавалі]] — вёска ў [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскім сельсавеце]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] * [[Кавалі (Лынтупскі сельсавет)|Кавалі]] — вёска ў [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскім сельсавеце]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] === [[Гомельская вобласць]] === * [[Кавалі (вёска, Акцябрскі раён)|Кавалі]] — вёска ў [[Акцябрскі сельсавет (Акцябрскі раён)|Акцябрскім сельсавеце]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] * [[Кавалі (пасёлак)|Кавалі]] — пасёлак у [[Акцябрскі сельсавет (Акцябрскі раён)|Акцябрскім сельсавеце]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] * [[Кавалі (Брагінскі раён)|Кавалі]] — вёска ў [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]] === [[Гродзенская вобласць]] === * [[Кавалі (Малабераставіцкі сельсавет)]] — вёска ў Бераставіцкім раёне * [[Кавалі (Эйсмантаўскі сельсавет)]] — вёска ў Бераставіцкім раёне * [[Кавалі (Ваўкавыскі раён)|Кавалі]] — вёска ў Ваўкавыскім раёне * [[Кавалі (Слонімскі раён)|Кавалі]] — вёска ў Слонімскім раёне === [[Магілёўская вобласць]] === * [[Кавалі (Бабруйскі раён)|Кавалі]] — вёска ў Бабруйскім раёне === [[Мінская вобласць]] === * [[Кавалі (Нарачанскі сельсавет)|Кавалі]] — вёска ў Нарачанскім сельсавеце Вілейскага раёна * [[Кавалі (Княгінінскі сельсавет)|Кавалі]] — вёска ў Княгінінскім сельсавеце Мядзельскага раёна * [[Кавалі (Слабадскі сельсавет)|Кавалі]] — вёска ў Слабадскім сельсавеце Мядзельскага раёна * [[Кавалі (Салігорскі раён)|Кавалі]] — былы пасёлак у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] == Расія == * [[Кавалі (Ярцаўскі раён)]] == Украіна == * [[Кавалі (Жоўкіўскі раён)]] == Гл. таксама == * [[Кавалі-Калонія]] — вёска ў Польшчы * [[Франчэска Кавалі]] * [[Асі аль-Кавалі]] == Зноскі == <references /> {{Неадназначнасць}} gqizpitgmsqey96btl49d49hfe2vnc6 Друцкія 0 15090 5177862 5025551 2026-08-09T15:35:01Z M.L.Bot 261 /* Радавод */ 5177862 wikitext text/x-wiki {{род}} '''Друцкія''' — княжацкі род [[Друцк (герб)|герба «Друцк»]]. Паводле гіпотэзы [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалая Карамзіна]], якую лічыў праўдападобнай і [[Юзаф Вольф]], паходзілі з [[Ізяславічы Полацкія|роду полацкіх князёў]]. == Гісторыя даследавання == Польскі даследчык [[Юзаф Вольф]] сістэматызаваў звесткі пра ўрады, шлюбныя сувязі, зямельныя ўладанні князёў Друцкіх у працы «Князі літоўска-рускія ад канца чатырнаццатага стагоддзя»<ref>Wolff, J. Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku / przez Józefa Wolffa. — Warszawa: Jacek Badowski, 1994. — XXV, [1], 698 s.: err.</ref>. == Гедзімінавічы-Друцкія == Упершыню версію вываду адной з галін Друцкіх ад [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Альгердавіча]] прапанаваў польскі гісторык [[Юзаф Эдвард Пузына|Юзаф Пузына]]<ref>Puzyna J. O poczodzeniu kniazia Fedka Nieświskiego // Miesiecznik Heraldiczny. 1911. № 5-6. S. 78-80.</ref>. Версію падтрымаў вядомы польскі даследчык [[С. М. Кучынскі]] і падаў яе не толькі ў сваёй манаграфіі<ref>Kuczyński S. M. Ziemie Czernihowsko-siewierskie pod rządami Litwy. Warszawa, 1936.</ref>, але і ў энцыклапедычных артыкулах<ref>Kuczyński S. M. Dymitr Olgierdowicz Starszy // Polski słownik biograficzny. Krakow, 1946. T. 6/1. Zesz. 26. S. 57, 58</ref><ref>Kuczyński S. M. Dymitr Olgierdowicz Młodszy // Polski słownik biograficzny. Krakow, 1946. T. 6/1. Zesz. 26. S. 58.</ref>, што прычынілася яе пашырэнню ў гістарыяграфіі, асабліва польскай і літоўскай. Нядаўна [[Андрэй Валянцінавіч Кузьмін|Андрэй Кузьмін]] звярнуў увагу, што пералік продкаў у памянным запісе [[Дзмітрый Іванавіч Пуцяціч|Дзмітрыя Іванавіча Пуцяціча]] добра спалучаецца з традыцыйнай версіяй пра агульнае паходжанне ўсіх Друцкіх, а версіі Пузыны яўна супярэчыць.<ref>Кузьмин, А. В. Опыт комментария к актам Полоцкой земли второй половины XIII-начала XV в. (окончание) // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 4/2007(40) С. 50-68.</ref> == Радавод == ┌ - - - - - - - -[[Іван (князь друцкі)|Іван Адзінец]] (зг. 1340)─АДЗІНЦЭВІЧЫ ?| └─[[Даніла (князь друцкі)|Даніла]] ├────[[Міхаіл Данілавіч|Міхаіл]] | │ | └──[[Міхаіл Міхайлавіч|Міхаіл]] | │ | ├─[[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)|Дзмітрый]] (зг. 1372) | │ │ └ - -Андрэй │ ├─[[Сямён Дзмітрыевіч (князь друцкі)|Сямён]] │ │ │ │ │ ├─[[Іван Сямёнавіч Баба|Іван Баба]] │ │ │ │ │ │ │ ├─Фёдар Бабіч │ │ │ │ ├─Сямён─[[Друцкія-Сакалінскія|ДРУЦКІЯ–САКАЛІНСКІЯ]] │ │ │ │ ├─Фёдар─[[Друцкія-Каноплі|ДРУЦКІЯ–КАНОПЛІ]] │ │ │ │ ├─Іван─[[Друцкія-Азярэцкія|ДРУЦКІЯ–АЗЯРЭЦКІЯ]] │ │ │ │ └─Васіль Шчарбыты─(x) │ │ │ ├─Іван─(x) │ │ │ ├─Сямён─(x) │ │ │ ├─Канстанцін Бабіч─ПРЫХАБСКІЯ │ │ │ └─Васіль Бабіч │ │ │ └─Дзмітрый │ │ │ ├─Васіль Бабіч │ │ │ ├─Багдан Бабіч │ │ │ ├─Андрэй Бабіч │ │ │ └─Юрый Бабіч │ │ │ │ │ ├─[[Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі|Дзмітрый Сякіра]] │ │ │ └─Марына ∞ [[Сямён Трабскі]] │ │ │ │ │ ├─[[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіль Красны]] │ │ │ ├─Іван ∞ Марына Іванаўна Заслаўская │ │ │ │ └─Дзмітрый─(x) │ │ │ └─NN (дачка) ∞ Багдан Быстрэйскі │ │ │ │ │ ├─[[Рыгор Сямёнавіч Друцкі|Рыгор]] │ │ │ └─Васіль─ЛЮБЕЦКІЯ–ВІДЗІНІЦКІЯ │ │ │ │ │ ├─[[Міхаіл Сямёнавіч Балабан|Міхаіл Балабан]]─(x) │ │ │ │ │ └─[[Іван Сямёнавіч Пуцята|Іван Пуцята]] │ │ ├─Міхаіл Пуцяціч │ │ │ └─Юрый Шышаўскі │ │ │ └─[[Васіль Юр’евіч Друцкі-Талачынскі|Васіль Талачынскі]]─(x) │ │ ├─[[Васіль Пуцяціч]] │ │ │ ├─Юрый │ │ │ │ └─Дзмітрый │ │ │ └─[[Друцкія-Горскія|ДРУЦКІЯ–ГОРСКІЯ]] │ │ ├─[[Дзмітрый Іванавіч Пуцяціч|Дзмітрый Пуцяціч]]─(x) │ │ └─Іван Пуцяціч │ │ ├─ПУЦЯЦІЧЫ │ │ └─Мікіта─ПУЦЯЦІНЫ │ │ │ ├─Іван Кіндыр (?-1399) │ │ └─Аляксандр─(x) │ │ │ ├─Аляксандр Падбярэзскі (?—1399)─(x) │ ├─Міхаіл Падбярэзскі (?—1399)─(x) │ └─Аляксандра∞[[Андрэй Іванавіч Гальшанскі|Андрэй Гальшанскі]]─[[Соф’я Гальшанская|Соф'я]]∞[[Ягайла]] │ └─[[Васіль Міхайлавіч (князь друцкі)|Васіль]] (зг. 1370-1390-я) ├─[[Леў Васілевіч (княжыч друцкі)|Леў]] (зг. 1384-1390-я) ├─[[Глеб Васілевіч (княжыч друцкі)|Глеб]] (+1411) └─[[Андрэй Васілевіч (княжыч друцкі)|Андрэй]] (+1399)─(x) {{зноскі}} == Літаратура == * ''Wolff J.'' Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa, 1895. * ''Варонін В.'' [http://www.belhistory.eu/vasil-varonin-druckiya-knyazi-xiv-stagoddzya/ Друцкія князі XIV стагоддзя] // БГА Том 9 Сшытак 1-2 (16-17), снежань 2002; * ''Левко О. Н.'' Друцк : Друцк и Друцкая волость (княжество) в IX—XII вв., летопись древних слоев, князья Друцкие и их владения в XIII—XVIII вв., ремесло, промыслы, торговля (по данным археологии, нумизматики, письменных источников), памятники архитектуры и объекты туризма / О. Н. Левко [и др.]; редкол.: А. А. Коваленя (гл. ред.); науч. ред. О. Н. Левко — Минск : Белорус. наука, 2014. — 619 с. (Древнейшие города Беларуси) — ISBN 978-985-08-1735-8 * ''Насевіч В.'' [http://vln.by/node/72 Друцкае княства і князі Друцкія] // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — Мінск, 2000. С. 49-76; [[Катэгорыя:Друцкія| ]] 4w2azbdzqlbd6la9bqjpa9tvnodezai Карыбскае мора 0 15123 5177827 4750655 2026-08-09T13:24:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177827 wikitext text/x-wiki {{Мора |Назва = Карыбскае мора |Выява = Cayol2.jpg |Подпіс = Пляж на востраве [[Ларга-дэль-Сур]] |lat_dir = N|lat_deg = 14|lat_min = 31|lat_sec = 32 |lon_dir =W |lon_deg = 75|lon_min = 49|lon_sec = 6 |CoordScale = 10000000 |Даўжыня = |Шырыня = |Плошча = 2 754 000 |Аб'ём = 6 860 тыс. |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = 7686 |Сярэдняя глыбіня = 2500 |Плошча вадазбору = |Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка |Карта = Central america (cia).png |Подпіс карты = Карта рэгіёна Карыбскага мора з [[Даведнік ЦРУ па краінах свету|даведніка ЦРУ]] }} '''Карыбскае мора''' ({{lang-es|Mar Caribe}}, {{lang-en|Caribbean Sea}}, {{lang-ht|Lamè Karaïb}}, {{lang-fr|Mer des Caraïbes}}, {{lang-nl|Caraïbische Zee}}, {{lang-pap|Laman Karibe}}) — акраіннае<ref name="Wang1992">{{cite book|author=James C. F. Wang|title=Handbook on ocean politics & law|url=http://books.google.com/books?id=GrEOofrVra4C&pg=PA14|accessdate=9 December 2010|year=1992|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26434-4|pages=14–}}</ref> паўзамкнутае мора<ref>Sverdrup, H. U., M. W. Johnson and R. H. Fleming; ''The Oceans Their Physics, Chemistry, and General Biology,'' Prentis-Hall, 1942, pp. 15, 35 and 637—643 [http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117070540/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |date=17 студзеня 2021 }}</ref> мора басейну [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Абмывае на поўдні [[Венесуэла|Венесуэлу]], [[Калумбія|Калумбію]], [[Панама|Панаму]]; на захадзе — [[Коста-Рыка|Коста-Рыку]], [[Нікарагуа]], [[Гватэмала|Гватэмалу]], [[Беліз]] і [[мексіка]]нскі [[паўвостраў Юкатан]]; на поўначы — [[Вялікія Антыльскія астравы]] ([[Куба]], [[Гаіці]], [[Ямайка]], [[Пуэрта-Рыка]]); на ўсходзе — [[Малыя Антыльскія астравы]].<ref name="car_sea">[http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html The Caribbean Sea] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104065025/http://www.allthesea.com/Caribbean-Sea.html |date=4 студзеня 2018 }} {{ref-en}}</ref><ref name="belen_def">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar73319&strq=l_siz%3D20 Карыбскае мора (Атлантычны акіян)]. {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref>. Плошча мора — 2,7 млн км², найбольшая глыбіня — 7,5 км. == Гісторыя == Калі іспанцы прыбылі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі таіна, якія прыкладна ў [[1 стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, які атрымаў назву [[Востраў Гаіці|Эспаньёла]], было заснавана першае іспанскае паселішча, якое паклала пачатак панавання [[Іспанія|Іспаніі]] ў рэгіёне. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяру]] астравы Эспаньёла і [[Востраў Куба|Куба]] былі заваяваны, а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Франсіска Эрнандэс дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітой цывілізацыяй [[мая]]. Далейшыя экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальвы]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак заваёвы і каланізацыі [[Мексіка|Мексікі]]. Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, накіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя брытанскія калоніі з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі затым выкарыстаны для каланізацыі іншых астравоў рэгіёна. [[Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), затым былі заснаваны паселішчы на астравах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Вялікабрытанія|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабеючай іспанскай імперыі: у [[1655]] годзе пад кантролем англічанін апынулася [[Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[17 стагоддзе|XVII стагоддзі]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Сен-Мартэн]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся галандскія калоніі, якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антылы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Дацкія ўладанні ў рэгіёне з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]]. Еўрапейскія дзяржавы актыўна завозілі афрыканскіх рабоў і вывозілі прадукцыю сельскай гаспадаркі ([[тытунь]], [[цукар]], фарбавальнікі) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[серабро|серабра]]), выкарыстоўваючы для гэтага нават спецыяльныя флатыліі. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю новымі для Еўропы таварамі, што пацягнула развіццё [[пірацтва]]. === Каланізацыя === [[Файл:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|200px|left|thumb|Высадка экспедыцыі [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] на Эспаньёле ў [[1492]] годзе.]] Калі [[Іспанія|іспанцы]] прыбыткі на [[Антыльскія астравы]], яны былі заселены індзейцамі [[Таіна, народ|таіна]], якія прыкладна ў [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н.э.]] мігравалі туды з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У [[1492]] годзе першая экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] высадзілася на [[Багамскія астравы|Багамах]], знаходзячыся ў поўнай упэўненасці, што імі быў адкрыты новы шлях у [[Азія|Азію]]. На востраве, што атрымала назва [[Востраў Гаіці|Эспаньёла (цяпер Гаіці)]], было заснавана [[Ла-Навідад|першае іспанскае селішча]], які паклаў пачатак стагадоваму [[Калоніі Іспаніі|панаванню Іспаніі ў рэгіёне]]. З [[1506]] па [[1511]] гады з удзелам [[Эрнан Картэс|Эрнана Картэса]] і [[Дыега Веласкес дэ Куэльяр|Дыега Веласкеса дэ Куэльяр]] вострава Эспаньёла і Куба [[Каланізацыя Амерыкі|былі заваяваны]], а мясцовае насельніцтва пераўтворана ў рабоў. У [[1517]] годзе [[Францыска Эрнандас дэ Кордава]] адкрыў паўвостраў [[Юкатан]], дзе іспанцы ўпершыню сустрэліся з развітай цывілізацыяй [[Цывілізацыя мая|мая]]. Экспедыцыі [[Хуан дэ Грыхальва|Хуана дэ Грыхальва]] ([[1518]]) і Эрнана Картэса ([[1519]]) паклалі пачатак [[Заваяванне Мексікі|заваяванню і каланізацыі Мексікі]]. Іншыя еўрапейскія імперыі таксама сталі пашырацца на захад, скіроўваючы караблі ў [[Новы Свет]]. Першыя [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|брытанскія калоніі]] з’явіліся на [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравах]] ([[1612]]), астравах [[Сент-Кітс]] ([[1623]]) і [[Барбадас]] ([[1627]]) і былі потым скарыстаны для каланізацыі іншых астравоў. [[Калоніі Францыі|Французская Вест-Індыя]] таксама пачалася з вострава Сент-Кітс ([[1624]]), потым былі заснаваны селішчы на выспах [[Гвадэлупа]] і [[Марцініка]] ([[1635]]). [[Брытанская імперыя|Брытанія]] і [[Францыя]] таксама паспяхова адваёўвалі астравы ў слабелай [[Іспанская імперыя|Іспанскай імперыі]]: у [[1655]] годзе пад кантролем англічан апынулася [[Востраў Ямайка|Ямайка]], а ў [[1697]] годзе французы захапілі заходнюю частку Эспаньёлы. У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на астравах [[Кюрасаа]], [[Востраў Святога Марціна|Святога Марціна]], [[Аруба]] і шэрагу іншых з’явіліся [[Калоніі Нідэрландаў|галандскія калоніі]], якія пазней увайшлі ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. [[Дацкая Вест-Індыя|Дацкія ўладанні ў рэгіёне]] з’явіліся ў [[1672]] годзе на астравах [[Востраў Сент-Джон|Сент-Джон]] і [[Сент-Томас]]. Еўрапейскія дзяржавы актыўна [[Рабагандаль|завозілі афрыканскіх рабоў]] і вывозілі прадукцыю [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ([[тытунь]], [[цукар]], [[фарбавальнікі]]) і каштоўныя металы ([[золата]] і [[срэбра]]), скарыстаючы для гэтага нават [[Срэбны флот|адмысловыя флатыліі]]. Рэгіён Карыбскага мора ператварыўся ў пляцоўку гандлю [[Калумбаў памен|новымі для Еўропы таварамі]], што пацягнула развіццё [[пірацтва]]. === Пірацтва === [[Файл:Flag of Edward England.svg|міні|200px|Пірацкі сцяг «[[Вясёлы Роджэр]]».]] {{main|Пірацтва ў Карыбскім моры}} [[Пірацтва]] ў Карыбскім моры ўзнікла ў XVII стагоддзі, асноўнымі цэнтрамі збору піратаў, [[карсар]]аў і [[буканьер]]аў сталі востраў [[Тартуга]] і горад [[Порт-Роял]]. Адным з першых [[капер]]аў на службе Каралёў Вялікабрытаніі быў [[Фрэнсіс Дрэйк]], найболей вядомы захопам іспанскага Срэбнага каравана ў порце [[Номбрэ-дэ-Дыяс]] у 1572 годзе. Яго справу працягнуў [[Генры Морган]], які распачаў у 1671 годзе вядомы [[Паход на Панаму, 1671|паход на Панаму]] і стаў пазней віцэ-губернатарам Ямайкі. Росквіт пірацтва давёўся на 1700—1730 гады — гэты час завуць [[Залатое стагоддзе пірацтва|залатым стагоддзем пірацтва]]. За гэты перыяд уславіліся [[Чорная Барада]] і [[Стыд Бенет]], дзейнічалыя ў Карыбскім моры ў 1716—1718 гадах, а таксама [[Чарлз Вейн]], чыя кар'ера доўжылася з 1716 па 1719 гады. Услаўлены [[Барталам'ю Робертс|Чорны Барт]], а таксама [[Джэк Рэкхэм]] і яго сяброўкі [[Эн Боні]] і [[Мэры Рыд]] варочалі ў Вест-Індыі да 1720 года. Важнай крыніцай звестак пра біяграфію гэтых і іншых піратаў з’яўляецца кніга Чарлза Джонсана, якая выйшла ў 1724 годзе пад назвай «[[Усеагульная гісторыя рабаванняў і забойстваў, учыненых самымі знакамітымі піратамі]]»<ref>{{cite web|url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|title=Золотой век пиратства|work=Пираты морей и океанов|accessdate=2009-04-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8aKefD?url=http://www.seapirates.ru/zolotoj-vek-piratstva/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Сярод позных піратаў вылучаецца [[Раберта Кафрэсі]], які зарабляў у Карыбскім рэгіёне ў 1818—1825 гадах. === Посткаланіяльны перыяд === [[Файл:Carte antilles 1843.jpg|thumb|left|200px|Французская карта Антыльскага мора і астравоў, 1843 год.]] З XIX стагоддзя пачынаецца выйсце каланіяльных краін з імперый. У выніку [[Гаіцянская рэвалюцыя|паўстанні рабоў]] французская асада [[Сан-Дамінга]] першай атрымала незалежнасць у 1804 годзе. Астатняя частка Эспаньёлы была заваявана гаіцянамі ў 1821 годзе, але ў 1844 годзе на гэтай тэрыторыі [[Гісторыя Дамініканскай Рэспублікі|сфармавалася Дамініканская Рэспубліка]]. Пасля [[Вайна за незалежнасць Кубы|серыі войн]] Куба [[Іспана-амерыканская вайна|пры ўмяшанні ЗША]] атрымала незалежнасць ад Іспаніі ў 1898 годзе, а востраў [[Пуэрта-Рыка]] перайшоў да Злучаных Штатаў Амерыкі, якія пачалі гуляць дамінантную ролю ў рэгіёне. У 1903 годзе пры ўдзеле ЗША пасля аддзялення [[Панама|Панамы]] ад Калумбіі быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які звязаў Карыбскае мора з Ціхім акіянам. Ён быў адкрыты 15 жніўня 1914 года і знаходзіўся пад кіраваннем ЗША да 31 снежня 1999 года. У 1917 годзе Данія прадала свае ўладанні ЗША, і яны атрымалі назву [[Амерыканскія Віргінскія выспы]]. У перыяд з 1958 па 1962 гады вялікая частка кантраляваных Вялікабрытаніяй земляў былі вылучаны ў [[Федэрацыя Вест-Індыі|Федэрацыю Вест-Індыі]], якая потым распалася на асобныя дзяржавы. 12 снежня 2001 года кіраўніка дзяржаў і ўрадаў краін-чальцоў [[Асацыяцыя карыбскіх дзяржаў|Асацыяцыі карыбскіх дзяржаў]], якія памкнуліся на востраве [[Востраў Маргарыта|Маргарыта]] (Венесуэла), прынялі «Маргарыцкую дэкларацыю», якая прызнае Карыбскае мора агульнай спадчынай і неацэнным актывам, а таксама задае кірунак супрацы краін у пытаннях гандлю, турызму, транспарта і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў<ref>{{cite web|date=December 11—12, 2001|url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|title=Declaration of Margarita|publisher=Association of Caribbean States|accessdate=2009-03-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8au8A5?url=http://www.acs-aec.org/Summits/III_summit/English/Declaration_eng.htm|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. 29 ліпеня 2005 года на сустрэчы ў [[Панама (горад)|Панаме]] члены асацыяцыі пацвердзілі свае намеры. === Гісторыя даследавання === [[Файл:1500 map by Juan de la Cosa-North up.jpg|200px|міні|Карта новых адкрыццяў, складзеная Хуанам дэ ле Каса ў 1500 годзе.]] Асноўныя геаграфічныя характарыстыкі рэгіёна былі вывучаны Хрыстафорам Калумбам падчас яго вандраванняў. За першыя дзве экспедыцыі (1492 і 1493 гг.) ім былі адкрыты Багамскія, Вялікія Антыльскія і паўночныя вострава Малой Антыльскай дугі. Трэцяя экспедыцыя (1498) адкрыла востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]] і заліў [[Парыя, заліў|Парыя]]. Чацвёртую экспедыцыю, якая доўжылася з 1502 па 1504 гады і стала для Калумба апошняй, мараплавец скіраваў далей на захад у спробах адшукаць праход у [[Індыйскі акіян]]. За час гэтага вандравання былі даследаваны берага Гандураса, [[бераг Маскітаў|Маскітаў]], Коста-Рыкі і [[Панамскі перашыек|Панамскага перашыйка]], а таксама заліўшы [[Маскітас]] і паўночная частка [[Дар’енскі заліў|Дар'енскага заліва]]<ref>{{кніга|аўтар =Washington Irving.|загаловак =A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus: In Four Volumes |спасылка =http://books.google.com/books?id=V0i3w-c9__cC |адказны= |выданне = |месца = |выдавецтва =G. & C. Carvill |год =1828 |pages = |allpages =399 |серыя = |isbn = |тыраж =}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|title=Christopher Columbus (Italian explorer)|work=Britannica Online Encyclopedia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110730123144/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus|archivedate=30 ліпеня 2011|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref> [[Хуан дэ ла Коса]], які камандаваў [[Санта-Марыя, карака|адным з караблёў]] першай экспедыцыі, па выніках вандраванняў Калумба, [[Амерыга Веспучы]] (1497, 1498), а таксама [[Джон Кабат|Джона]] і [[Себасцьян Кабат|Себасцьяна Кабатаў]] (1497, 1498) склаў у [[1500]] годзе першую карту Новага Света<ref>{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|title=First Map Showing the Gulf of Mexico, 1500|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8cilxC?url=http://www.gulfbase.org/exploration/delacosa.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Waldseemuller map Caribbean.jpg|thumb|150px|left|Фрагмент карты [[Марцін Вальдземюлер|Марціна Вальдземюлера]], які паказвае Карыбскі рэгіён, 1507 год.]] Працягваючы даследаванні новых земляў, іспанскі [[канкістадор]] [[Алонса дэ Ахеда]] адкрыла ў 1499 годзе востраў [[Кюрасаа]] і возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]]<ref>{{БСЭ3|загаловак=Охеда}}</ref>, а экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Радрыга дэ Бастыдас]]а і [[Васка Нуньес дэ Бальбоа|Васка Нуньеса дэ Бальбоа]] даследавала ўтоку ракі [[Магдалена|Магдалены]] і каля 1000 км узбярэжжа, улучаючы Дар'енскі заліў і заліў [[Ураба]]<ref>{{cite web|url=http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|title=Бастидас Родриго|work=Большой энциклопедический словарь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309193222/http://www.slovopedia.com/2/193/209533.html|archivedate=9 сакавіка 2016|accessdate=7 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>. У 1507 годзе [[Марцін Вальдземюлер]] па выніках даследаванняў склаў [[карта Вальдземюлера|свой варыянт карты свету]], у якім упершыню з’явілася назва «[[Амерыка]]». Крыху пазней, у 1538 годзе, фламандскі картограф [[Герард Меркатар]] выдаў карту, на якой увесь новы кантынент называўся Амерыкай<ref name="gulf">{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/|title=Mexican Gulf Exploration History|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8dxa9J?url=http://www.gulfbase.org/exploration/|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Значны ўнёсак у вывучэнне прыроды Карыбскага мора ў канцы XVII стагоддзя ўнёс англійскі [[буканір]] і даследнік [[Уільям Дампір]]<ref name="britannica">{{cite web|author=Robert James Menzies, John C. Ogden.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|title=Caribbean Sea (sea, Atlantic Ocean)|work=Britannica Online Encyclopedia|accessdate=2009-05-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804043128/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/95846/Caribbean-Sea|archivedate=4 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Нямецкі вандроўнік і даследчык [[Аляксандр фон Гумбальт]] прысвяціў некалькі гадоў (1799—1804) вывучэнню геаграфічных, геалагічных, кліматычных і біялагічных характарыстык рэгіёна. У 1856 годзе ў французскім навігацыйным кіраўніцтве з’явілася дакладная карта Карыбскага мора, што ўключала схему панавальных плыняў<ref>{{cite web|url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|title=Map by De Kerhallet, 1853|publisher=gulfbase.org|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8ehX5t?url=http://www.gulfbase.org/exploration/kerhallet.php|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У 1873 годзе Карыбскае мора вывучалася падчас брытанскай [[экспедыцыя «Чэленджэра»|экспедыцыі «Чэленджэра»]], пасля чаго ў 1877—1889 гадах гэты раён больш падрабязна даследаваўся амерыканцамі<ref name="britannica" />. У перыяд з 1972 па 1978 гады супрацоўнікі [[NOAA]] правялі дакладныя [[Гідралакатар|санорныя]] вымярэнні і склалі першую сучасную [[Батыметрыя|батыметрычную]] карту Карыбскага мора і Мексіканскага заліва<ref>{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|title=History of NOAA Ocean Exploration|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-01|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805175438/http://oceanexplorer.noaa.gov/history/timeline/timeline.html|archivedate=5 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Дацкія і амерыканскія экспедыцыі з 1913 па 1930-я гады, улучаючы даследаванні, праведзеныя [[Акіянаграфічны інстытут у Вудс-Холе|Акіянаграфічным інстытутам у Вудс-Холе]] з дапамогай карабля «[[Атлантыс, даследчыцкае судна|Атлантыс]]» ({{lang-en|[[:en:RV Atlantis|RV Atlantis]]}}) у 1934 годзе<ref name="gulf" />, паклалі пачатак сістэматычнаму вывучэнню басейна Карыбскага мора, якое працягваецца дасёння. З’яўленне ў арсенале навукоўцаў [[акваланг]]а і даследніцкіх [[Падводная лодка|субмарын]] прывяло да павелічэння навуковай актыўнасці ў другой палове XX стагоддзя<ref name="britannica" /> == Рэльеф == Паверхня Карыбскай пліты падзелена на пяць катлавін: Грэнадскую (глыбіня 4120 м), Венесуэльскую (5420 м<ref name="bse" /> або 5630 м<ref name="britannica" />), Калумбійскую (4532 м<ref name="bse">{{БСЭ3|загаловак=Карибское море}}</ref> або 4263 м<ref name="britannica" />), Кайманаву (Бартлет, 7686 м) і Юкатанскую (5055 м<ref name="bse" /> або 4352 м<ref name="britannica" />). Западзіны падзелены падваднымі хрыбтамі (напэўна, былымі выспавымі дугамі) Авёс, Беата і Нікарагуанскім узняццем. Юкатанская катлавіна адлучана ад Мексіканскага заліва Юкатанскім пралівам, які знаходзіцца паміж паўвостравам Юкатан і востравам Куба і мае глыбіню каля 1600 м. Да поўдня ад Юкатанскай катлавіны з захаду на ўсход працягнулася Кайманава катлавіна, часткова адлучаная ад Юкатанскай Кайманавым хрыбтом, які ў некалькіх месцах выходзіць на паверхню, утвараючы [[Кайманавы астравы]]. Нікарагуанскае ўзняцце, што мае форму трохвугольніка і глыбіню каля 1200 м, распасціраецца ад узбярэжжа Гандураса і Нікарагуа да вострава [[Востраў Гаіці|Гаіці]]. На гэтым узняцці знаходзіцца востраў [[Востраў Ямайка|Ямайка]], таксама па ім праходзіць мяжа паміж Кайманавай і Калумбійскай катлавінамі. Калумбійская катлавіна, у сваю чаргу, часткова адлучана ад Венесуэльскай хрыбтом Беата, які падымаецца да 2121 м ніжэй роўня мора. Калумбійская і Венесуэльская катлавіны злучаны Арубским разрывам, глыбіня якога дасягае 4 тыс. м. Хрыбет Авес адлучае ад Венесуэльскай невялікую Грэнадскую катлавіну, якая з усходу абмежавана дугой Малых Антыльскіх астравоў<ref name="britannica" />. У градзе Вялікіх Антыльскіх астравоў ёсць два глыбокія праходу: праліў [[Праліў Анегада|Анегада]] і [[Наветраны праліў]]. Глыбіня праліва Анегада змяняецца ад 1950 да 2350 м, Наветранага праліва — ад 1600 да 1630 м<ref name="britannica" /><ref>{{cite web|url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|title=International Bathymetric Chart of the Caribbean Sea and the Gulf of Mexico|publisher=[[NOAA]]|accessdate=2009-04-23|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8hKaie?url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/ibcca/ibcca.html|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. {|class="graytable" |+ Карта Карыбскага мора, складзеная на грунце спадарожнікавых дадзеных<br /><span class="subcaption">[[NASA]], 2008 год</span> | align="center" |<imagemap> Image:Caribbean Sea labeled ru.jpg|center|750px| poly 0 192 9 148 99 123 144 126 151 155 121 202 108 273 76 347 -1 262 [[Юкатан]] poly 668 30 569 22 559 38 776 132 805 101 [[Багамскія астравы]] poly 153 45 137 58 139 86 175 131 232 118 [[Юкатанскі праліў]] poly 267 421 245 549 263 551 284 427 [[Бераг Маскітаў]] poly 166 188 263 180 271 227 166 227 [[Юкатанская катлавіна]] poly 247 95 343 58 448 80 567 141 670 181 633 201 527 202 547 179 539 167 512 170 487 150 482 126 460 134 398 109 358 109 342 92 254 115 [[Востраў Куба]] poly 692 207 718 196 821 195 889 234 881 254 811 261 774 293 755 271 672 275 655 268 656 255 737 251 719 234 724 216 [[Востраў Гаіці]] poly 901 216 1021 217 1022 229 978 234 980 250 974 259 933 257 929 233 902 233 [[Пуэрта-Рыка]] poly 493 277 502 266 560 264 578 278 586 285 573 293 541 289 543 294 574 301 574 311 498 313 494 300 519 297 524 290 [[Востраў Ямайка]] poly 321 373 539 378 538 405 321 412 [[Нікарагуанскае ўзняцце]] poly 412 658 445 642 513 657 507 716 422 712 [[Панамскі перашыек]] poly 521 478 649 479 655 513 636 538 528 533 [[Калумбійская катлавіна]] poly 766 300 808 326 744 416 722 407 [[Хрыбет Беата]] poly 840 476 835 503 1030 509 1033 474 [[Падветраныя Антыльскія астравы]] poly 842 361 975 362 978 385 960 410 848 403 [[Венесуэльская катлавіна]] poly 1031 331 1055 327 1061 440 1034 434 [[Хрыбет Авес]] poly 1078 310 1092 490 1104 487 1096 310 [[Грэнадская катлавіна]] poly 1096 270 1161 264 1170 486 1125 493 1108 471 1130 424 1125 363 1103 316 [[Малыя Антыльскія астравы]] poly 1088 209 975 267 986 284 1101 221 [[Праліў Анегада]] poly 111 290 174 374 58 370 85 348 [[Гандураскі заліў]] poly 305 619 426 644 370 673 [[Маскітас]] poly 513 653 542 639 591 642 553 678 [[Дар’енскі заліў]] poly 791 510 830 512 821 524 828 543 780 566 760 548 788 534 [[Венесуэльскі заліў]] poly 774 585 753 612 772 639 790 628 787 616 792 611 [[Маракайба (возера)|Возера Маракайба]] poly 535 167 546 176 519 201 514 201 499 177 505 169 [[Гуаканаяба]] poly 690 207 660 252 713 259 737 253 719 234 720 219 [[Заліў Гонаў]] poly 1115 517 1140 509 1149 521 1152 536 1111 542 [[Востраў Трынідад]] poly 366 241 451 218 416 203 394 203 [[Кайманавы астравы]] poly 268 272 454 230 475 267 280 304 [[Жолаб Кайман]] poly 3 468 164 584 169 628 291 706 367 741 418 744 500 748 502 758 2 755 [[Ціхі акіян]] poly 667 1 679 29 873 125 900 181 1040 187 1172 249 1172 5 [[Атлантычны акіян]] desc bottom-left </imagemap> |- | align="center"|Лічбамі пазначаны: 1. [[Гандураскі заліў]] 2. заліў [[Маскітас]] 3. [[Дар’енскі заліў]] 4. [[Венесуэльскі заліў]] 5. возера [[Маракайба (возера)|Маракайба]] 6. [[Гуаканаяба]] 7. заліў [[заліў Гонаў|Гонаў]] 8. востраў [[востраў Трынідад|Трынідад]] 9. [[Кайманавы астравы]]<br />''(Пры націску на на любы з намаляваных геаграфічных аб'ектаў будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)'' |} == Клімат == [[Файл:NASA ASMR-E image of average SSTs of Hurricane Katrina.jpg|thumb|250px|Сярэдняя тэмпература паверхні Карыбскага мора і прылеглых раёнаў у перыяд з 25 па 27 жніўня 2005 года. Да паўночнага захаду ад Кубы назіраецца ўраган [[Катрына, ураган|Катрына]]<ref>{{cite web|author=Rob Gutro.|date=2005-09-06|url=http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|title=NASA Satellites Record a Month for the Hurricane History Books|publisher=NASA|accessdate=2009-03-11|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918143351/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/hurricane_record.html|archivedate=18 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>.]] Карыбскае мора знаходзіцца ў зоне [[трапічны клімат|трапічнага клімату]], на які ўплывае [[пасатная цыркуляцыя]]. Сярэднія месячныя тэмпературы паветра змяняюцца ад 23 да 27&nbsp;°C. [[Хмарнасць]] складае 4—5 балаў<ref name="bse" />. Сярэднегадовая колькасць ападкаў у рэгіёне змяняецца ад 250 мм на востраве [[Банайрэ]] да 9000 мм у наветраных частках [[Дамініка|Дамінікі]]. Пераважаюць паўночна-усходнія [[пасат]]ы з сярэднімі скарасцямі 16—32 км/г, аднак у паўночных раёнах мора здараюцца [[Трапічны цыклон|трапічныя ўраганы]], хуткасць якіх можа перавышаць 120 км/г. У сярэднім за год адбываецца 8—9 такіх ураганаў у перыяд з чэрвеня па лістапад, прытым у верасні — кастрычніку яны найболей частыя. Па дадзеных [[Нацыянальны ўраганны цэнтр ЗША|Нацыянальнага ўраганнага цэнтра ЗША]] за перыяд з 1494 па 1900 год над Карыбскім басейнам прайшло 385 ураганаў, а з 1900 па 1991 гады было зафіксавана 235 падобных праяў стыхіі<ref name="wow">{{кніга|аўтар =Philip Dickenson Peters.|загаловак =Caribbean Wow 2.0 |спасылка =http://books.google.ru/books?id=tXbo9H6t1TcC |выдавецтва=Zagada Markets |год =2003 |pages =100—101 |allpages =236 |isbn =1929970048}}</ref>. Рэгіён Карыбскага мора менш схільны разбуральнаму ўплыву ўраганаў, чым Мексіканскі заліў ці заходняя частка Ціхага акіяна (дзе з мая па лістапад лютуюць [[тайфун]]ы). Большая частка ўраганаў фармуецца ў [[Каба-Вердэ|астравоў Зялёнага Мыса]] і скіроўваецца пасатамі да берагоў Амерыкі, у агульным жа прадказаць дакладную траекторыю руху ўрагану немагчыма<ref name="britannica" />. Моцныя ўраганы прыводзяць да гібелі людзей, разбурэнняў і неўраджаяў у рэгіёне. [[Вялікі ўраган 1780 года]], які бушаваў з 10 па 16 кастрычніка 1780 года, прычыніла каласальная шкода Малым Антыльскім астравам, Пуэрта-Рыка, Дамініканскай Рэспубліцы і, магчыма, паўвостраву Фларыда, а таксама прывёў да гібелі ад 22 да 24 тыс. чалавек<ref name="pr">{{cite web|author=Orlando Férez.|date=1970|title=Notas acerca de los Ciclones Tropicales de Puerto Rico|accessdate=2009-03-11|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|publisher=NOAA, Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/60u8mhqCv?url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/data_sub/perez_11_20.pdf|archivedate=13 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Ураган [[Мітч, ураган|Мітч]], які з’явіўся 22 кастрычніка 1998 года ў берагоў Калумбіі, прайшоў па Цэнтральнай Амерыцы, паўастравах Юкатан і Фларыда, нанясучы шкоду ў 40 млн долараў ЗША і загубіўшы 11—18 тыс. чалавек<ref name="nhc">{{cite web |publisher=National Hurricane Center |date=1998|title=Hurricane Mitch Tropical Cyclone Report|accessdate=2009-03-11 |url=http://www.nhc.noaa.gov/1998mitch.html NHC Mitch Report |lang=en}}</ref>. Ураганы [[Галвестонскі ўраган, 1900|Галвестон]] (1900) і [[Фіфі, ураган|Фіфі]] (1974) таксама нанеслі значную шкоду рэгіёну. == Гл. таксама == * [[Нідэрландскія Антылы]] * [[Цёркс і Кайкас]] * [[Марыго|Горад Марыго]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Юрый Міхайлавіч Пушчароўскі|Пущаровский Ю.&nbsp;М.]] |загаловак=Тектоника и геодинамика Карибского региона [Сб. статей] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1979 |старонак=146 |серыя=Результаты исслед. по междунар. геофиз. проектам |isbn= |тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Нелепо Б.&nbsp;А. |загаловак=Комплексные исследования тропической зоны Атлантического океана и Карибского моря [Сб. ст.] |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Севастополь |выдавецтва=МГИ |год=1983 |старонак=130 |серыя= |isbn= |тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Булгаков Н.&nbsp;П., Доценко С.&nbsp;Ф., Кушнир В.&nbsp;М., Букатов А.&nbsp;Е. |частка= |загаловак=Гидрофизические исследования Карибского моря |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Киев |выдавецтва=Наук. думка |год=1991 |старонак=188 |серыя= |isbn=5-12-001911-0 |тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Суховей В.&nbsp;Ф., Коротаев Г.&nbsp;К., Шапиро Н.&nbsp;Б. |частка= |загаловак=Гидрология Карибского моря и Мексиканского залива |спасылка= |адказны= |выданне= |месца=Ленинград |выдавецтва=Гидрометеоиздат |год=1980 |старонак=182 |серыя= |isbn= |тыраж=}} * {{кніга|аўтар=H. U. Sverdrup, Martin W. Johnson, Richard H. Fleming.|частка= |загаловак=The Oceans, Their Physics, Chemistry, and General Biology |спасылка=http://escholarship.org/editions/view?docId=kt167nb66r;brand=eschol |адказны= |выданне= |месца=New York |выдавецтва=Prentice-Hall, Inc. |год=1942 |allpages=1087 |серыя= |isbn= |тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Clay Wiseman.|частка= |загаловак=Guide to marine life: Caribbean, Bahamas, Florida |спасылка=http://books.google.ru/books?id=dyDiNyKSuiUC |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Aqua Quest Publications, Inc. |год=1996 |allpages=284 |серыя= |isbn=1881652068 |тыраж=}} * {{кніга|аўтар=Jacques S. Zaneveld.|частка= |загаловак=Caribbean Fish Life: Index to the Local and Scientific Names of the Marine Fishes and Fishlike Invertebrates of the Caribbean Area (tropical Western Central Atlantic Ocean) |спасылка=http://books.google.ru/books?id=FQ0VAAAAIAAJ |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Brill Archive |год=1983 |allpages=163 |серыя= |isbn=9004067701 |тыраж=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Caribbean Sea|выгляд=міні}} {{Моры Атлантычнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карыбскае мора| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] izmxakm82yuauohpo5xw2oy49ukp1ar Крычаў 0 16321 5178020 5167404 2026-08-09T22:43:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178020 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Крычаў |выява = |памер = |подпіс = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |першае згадванне = 1136 }} '''Кры́чаў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kryčaŭ}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]], на [[Сож|р. Сож]]. За 104 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Чыгуначны вузел на [[Орша|Оршу]], Магілёў, [[Унеча|Унечу]] і [[Рослаўль]], на аўтадарозе [[Бабруйск]]—[[Рослаўль]] ([[Расія]]). == Назва == На думку беларускага савецкага географа В. Жучкевіча, назва горада Крычаў звязаная з тэрмінам ''кръч'' — каваль; ''крычніца'' — найпрасцейшае прыстасаванне для выплаўкі жалеза. Адсюль і тэрмін ''крычнае жалеза''. Вытворным ад назвы прафесіі з'яўляецца і старажытнарускае імя ''Крыч''. Малаверагодна супастаўленне, якое існуе, назвы Крычаў з імем племя крывічы.<ref name="KTSB" /> Існуе колькі народна-этамалагічных паданняў, у якіх назва Крычава тлумачыцца на грунце знешняга гукавага падабенства<ref name="mlib" />. З іншага боку, фіксаваліся прозвішчы Крыч ([[Граўжышкі]]), Крычэль ([[Відзы]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63SV-3?i=818&cat=1106480</ref><ref>https://geneteka.genealodzy.pl/familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63ZZ-Z?i=615&cat=1649956</ref>. Назва Крычаў утвораная тыповым для гэтага рэгіёну назваўтваральным спосабам (як і [[Быхаў]], [[Чэрыкаў]]). == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Крычава}} === Ранняе Сярэднявечча === Упершыню загаданы ў грамаце-статуце князя смаленскага [[Расціслаў Мсціславіч|Расціслава Мсціславіча]] на заснаванне Смаленскай епархіі ад 1136 годам<ref name="evkl"/> як '''Крэчут'''. У XII — сярэдзіне ХІV стст. горад у складзе [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]<ref name="HŠBNiD"/>. === Вялікае Княства Літоўскае === З 1358 года ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], увайшоў у склад Мсціслаўскага княства. У ХІV—XVIII стст. існавалі [[Крычаўскія гарадскія ўмацаванні]]. З канца ХV ст. горад увайшоў у склад [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], дзе стала цэнтрам [[Крычаўская воласць|воласці]], уладання [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]]. У 1507 і 1508 гадах [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] войскі спрабавалі захапіць Крычаў. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] (1558—1582) у 1564 годзе маскоўскія войскі зноў двойчы спрабавалі захапіць горад. [[Файл:Kryčaŭ, Sož. Крычаў, Сож (M. Ivanov, 1784).jpg|thumb|300px|Горад на акварэлі М. Іванова, пач. XIX ст.]] Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Крычаў увайшоў у склад [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага ваяводства]]. З ХVII ст. ён стаў цэнтрам [[Крычаўскае староства|Крычаўскага староства]], якое было ва ўладанні [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У ХVII—XVIII стст. асновай планіровачнай кампазіцыі горада быў [[Крычаўскі замак]], ад якога цягнуліся вуліцы; было 8 цэркваў, касцёл, сінагога. Сфарміраваўся другі цэнтр горада — Рынак. У 1614 годзе маскоўскія войскі спалілі Крычаў і разрабавалі староства. У 1633 годзе ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў<ref name="evkl"/>: амаль усіх жыхароў (2000 чал.) вывелі ў палон у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], а сам горад спалілі<ref name="Kuźmin"/>. 23 жніўня 1633 года за гераізм і адданасць радзіме кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] надаў Крычаву [[Магдэбургскае права]] і герб: «''у чырвоным полі залаты крыж, побач з якім срэбны меч''»<ref name="HBH"/>. З пачаткам [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) Крычаў вытрымаў 2-месячную маскоўскую аблогу, аднак потым мусіў здацца. Па вызваленні (1661) Сойм Рэчы Паспалітай на пэўны час скасаваў для горада выплату падаткаў<ref name="evkl"/>. Паводле інвентару, на 1671 год у Крычаве было 375 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], на 1682 — 456 дымоў<ref name="evkl"/>. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) улетку 1708 года паблізу горада размяшчаўся лагер расійскіх войскаў на чале з царом маскоўскім [[Пётр I|Пятром I]]. На 1720 год у Крычаве было 233 жылыя дамы, на 1747 — 429 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], на 1779 — 470 дымоў<ref name="evkl"/>. У 1743—1744 гадах у Крычаве і ваколіцах разгарэлася сялянскае [[Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў|антыфеадальнае паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Васіль Вашчыла|Васіля Вашчылы]], якое было жорстка задушанае войскам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]]. === Расійская імперыя === [[Файл:Крычаў. План 1788 г. (РДВГА) (фрагмент).jpg|міні|злева|Фрагмент плана Крычава [[1788]] года. [[РДВГА]]]] [[Файл:Kryčaŭ, Sož. Крычаў, Сож (1785).jpg|thumb|300px|Крычаўская верф, [[чарцёж]] [[1785]]]] У выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Крычаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Статус паселішча панізілі да [[мястэчка]]. У 1776 годзе [[Кацярына II]] падаравала Крычаўскае староства графу [[Р. Пацёмкін|Рыгору Пацёмкін]]у. На 1779 год у Крычаве было 470 двароў. У канца XVIII ст. мястэчка стала важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасці (у тым ліку парусінавыя мануфактуры [[Крычаўская парусінавая мануфактура Пацёмкіна|Пацёмкіна]] і [[Крычаўская парусінавая мануфактура Галынскага|Галынскага]] і [[Крычаўская канатная мануфактура|канатная мануфактура]], тут працавалі суднаверф, а таксама вінакурны, цагельны, шкляны, гарбарны і медналіцейны заводы, млыны. На 1847 год у Крычаве было 630 двароў, дзейнічалі 6 цэркваў і касцёл, працавала малітоўная школа, штогод праводзіліся 3 кірмашы. Паводле перапісу (1897) у мястэчку было 972 двары, дзейнічалі 7 цэркваў, касцёл і 5 сінагог, працавалі 2 народныя вучылішча, 3 гарбарныя і мылаварны завод, 4 крупадзёркі, 4 маслабойні, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазін, 125 крамаў, 5 заезных двароў, штогод праводзілася 4 кірмашы. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Крычаў абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала горад разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. З 1923 годзе ўтварыўся чыгуначны вузел на лініі [[Орша]] — [[Унеча]]. У 1924 годзе Крычаў вярнулі [[БССР]], дзе ён стаў цэнтрам раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 1927 -- [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]], з 1938 — у Магілёўскай вобласці. На 1926 год тут было 2395 двароў. У 1931 годзе мясцечка Крычаў атрымаў статус [[горад]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"|url-status=dead}}</ref>. У 1930-я гадах збудавалі ЦЭЦ, цэментны, фасфарытавы, крэйдавы заводы, льнозавод. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 17 ліпеня 1941 да 30 верасня 1943 года горад пад нямецкай акупацыяй. У 1962—1965 гадах Крычаў уваходзіў у склад [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]]. У 1977 годзе ў гарадскую мяжу Крычава ўключана вёска [[Варанева]] [[Лабковіцкі сельсавет|Лабковіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Горад на старых здымках"> Файл:Kryčaŭ. Крычаў (M. Astankovič, 1890-99, 1905).jpg|Панарама Файл:Kryčaŭ, Rynak, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Рынак, Беззаганнага Зачацьця (1901-18).jpg|Рынак. Касцёл Файл:Kryčaŭ, Rynak, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Рынак, Беззаганнага Зачацьця (1913).jpg|Касцёл, 1913 Файл:Kryčaŭ, Rynak, Plabanija. Крычаў, Рынак, Плябанія (1913).jpg|Плябанія, 1913 Файл:Kryčaŭ, Šašejnaja, Paciomkin-Hałynski. Крычаў, Шашэйная, Пацёмкін-Галынскі (1901-18).jpg|Вуліца Шашэйная. Палац Файл:Kryčaŭ. Крычаў (1901-18).jpg|Вучылішча Файл:Kryčaŭ, Šašejnaja. Крычаў, Шашэйная (1.05.1937).jpg|Парад, 1937 </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1779 from:0 till:2800 bar:1880 from:0 till:4570 bar:1897 from:0 till:6221 bar:1926 from:0 till:5592 bar:1939 from:0 till:16000 bar:1959 from:0 till:19000 bar:1972 from:0 till:26500 bar:1991 from:0 till:32600 bar:1997 from:0 till:31900 bar:2004 from:0 till:28000 bar:2010 from:0 till:27100 bar:2017 from:0 till:26178 bar:2025 from:0 till:22973 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1779 год — 2,8 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XIX стагоддзе''': 1880 год — 4&nbsp;570 чал.; 1883 год — 6 тыс. чал.<ref name="HSKP"/>; 1897 год — 6&nbsp;221 чал. * '''XX стагоддзе''': 1926 год — 5&nbsp;592 чал.; 1939 год — 16,0 тыс. чал.; 1959 год — 19 тыс. чал.<ref name="EHB"/>; 1972 год — 26,5 тыс. чал.; 1991 год — 32,6 тыс. чал.; 1995 год — 32,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 31,9 тыс. чал.; 1998 год — 31,1 тыс. чал.<ref name="BE"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 28 тыс. чал.; 2006 год — 27,4 тыс. чал.; 2008 год — 27 тыс. чал.<ref name="HVB"/>; 2010 год — 27,1 тыс. чал.; 2016 год — 26&nbsp;325 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 26&nbsp;178 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2025 год — 22&nbsp;973 чал. == Эканоміка == [[Файл:Cement plant in Krichev and railcar DP-1 (Pesa 620M).jpg|thumb|Крычаўцэментшыфер]] З 18 ст. вядомы як цэнтр ткацтва. Прадпрыемствы будматэрыялаў, хімічнай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасці. Гасцініца «Крычаў»<ref name="TEB"/>. * [[Вытворчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства|ВРУП]] «Крычаўцэментшыфер» * [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Крычаўскі завод гумавых вырабаў» * ААТ «Крычаўскі завод жалезабетонных вырабаў» * філіял «Крычаўскі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Магілёўхлебпрам» == Інфраструктура == === Транспарт === [[Файл:Крычаў. Чыгуначны вакзал.jpg|міні|злева|Чыгуначная станцыя [[Крычаў I]]]] [[Файл:The bus station in Krichev.jpg|thumb|Аўтастанцыя]] У Крычаве маецца [[Крычаў I|чыгуначная станцыя]] і [[аўтобусны парк]], які абслугоўвае 6 гарадскіх, 9 мясцовых і 2 міжгародныя маршруты. === Культура === Дзейнічае 4 дамы культуры, 4 бібліятэкі, [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаўскі краязнаўчы музей]]. === Адукацыя === У Крычаве працуюць 9 школаў і 11 дашкольных устаноў, Тэхнікум эканомікі, права і кіравання, Крычаўскі прафесійны агратэхнічны каледж, Магілёўскі абласны ліцэй № 4. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць 3 бальніцы і 6 паліклінік. == Забудова == [[Файл:Residential house in Krichev2.jpg|міні|злева|Жылы дом у Крычаве]] [[Файл:Lenin street in Krichev (Belarus).JPG|thumb|У цэнтры горада]] У Крычаве існавалі гістарычныя мясціны Забялышчын і Загарадзішча<ref name="Miacieĺski"/>. У наш час шаша Бабруйск — Масква раздзяляе Крычаў на дзве часткі. Найбольш развітая з іх — паўднёвая, якая прылягае да Сожа, у ёй размяшчаюцца адміністрацыйныя, культурна-побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы. У паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён Сож. Горад мае 5 паркаў і 2 скверы. == Славутасці == {{Вікікрыніцы|Прывілей на заснаванне Крычаўскага касцёла 4 красавіка 1755 г.}} [[Файл:Saint Nicholas churches in Krichev (Belarus)10.JPG|міні|Свята-Мікалаеўская царква.]] * Вінакурня (XVIII ст.) * Гістарычная забудова (XIX — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Крычаўскі замак|Замкавая гара]] (XI—XVIII стст.) * Могілкі іўдзейскія * [[Палац Пацёмкіна (Крычаў)|Палац Пацёмкіна-Галынскіх]] (1778—1787) * [[Паштовая станцыя (Крычаў)|Паштовая станцыя]] (1840-я) * Плябанія (XIX ст.) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Крычаў)|Царква Святога Мікалая]] (1838), захаваўся [[Крычаўскі звон|звон 1748 года]], адліты для царквы Параскевы Пятніцы * [[Свята-Пакроўская царква (Крычаў)|Свята-Пакроўская царква]] 1946 г. * [[Свята-Уваскрасенская царква (Крычаў)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] (XIX ст., 1930-я) <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Крычаў. Палац Пацёмкіна і Галынскіх узімку (05).jpg|Палац Пацёмкіна-Галынскіх Krichev Castle and Church of Saint Nicholas in Krichev.JPG|Замкавая гара і Свята-Мікалаеўская царква Krichev Castle (Belarus).JPG|Руіны замка на Замкавай гары Крычаўскі палац [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Адваротны бок (здымак 2012 год).jpg|Палац Галынскіх Крычаўскі палац [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Фасад (здымак 2009 год).jpg|Палац Галынскіх, галоўны фасад Крычаў. Замкавая гара. Мікольская царква (01).jpg|Свята-Мікалаеўская царква Крычаў. Воданапорная вежа каля Чыгуначнага вакзала.jpg| Воданапорная вежа каля Чыгуначнай станцыі Паштовая станцыя ў Крычаве. Фасад.jpg|Паштовая станцыя Christ Resurrection churches in Krichev (Belarus)7.jpg|Царква Уваскрасення Хрыстова Крычаў. Яўрэйскія могілкі (02).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> === Страчаная спадчына === * Верф (XVIII ст.) * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Крычаў)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1855—1860) * Касцёл Святога Ільі (XV ст.) * Сінагога * Царква Раства Багародзіцы (XIX ст.) == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Расіі}} [[Клін (горад)|Клін]], [[Расія]]<ref name="klincity"/> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Крычава}} * [[Ілля Барысавіч Берхін]] (1908—1992) — савецкі [[гісторык]], доктар гістарычных навук, [[прафесар]], Заслужаны дзеяч навукі РСФСР. * [[Таццяна Генадзеўна Голубева]] (нар. 1947) — беларускі палітык. * [[Сяргей Іванавіч Крыжэвіч]] (нар. 1952) — беларускі палітык. * [[Яўген Сямёнавіч Мазалькоў]] (1909—1969) — [[літаратуразнавец]], [[крытык]] і [[перакладчык]], Заслужаны дзеяч культуры БССР (1968)<ref name="БЭ9">{{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 506.</ref> * [[Міхаіл Фёдаравіч Мельнікаў]] ([[1921]]—[[1993]]) — краязнавец, заснавальнік Крычаўскага краязнаўчага музея (у 1961—1982 гг. яго дырэктар), [[Заслужаны работнік культуры БССР]]<ref name="Б10">{{крыніцы/БелЭн|10}} — С. 278.</ref> * [[Аксана Мянькова]] (нар. [[1982]]) — беларуская [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]] * [[Мікалай Максімавіч Мяшкоў]] — міністр вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі [[БССР]] (1968—1988) * [[Уладзімір Лявонцьевіч Новак]] — беларускі мастак * [[Барыс Токін]] ([[1900]]—[[1984]]) — [[біёлаг]] * [[Анатоль Ігнатавіч Рыбчынскі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Гарады Магілёўскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 184.</ref> <ref name="mlib">[http://www.mlib.basnet.by/kray/krichev/9.1.html Легенды і паданні пра Крычаў], [http://www.mlib.basnet.by Магілёўская абласная бібліятэка]</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=153|артыкул=Крычаў|аўтар=[[Андрэй Мяцельскі|Мяцельскі А.]]}}</ref> <ref name="HŠBNiD">{{Крыніцы/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы, 2005|Principality of Smalensk in the 12th century|354}}</ref> <ref name="Kuźmin">Кузьмін А. [http://www.radzima.org/be/pub/1519_m/ Кароткая гісторыя Крычава], [[Radzima.org]]</ref> <ref name="HBH">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}} С. 178.</ref> <ref name="HSKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/793 793]—794.</ref> <ref name="EHB">[[Уладзімір Бянько|Бянько У.]] Крычаў // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 279.</ref> <ref name="BE">{{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 524.</ref> <ref name="HVB">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|6-2к}} С. 393.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref> <ref name="Miacieĺski">Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] / Навук. рэд. П. Лысенка. — Мінск: Бел. навука, 2003.</ref> <ref name="klincity">http://klincity.ru/pobratcities/</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=153|артыкул=Крычаў|аўтар=[[Андрэй Мяцельскі|Мяцельскі А.]]}} * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|6-2}} * Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] / Навук. рэд. П. Лысенка. — Мінск: Бел. навука, 2003. — 167 с.: іл. ISBN 985-08-0541-2. * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Крычаў|405}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kryčaŭ|Крычаў}} {{OSM relation|6722694|Крычаў}} * [https://radzima.org/be/gorad/krychau.html м. Крычаў] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/krichev/index.htm}} * [http://www.rg.ru/2013/11/21/krichev.html Падарунак iмператрыцы] // Российская газета, 21 ноября 2013 * [https://www.gismeteo.by/weather-krichev-11816/ Надвор’е ў горадзе Крычаў] {{Крычаўскі раён}} {{Магілёўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крычаў| ]] l258pgln0y5ts2w5uust2v5yeif07rv Вікіпедыя:Да выдалення 4 16411 5177804 5177801 2026-08-09T12:14:09Z Petrachkov 171795 /* B. В. Шчасная */ Адказ 5177804 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} ez9wm1pbqgtaqj3mvqm5bjpbrem3pax 5177937 5177804 2026-08-09T22:07:44Z IshaBarnes 124956 /* Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна */ 5177937 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 24iko6xcvmrxb0rj3e9jd4yljpkyh6k 5178016 5177937 2026-08-09T22:36:04Z IshaBarnes 124956 /* Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна */ 5178016 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) :: Перанёс, спасылкі паправіў, памылковыя на хуткае выдаленне выставіў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:36, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 4srt4zeab1oyfsjoqhug9x7r4c9d7mc 5178017 5178016 2026-08-09T22:40:33Z IshaBarnes 124956 /* Мустафа Ахматовіч */ адказ 5178017 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) :: Перанёс, спасылкі паправіў, памылковыя на хуткае выдаленне выставіў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:36, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} fm95zb0xw9efkxzpaslnn29dwncv7ew 5178027 5178017 2026-08-09T23:37:51Z IshaBarnes 124956 /* Мустафа Ахматовіч */ адказ 5178027 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) :: Перанёс, спасылкі паправіў, памылковыя на хуткае выдаленне выставіў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:36, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 226igvmw0oybeee8hme9p33b8r1kbhl 5178107 5178027 2026-08-10T09:24:46Z DobryBrat 5701 /* Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна */ вынік 5178107 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) :: Перанёс, спасылкі паправіў, памылковыя на хуткае выдаленне выставіў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:36, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Створаны [[Шаблон:НП Кызылкагінскага раёна|шаблон з правільнай назвай]]. Шаблон з памылкай у назве выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:24, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} c7swn8yond9y0xg88vradb4b2m8ev5y Кісларод 0 17829 5178057 5128582 2026-08-10T03:47:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178057 wikitext text/x-wiki {{Картка хімічнага элемента | імя = Кісларо́д / Oxygenium (Oxygen)(O) | сімвал = O | нумар = 8 | унізе = [[Сера|S]] | вонкавы від = | подпіс = Вадкі кісларод, газ без колеру, смаку і паху; <br />блакітнаватая вадкасць<br />(пры нізкіх тэмпературах) | атамная маса = [15,99903; 15,99977]<ref name="range" group="кам">Тут прыведзены дыяпазон значэнняў атамнай масы. Гэта звязана з нераўнамернасцю распаўсюджання ізатопаў у прыродзе.</ref><ref name="iupac atomic weights">{{артыкул|аўтар=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang-Kun Zhu.|загаловак=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) |спасылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |мова=en |выданне=Pure and Applied Chemistry |год=2013 |том=85 |нумар=5 |старонкі=1047-1078 |doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02 |issn = 0033-4545 }}</ref> | радыус атама = 60 (48) | энергія іанізацыі 1 = 1313,1 (13,61) | канфігурацыя = [He]&nbsp;2s<sup><nowiki>2</nowiki></sup>&nbsp;2p<sup>4</sup> | кавалентны радыус = 73 | радыус іона = 132 (-2e) | электраадмоўнасць = 3,44 | электродны патэнцыял = 0 | ступені акіслення = -2, [[Пераксіды|−1]], [[Надпераксіды|-½]], [[Азаніды|-⅓]], 0, ½, +1, +2 | шчыльнасць = 0,00142897 | цеплаёмістасць = 29,4<ref name="ХЭ">{{кніга |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5 т |адказны = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |месца = Москва |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |старонкі = 387 |старонак = 671 |тыраж = 100 000 }}</ref> | цеплаправоднасць = 0,027 | тэмпература плаўлення = 54,8 К (-218,35&nbsp;°C) | цеплыня плаўлення = 0,444 | тэмпература кіпення = 90,19 К (-182,96&nbsp;°C) | цеплыня выпарэння = 3,4099 | малярны аб'ём = 14,0 | структура рашоткі = манаклінная | параметры рашоткі = a=5,403 b=3,429 c=5,086 β=135,53 | адносіна c/a = | тэмпература Дэбая = 155 | спектр=Oxygen spectre.jpg }} {{Элемент перыядычнай сістэмы|align=center|fontsize=100%|number=8}} '''Кісларод''' ({{lang-la|Oxygenium}}) '''O''' — [[хімічны элемент]] VI групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]] з атамным лікам 8. Гэты член групы [[халькаген]]аў па перыядычнай табліцы з'яўляецца [[хімічная рэакцыя|высокарэакцыйным]] неметалічным элементам і [[акісляльнік]]ам, які лёгка ўтварае злучэнні, у прыватнасці [[аксід]]ы, з большасцю элементаў<ref>[http://www.webelements.com/oxygen/electronegativity.html WebElements: the periodic table on the web — Oxygen: electronegativities] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104183809/http://www.webelements.com/oxygen/electronegativity.html |date=4 лістапада 2011 }}. WebElements.com.</ref>. Паводле масы кісларод з'яўляецца трэцім найбольш распаўсюджаным элементам у сусвеце пасля [[вадарод]]у і [[гелій|гелію]]. Пры [[нармальныя ўмовы|стандартных умовах]] малекулярны кісларод складаецца з двух атамаў, утвараючы, такім чынам, двухатамны [[газ]] (O<sub>2</sub>), які не мае колеру, паху і смаку. == Характарыстыка == === Структура === [[Выява:Oxygen molecule.png|thumb|Мадэль малекулы кіслароду]] У [[Стандартныя ўмовы|стандартных умовах]] кісларод — газ без колеру і паху, мае формулу O<sub>2</sub>, Парадак сувязі ў малекуле — 2. Асноўны стан малекулы — трыплетная форма. У малекуле ёсць два няспараныя электроны на зведзеных арбіталях, таму рэчыва з'яўляецца парамагнітным. Вадкі кісларод істотна прыцягаецца да [[магніт]]а, мосцік з рэчыва добра трымаецца паміж палюсамі. Энергія сувязі меншая за энергію ў малекуле азоту, бо няспараныя электроны знаходзяцца на антысувязваючых арбіталях. У малекуле азоту гэтыя арбіталі застаюцца свабоднымі.<ref name="BiochemOnline">{{Cite web |title = Biochemistry Online|url = http://employees.csbsju.edu/hjakubowski/classes/ch331/oxphos/oldioxygenchem.html| chapter-url=http://employees.csbsju.edu/hjakubowski/classes/ch331/oxphos/oldioxygenchem.html |chapter=Chapter 8: Oxidation-Phosphorylation, the Chemistry of Di-Oxygen|first=Henry|last=Jakubowski|access-date=28 студз 2008|publisher=Saint John's University| language = en}}</ref> У сінглетнай форме кіслароду ўсе электроны маюць пару на арбіталі. Гэты стан кіслароду вышэй па энергіі, таму такая малекула метастабільная. Сінглетная форма больш актыўная хімічна, у тым ліку ў адносінах да арганічных малекул. У працэсе фотасінтэзу вырабляецца сінглетны кісларод, таму фотасінтэзавальныя арганізмы вымушаны штучна пазбаўляць кісларод энергіі, каб ён не пашкодзіў тканкі. === Алатропія === [[Выява:Ozone-1,3-dipole.svg|thumb|Структура азону]] Звычайная алатропная форма кіслароду — O<sub>2</sub>, з даўжынёй сувязі 121 [[Метр#Кратныя і дробныя адзінкі|пм]], энергіяй сувязі 498 кДж/моль. Кажучы пра кісларод як рэчыва, маюць на ўвазе менавіта гэту мадыфікацыю. [[Азон]] (O<sub>3</sub>) — вельмі актыўная алатропная форма. Калі канцэнтраваны азон удыхнуць, ён можа нават пашкодзіць лёгкія. Існуе ў вышэйшых слаях атмасферы, атрымліваючыся з кіслароду пад [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавымі промнямі]].<ref name="mellor">{{Кніга|аўтар = G. D. Parks; J. W. Mellor|загаловак = Mellor's Modern Inorganic Chemistry (6th ed.).|месца = London|выдавецтва = Longmans, Green and Co.|год = 1939}}</ref> Азон моцна паглынае ў УФ-вобласці спектру, а таму яго слой з'яўляецца экранам супраць УФ-промняў.<ref name="mellor"/> === Фізічныя ўласцівасці === У [[вада|вадзе]] раствараецца лепш за [[азот]]. У раўнавазе з паветрам у вадзе на кожную малекулу азоту існуе 2 малекулы кіслароду (у атмасферы — 4 малекулы азоту на 1 малекулу кіслароду). Колькасць у растворы залежыць ад тэмпературы: 14.6 мг/л у 0&nbsp;°C, амаль у два разы менш — 7.6 мг/л — у 100&nbsp;°C. Існуе таксама залежнасць ад складу самога [[раствор]]у: пры 25&nbsp;°C і 1 атм у 1 [[літр|л]] чыстай вады змяшчаецца 6.04 мл кіслароду, у 1 л марской вады — каля 4.95 мл. Цвёрды і вадкі кісларод — блакітныя празрыстыя рэчывы. Вадкі кісларод высокай чысціні можна атрымаць з дапамогай фракцыйнай дыстыляцыі паветра. Гэта вельмі агрэсіўны [[акісляльнік]], таму яго нельга трымаць побач з арганічнымі рэчывамі. === Ізатопы === Існуюць 3 ўстойлівыя ізатопы кіслароду натуральнага паходжання — <sup>17</sup>O, <sup>18</sup>O і <sup>16</sup>O; апошні самы распаўсюджаны. Найбольшая частка <sup>16</sup>O сінтэзуецца ў працэсе аб'яднання [[гелій|гелію]] ў канцы жыццёвага цыкла зоркі. Большасць <sup>18</sup>O атрымліваецца фіксацыяй ядра <sup>4</sup>He ізатопам <sup>14</sup>N на апошніх стадыях існавання зорак вялікага памеру. Таксама існуюць 14 радыеактыўных ізатопаў кіслароду. Самы ўстойлівы з іх — <sup>15</sup>O, перыяд паўраспаду 112.24 секунды, а таксама <sup>14</sup>O, перыяд паўраспаду 70.606 секунд. Усе астатнія жывуць не больш за 27 секунд (значная частка — менш за 0.083 с). === Распаўсюджанасць === Кісларод з'яўляецца самым распаўсюджаным хімічным элементам комплексу [[Зямная кара|зямной кары]], [[біясфера|біясферы]], [[гідрасфера|воднай абалонкі]] і [[атмасфера|паветра]] (па масе). У Сусвеце — трэці па распаўсюджанасці пасля [[вадарод]]у і [[гелій|гелію]]. Складае каля 0,9 % масы [[Сонца]], 49,2 % зямной кары і каля 88,8 % — воднай абалонкі Зямлі.<ref name=CookLauer>{{Кніга|аўтар = Gerhard A. Cook; Carol M. Lauer|загаловак = The Encyclopedia of the Chemical Elements|месца = New York|выдавецтва = Reinhold Book Corporation|год = 1968|старонкі = 499–512}}</ref> Колькасць кіслароду ў атмасферы Зямлі незвычайная, калі параўнаць з атмасферамі [[Марс]]а і [[Венера|Венеры]]. Гэта тлумачыцца кругаваротам кіслароду з удзелам жывых істот. Вялікую ролю ў гэтым цыкле адыгрывае [[фотасінтэз]], бо адзін з яго прадуктаў — свабодны кісларод. На цяперашні час, стварэнне і ўжыванне кіслароду знаходзяцца ў раўнавазе, закранаюць каля 1/2000 атмасфернага кіслароду за год. Вялікая колькасць кіслароду знаходзіцца ў растворы ў вадзе. Здольнасць растварацца павялічваецца, калі зніжаецца тэмпература — і гэта адыгрывае вялікую ролю для жыцця ў акіяне. У палярных водах растворана больш кіслароду — шчыльнасць жывых істот у іх таксама большая. == Біялагічная роля == === Фотасінтэз і дыханне === Натуральна свабодны кісларод — прадукт [[фатоліз]]у вады, часткі этапу святла [[фотасінтэз]]у. Зялёныя водарасці і [[цыянабактэрыі]] акіяна вырабляюць каля 70 % кіслароду. Астатняя частка належыць наземным раслінам.<ref>{{Кніга|аўтар = Fenical, William|загаловак = Plants: the potentials for extracting protein, medicines, and other useful chemicals (workshop proceedings)|спасылка = http://books.google.com/?id=g6RfkqCUQyQC&pg=PA147|месца = Collingdale|выдавецтва = DIANE Publishing|год = 1983|старонкі = 147|isbn = 1-4289-2397-7}}</ref> Зыходзячы з іншых крыніц, акіянам належыць каля 45 % кіслароду.<ref>{{Кніга|аўтар = J. C. G. Walker|загаловак = The oxygen cycle in the natural environment and the biogeochemical cycles.|месца = Berlin; Heidelberg; New York|выдавецтва = Springer-Verlag|год = 1980|старонкі = 258|isbn = 0-387-09688-4}}</ref> Спрошчанае ўраўненне рэакцыі фотасінтэзу: : 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> На выраб адной малекулы кіслароду патрабуецца энергія чатырох [[фатон]]аў. Істотным вынікам працэсу з'яўляецца градыент канцэнтрацыі іонаў H<sup>+</sup>, энергія градыента выкарыстоўваецца на стварэнне [[Адэназінтрыфосфарная кіслата|АТФ]]. O<sub>2</sub>, які застаецца пасля акіслення вады, трапляе ў атмасферу. Свабодны кісларод мае крытычнае значэнне для дыхання ўсіх аэробных арганізмаў. Ён выкарыстоўваецца ў мітахондрыях клетак для сінтэзу АТФ. Спрошчаная рэакцыя дыхання па сутнасці адваротная да фотасінтэзу: : C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. У [[пазваночныя|пазваночных]] кісларод трапляе праз мембраны лёгкіх у эрытрацыты крыві, звязваецца гемаглабінам, пры гэтым колер бялку змяняецца з цёмна-чырвонага на чырвоны. Некаторыя жывёлы замест гемаглабіну маюць гемацыянін (галаваногія [[малюскі]] і некаторыя [[членістаногія]]) альбо гэмерытрын. Адзін літр крыві растварае да 200 мл кіслароду. Наяўнасць у крыві жывёл свабоднага кіслароду ўпершыню даказаў у сваёй дысертацыі ''«Commentatio de novis quibusdam experimentis doctrinam de respiratione institutis»''<ref>[http://www.moluch.ru/th/3/archive/7/122/ ''Прокопьев Н. Я.'' Выдающиеся анатомы и их вклад в мировую науку. Часть 1. // Педагогика высшей школы. — 2015. — № 2. — С. 1-7.]{{ref-ru}}</ref> нямецкі вучоны [[Тэадор Людвіг Вільгельм фон Бішаф]]<ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|||164—165}} </ref>. Некаторыя актыўныя формы кіслароду (як, напрыклад, H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>) таксічныя для арганізмаў, але з'яўляюцца пабочнымі прадуктамі метабалізму. Гэтыя ж [[пераксід]]ы таксама выкарыстоўваюцца [[Імунная сістэма|імуннай сістэмай]] ў барацьбе з мікраарганізмамі. Дарослы чалавек удыхае 1,8—2,4 г кіслароду за хвіліну. Гэта больш за 6 мільярдаў тон у год — усім чалавецтвам. === Геалагічнае стварэнне === У атмасферы кіслароду амаль не было, пакуль не з'явіліся фотасінтэнуючыя арганізмы (каля 3.5 мільярдаў гадоў таму). Падчас [[палеапратэразой|палеапратэразою]] (3—2.3 мільярды гадоў назад) свабоднага кіслароду стала шмат, але першы мільярд гадоў ён рэагаваў са злучэннямі жалеза, якія былі раствораны ў акіяне. Калі такіх паглынальнікаў пачало не хапаць, кісларод трапіў у атмасферу. Новае актыўнае рэчыва было атрутным для ўсіх жывых істот. Калі ў атмасферы яго зрабілася шмат, адбылася [[Кіслародная катастрофа]] (каля 2.4 млрд гадоў назад). Пасля віды (эўкарыёты) пачалі адаптавацца да новых умоў, стварыўшы аэробнае дыханне. У перыяд кембрыя (540 млн гадоў назад) колькасць кіслароду ў паветры змянялася ад 15 % да 30 %. Падчас каменнавугальнага перыяду гэтая лічба дасягала найвышэйшае ступені — 35 %. На сённяшні дзень дзейнасць чалавека амаль не ўплывае на колькасць газу, якога каля 21 % па аб'ёму. З цяперашняй хуткасцю фатасінтэзу патрабуецца 2000 гадоў, каб цалкам аднавіць запас кіслароду ў паветры. == Гісторыя адкрыцця == Адзін з першых эксперыментаў, які пацвердзіў залежнасць паміж гарэннем і паветрам, правёў [[Філон Візантыйскі]] ў 2 стагоддзі да н.э. У працы ''Пнеўматыка'' ён апісаў, што калі свечку, якая стаіць у ёмістасці з вадой, накрыць іншай ёмістасцю, то частка вады зацягнецца ўнутр, а пасля свечка пагасне. Філон вырашыў, што частка паветра ў ёмістасці становіцца [[Элемент (стыхія)|першасным элементам]], ''агнём'', і працякае праз сітавіны (поры) у шкле. У канцы XVII стагоддзя [[Роберт Бойль]] паказаў, што для гарэння неабходна паветра. Англійскі хімік Джон Меёў удакладніў працу, паказаўшы, што толькі частка паветра падтрымлівае агонь. Меёў назваў яе ''spiritus nitroaureus''. У адным з эксперыментаў ён вызначыў, што калі ў ізаляваным кантэйнеры над вадой пакінуць запаленую свечку альбо мыш, то вада, зацягнуўшыся, будзе займаць 1/14 аб'ёму кантэйнера. Джон Меёў вырашыў, што spiritus nitroaureus неабходны і для гарэння, і для дыхання. Яшчэ ў адным эксперыменце Маёў адзначыў, што [[Сурма (хімічны элемент)|антымоній]] павялічваецца ў вазе, калі яго пагрэць, і заключыў, што spiritus nitroaureus злучаецца з ім. Ён лічыў, што лёгкія паглынаюць spiritus nitroaureus з паветра і перадаюць яго крыві; што магчымасць жывёл рухацца і быць цяплейшымі за асяроддзе — вынік рэакцыі са spiritus nitroaureus. Вынікі яго доследаў апублікаваныя ў трактаце «Дыханне», 1668. === Тэорыя флагістону === Шмат навукоўцаў XVII—XVIII стст. атрымлівалі кісларод — [[Міхаіл Ламаносаў]], [[Роберт Гук]], Оле Борх, П'ер Баен. Але ніхто з іх не разглядаў яго як самастойны элемент. Працэс гарэння абгрунтоўваўся тэорыяй флагістону. Згодна з гэтай тэорыяй усе рэчывы, якія могуць гарэць, складаюцца з дзвюх частак — флагістону і акаліны. Флагістон аддзяляецца падчас гарэння, дэфлагістанаваная акаліна застаецца. Найбольш гаручыя рэчывы, пасля якіх застаецца няшмат рэштак (напрыклад, вугаль) складаюцца амаль з чыстага флагістону; тыя, што гараць дрэнна альбо зусім не гараць, амаль не маюць флагістону. Паводле гэтай тэорыі, паветра ніякім чынам не ўплывае на гарэнне. Такая выснова была зроблена з назірання полымя: здаецца, што рэчыва нешта губляе. Павялічэнне масы большасці рэчываў было незаўважана, бо прадукты іх гарэння — газы. На самай справе, адзін з аргументаў супраць флагістону якраз той, што вага металаў у працэсе гарэння павялічваецца. Але нават гэта магло тлумачыцца «адмоўнай масай» флагістону.<ref>{{Кніга|аўтар = Н. Л. Глинка|загаловак = Общая химия|месца = Москва|выдавецтва = Химия|год = 1965|старонкі = 23|старонак = 688}}</ref> === Адкрыццё === Першым кісларод адкрыў шведскі фармацэўт [[Карл Вільгельм Шэеле]]. Ён атрымаў газ раскладаннем аксіду ртуці і розных нітратаў у 1772<ref name=CookLauer/>, назваўшы рэчыва «вогненым паветрам» ў трактаце «Пра паветра і агонь». Трактаце быў апублікаваны ў 1777. У гэты жа час, 1 жніўня 1774, [[Джозеф Прыстлі]] факусіраваў сонечнае святло на аксідзе ртуці ў шкляной трубцы. Газ, які атрымаўся, ён назваў дэфлагістанаваным паветрам.<ref name=CookLauer/> Ён заўважыў, што ў гэтым газе полымя свечкі ярчэйшае, а мышы жывуць даўжэй. Паспрабаваўшы ўдыхнуць газ, Прыстлі потым пісаў: «Адчуванне ў маіх лёгкіх амаль не адрознівалася ад звычайнага, але праз некаторы час я адчуваў асаблівую лёгкасць». Вядомы французскі хімік [[Антуан Ларан Лавуазье]] пасля сцвярджаў, што атрымаў газ самастойна. Тым не менш, у 1774 Прыстлі расказваў Лавуазье пра свае вопыты. Шэеле таксама дасылаў яму ліст, ў якім апісваў новае рэчыва, але Лавуазье сцвярджаў, што ніколі гэты ліст не атрымліваў (Копія ліста была знойдзена ў Шэеле пасля яго смерці). === Уклад Лавуазье === Тое, што Лавуазье неаспрэчна зрабіў — колькасныя вопыты з акісленнем і першае правільнае абгрунтаванне працэсу гарэння.<ref name=CookLauer/> Ён выкарыстаў вынікі доследаў, каб абвергнуць тэорыю флагістону і пацвердзіць, што рэчыва, адкрытае Дж. Прыстлі і К. Шэеле — самастойны элемент. У адным з доследаў Лавуазье адзначыў, што калі [[волава]] грэць з паветрам у ізаляваным кантэйнеры, павялічэння агульнай вагі няма.<ref name=CookLauer/> Калі ён адкрыў пасудзіну, паверта рэзка ўцягнулася ўнутр. Гэта значыць, што частка паветра паглынаецца волавам. Вага цвёрдай часткі сапраўды павялічылася, роўна настолькі, колькі паветра ўвайшло пасля. Вынікі эксперыментаў былі апублікаваны ў кнізе ''Sur la combustion en général'', 1997. У гэта кнізе Лавуазье сцвярджае, што паветра — сумесь двух газаў, азоту (грэч. безжыццёвы) і «Жыццёвага паветра». == Атрыманне == 100 мільёнаў тон кіслароду за год атрымліваюць з дапамогай двух метадаў. Гэта фракцыйная дыстыляцыя і абсорбцыя азоту на [[цэаліты|цэалітным]] «малекулярным рэшаце». У апошнім выпадку чысціня кіслароду дасягае 90—93 %.<ref>{{Cite web |url = http://www.uigi.com/cryodist.html| title = Overview of Cryogenic Air Separation and Liquefier Systems| publisher = Universal Industrial Gases, Inc.| access-date = 16 снежня 2014 | language = en}}</ref> Кісларод таксама атрымліваецца [[электроліз]]ам вады, у дадзеным выпадку ён з'яўляецца пабочным прадуктам. Ток павінен быць пастаянным: калі ён пераменны, то вадарод і кісларод атрымліваюцца ў сумесі 2:1 на абодвух электродах. Падобны метад атрымання — электракаталітычны, з аксідаў і кіслародазмяшчальных кіслот. Атрымаць кісларод можна раскладаннем рэчываў. Некаторыя з гэтых рэакцый выкарыстоўваюцца ў хімічных крыніцах кіслароду на падводных лодках, грамадзянскіх [[самалёт]]ах. Кошт кіслароду (на 2001) складаў 0.21 долараў на кілаграм. Асноўная частка кошту — энергія, якая патрэбная на звадкаванне паветра, таму ён будзе прывязаны да кошту электрычнасці.<ref>{{артыкул|загаловак=Space Shuttle Use of Propellants and Fluids|спасылка=http://www-pao.ksc.nasa.gov/kscpao/nasafact/ps/SSP.ps|выдавецтва=National Aeronautics and Space Administration|год=2001|старонкі=1—2|archive-url=https://web.archive.org/web/20080917144056/http://www-pao.ksc.nasa.gov/kscpao/nasafact/ps/SSP.ps|archive-date=17 верасня 2008|archivedate=17 верасня 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080917144056/http://www-pao.ksc.nasa.gov/kscpao/nasafact/ps/SSP.ps}}</ref> == Прымяненне == [[Металургія]], апрацоўка [[Металы|металаў]] ([[зварка]], рэзка), [[транспарт]] (акісляльнік паліва), шматлікія тэхналагічныя працэсы [[Хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]]. == Хімічныя злучэнні == У большасці злучэнняў ступень акіслення кіслароду −2, таксама сустракаецца −1 — у пераксідах, −1/2 у надпераксідах, −1/3 у азанідах, +1/2 — іон O<sub>2</sub><sup>+</sup>, +1 — фтарыд дыаксіду; +2 — фтарыд кіслароду. === Неарганічныя злучэнні === Вада з'яўляецца аксідам вадароду, гэта найбольш вядомае злучэнне кіслароду. Паміж малекуламі рэчыва існуе вадародная сувязь з энергіяй каля 23,1 кДж/моль на атам вадароду. Гэта павялічвае шчыльнасць малекул на 15 % у параўнанні з тым, што можна чакаць з простага Ван-дэр-Ваальсаўскага ўзаемадзеяння, а таксама спрыяе зніжэнню тэмпературы кіпення. З-за сваёй высокай электраадмоўнасці кісларод утварае сувязі амаль з усімі [[хімічны элемент|хімічнымі элементамі]], утвараючы аксіды. Некаторыя [[метал]]ы, у прыватнасці тытан і алюміній, акісляюцца ў паветры, утвараючы на паверхні корку аксіду, і гэта спыняе іх карозію. Некаторыя аксіды маюць нестэхіяметрычны склад, напрыклад формулу FeO трэба пісаць як Fe<sub>1-x</sub>O, дзе x звычайна каля 0.05. Кісларод прысутнічае ў атмасферы ў выглядзе дыаксіду вугляроду (CO<sub>2</sub>). У склад горных парод уваходзіць вялікая колькасць аксідаў алюмінію і крэмнію, жалеза, а таксама [[вапняк]]. Астатняя частка зямной кары — таксама кіслародазмяшчальныя злучэнні, у прыватнасці складаныя сілікаты. Мантыя зямлі, маючы істотна большую масу, складаецца галоўным чынам з сілікатаў магнію і жалеза. Сілікаты, якія раствараюцца ў вадзе, выкарыстоўваюцца ў якасці клеяў і дэтэргентаў. Малекулярны кісларод можа быць лігандам для пераходных металаў. Вядомы таму прыклад — гемавыя бялкі, у прыватнасці гемаглабін і міяглабін. === Арганічныя злучэнні === Найбольш важныя класы арганічных рэчываў, якія змяшчаюць кісларод, гэта [[спірты]] (R—OH), [[простыя эфіры]] (R—О—R); [[кетоны]] (R—CO—R); [[альдэгіды]] (R—CO—H); [[арганічныя кіслоты]] (R—COOH); [[складаныя эфіры]] (R—COO—R); [[ангідрыды]] (R—CO—O—CO—R); [[аміды]] (R—C(O)—NR2). Вялікая колькасць распаўсюджаных арганічных растваральнікаў маюць у складзе кісларод: [[ацэтон]], [[метанол]], [[этанол]], [[прапанол]], [[фуран]], [[ТГФ]], [[дыэтылавы эфір]], [[этылавы эфір воцатнай кіслаты]], ДМФ, ДМСО, [[воцатная кіслата]], [[метанавая кіслата]]. Іншыя істотныя рэчывы: [[гліцэрын]], [[фармальдэгід]], [[лімонная кіслата]], [[воцатны ангідрыд]], [[ацэтамід]]. Элемент знаходзіцца амаль ва ўсіх біямалекулах, неабходных для жыцця. Няшмат складаных біямалекул (такіх, як [[сквален]] і [[каратын]]) не маюць кіслароду. З усіх найбольш значных для жыцця арганічных малекул, больш за ўсё кіслароду (па масе) ў [[вуглявод]]ах. Таксама кісларод ёсць у [[фасфат]]ах PO<sub>4</sub><sup>3-</sup> і малекулах [[АТФ]] і [[АДФ]], крыніцах энергіі, у ланцугах ДНК, у костках жывёл ([[фасфат кальцыю]]). == Бяспека == Стандарт NFPA 704 вызначае, што сціснуты кісларод бяспечны для здароўя, не гарыць, малаактыўны, але моцны акісляльнік. [[Вадкі кісларод]] у нізкай тэмпературы атрымаў клас небяспечнасці 3. Астатнія формы кіслароду атрымалі такую самую ацэнку. === Атрутнасць === Кісларод становіцца таксічным для чалавека, калі парцыяльны ціск яго павышаны. Гэта можа прывесці да сутарг і іншых праблем са здароўем. Ніжняя граніца атрутнасці — каля 50 кілапаскаляў, гэта значыць 50 % ў паветры пад [[Стандартныя ўмовы|стандартным ціскам]], альбо 2.5 нармальных парцыяльных ціскаў пры 0 м над узроўнем мора. Гэта не з'яўляецца праблемай для пацыентаў, якім патрэбна штучная вентыляцыя, бо той газ, які трапляе ў кіслародныя маскі, утрымлівае 30—50 % кіслароду (каля 30 кПа пры стандартным ціску). Дыханне чыстым O<sub>2</sub> ў галіне касмічнай тэхнікі (скафандры і раней некаторыя касмічныя караблі) таксама не шкодзіць арганізму чалавека, бо там выкарыстоўваецца нізкі агульны ціск. Парцыяльны ціск кіслароду дасягае 30 кПа, каля 1.4 ад нормы, таму ў крыві касманаўтаў колькасць кіслароду нязначна большая за колькасць кіслароду ў крыві чалавека ў атмасферы зямлі. Атрутнасць кіслароду мае значэнне для глыбакаводных нырцоў. Працяглае дыханне кіслародам з парцыяльным ціскам больш за 60 кПа можа прывесці да пнеўмасклерозу, з ціскам 160 кПа — да сутарг, якія для дайвераў смяротна небяспечныя. Вострае атручанне кіслародам можа здарыцца і пры дыханні паветранай сумессю (21 % кіслароду) на глыбіні 66 м і болей, пры дыханні чыстым (100 %) кіслародам атручанне можа наступіць ужо на глыбіні 6 м. === Вогненебяспечнасць === Высокая канцэнтрацыя кіслароду ў паветры спрыяе гарэнню. Калі крыніца кіслароду знаходзіцца каля добрых аднаўляльнікаў, існуе небяспека пажараў. Кісларод пры гэтым не паліва, а акісляльнік. Пераксіды, хлараты, нітраты, біхраматы, надхлараты таксама моцныя акісляльнікі, яны могуць падпаліць арганічныя рэчывы. Стальныя трубы і танкеры, у якіх захоўваецца ці транспартуецца кісларод, могуць загарэцца, таму іх вытворчасць патрабуе спецыяльнай падрыхтоўкі, каб мінімізаваць магчымасць падпальвання. Разліты вадкі кісларод, увабраўшыся ў арганічныя рэчывы і матэрыялы (дрэва, нафтапрадукты, асфальт і інш.) можа прывесці да выбуху. Акрамя гэтага, крыягенны вадкі кісларод выклікае абмаражэнне. == Заўвагі == <references group="кам"/> == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commonscat|Oxygen}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/key.html Кісларод] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040830084732/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/key.html |date=30 жніўня 2004 }} на сайце Webelements {{ref-en}} * [http://www.uigi.com/oxygen.html Кісларод]. Уласцівасці і выкарыстанне {{ref-en}} * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b0088nql Кісларод] на BBC {{ref-en}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Простыя рэчывы]] [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Кісларод| *]] [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Акісляльнікі]] tkuf4mixkjt8yl7du6bir7i6jvx7kl7 Ксенон 0 17834 5178023 4814514 2026-08-09T23:00:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178023 wikitext text/x-wiki {{Картка хімічнага элемента |імя=Ксено́н / Xenon (Xe) |нумар=54 |сімвал=Xe |злева= |справа= |уверсе=[[Крыптон|Kr]] |унізе=[[Радон|Rn]] |тып=Інертныя газы |група=18 |перыяд=1 |блок=s |вонкавы від=[[інертны газ]] без [[колер]]у, [[смак]]у і [[пах]]у |выява=Xenon_discharge_tube.jpg |атамная маса=131,293(6)<ref name="iupac atomic weights">{{артыкул|аўтар=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|загаловак=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|спасылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|мова=en|выданне=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|нумар=5|старонкі=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02 | issn=0033-4545}}</ref> | радыус атама = ? (108)<ref name="sizes">{{cite web|url=http://www.webelements.com/xenon/atom_sizes.html|title=Size of xenon in several environments|publisher=www.webelements.com|access-date=2009-08-6|lang=en|archive-date=3 мая 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503114912/http://www.webelements.com/xenon/atom_sizes.html|url-status=dead}}</ref> |энергія іанізацыі = 1&nbsp;170,0 (12,13) |канфігурацыя=[Kr] 4d<sup>10</sup> 5s<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 5p<sup>6</sup> |кавалентны радыус = 140<ref name="sizes"/> |радыус іона = 190<ref name="sizes"/> |электраадмоўнасць = 2,6 |электронны патэнцыял =0 |ступені акіслення = 0, +1, +2, +4, +6, +8 |электронная абалонка= |фаза=Газ |шчыльнасць=3,52 (при −107,05&nbsp;°C); 0,005894 (при 0&nbsp;°C) |тэмпература плаўлення=161,3 К (-111,85&nbsp;°C) |тэмпература кіпення=166,1 К (-107,05&nbsp;°C) |крытычны пункт К= |крытычны пункт МПа= |цеплыня плаўлення=2,27 |цеплыня выпарэння=12,65 |цеплаёмістасць=20,79<ref name="ХЭ">{{кніга |аўтар = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |загаловак = Химическая энциклопедия: в 5 т |месца = Москва |выдавецтва = Советская энциклопедия |год = 1990 |том = 2 |старонкі = 548-549 |старонак = 671 |тыраж = 100 000 }} </ref> |цеплаправоднасць =0,0057 |ціск нп 1= |ціск нп 10= |ціск нп 100= |ціск нп 1 k= |ціск нп 10 k= |ціск нп 100 k= |малярны аб'ём = 42,9 |насычаная пара= |структура рашоткі=кубічная<br /> гранецэнтрыраваная |параметры рашоткі =6,200 |радыус Ван-дер-Ваальса |хуткасць гуку= |рэгістрацыйны нумар CAS= |спектр = Xenon Spectrum.jpg }} '''Ксенон''' ({{lang-la|Xenonum}}) '''Xe''' — [[хімічны элемент]] VIII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 54. [[Інертны газ]]. == Хімічныя ўласцівасці == Узаемадзеянне ксенону з фторам прыводзіць да ўтварэння сумесі фтарыдаў, у якой у залежнасці ад умоў правядзення рэакцыі пераважаюць ды-, тэтра- або гексафтарыды. Зручным метадам сінтэзу дыфтарыду, што дазваляе пазбегнуць прамога фтаравання, з'яўляецца акісленне ксенону фтарыдам срэбра(II) пры кіслаце Люіса: <chem>2AgF2 + 2BF3 + Xe -> XeF2 + 2AgBF4</chem> Фтарыды ксенону ўяўляюць сабою бясколерныя лятучыя крышталічныя рэчывы, якія лёгка гідралізуюцца: <chem>2XeF2 + 2H2O -> 2Xe ^ + 4HF + O2 ^</chem> Тэтра- і гексафтарыд ксенону значна больш адчувальныя да вільгаці паветра — пры трапленні ў ваду яны імгненна гідралізуюцца з утварэннем аксіду ксенону(VI): <chem>XeF6 + 3H2O -> XeO3 + 6HF</chem> <chem>6XeF4 + 12H2O -> 2XeO3 + 4Xe ^ + 3O2 ^ + 24HF</chem> == Прыродныя крыніцы == [[Паветра]] — адзіная крыніца ксенону. == Прымяненне == Ксенонавая лямпа — адна з самых моцных крыніц святла (фары, пражэктары, праектары) са спектрам выпраменьвання блізкім да сонечнага (лямпы для цяпліц). XeO<sub>3</sub> — выбуховае рэчыва без шкодных газаў. == Літаратура == {{Кніга|загаловак=Неорганическая химия: В 3 т. / Под ред. Ю. Д. Третьякова. Т. 2: Химия непереходных элементов: Учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2004|старонак=368|адказны=А.А. Дроздов, В.П.Зломанов, Г.Н.Мазо, Ф.М.Спиридонов.}}{{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] bltb33tstcqoth2a9i5zryrlhlu70es Натрый 0 18028 5178087 5176611 2026-08-10T08:15:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Натрый]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178087 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Натрый''' ({{lang-la|Natrium}}) '''Na''' — [[хімічны элемент]] I групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 11. Канфігурацыя электронных абалонак: 3s1. Належыць да [[Шчолачныя металы|шчолачных металаў]]. [[Адносная атамная маса|Атамная маса]] 23. [[Ізатоп]]ы: <sup>23</sup>Na (100 %) — стабільны. Упершыню атрыманы ў [[Простыя рэчывы|свабодным выглядзе]] Г. Дэві ў 1807 годзе. [[Зямная кара]] ўтрымлівае 2,5 [[Працэнт|%]] па [[Маса|масе]] (6-е месца па распаўсюджанасці). Уваходзіць у склад шматлікіх [[мінерал]]аў. [[Простае рэчыва]]: серабрыста-белы [[метал]], пластычны, мяккі. [[Шчыльнасць]]: 968 кг/м³, [[тэмпература]] плаўлення — 97,8 °C, [[тэмпература]] кіпення — 883 °C. [[Соль|Солі]] натрыю афарбоўваюць полымя ў жоўты колер. Прыродныя крыніцы: галіт (каменная соль) NaCl, мірабіліт (глаўберава соль) Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>*10H<sub>2</sub>O, тэнардыт Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>. Здабыча [[Планета Зямля|ў свеце]] парадку 1,108 [[тона|тон]] у [[год]]. Металічны Н. атрымліваюць шляхам электролізу расплаваў [NaCl]. == Хімічныя ўласцівасці == Хімічна актыўны [[Шчолачныя металы|шчолачны метал]], на [[Паветра|паветры]] хутка акісляецца, энергічна рэагуе з [[Вада|вадою]] і [[Кіслата|кіслотамі]], [[Галагены|галагенамі]], пры павышаных тэмпературах злучаецца з [[сера]]й, [[азот]]ам. [[Валентнасць]]: 1. [[Ступень акіслення]] ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]]: +1. == Найважнейшыя злучэнні і сферы іх выкарыстання == * [[адноўнік]] у вытворчасці [[метал]]аў ([[Тытан (хімічны элемент)|тытан]], [[цырконій]] і інш.) з іх злучэнняў (металатэрмія) * [[сплаў]] Н. з [[Калій|каліем]] — цепланосьбіт, у тым ліку для ядзерных рэактараў * хларыд Н. NaCl — соль, харчовы прадукт, крыніца атрымання Н. і [[хлор]]у * гідраксід NaOH — кампанент [[электраліт]]аў, сыравіна для розных галінаў прамысловасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] [[Катэгорыя:Натрый]] lyw6zg03ng3ogcpv8oge9of994fngef Культура (радыёканал) 0 19240 5178031 5175283 2026-08-10T00:20:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178031 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Культура (значэнні)}} {{Радыёстанцыя |поўная назва = Канал «Культура» Беларускага радыё |слоган = Культура. Гучыць! |фармат = культурна-асветніцкі }} '''Канал «Культура»''' [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]] ўваходзіць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Пачаў вяшчанне [[1 студзеня]] [[2002]] года. У аснове канцэпцыі канала — ідэя папулярызацыі дасягненняў нацыянальнай і сусветнай культуры. Радыёканал прапануе агляды культурных падзей, радыёпастаноўкі, дыскусіі, аўтарскія праграмы, акадэмічную і эстрадную музыку, віншавальныя перадачы. Выходзіць у эфір на сярэдніх і на ўльтракароткіх хвалях, у [[FM]]-дыяпазоне. Запісы канцэртаў з Вялікай студыі Дома радыё, [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]], [[Вялікі тэатр Беларусі|Вялікага тэатра Беларусі]] канал «Культура» рэгулярна накіроўвае ў сусветны абменны канцэртны фонд, арганізаваны [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскім вяшчальным саюзам]]. == Гісторыя == Радыёканал «Культура» пачаў працу 1 студзеня 2002 года як тэматычны канал Беларускага радыё (у структуры Белтэлерадыёкампаніі), арыентаваны на культурна-асветніцкі кантэнт і музычнае вяшчанне.<ref>{{Cite web |url=https://radiokultura.by/ |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |url-status=dead }}</ref> У 2000-х гадах «Культура» развівала прысутнасць у FM-дыяпазоне ў [[Мінск]]у і іншых гарадах Беларусі, адначасова захоўваючы распаўсюджванне праз УКХ/УКВ і сярэднія хвалі.<ref>{{Cite web |url=https://radiokultura.by/ |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |url-status=dead }}</ref> == Тэхнічныя параметры і распаўсюджванне == [[Файл:Фотанагода МБ и В Качан.jpg|thumb|right|Студыя радыёканала]] === Частоты === Паводле звестак з адкрытых даведачных публікацый і матэрыялаў канала, «Культура» вяшчае ў FM-дыяпазоне і на ўльтракароткіх хвалях у шэрагу населеных пунктаў Беларусі, а таксама на сярэдніх хвалях (агульнанацыянальнае пакрыццё).<ref>{{Cite web |url=https://radiokultura.by/ |title=Архіўная копія |access-date=20 сакавіка 2022 |archive-date=27 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |url-status=dead }}</ref> ==== FM ==== * [[Мінск]] — 102,9 FM * [[Віцебск]] — 89,7 FM * [[Гомель]] — 92,5 FM * [[Гродна]] — 101,3 FM * [[Мінская вобласць]] — 101,5 FM * [[Магілёў]] — 102,2 FM * [[Брэст]] — 102,5 FM ==== Ультракароткія хвалі (УКХ/УКВ) ==== * [[Мінск]] — 71,9 МГц * [[Віцебск]] — 88,7 МГц * [[Гомель]] — 70,19 МГц * [[Гродна]] — 89,4 МГц * [[Мінская вобласць]] — 87,6 МГц * [[Магілёў]] — 72,65 МГц * [[Брэст]] — 65,75 МГц * [[Рэчыца]] — 67,25 МГц ==== Сярэднія хвалі (СХ) ==== * 1251 кГц (240 м) === Інтэрнэт-прысутнасць === Канал падтрымлівае афіцыйны сайт і публікуе матэрыялы пра праекты, перадачы і навіны. [https://radiokultura.by/ Афіцыйны сайт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/|date=27 лютага 2022}} == Праграмная канцэпцыя == Канал пазіцыянуецца як культурна-асветніцкі: у эфіры — аўтарскія размовы пра [[мастацтва]], [[літаратура|літаратуру]], [[тэатр]], гісторыю культуры, а таксама вялікія музычныя блокі (класічная, сучасная акадэмічная, эстрадная музыка), радыёпастаноўкі і спецыяльныя рубрыкі.<ref>https://radiokultura.by/{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/|date=27 лютага 2022}}</ref> == Перадачы == У сетцы вяшчання (сярод іншых) згадваюцца перадачы і рубрыкі: * «Час класікі» * «Вячэрні дыван» * «Залатая калекцыя» * «Музычны перапынак» * «Калыханка» * «Культура спорту» * «Тэатр на канале» * «Кантэкст» * «Гасцінец» * «Мэры Попінс» * «Радыёакадэмія» Падрабязная актуальная сетка вяшчання публікуецца на сайце канала (раздзел «Праграма/Расклад»).<ref>https://radiokultura.by/{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/|date=27 лютага 2022}}</ref> == Кур'ёзы == * На канале працуе журналістка Ксенія Сітнік, якая з'яўляецца цёзкай [[Ксенія Міхайлаўна Сітнік|пераможцы дзіцячага Еўрабачання 2005]], што часам спрараджае блытаніну. == Кіраўнікі == * [[Кацярына Іванаўна Агеева]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://radiokultura.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220227110829/https://radiokultura.by/ |date=27 лютага 2022 }} {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заснаваныя ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Радыё]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ]] jtb9dnyo9faoujsk8ycfintpyshhphb Культура Сербіі 0 26244 5178032 4387774 2026-08-10T00:24:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178032 wikitext text/x-wiki [[Выява:Miroslavs Gospel.jpg|thumb|Міраславава Евангеле]] '''Сербская культура''' — гэта культура [[Сербія|Сербіі]] і [[сербы|сербаў]]. Яна развівалася пад моцным уплывам [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]] і [[Сербская праваслаўная царква|праваслаўя]]. == Пісьменнасць == Развіццё [[пісьменнасць|пісьменнасці]] ў [[Сербія|Сербіі]] звязана з асветніцкай дзейнасцю вучняў [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]], прапаведаўшых і адпраўляўшых [[богаслужэнне]] на славянскай мове. Неабходна адзначыць, што сербы даволі доўга ўжывалі [[глаголіца|глаголіцу]] нараўне з [[кірыліца]]й. Глагалічная традыцыя падсілкоўвалася ў сербскіх землях дзякуючы паступленню глагалічнай пісьменнасці з [[Харватыя|Харватыі]], дзе аселі некаторыя паслядоўнікі Кірылы і Мефодыя. Распаўсюджванне атрымала і [[Латынь|лацінская]] пісьменнасць. Адмысловы моцны ўплыў зыходзіў з такіх буйных раманскіх гарадоў на [[Адрыятыка|Адрыятыцы]], як [[Дуброўнік]] і [[Бар]]. Характэрнай асаблівасцю функцыянавання пісьменнасці ў сербскіх землях у IX-[[XII стагоддзе|XII]] стст. было тое, што славянскія глаголіца, кірыліца і помнікі на лацінскай мове ўжываліся не ў нейкіх кампактных зонах з выразна акрэсленымі межамі, а ўперамешку ў адных і тых жа абласцях. Ад таго перыяду пісьмовых помнікаў не засталося. == Гл. таксама == * [[Святлана Бойкавіч]] * [[Святлана Ражнатавіч]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.srpska.ru/rubrics.php?sq=19,236&crypt= Сербская культура]{{Недаступная спасылка}} {{Еўропа паводле тэм|Культура}} {{Сербія ў тэмах}} [[Катэгорыя:Культура Сербіі| ]] rhk1jp9u7vhzud8ve3rza63m5cp68w5 Цацка 0 28022 5177842 5114155 2026-08-09T14:35:29Z DENAMAX 36236 5177842 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Ца́цка''' — прадмет, прызначаны для [[гульня|гульні]]. Узнаўляючы рэальныя і ўяўныя прадметы, выявы, цацка служыць мэтам разумовага, маральнага, эстэтычнага і фізічнага [[Выхаванне|выхавання]]. Цацка дапамагае дзіцяці пазнаваць навакольны свет, прывучае яго да мэтанакіраванай, асэнсаванай дзейнасці, спрыяе развіццю мыслення, памяці, мовы, эмоцый. Цацка шырока выкарыстоўваецца ў вучэбна-выхаваўчай працы з дзецьмі, у прыватнасці для развіцця дзіцячай, тэхнічнай і мастацкай творчасці (гл. [[Дзіцячыя гульні]], [[Дзіцячая творчасць]]). Тыпы, характар, змест і афармленне цацкі вызначаюцца пэўнымі выхаваўчымі задачамі ў дачыненні да ўзросту дзяцей з улікам іх развіцця і інтарэсаў. Як творы дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва цацкі, асабліва нацыянальна-традыцыйныя, выкарыстоўваюцца ў якасці дэкаратыўных элементаў у сучасным інтэр’еры. Змест і форма цацкі знаходзяцца ў непасрэднай сувязі з сацыяльным ладам грамадства, з узроўнем яго культуры. Таксама, цацкі дазваляюць болей натуральна арганізаваць зносіны дзіцяці з бацькамі, што з’яўляецца ў сучасным свеце актуальнай праблемай. У шматлікіх краінах адчыненыя музеі цацак. Першы ў свеце [[Нямецкі музей цацкі]] быў створаны ў 1901 годзе ў [[Зонеберг]]у. == Гісторыя цацкі == [[Файл:Roman-toys.jpg|thumb|left|250px|Экспазіцыя старажытнарымскіх цацак]] Цацкі вядомыя чалавецтву з глыбокай старажытнасці, яны былі выяўлены археолагамі пры раскопках рэшткаў старажытных цывілізацый. Цацкі, знойдзеныя пры раскопках Індскай цывілізацыі (3000-1500 да н.э.), уключаюць маленькія калёсы, свісткі ў выглядзе птушак і цацачных малпачак, якія могуць спаўзаць па вяроўцы<ref name=Indialife>[https://web.archive.org/web/19990219220307/http://members.aol.com/Donnclass/Indialife.html MrDonn.org — Daily Life in Ancient India, including the mysterious Indus Valley Civilization]</ref>. [[Файл:Little horse on wheels (Ancient greek child's Toy).jpg|thumb|250px|Конік на колах. Старажытная Грэцыя, [[Кераміка]] 950—900 да н.э.]] [[Файл:11-m.jpg|250px|thumb|Беларуская традыцыйная тканевая лялька]] [[Файл:10-m.jpg|250px|thumb|злева|Беларускія традыцыйныя драўляныя цацкі]] Самыя старажытныя цацкі зробленыя з даступных прыродных матэрыялаў, камянёў, палак і гліны. Тысячы гадоў таму егіпецкія дзеці гулялі ў лялькі, у якіх былі парыкі і рухомыя канечнасці, яны былі зроблены з каменя, керамікі і дрэва<ref name=Maspero>{{cite book|last=Maspero|first=Gaston Camille Charles|author-link=Gaston Maspero|title=Manual of Egyptian Archaeology and Guide to the Study of Antiquities in Egypt|publisher=Project Gutenberg|url=http://www.gutenberg.org/etext/14400}}</ref>. У Старажытнай Грэцыі і Старажытным Рыме дзеці гулялі з лялькамі, зробленымі з воску і тэракоты, лукам і стрэламі, ё-ё. У Грэцыі, калі дзеці, асабліва дзяўчынкі, дасягалі паўналецця, было прынята прыносіць цацкі дзяцінства ў ахвяру багам. Напярэдадні вяселля дзяўчыны ўзросту каля чатырнаццаці гадоў у якасці абраду прысвячэння ў дарослае жыццё прыносілі свае цацкі ў храм<ref name=Powell>{{cite book | last =Powell | first =Barry B. | title =Classical Myth; Third Edition | publisher =Prentice Hall | year =2001 | location =Upper Saddle River, NJ | pages =[https://archive.org/details/classicalmyth00powe/page/33 33–34] | isbn =0-13-088442-1 | url =https://archive.org/details/classicalmyth00powe/page/33 }}</ref><ref name=Oliver>{{cite web|last=Oliver|first=Valerie|title=History Of The Yo-Yo|publisher=Spintastics Skill Toys, Inc.|year=1996|url=http://www.spintastics.com/HistoryOfYoYo.asp|access-date=2006-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20060809224918/http://www.spintastics.com/HistoryOfYoYo.asp|archive-date=9 жніўня 2006|url-status=dead}}</ref>. Тэхналагічны прагрэс цывілізацыі паўплываў і на дзіцячыя цацкі. Сёння цацкі вырабляюцца з пластмасы, з’явіліся цацкі з батарэйкі. Калі раней цацкі былі самаробнымі, то цяпер існуе цэлая індустрыя цацак з масавым вытворчасцю і механізмамі рэалізацыі. Эвалюцыю цацкі можна прасачыць на прыкладзе лялек. Самыя старажытныя лялькі былі проста выразаныя з дрэва або звязаны з травы. У Старажытным Егіпце лялькі ўжо маглі рухаць канечнасцямі. Лялькі пачатку XX стагоддзя ўжо ўмелі гаварыць «мама»<ref>{{cite web|url=http://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=20010320&id=uvkhAAAAIBAJ&sjid=-qIFAAAAIBAJ&pg=5122,4172687|title=Reading Eagle - Google News Archive Search|access-date=2013-04-29}}</ref>. Сёння ўжо існуюць лялькі, якія могуць распазнаваць прадметы, голас свайго ўладальніка, і выбіраць фразы з сотняў варыянтаў, закладзеных у іх праграмай<ref name=VanPatten>{{cite web|last=Van Patten|first=Denise|title=A Brief History of Talking Dolls - From Bebe Phonographe to Amazing Amanda|publisher=About.com|url=http://collectdolls.about.com/od/dollsbymaterial/a/talkingdolls.htm|access-date=2006-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/6GD54F9f6?url=http://collectdolls.about.com/od/dollsbymaterial/a/talkingdolls.htm|archive-date=28 красавіка 2013|url-status=live}}</ref>. Змяніліся цацкі, тэхналогіі іх вырабу, толькі той факт, што дзеці любяць з імі гуляць застаецца нязменным на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва. == Эканоміка == У жыцці чалавека цацкі гуляюць значную ролю, таму галіна прамысловасці, якая займаецца іх вытворчасцю, з’яўляецца важным сектарам эканомікі. Аб’ём продажаў цацак у асноўным расце ў е набліжэннем Святы, лупцуй падарункаў. У Беларусі такімі святымі з’яўляецца Дзінь святога Мікалая та Новы год, у каталіцкіх і пратэстанцкіх краінах Захаду — Каляды. Продажы цацак У Злучаных Штатах у 2005 годзе склаў 22,9 млрд долараў<ref name=Tsuruoka>Tsuruoka, Doug (January 5, 2007). «Toys: Not All Fun And Games». Investor’s Business Daily.</ref>. Вытворцы цацак імкнуцца ўдасканальваць свае вырабы ў е мэтай задаволіць патрабаванні дзяцей і атрымаць вялікую долю рынку. Сучасныя цацкі, прызначаныя для дзяцей, якія выраслі каля тэлевізара, у Інтэрнэце, становяцца ўсё больш складанымі, выкарыстоўваюць светлавыя і гукавыя эфекты. З мэтай памяншэння выдаткаў, вытворчасць усё часцей пераносяць у краіны з таннай рабочай сілай. Напрыклад, 75 % цацак, што прадаюцца У ЗША, вырабленыя У КНР<ref name=Tsuruoka/>. Многія традыцыйныя вытворцаў цацак губляюць сваю долю рынку праз канкурэнцыю з відэагульнямі. Таму яна часта перапрафілююцца ў сектар электронных гульняў, даючы сваім брэндам новае жыццё<ref name = "Ibisworld">{{cite news | url = http://www.theage.com.au/news/technology/world-in-their-hands/2007/03/24/1174597945762.html?page=fullpage#contentSwap2 | title = World in their hands | publisher = The Age | location=Melbourne | date=2007-03-26 }}</ref>. == Дзіцячае развіццё == Цацкі, як і сам працэс гульні, выконваюць мноства розных функцый. Яны забаўляюць дзіці, выконваючы адначасова і выхаваўчую функцыю. Акрамя таго, цацкі паляпшаюць кагнітыўныя функцыі і спрыяюць развіццю творчых здольнасцей. Яны дапамагаюць развіццю фізічных і разумовых навыкаў, неабходных дзіцяці ў далейшым жыцці. Цацкі для немаўлят выкарыстоўваюць характэрныя гукі, яркія колеру, унікальную тэкстуру. Пры гульні з імі немаўляты пачынаюць распазнаваць гукі і колеры, што аказвае ўплыў і на развіццё памяці. Звычайныя кубікі з’яўляюцца выдатным развіваючым інструментам. Яны фармуюць зрокава-маторную каардынацыю, матэматычныя і пазнавальныя навыкі, дазваляючы дзецям адначасова праяўляць творчыя здольнасці<ref name=Tsuruoka1>{{cite journal | last =Tsuruoka | first =Doug | title =Toys: Not All Fun And Games | journal =Investor's Business Daily | date =January 5, 2007 | url =http://www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&issue=20070105 | access-date =2007-01-08 | archive-url =https://web.archive.org/web/20091009073731/http://www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&issue=20070105 | archive-date =9 кастрычніка 2009 | url-status =dead}}</ref>. Такія цацкі, як шарыкі і мячы, дапамагаюць дзіцяці ў вывучэнні прычынна-следчых сувязей, дазваляюць развіць каардынацыю рухаў і іншыя карысныя навыкі. Лепка з пластыліну, «абкітоўка» і іншыя падобныя забавы станоўча ўплываюць на фізічнае, кагнітыўнае, эмацыянальнае і сацыяльнае развіццё дзіцяці<ref name=Ucci>{{cite journal | last =Ucci | first =Mary | title =Playdough: 50 Years' Old, And Still Gooey, Fun, And Educational | journal =Child Health Alert | volume =24 |date=April 2006 | url =http://web110.epnet.com/citation.asp?tb=1&_ug=sid+50E579A7%2D22F7%2D4ED5%2DADF6%2DF699A2D5EB3B%40sessionmgr2+dbs+afh+cp+1+B804&_us=mh+1+sl+%2D1+hs+False+or+Date+ss+SO+sm+KS+mdbs+afh+ri+KAAAGEIB00091355+dstb+KS+sel+False+frn+1+1CD0&_uso=tg%5B0+%2D+db%5B0+%2Dafh+hd+False+op%5B0+%2D+st%5B0+%2DToys++in++Child++development++AND++DE++%22TOYS%22+ex%5B0+%2Dproximity+mdb%5B0+%2Dimh+A6B6&cf=1&fn=1&rn=2& | access-date =2007-02-17 }}{{Недаступная спасылка}} (Full-text on-line version requires login)</ref>. Акрамя таго, падобныя матэрыялы дазваляюць дзіцяці ствараць цацкі самастойна. Развіваючыя цацкі для дзяцей школьнага ўзросту ўключаюць у сябе галаваломкі, канструктары, цацкі, якія дапамагаюць развіваць навыкі рашэння тэхнічных праблем і матэматычныя здольнасці. Існуюць і цацкі для падлеткаў і дарослых. Напрыклад, [[калыска Ньютана]] дэманструе закон захавання імпульсу і энергіі. === Гендарныя адрозненні === [[Файл:Tank toy radio.JPG|thumb|200px|Цацачны радыёкіраваны [[танк]] з пультам ДК.]] Паміж хлопчыкамі і дзяўчынкамі існуюць гендарна абумоўленыя адрозненні ў выбары цацак. Дзяўчынкі часцей гуляюць з лялькамі, хлопчыкі аддаюць перавагу машынкам. Даследчыкі лічаць, што падобныя адрозненні дзеці дэманструюць ужо ў паўтарагадовым узросце<ref name=Caldera>{{cite journal|last=Caldera|first=Yvonne M.|author2=Aletha C. Huston|author3=Marion O'Brien|title=Social Interactions and Play Patterns of Parents and Toddlers with Feminine, Masculine, and Neutral Toys|url=https://archive.org/details/sim_child-development_1989-02_60_1/page/70|journal=Child Development|volume=60|issue=1|pages=70–76|date=February 1989|doi=10.2307/1131072|pmid=2702876|jstor=1131072|issn = 0009-3920 }}</ref>. Тым не менш, назіранні за рухам вачэй немаўлят паказала, што дзяўчынкі ўжо ў дзіцячым узросце больш звяртаюць увагу на лялькі, чым на машынкі, тады як хлопчыкі паказваюць адваротны вынік<ref>Alexander, G. M., Wilcox, T., & Woods, R. (2009). Sex differences in infants' visual interest in toys. Archives of Sexual Behavior, 38, 427—433. doi: 10.1007/s10508-008-9430-1</ref>. Гэта сведчыць аб тым, што перавагі ў выбары цацак з’яўляюцца раней, чым самаўсведамленне і разуменне сваёй гендарнай прыналежнасці. Выразныя перавагі ў выбары цацак складваюцца ва ўзросце каля трох гадоў<ref>Alexander, G. M., & Saenz, J. (2012). Early androgens, activity levels and toy choices of children in the second year of life. Hormones and Behavior, 62, 500—504.</ref>. Заўважана, што бацькі, настаўнікі і іншыя дзеці больш пазітыўна рэагуюць на дзяцей, якія гуляюць у цацкі, уласцівыя іх полу<ref name=ReferenceA>Servin, A., Bohlin, G., & Berlin, L. (1999). Sex differences in 1-, 3-, and 5-year olds' toy-choice in a structured play-session. Scandinavian Journal of Psychology, 40, 43-48.</ref>. Да сыноў звычайна прад’яўляюцца больш жорсткія патрабаванні ў выбары цацак, якія лічацца ўласцівымі для хлапечых гульняў<ref name=ReferenceA />. Сярод дзяўчынак ж гульня ў цацкі, якія лічацца цацкамі для хлопчыкаў, становіцца ўсё больш распаўсюджанай і не лічыцца гэтак заганнай<ref>[http://www.toy-testing.org/contents/whatbuzz/bz_gbfil/bz_gb.htm Toys for Girls and Boys — The Canadian Toy Testing Council] accessed 27 May 2007 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070228000119/http://www.toy-testing.org/contents/whatbuzz/bz_gbfil/bz_gb.htm |date=28 лютага 2007 }}</ref>. Заўважана таксама, што бацькі часцей за маці выказваюць негатыўнае стаўленне ў адносінах да гульняў у неўласцівыя палавой прыналежнасці дзіцяці цацкі<ref>Berenbaum, S. A., Martin, C. L., Hanish, L. D., Briggs, P. T., & Fabes, R. A. (2008). Sex differences in children’s play. In J. Becker, K. Berkley, N. Geary, E. Hampson, J.Herman, & Young, E.A. (Eds.), Sex Differences in the Brain from Genes to Behavior (1ed., pp. 275—290).New York, NY: Oxford University Press.</ref>. == Класіфікацыя цацак == Існуе мноства параметраў, паводле якіх можна сістэматызаваць звесткі пра вядомыя на сёння цацкі<ref name="manufacture-seminars">[http://www.manufacture-seminars.ru/clause/clause/71205/2021/ Классификация, экспертиза и сертификация игрушек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081225082210/http://www.manufacture-seminars.ru/clause/clause/71205/2021/ |date=25 снежня 2008 }}</ref>. === Па ўзроставым прызначэнні === * ад нараджэння да 1 года * ад 1 ад 3 гадоў (у гэты перыяд пачынаецца падзел цацак для дзяўчынак і для хлопчыкаў) * ад 3 гадоў да 5 гадоў === Па выхаваўчым (развіваючым) прызначэнні (класіфікацыя педагогамі) === * Сенсарныя (да года ў асноўным гукавыя — бразготкі, ціўкалкі, музычныя цацкі; глядзельныя — калейдаскоп, каляровыя контурныя малюнкі); * Рухальныя (мобіль, мяч, юла, завадныя цацкі); * Вобразныя (малюнкі жывёл, лялькі, салдацікі, машынкі); * Грамадска-бытавыя і вытворча-тэхнічныя (цацачныя інструменты, напрыклад, савок і вядзерца, зброя); * канструкцыйныя (розныя канструктары і зборныя цацкі). === Па матэрыялу вырабу === * тканкавыя * фетравыя * саламяныя * гліняныя * драўляныя * пластмасавыя * гумовыя * футравыя * металічныя * фарфоравыя === Педагагічная класіфікацыя дзіцячых цацак<ref>[http://www.igrokopilka.ru/page/pedagogicheskaja-klassifikacija-i-assortiment-detskih-igrushek Педагогическая классификация игрушек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305160430/http://www.igrokopilka.ru/page/pedagogicheskaja-klassifikacija-i-assortiment-detskih-igrushek |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> === 'I. Віды цацак падпадзяляюцца па прынцыпе суадносныя з рознымі відамі гульняў: сюжэтнымі, дыдактычнымі, спартыўнымі, гульнямі-забаўкамі. '' 1. Сюжэтна-вобразныя цацкі, правобразам якіх з’яўляюцца адушаўлёныя і неадушаўлёныя аб’екты навакольнага свету, выкарыстоўваюцца пераважна ў сюжэтных гульнях: а) лялькі; б) фігуркі людзей; в) фігуркі жывёл; г) прадметы гульнявога ўжытку; в) тэатральныя; е) святочна-карнавалные; ж) тэхнічныя. 2. Дыдактычныя цацкі прызначаныя для дыдактычных гульняў, у змесце або канструкцыі якіх закладзены навучальныя (развіваючыя) задачы: а) уласна дыдактычныя — заснаваныя на прынцыпе самакантролю; б) дыдактычныя гульні (наборы) з правіламі — прызначаны пераважна для гульняў на стале (паліграфічныя і іншыя); в) канструктары і будаўнічыя наборы; г) гульні-галаваломкі; в) музычныя цацкі. 3. Спартыўныя цацкі. 4. Цацкі — забавы. '' II Цацкі па ступені гатоўнасці: '' # Гатовыя. # Зборна-разборныя, якія складаюцца з частак і дэталей. # Нарыхтоўкі і паўфабрыкаты для цацак-самаробкаў. # Набор розных матэрыялаў для стварэння цацак-самаробкаў. '' III Цацкі па выглядзе сыравіны: '' # Драўляныя. # Пластмасавыя. # Металічныя. # З тканін, у тым ліку набіваныя цацкі. # Гумовыя. # З паперы і кардона. # З керамікі, фарфору і фаянсу. # З драўняных матэрыялаў, пап’е-машэ. # З новых сінтэтычных матэрыялаў. '' IV Цацкі па велічыні: '' # Дробныя (памерам ад 3 да 10 см). # Сярэднія (памерам ад 10 да 50 см). # Буйнагабарытныя (супамерныя росту дзяцей у розныя ўзроставыя перыяды). '' V Па функцыянальным уласцівасцях: '' # Простыя, без рухомых дэталяў. # З рухомымі дэталямі, механічныя (у тым ліку з заваднымі і інерцыйнымі механізмамі). # Гідраўлічныя. # Пнеўматычныя. # Магнітныя. # Электрыфікаваных (у тым ліку электратэхнічныя, электрамеханічныя, радыёфікаваныя, на электроннай элементнай аснове). # Электронныя (на камп’ютарнай аснове). # Наборы цацак (або дэталяў) — сукупнасць дэталяў адной або некалькіх цацак, звязаных паміж сабой па прызначэнні або функцыянальнай прыкмеце. # Гульнявыя камплекты, аб’яднаныя адзінай тэмай (задачай). '' VI Цацкі па мастацка-вобразным рашэнні: '' # Рэалістычныя. # Умоўныя. # Канструкцыйныя. == Экспертыза цацак == Усталёўвае правілы правядзення сацыяльна-псіхолага-педагагічнай экспертызы настольных, камп’ютарных і іншых гульняў, цацак і гульнявых збудаванняў для дзяцей у мэтах дазволу іх вытворчасці, імпарту і рэалізацыі === Крытэрыі ацэнкі === Прызначаюцца для выкарыстання ў дзейнасці арганізацый, якія праводзяць экспертызу, пры правядзенні экспертызы цацкі === Групы крытэрыяў === ==== Група 1 ==== Забеспячэнне бяспекі дзіцяці, яго абарона ад негатыўных уплываў цацкі на здароўе і эмацыянальны дабрабыт ==== Група 2 ==== Уключэнне якасцей цацкі, накіраваных на забеспячэнне развіцця дзіцяці === Сертыфікацыя цацак === Сертыфікацыя цацак, прызначаных для рынку Еўрапейскай Супольнасці (Еўрапейскага Саюза) некалькі адрозніваецца па сваёй працэдуры выпрабаванняў (у цяперашні час апублікаваны праект Тэхнічнага Рэгламенту Мытнага Саюза, палажэнні праекта практычна ідэнтычныя Дырэктыве Еўрапейскага Саюза па бяспецы цацак). Выраб і абарот дзіцячай цацкі ў Еўрапейскім Саюзе вызначае Дырэктыва 2009/48/ЕС па бяспецы цацак, якая ўступіла ў сілу 20 ліпеня 2011 года, палажэнне аб хімічным складзе цацак уступае ў сілу 20 ліпеня 2013 года. Дадзеная Дырэктыва робіць больш жорсткімі патрабаванні па вырабе цацкі і адказнасць за выраб цацак і рэалізацыю, небяспечных для здароўя. Усе дзіцячыя цацкі, якія трапляюць на рынак Еўрапейскага Саюза павінны мець маркіроўку СЕ, просім не блытаць маркіроўку Кітая, якая вельмі часта сустракаецца на цацках і практычна не адрозніваецца ад еўрапейскай маркіроўкі СЕ (<ref>[http://www.icqc.eu/ru/china-export.php]</ref>), пастаўленая прадукцыя на рынак ЕС павінна адпавядаць гарманізаваным стандартам ЕС і Дырэктывам ЕС. Цацкі, якія прадстаўляюць павышаную небяспеку для дзіцяці ўзросту да 3 гадоў, павінны мець папярэджанні «Не падыходзіць для дзяцей ва ўзросце да 3 гадоў (36 месяцаў)» або папярэджанне ў выглядзе графікі і ў інструкцыі па ўжыванні цацкі, кароткія папярэджання аб небяспеках, напрыклад — у цаццы выкарыстоўваецца магніт NdFeB, які ўяўляе небяспеку пры пападанні ўнутр. У Еўрапейскім Саюзе не адносцца да дзіцячых цацак: * [[Елачныя ўпрыгажэнні]]; * Дакладныя мадэлі для дарослых [[Калекцыяніраванне|калекцыянераў]]; * Абсталяванне для агульнага карыстання на гульнявых пляцоўках; * Вырабы для спартыўных заняткаў; * Прыналежнасці для нырання ў глыбокіх водах; * Народныя і дэкаратыўныя сувенірныя лялькі і падобныя вырабы для дарослых калекцыянераў; * Устаноўленыя ў грамадскіх месцах (напрыклад, у [[Гандлёвы цэнтр|гандлёвых цэнтрах]], на вакзалах) макеты цацак; * [[Пазлы]]; * [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычныя вінтоўкі і пісталеты]]; * Прыналежнасці для [[феерверк]]аў і пістоны, якія не выкарыстоўваюцца як цацкі; * [[Прашча|прашчы]], [[Катапульта|катапульты]]; * Камплекты стрэл з металічнымі наканечнікамі; * [[Соска|соску]] для немаўлят; * Электрычныя печы, прасы і іншыя функцыянальныя вырабы, намінальнае напружанне якіх перавышае 24 Вольта; * Вырабы з награвальнымі элементамі, прадугледжаныя для навучання ў прысутнасці дарослых; * Транспартныя сродкі з [[Рухавік унутранага згарання|рухавіком унутранага згарання]]; * Цацачныя паравыя рухавікі; * [[Ровар]]ы для спорту і язды па афіцыйных дарогах; * Відэа цацкі, якія можна падключыць да відэаэкрана і намінальнае працоўнае напружанне якіх перавышае 24 Вольта; * Дакладныя імітацыі [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]; * Упрыгажэнні для дзяцей. Акрамя Дырэктывы 2009/48/EC па бяспецы цацак, у ЕС пры вырабе і выпрабаваннях, прымяняюцца наступныя дырэктывы: * Дырэктыва 2004/108/EC ЭМС<ref name = "Dir2004108">[http://www.icqc.eu/userfiles/File/EMC_DIRECTIVE.pdf Дырэктыва 2004/108 / ЕС] электрамагнітная сумяшчальнасць (EMC Дырэктыва) (89 / 336 / EEC 92/31 / EC 93/68/EEC) Directive 2004/108 / EC Electromagnetic compatibility (Directive EMC)</ref> для электрычных цацак * Дырэктыва 99/5/EC R & TTI<ref name="Dir995">[http://certforum.ru/New-Approach-Directives/Radio-and-telecommunications-terminal-equipment-1999-5-EC-CertForum.doc Неафіцыйны пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170105002311/http://certforum.ru/New-Approach-Directives/Radio-and-telecommunications-terminal-equipment-1999-5-EC-CertForum.doc |date=5 студзеня 2017 }} Дырэктыва 1999/5 / ЕС Радыёабсталяванне і тэлекамунікацыйнае абсталяванне і ўзаемнае прызнанне іх адпаведнасці — Radio equipment and telecommunications terminal equipment and the mutual recognition of their conformity directive (R & TTE)</ref> для радыёкіраваных цацак * Дырэктыва 2005/84/C — дырэктыва адносна выкарыстання фталатаў і пластыфікаваных матэрыялаў у цацках і таварах для клопату пра дзіця (цяпер з’яўляецца часткай рэгламенту [[REACH]]) * Дырэктыва 94/62/EC — упаковачныя матэрыялы для цацак (адходы) * EN 71-1: Праверка канструкцыі на фізічную і механічную бяспеку * EN 71-2: Выпрабаванне на ўзгаральнасць * EN 71-3: Выпрабаванне на наяўнасць цяжкіх металаў * EN 71-4 & 71-5: Асаблівыя патрабаванні да камплектам для правядзення хімічных эксперыментаў і хімічным цацак * EN 71-6: Патрабаванні да графічных сімвалаў узроставых папярэджанняў * EN 71-7: Фарбы для малявання пальцамі — патрабаванні і метад выпрабаванні * EN 71-8: Падвесныя, рассоўныя і іншыя аналагічныя цацкі для хатняга выкарыстання * EN 71-9-11: Выпрабаванне на наяўнасць арганічных хімічных злучэнняў * [[Азафарбавальнік]] Дырэктыва па забароненых азафарбавальнік 2002/61/EC для тэкстылю і скуры, якія выкарыстоўваюцца пры вытворчасці цацак, якія могуць уступаць у працяглы кантакт з скурай чалавека * Дырэктыва па пакавальным адходам 94/62/EC, якая рэгламентуе ўпаковачныя матэрыялы для цацак * Адзіная выпрабаванне на наяўнасць кадмію, якое праводзіцца ў Нідэрландах і іншых краінах Еўрасаюза * Выпрабаванні на адпаведнасць Закону аб прадуктах харчавання і таварах Германіі (LFGB) для цацак, якія могуць кантактаваць або пакуюцца разам з прадуктамі харчавання * Выщелачиваемый свінец і кадмій у керамічных цацках * WEEE Дырэктыва (2002/96/EC) і RoHS Дырэктыва (2011/65/EU) — аб утылізацыі электрычнага і электроннага абсталявання (2002/96/EC) і дырэктыва аб абмежаванні выкарыстання некаторых шкодных рэчываў у электрычным і электронным абсталяванні (2011/65/EU) для электрычных цацак * Рэгламент (ЕС) 1907/2006, які тычыцца правілаў рэгістрацыі, ацэнкі, санкцыянавання і абмежавання хімічных рэчываў (Рэгламент [[REACH]]) == Правілы бяспекі == У многіх краінах існуюць стандарты бяспекі, накладваюць абмежаванні на тое, якія цацкі можна прадаваць. Мэта такіх правіл — прадухіленне няшчасных выпадкаў, пажараў, траўмаў. Дзеці, асабліва маленькія, часта бяруць цацку ў рот, таму матэрыялы, з якіх яна зроблена, павінны будзі неядавітымі. Дзецям нельга даваць дробныя цацкі, якімі яны могуць здушыцца. Існуюць інструкцыі па пажарнай бяспекі матэрыялаў, з якіх зроблены цацкі. Дзеці часта яшчэ не разумеюць небяспекі, а бацькі не заўсёды думаюць, што можа адбыцца, таму важна, каб на цацках былі надпісы, якія папярэджвалі б аб небяспецы. == Гл. таксама == * [[Кубік Рубіка]] * [[Лялька]] * [[Камп’ютарныя гульні]] * [[Тамагочы]] * [[Барбі]] * [[Вінтажныя цацкі]] * [[Ваўчок (цацка)|Ваўчок]] * [[Чароўны экран]] * [[Сусветны дзень знішчэння ваеннай цацкі]] * [[Галаваломка]] * [[Чыгуначны мадэлізм]] * [[Калейдаскоп]] * [[Канструктар, цацка|Канструктар]] * [[Матрошка]] * [[Настольная гульня]] * [[Пазл]] * [[Плюшавы мішка]] * [[Радыёкіраваная аўтамадэлі]] * [[Якія развіваюць гульні]] * [[Слінкі]] * [[Салдацік]]і * [[Спірограф, цацка|Спірограф]] * [[Фарматнае канструяванне]] — папяровыя аб’ёмныя цацкі * [[Fischertechnik]] * [[LEGO]] * [[Playmobil]] * [[K'nex]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Toys}} * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ Музей торговли]- Торговля игрушками в СССР * [http://www.igrushka.kz/ Игрушка. Энциклопедия мастерства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131010005352/http://igrushka.kz/ |date=10 кастрычніка 2013 }} [[Катэгорыя:Адпачынак]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Цацкі]] 56g1gk38myzreuyfy8pabevd6o3qq5e Кот свойскі 0 30691 5177927 5165407 2026-08-09T20:26:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177927 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|Кот}} {{значэнні2|Котка}} {{Перанакіраванне|Кошка}} {{Таксон | name = Кот | regnum = Жывёлы | image file = Cat poster 2.jpg | parent = | rang = Падвід | latin = Felis silvestris catus | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = * {{btname|Felis catus|([[Linnaeus]], [[1758]])}} * {{btname|Felis catus domestica|([[Erxleben]], [[1777]])}} * {{btname|Felis domestica|[[Erxleben]], [[1777]]}} | wikispecies = Felis silvestris catus | commons = Category:Felis silvestris catus | itis = 183798 | ncbi = 9685 | eol = 4443860 }} '''Кот свойскі''' ({{lang-la|Félis silvéstris cátus}}) — [[Свойскія жывёлы|свойская жывёла]], адна з найбольш папулярных<ref>{{cite web|url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|title=Top Ten Most Popular Pets in the UK|publisher=Top-Ten-10.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCelchd?url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|archive-date=2012-05-19}}</ref> (нароўні з [[сабака]]м) «[[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]]»<ref>{{cite web|url=http://www.catanddoghelp.com/|title=Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals|publisher=Catanddoghelp.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfDgtB?url=http://www.catanddoghelp.com/|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|title=Companion Animal Vaccines|publisher=Intervet/Schering-Plough Animal Health|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfhtUh?url=http://www.merck-animal-health.com/ipg/companion-animals.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|title=Companion Animals|publisher=WSPA|access-date=2011-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCgQ7KN?url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. З [[Заалогія|заалагічнага]] пункту гледжання свойскі кот — [[Млекакормячыя|млекакормячае]] сямейства [[каціныя|каціных]] атрада [[Драпежныя|драпежных]]. Раней свойскага ката нярэдка разглядалі як асобны [[біялагічны від]]. З гледзішча сучаснай [[Біялагічная сістэматыка|біялагічнай сістэматыкі]] свойскі кот (''Felis silvestris catus'') з’яўляецца [[Інфравідавыя рангі|падвідам]] {{bt-bellat|Лясны кот{{!}}ляснога ката|Felis silvestris}}<ref name="Names in Zoology 2010" />. З’яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кот — [[сацыяльная жывёла]]<ref>{{cite journal|author1=Sharon L. Crowell-Davis|author2=Terry M. Curtis|author3=Rebecca J. Knowles|title=Social organization in the cat: a modern understanding |url=http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|lang=en|journal=Journal of Feline Medicine and Surgery|year=2004|volume=6|pages=19–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720231305/http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|archive-date=2011-07-20|url-status=dead}}<blockquote>… while the '''feral and free-living domestic cat, Felis catus,''' can survive in the solitary state …, social groups that have internal structure, and in which group members recognize each other and engage in a variety of social behaviors, are formed whenever there are sufficient food resources to support a group … '''In other words, they are a social species.'''</blockquote></ref>, якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама [[ферамоны]] і рухі цела<ref name=Moelk/>. На працягу 10 000 гадоў каты цэняцца людзьмі, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых шкоднікаў<ref>{{артыкул | загаловак = The Evolution of House Cats | спасылка = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat&page=2 | мова = en }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236 |title = Tracing Kitty's Genes |author = Rob Stein |date = 2008-03-17 |publisher = [[The Washington Post]] |access-date = 2010-10-08 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60ulH2lzf?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236 |archive-date = 2011-08-13 }}><blockquote>Descending from the wild cats of the Fertile Crescent more than 10,000 years ago, domestic cats spread with human agriculture, trade and colonization.</blockquote></ref>. Напачатку XXI ст. у свеце налічвалі каля 600 млн свойскіх катоў<ref>{{cite web | author = Nicholas Wade | date = June 29, 2007 | url = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1 | title = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats | access-date = 2010-05-31 | lang = en }}</ref>, выведзена каля 200 [[Пароды катоў|парод]], ад даўгашэрсных ([[персідскі кот]]) да бясшэрсных ([[Сфінкс (кот)|сфінксаў]]), прызнаных і зарэгістраваных рознымі [[Феліналогія|феліналагічнымі]] арганізацыямі. == Этымалогія == У беларускай мове слова ''кот'' значыць жывёлу біялагічнага падвіду ''Felis silvestris catus'' незалежна ад полу, а таксама [[Самец|самца]] гэтага падвіду. [[Самка|Самку]] называюць ''коткай'' (''кошкай''), а кацінае дзіцё — ''кацянём'' (мн. л. ''кацяняты''). Беларускае слова ''кот'' роднаснае {{lang-la|cattus}} — кот<ref name=autogenerated2>{{кніга | загаловак = [[Этымалагічны слоўнік славянскіх моў|Этимологический словарь славянских языков]]|том=11 | месца= М.|выдавецтва = Наука | год = 1984 | старонкі = 209—211 }}</ref> (у позняй лаціне, з V ст., у адрозненне ад класічнага лацінскага ''felis'') і блізкае найменням для катоў у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу ({{lang-en|cat}}, {{lang-hy|''k’at’u''}}, [[Гальская мова|гал.]]: ''cath'', {{lang-ga|catt}}, {{lang-es|gato}}, {{lang-it|gatto}}, {{lang-lz|кац}}, {{lang-lt|katė}}, {{lang-de|Katze}}, [[Старажытнанубійская мова|нуб.]]: ''kadis'', {{lang-prg|catto}}<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |загаловак=Прусский язык. Словарь. Т. 3 |месца={{М.}} |выдавецтва=Наука |год=1980 |старонак=384}} — С. 269—273.</ref>, {{lang-fr|chat}}, {{lang-eo|kato}}). Першасная крыніца не вядомая, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cat&allowed_in_frame=0|title=cat (n.)|publisher=Online Etymology Dictionary|lang=en|access-date=2016-09-23}}</ref>. Некаторыя даследчыкі думаюць, што ў аснове імёнаў розных [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] для ката ляжыць [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскі]] корань «*kat-», з якога ўтварыліся дзеясловы [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], якія значаць «каціцца» і ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах<ref>{{cite web | url = https://books.google.com/books?id=8GhwAAAAIAAJ&q=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&dq=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&hl=en&ei=6a0zTeKHOsyFhQf97MXzCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA | title = Indo-European and the Indo-Europeans: a reconstruction and historical analysis of a Proto-language and a Proto-culture, Volume 1 | author = [[Тамаз Гамкрэлідзэ|Tʻamaz Gamqreliże]], [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Vi︠a︡cheslav Vsevolodovich Ivanov]], [[:de:Werner Winter (Sprachwissenschaftler)|Werner Winter]] | date = 1995 | publisher = de Gruyter Mouton | access-date = 2010-12-10 | lang = en | isbn = 978-3110147285 }}<blockquote>This shows that the whole set of words is fairly old. It is based on *khath- 'cat', from which are derived verbs meaning 'give birth' (to small animals) and names for the young of small animals.</blockquote></ref><ref>''Сергей Корневский.'' [http://www.cofe.ru/apple/article.asp?heading=3&article=5139 Берегите кошку. 12.03.2004]<blockquote>Аснова слова «кот» у еўрапейцаў старажытная, таму гэтак аднолькава яна гучыць на многіх мовах. Слова «кот» цесным чынам злучана з вельмі важным дзеясловам, што пазначае нараджэнне, — каціцца, яно таксама з’яўляецца складнікам слова, якое пазначае звярынае дзіцяня, — catulus (па лаціне).</blockquote></ref>. Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другарадным збліжэннем<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Крыніцы/Фасмер|котиться}}</ref>. Гукапераймальныя, блізкія беларускаму «мяў», назвы катоў у егіпецкай ('''mj.w'''<ref>''Takács D.'' Etymological Dictionary of Egyptian. Vol.3. Leiden; Brill, 2008. P. 134</ref>) і кітайскай мовах ('''māo'''<ref>''Schuessler A.'' ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. [[Гавайскі ўніверсітэт|University of Hawai’i]] Press, 2007. P. 375</ref>). == Навуковая класіфікацыя == У 1758 годзе [[Карл Ліней]] у ''«Сістэме прыроды»'' даў свойскаму кату назву ''Felis catus''<ref>{{cite web |author = [[:en:Don E. Wilson|Don E. Wilson]] & DeeAnn M. Reeder (editors) |date = 2005 |url = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031 |title = SPECIES Felis catus |work = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |publisher = [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Johns Hopkins University]] Press |access-date = 2010-05-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCj2T0n?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. [[Іаган Хрысціян фон Шрэбер]] у 1775 годзе даў дзікаму кату назву ''Felis silvestris''<ref>{{cite web |author = Anthea Gentry, [[:en:Juliet Clutton-Brock|Juliet Clutton-Brock]], Colin P. Groves |date = 2004 |url = http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf |title = The naming of wild animal species and their domestic derivatives |publisher = [[:en:Journal of Archaeological Science|Journal of Archaeological Science]] 31 (2004) 645–651 |page = 647, 649 |access-date = 2010-05-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCjVzqR?url=http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) |date = 2005 |url = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=14000057 |title = SPECIES Felis silvestris |work = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |publisher = Johns Hopkins University Press |access-date = 2010-05-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCk4kMd?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. На грунце даных, атрыманых сучаснай [[філагенетыка]]й, свойскі кот гэта адзін з пяці<ref>{{cite web|author=Carlos A. Driscoll etc|date=2007-06-18|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/1139518v1|title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication|publisher=Science Magazine|access-date=2010-07-26|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCkXV6H?url=http://www.sciencemag.org/content/317/5837/519.abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.</blockquote></ref> [[падвід]]аў дзікага ката ''Felis silvestris'', і яго слушная міжнародная навуковая назва — ''Felis silvestris catus''<ref name="Names in Zoology 2010">{{cite web |date = March 2003 |url = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf |title = Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010 |page = 795 |publisher = The International Commission on Zoological Nomenclature |access-date = 2010-05-29 |lang = en |url-status = dead |archive-date = 30 чэрвеня 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090630081607/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf }}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180586| title =Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586| publisher =Integrated Taxonomic Information System| access-date =2010-05-29| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mClA4T7?url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Рашэнне замацаваць за дзікім назву ''F. silvestris'', а за прыручаным — ''F. silvestris catus'' — было прынята ў сакавіку 2003 года [[Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры|Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры]]<ref>{{cite web |date = March 2003 |url = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm |title = Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1) |access-date = 2010-05-29 |url-status = dead |archive-date = 21 жніўня 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070821235959/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm }}</ref>, пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі свойскі кот будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага [[таксон]]а варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, ''F. catus''. У літаратуры сустракаюцца і іншыя міжнародныя навуковыя (лацінскія) назвы свойскага ката: ''Felis catus domesticus'', ''Felis silvestris domesticus'', а таксама прапанаваная ў 1777 годзе [[Іаган Хрысціян Эркслебен|Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам]] у «Пачатках прыродазнаўства» назва ''Felis domesticus'' (спачатку — ''Felis domestica'', бо слова ''Felis'' у той час лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у [[Cінаніміка|сінаніміку]] таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца. == Паходжанне і гісторыя прыручэння == [[Файл:AfricanWildCat.jpg|thumb|200px|Стэпавы кот (''Felis silvestris lybica''), у выніку прыручэння якога з’явіўся свойскі]] [[Файл:Jammlich crop.jpg|thumb|200px|Свойскі кот [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі]] табі-макрэль (дзікая афарбоўка)]] {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 200px | Загаловак = | Загаловак знізу = Якуб Колас «Савось-распуснік» | Змест = <poem>У Савосева суседа Быў пярэсценькі каток, Выхаванец Паўла-дзеда, Такі слаўны пестунок! Нос чарнявы, Хвост бялявы, Задзірасценькі; Кіпцік-шчыпчык Заграбасценькі; Лапкі-драпкі Машастовыя, А шарсціначкі Шаўковыя; Губкі, зубкі Адмысловыя; Вусы-русы Патырчастыя; Тая спінка, Як націнка, Выгінастая. Вушкі-слушкі Не мыляюцца, Вочкі ў ночку Запаляюцца. Ну, такі каток харошы, Як драпянка за тры грошы! Хадзіў коцік пад масток, Лавіў рыбку за хвасток, Потым дзеду ён на печы Казкі-байкі варкаваў, Белым хвосцікам дарэчы Тахты спевам адбіваў. Коцік з дзедам жыў у згодзе, Не сварыліся за печ. Быў раз коцік на паходзе — На мышэй падняў ён меч! Шоў каток з паходу, Разагнаўшы мышак, І сеў на калоду Пад стрэшку ў зацішак. Грэе сабе спінку, Мордачку і лапкі. Зірк — Савось з будынку Выскачыў без шапкі!..</poem> }} Паводле [[Генетычны аналіз|генетычнага даследавання]] [[Аўтасома|аўтасомных]] маркераў і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] 979 свойскіх, дзікіх і здзічэлых катоў з трох кантынентаў, у тым ліку барханных катоў (''[[Felis margarita]]''), усе свойскія каты па матчынай лініі паходзяць прынамсі ад пяці прадстаўнікоў падвіду {{bt-bellat|Стэпавы кот{{!}}стэпавы кот|Felis silvestris lybica}}, якія мелі розныя [[гаплатып]]ы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і свойскіх катоў, [[Ідэнтыфікацыя|ідэнтыфікавалі]] 6 субклад і вылічылі час жыцця агульнага продка — каля 13 тыс. гадоў таму, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх катоў<ref>{{cite web | author = Nicholas Wade | date = June 29, 2007 | url = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1 | title = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats | access-date = 2010-11-27 | lang = en }}<blockquote>'''At least five females''', of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.</blockquote></ref><ref>{{cite journal |url = http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf |author1 = Driscoll C. A. |author2 = Menotti-Raymond M. |author3 = Roca A. L. |author4 = Hupe K. |author5 = Johnson W. E. |author6 = Geffen E. |author7 = Harley E. H. |author8 = Delibes M. |author9 = Pontier D. |author10 = Kitchener A. C. |author11 = Yamaguchi N. |author12 = O’brien S. J. |author13 = Macdonald D. W. |title = The Near Eastern origin of cat domestication |journal = Science |year = 2007 |volume = 317(5837) |pages = 519—523 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304115842/http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf |archive-date = 4 сакавіка 2016 }}</ref>. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 катоў з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што свойскія каты засялялі свет дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на досвітку сельскай гаспадаркі 12—9 тыс. гадоў таму — ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлі свойскія каты рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Праз некалькі тысяч гадоў другая хваля, што выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку<ref>[http://phys.org/news/2016-09-dna-hints-cat-domestication-history.html DNA study offers some hints of cat domestication history. September 23, 2016.]</ref><ref>[http://www.nature.com/news/how-cats-conquered-the-world-and-a-few-viking-ships-1.20643 How cats conquered the world (and a few Viking ships), 20 September 2016.]</ref><ref name="NKJ201708">{{артыкул|аўтар=Кирилл Стасевич|загаловак=[https://www.nkj.ru/archive/articles/31867/ Как появились домашние кошки] |выданне=Наука и жизнь |год=2017 |нумар=8 |старонкі=107-111}}</ref>. Адасабленне [[падвід]]у ''Felis silvestris lybica'' адбылося каля 130 тысяч гадоў таму. {{bt-bellat|Стэпавы кот}} дагэтуль пашыраны па ўсёй [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў шырокай зоне ад Міжземнамор’я да Кітая, дзе жыве ў зарасніках саксаула ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор’ях і горах. Хаця дробныя дзікія каты розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць патомства, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў [[філагенез]]е свойскага ката іншыя падвіды ''Felis silvestris'', апроч стэпавага, удзелу не прымалі<ref>{{cite web |url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |title = The Evolution of House Cats |author = Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien |date = 2009-06-10 |publisher = Scientific American |access-date = 2011-01-21 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mClm4zr?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. [[Прыручэнне]] ката адбылося прыблізна 9500 гадоў таму на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]], дзе ўзніклі і развіваліся найдаўнейшыя чалавечыя цывілізацыі<ref>{{артыкул | аўтар = Monika J. Lipinski etc | загаловак = The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations | спасылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WG1-4R8KT3B-3/2/3a963ce4b99082e9321dcb5a20204211 | мова = en | выданне = ScienceDirect | год = 2008 | doi = 10.1016/j.ygeno.2007.10.009 | issn=0888-7543 }}</ref>. Прыручэнне пачалося пры пераходзе чалавека да аселага спосабу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з’явіліся лішкі ежы і стала трэба іх захоўваць і абараняць ад грызуноў<ref>{{артыкул | загаловак = The Near Eastern Origin of Cat Domestication | мова = en | выданне = Science | год = 2007 | старонкі = 519-523 | doi = 10.1126/science.1139518 }}</ref>. Найстаражытнейшае археалагічнае сведчанне прыручэння ката было знойдзена на [[Востраў Кіпр|Кіпры]], дзе падчас археалагічных раскопак было знойдзена сумеснае пахаванне чалавека і ката, якое датуецца 7500 годам да н. э.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm |title = Dig discovery is oldest 'pet cat' |author = Paul Rincon |date = 8 April, 2004 |publisher = BBC News |access-date = 2011-01-17 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCnbDCw?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos '''on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.'''</blockquote></ref><ref>{{cite web| url =http://www.membrana.ru/lenta/?2940| title =Обнаружены останки самого древнего домашнего кота| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mCoYOft?url=http://www.membrana.ru/particle/6704| archive-date =2012-05-19}}</ref> Таксама было высветлена, што востраў Кіпр быў каланізаваны выхадцамі з раёнаў сучасных [[Малая Азія|Анатоліі]] ([[Турцыя]]) і [[Сірыя|Сірыі]]<ref>{{cite web |author = Stuart Swiny |date = 2002 |url = http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf |title = The Earliest Prehistory of Cyprus |publisher = Boston University |page = 10 |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCpzi9Z?url=http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian origin seems more likely.</blockquote></ref>. Раней навукоўцы меркавалі, што першымі прыручылі катоў [[Старажытны Егіпет|старажытныя егіпцяне]]. Аднак найранейшыя сведчанні пра гэта адносіліся да 2000—1900 гадоў да нашай эры. А нядаўна было высветлена, што ў Старажытны Егіпет свойскі кот трапіў, як і на Кіпр, з [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite web |author = Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien |date = 16-June-2009 |url = http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc |title = From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication |publisher = Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA |page = 9976 |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCqRcNW?url=http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.</blockquote></ref> ([[Малая Азія|Анатоліі]]). У наш час кот з’яўляецца адной з самых папулярных [[Свойскія жывёлы|свойскіх жывёл]]<ref name="firs">{{cite book | author = Фирсова Е. | year = 2006 | pages = 1 | title = Кошки от А до Я | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1220-2 }}</ref>. Нягледзячы на тое, што каты былі прыручаныя досыць даўно, большасць іх здольная выжываць і па-за чалавечым жытлом, папаўняючы рады паўторна здзічэлых катоў, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця каты звычайна хутка паўторна дзічэюць. Паўторна здзічэлыя каты часта жывуць самотна і палююць адны, але часам утвараюць невялікія [[Калонія (біялогія)|калоніі]] з некалькіх самак з кацянятамі. === Пытанне пра поўнае прыручэнне === У наш час сярод навукоўцаў няма дакладнага адказу, ці з’яўляецца кот цалкам прыручанай жывёлай, бо, напрыклад, сабака падчас прыручэння змяніў сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць чалавеку, адначасна страціўшы мноства здольнасцей да паляўнічага спосабу жыцця і сігнальнага камунікавання, уласцівага яго продкам — ваўкам<ref name="animaux" />. Кот жа ў паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі «самотнага драпежніка»<ref name="animaux" />. Некаторыя навукоўцы лічаць, што кот зусім не з’яўляецца прыручанай жывёлай, а сам мог прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вяліся [[Сінантропныя арганізмы|сінантропныя жывёлы]]: шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, кот знайшоў для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў «новай нішы». Суіснаванне чалавека і ката было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта рабіліся крыніцай захворванняў і шкодзілі гаспадарцы<ref name="animaux" /><ref name="vesti">http://www.vesti.ru/doc.html?id=1168465&cid=2161 Кошки сами решили жить рядом с человеком 5000 лет назад</ref>. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, паводле іх думкі, кот паказвае цікаўнасць да чалавека, толькі пакуль гэта выгадна, г. зн. маленькі драпежнік не здольны на вернасць<ref name="animaux" />. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт гледжання. На іх думку, той факт, што каты зазналі прыручэнне, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны, і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся варкатаць. Многія каты паказваюць сваю прыхільнасць, наладжваючы фізічны кантакт з чалавекам, напрыклад залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць ката гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што каты пайшлі з «найбольш небяспечных драпежнікаў у свеце». На негатыўны вобраз ката як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэднявечнай Еўропе [[каталіцкая царква]] звінаваціла катоў у сувязі з д’яблам і вядзьмарствам<ref name="animaux" />. Нягледзячы на спрэчкі, большасць навукоўцаў сышліся ў думцы, што кот — паўпрыручаная жывёліна, г. зн. ён здольны на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаецца да дзікага тыпу існавання<ref name="animaux" />. Хоць у ката назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэтая розніца ў 10 разоў меншая, чым у сабак з ваўкамі<ref name="animaux" />. Навукоўцы лічаць, што дзікі кот сапраўды мог сам прыйсці да чалавека, каб харчавацца грызунамі, а такія дачыненні былі суседскімі, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі сталі прыручаць маленькіх драпежнікаў<ref name="vesti" />. Гэта таксама, імаверна, тлумачыць, чаму мадэль каціных паводзін амаль не змянілася, бо, напрыклад, пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў ягоны спосаб жыцця і асяроддзе пасялення, а кот зведаў мінімальныя змены<ref name="vesti" />. З аднаго боку, кот здолеў захаваць мадэль паводзін, уласцівую дзікім продкам — ён амаль таксама добра палюе, як дзікія, але, з другога боку, ў той самы час можа мірна суіснаваць з чалавекам, праяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават дэманстраваць гуллівыя паводзіны<ref name="animaux">[http://www.slate.fr/story/104539/chats-animaux-domestiques-sauvages Les chats sont-ils des animaux sauvages ou domestiques?]</ref>. == Біялогія == === Фізіялогія === {| class="wikitable" 0" style="float:right; float:right; border:1.5px solid #bbb; margin:0.5em 0 0 0.5em;" | colspan="2" style="text-align:center;"|'''Нармальныя фізіялагічныя паказчыкі'''<ref>{{кніга |аўтар = Cynthia M. Kahn, Scott Line |загаловак = The Merck/Merial Manual for Pet Health |выдавецтва = Merck |год = 2007 |старонкі = 330 |isbn = 0911910999 }}</ref> |- | [[Тэмпература цела]] | style="text-align:center;"| 38,6&nbsp;°C |- | [[Сэрцабіццё|Частата сардэчных скарачэнняў]] | style="text-align:center;"| 110—140 удараў<ref>{{cite web| url =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| title =The heart of the cat| publisher =Еurocatfancy| access-date =2011-01-17| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mCquxle?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| archive-date =2012-05-19}}</ref> у хвіліну |- | [[Дыханне|Частата дыхання]] | style="text-align:center;"| 16—40 удыхаў у хвіліну |} Нармальная ўнутраная (рэктальная) [[тэмпература цела]] дарослага ката складае 38—39,5&nbsp;°C, у кацянят яна трохі вышэйшая. У бясшэрсных парод унутраная тэмпература цела такая, як і ва ўсіх<ref>{{кніга |аўтар = Carolyn M. Vella, Roy Robinson |загаловак = Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians |адказны = Carolyn M. Vella, Roy Robinson |спасылка = https://books.google.com/books?id=wxgf-CwKlLoC&pg=PA195&dq=body+temperature+of+sphynx+cat&hl=en&ei=wZ4jTffzA4WZOq3Z4I0J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CE4Q6AEwBw#v=onepage&q=body%20temperature%20of%20sphynx%20cat&f=false |выдавецтва = Elsevier Health Sciences |год = 1999 |старонак = 253 |старонкі = 195 |isbn = 0750640693, 9780750640695 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, аднак з-за адсутнасці шэрснага покрыва на целе ката тэмпература скурнага покрыва ў [[Сфінкс (кот)|сфінксаў]] ці [[петэрболд]]аў чалавекам тактыльна ўспрымаецца як вышэйшая. Частата [[пульс]]а ў дарослых катоў вар’іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частата дыхання складае ў сярэднім 20—40 дыхальных рухаў у хвіліну. У катоў вылучаны тры [[Група крыві|групы крыві]] — А, B і АВ. Каты з групай крыві А могуць мець [[антыцелы]] да групы крыві В, і наадварот. Каты з групай крыві АВ не маюць антыцел ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвюх груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх свойскіх катоў і таму застаецца малавывучанай, аднак вучоныя высветлілі, што АВ па сваім паходжанні не звязана з групамі крыві А і В<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| url =http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| title =Blood Goup Incompatibility in Cats| publisher =Messybeast| access-date =2010-05-24| archive-url =https://web.archive.org/web/20080617194902/http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| archive-date =2008-06-17}}</ref>. Механізм хлябтання вадкасці катом палягае ў тым, што язык выцягваецца з быстрынёй 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад сабачага хлябтання, не пранікае ў яе. Потым язык ідзе ўгару і захапляе за сабой слупок вадкасці. Кот глытае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік быстрыні вадкасці запавольваецца гравітацыяй і робіцца роўным нулю. У гэты момант сківіцы ката схінаюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду<ref>{{cite web |url = http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html |title = Cats' Tongues Employ Tricky Physics |author = Gisela Telis |date = 2010-11-11 |publisher = ScienceNOW |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCrevEl?url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/11/12/science/12cats.html?_r=1&ref=science For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue].{{ref-en}} // The New York Times, 11.11.2010</ref><ref>{{cite web |url = http://www.membrana.ru/particle/2030 |title = Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания |author = Леонид Попов |date = 2010-11-12 |publisher = Membrana.ru |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCsO7tv?url=http://www.membrana.ru/particle/2030 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. === Анатомія === <imagemap> Image:Scheme cat anatomy-ru.svg|Унутраныя органы ката.|375px|left|thumb rect 48 19 115 46 [[Мозг]] rect 130 19 292 45 [[Спінны мозг]] rect 303 16 438 41 [[Дыяфрагма (анатомія)|Дыяфрагма]] rect 409 50 494 74 [[Печань]] rect 472 10 580 35 [[Страўнік]] rect 532 55 602 79 [[Нырка]] rect 659 21 758 75 [[Тоўстая кішка]] rect 659 111 721 139 [[Анус]] rect 657 156 773 182 [[Сяменнікі]] rect 635 317 720 346 [[Мочаспускальны канал]] rect 509 302 611 355 [[Мачавы пузыр]] rect 480 366 610 393 [[Селязёнка]] rect 369 287 478 338 [[Жоўчны пузыр]] rect 328 365 417 392 [[Сэрца]] rect 233 365 314 391 [[Лёгкія]] rect 114 264 223 292 [[Стрававод]] rect 102 210 190 240 [[Трахея]] rect 18 154 111 204 [[Ратавая паражніна]] rect 38 76 135 129 [[Насавая паражніна]] desc bottom-left </imagemap> [[Файл:CreativeTools.se - PackshotCreator - Cat's skulll.jpg|thumb|200px|Чэрап ката.]] Сярэдняя даўжыня цела без хваста 60 [[сантыметр|см]], даўжыня хваста 25—35 см. Зазвычай, самкі меншыя за самцоў, як і ў іншых сысуноў (з’ява [[Палавы дымарфізм|палавога дымарфізму]]). Самы буйны кот, згодна «[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнізе рэкордаў Гінэса]]», дасягае ў даўжыню 121,9 см<ref name="bolshoy_kot">{{cite web | url = http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm | title = Гиннесс представляет: самая длинная кошка в мире | access-date = 2010-05-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090112011400/http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm | archive-date = 12 студзеня 2009 | url-status = dead}}</ref><ref name="long_cat">{{cite web |url = http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm |title = 2006 Guinness World Record Holder for Longest Cat |publisher = Maine Coon Cats by Verismo |access-date = 2010-05-24 |lang = en |url-status = dead |archive-date = 10 лістапада 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081110123948/http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm }}</ref>. Вага сярэдняга здаровага ката складае 2,5—6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобіны, вага якіх дасягае 7—9 кг. [[Сібірскі кот]] і [[мэйн-кун]] могуць дасягаць вагі 11,5—13 кг<ref>{{cite web|url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|title=И создал Бог кошку... (часть 3)|publisher=Zooprice|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD0rzve?url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Каты могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг<ref name="cwr">{{cite web |url = http://www.cat-world.com.au/CatRecords.htm |title = Cat World Records: Heaviest Cat |publisher = Cat World |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD2xqS3?url=http://www.cat-world.com.au/cat-world-records |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Glenda Moore |url = http://www.xmission.com/~emailbox/records.htm |title = Those Amazing Cats |publisher = CatStuff |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD3uDTz?url=http://user.xmission.com/~emailbox/records.htm |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Звычайна параўнальна вялікая вага ката з’яўляецца вынікам атлусцення. Кот тыповы дробны [[Драпежныя|драпежнік]] з характэрнымі асаблівасцямі [[анатомія|анатоміі]]. [[Шкілет]] сфармаваны прыблізнана з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета складзены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канечнасцей складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канечнасцей<ref>{{cite web |date = 2008 |url = http://my-dog-cat.ru/cat/002.html |title = Анатомия кошки |publisher = my-dog-cat.ru |access-date = 2010-06-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100127053800/http://my-dog-cat.ru/cat/002.html |archive-date = 27 студзеня 2010 |url-status = dead }}</ref>. Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нервовую сістэму (цэфалічны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. [[Хрыбетнік]] складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрошчаных крыжавых і 20—26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудзінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары свабодныя. Косткі пярэдніх канцавін злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі. Чэрап ката адрозніваецца ад чэрапаў іншых [[сысуны|сысуноў]] вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі<ref>{{кніга |аўтар = Linda P. Case |загаловак = The cat: its behavior, nutrition, and health |месца = Iowa |выдавецтва = Iowa State Press |год = 2003 |старонкі = 35 |isbn = 0-8138-0331-4 }}</ref>, а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа складаецца з 11 костак, а тваравая з 13<ref name="Вече">{{cite book | author = Мария Дорош | year = 2006 | title = Ветеринарный справочник для владельцев кошек | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1644-5 }}</ref>. Памер мозгу сярэдняга ката складае 5 см у даўжыню і важыць 30 гр. Кот мае 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй)<ref>{{cite web|url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|title=Анатомия пищеварительной системы кошки (ротовая полость)|access-date=2010-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD4X9zI?url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|archive-date=2012-05-19}}</ref>, з іх 12 [[Разцы|разцоў]], 4 [[іклы]], 10 [[прэмаляр]]аў і 4 [[маляры]]. Зубы прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, кот наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці<ref name=Smith1992>{{Cite book | publisher = Freund Publishing House Ltd. | isbn = 9652222704 | author = Patricia Smith, Eitan Tchernov | title = Structure, function and evolution of teeth | year = 1992 | page = 217 }}</ref>. [[Зубная формула]] тыповая для [[каціныя|каціных]] <math>I{3 \over 3} C{1 \over 1} P{3 \over 2} M{1 \over 1}</math>. [[Файл:Cat's Eyes.jpg|thumb|200px|Вочы ката з бачным трэцім павекам.]] Адметная рыса будовы вока, характэрная для многіх сысуноў — наяўнасць мігальнай перапонкі (так званае ''трэцяе павека'') — тонкай зморшчыны кан’юнктывы, якая высоўваецца з унутранага вугла вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай [[рагавіца|рагавіцы вока]] ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі кот спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека відаць увесь час, у тым ліку, калі кот не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы. Поўсць ката мае ўласцівасць [[статычная электрычнасць|наэлектрызоўвацца]] ад шаравання, таму пры чышчанні шчоткай і расчэсванні злёгку звільгатняюць поўсць ці шчотку. Назапашанне статычнай электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знаходжанні ката ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках выкарыстоўваюць увільгатняльнікі паветра<ref>{{cite web| url =http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| title =Keeping Up with Your Cat's Hygiene| publisher =Family Education| access-date =2010-06-25| archive-url =https://www.webcitation.org/67mD5bdZo?url=http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. === Органы пачуццяў === На думку шмат якіх [[Заалогія|заолагаў]], сярод сысуноў [[Орган пачуццяў|органы пачуццяў]] найболей развіты ў катоў. Хоць слых у іх развіты горш, чым, у мышэй, цудоўныя (па чалавечых мерках) зрок, нюх і слых у спалучэнні з тактыльнымі і смакавымі [[рэцэптар]]амі робяць катоў вельмі адчувальнымі жывёламі. ==== Зрок ==== [[Файл:Reflektion des Auges.JPG|thumb|200px|Вочы свойскага ката: [[тапетум]] адсвятляе зялёным святлом.]] [[Файл:Shiro 200504-2.jpg|thumb|Колер свячэння зрэнак залежыць ад колеру вясёлкавай абалонкі і абумоўлены рознай ступенню пігментацыі тапетума.]] [[Файл:Thai cats eyeshine 2.JPG|thumb|200px|Сіямскія каты: бачна адрозненне колеру. Адлюстраванне размыта з-за другаразовага адлюстравання на шклах акна.]] Сярод свойскіх жывёлін кот мае самыя вялікія [[вока|вочы]] адносна памераў цела. Як і ў большасці драпежнікаў, вочы скіраваны наперад, і іх глядзельныя палі перакрываюцца. Таму каты маюць [[стэрэаскапічны зрок]], што дазваляе ім ацэньваць адлегласць да прадмета назірання. Каля 60 % катоў здольныя да [[Вергенцыя|рухаў вачэй]], пры якіх глядзельныя восі сходзяцца і разыходзяцца<ref name="Hughes, 1972">''Hughes A.'' Vergence in the cat. Vision Res. Dec;12(12): 1961-94, 1972.</ref>. [[Поле зроку]] ў катоў складае 200° супраць 180° у чалавека. У [[Жоўтая пляма|жоўтай пляме]] на [[сятчатка|сятчатцы]] вока няма [[цэнтральная ямка|цэнтральнай ямкі]] (''fovea''), а замест яе ёсць дыск<ref name="zritelniy_disk">{{cite web| author =Швыркова Н.| url =http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| title =Как видит кошка?| publisher =Журнал «Кот и Пёс», 1997, № 4 // ЗооКлуб| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mD6h7ot?url=http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| archive-date =2012-05-19}}</ref>, дзе знаходзяцца [[Колбачкі (сятчатка)|колбачкі]]. [[Палачкі (сятчатка)|Палачак]] у сятчатцы вока ў 25 разоў больш, чым колбачак<ref name="elem">{{cite web |url = http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/ |title = Жизнь в науке. Дневники |publisher = Elementy.ru |access-date = 2010-05-24 |description = Как видит кошка |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD9dR32?url=http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, што абумоўлена тым, што кот з’яўляецца начным драпежнікам, таму здольнасць бачыць пры слабым асвятленні (за якую адказваюць менавіта палачкі ў сятчатцы) важнейшая. Каты ўмеюць адрозніваць колеры, але ў параўнанні з чалавекам успрыманне колеру ў іх слабейшае — менш кантраснае і яркае. У катоў (як і большасці іншых сысуноў, апроч [[Прыматы|прыматаў]]) ёсць два тыпы колбачак — адчувальныя да больш даўгахвалевага і караткахвалевага святла. «Даўгахвалевыя» колбачкі ката ўтрымліваюць [[апсін]], што мае максімум паглынання ў вобласці 553 нм<ref>''Yokoyama S., Radlwimmer F. B.'' The molecular genetics of red and green color vision in mammals. Genetics, 1999, 153(2), p. 919—932. PMCID: PMC1460773</ref>. Лічыцца, што ў большасці сысуноў няма «зялёных» колбачак (адпаведныя сярэдняхвалевым колбачкам прыматаў), таму іх колеравы зрок нібы ў чалавека пры [[Дэйтэранапія|дэйтэранапіі]] (від [[дальтанізм]]у)<ref name="Эволюция зрения млекопитающих">{{cite web | author = Gerald H. Jacobs. | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2781854/?tool=pubmed | title = Evolution of colour vision in mammals. | publisher = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2009 October 12; 364(1531): 2957–2967. | lang = en }}</ref>. Заўважана, што нерухомыя і блізка стаячыя прадметы кот успрымае горш, чым тыя, што рухаюцца<ref name="interesdom">{{cite web| url =http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| title =Зрение кошки.Третье веко| access-date =2010-06-12| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDBJgLi?url=http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| archive-date =2012-05-19}}</ref>. У катоў здольнасць да факусіравання зроку на прадметах у 2—3 разы менш, чым у [[Чалавекаватыя малпы|вышэйшых малп]] і чалавека. Каты цудоўна бачаць ва ўмовах слабога асвятлення. За сятчаткай вока размяшчаецца асаблівы пласт — ''[[тапетум]]'', які ў катоў, як і ў большасці жывёл, утрымлівае вялікую колькасць люмінесцэнтнага пігменту (tapetum lucidum). Функцыя тапетума ў адлюстраванні назад на сятчатку той часткі святла, якая праходзіць праз напаўпразрысты пласт святлоадчувальных клетак і якая без тапетума беззваротна гублялася б. Дзякуючы тапетуму і іншым механізмам, [[святлоадчувальнасць]] вачэй ката ў 7 разоў вышэй, чым у чалавека, і каты могуць добра бачыць нават пры слабым асвятленні, але пры яркім святле яны бачаць горш за чалавека. З-за інтэнсіўнай пігментацыі тапетума каціныя вочы пры іх асвятленні ў цемры свецяцца жоўта-зялёным. Пігментацыя тапетума цесна звязана з пігментацыяй радужнай абалонкі. У блакітнавокіх катоў (таксама як і ў сабак), незалежна ад колеру поўсці, тапетум пігментаваны слаба і іх зрэнкі адсвечваюць чырвоным колерам і менш ярка — як у чалавека (tapetum nigrum). Гэта дазваляе выказаць дапушчэнне, што начны зрок блакітнавокіх катоў такі ж слабы, як у чалавека. Кацяняты нараджаюцца блакітнавокімі, значыцца, са слаба пігментаванай радужнай абалонкай і, адпаведна, са слаба пігментаваным тапетумам. Прыблізна да 3-месячнага ўзросту, калі ў жаўтавокіх і зеленавокіх катоў радужная абалонка насычаецца пігментам, пігментуецца і тапетум. Адценне свячэння зрэнак таксама залежыць ад вугла падзення святла, бо пігментацыя тапетума зніжаецца па кірунку ад задняй сценкі вочнага яблыка да пярэдняй і яго адценне змяняецца градыентам: жоўта-зялёны, бірузовы, блакітны, сіні, фіялетавы, чырвоны, чорны. Але пры франтальным ракурсе ў катоў з добра пігментаванай радужнай абалонкай зрэнкі свецяцца жоўта-зялёным колерам. Насуперак пашыранай памылцы, у абсалютнай цемры каты бачыць не могуць<ref name="interesdom" />. Каб зменшыць светлавы паток на сятчатцы пры яркім асвятленні, [[зрэнка]] кацінага вока можа змяняць форму. Прытым яна не круглая, як у чалавека, а вертыкальна-авальная аж да шчылінападобнай, бо [[радужная абалонка]] сціскаецца з дапамогай цяглічных валокнаў нераўнамерна; такія ж здольнасці маюць вочы ў [[Ліса|ліс]], якія адносяцца да сямейства сабачых. Радужная абалонка служыць [[Дыяфрагма (оптыка)|дыяфрагмай]], рэгулюючы колькасць святла, што праходзіць унутр вачэй. ==== Слых ==== [[Файл:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|right|200px|Кацінае [[вуха]].]] Орган слыху свойскага ката дзеліцца на тры аддзелы — [[вонкавае вуха]], [[Вуха|сярэдняе вуха]] і [[унутранае вуха|ўнутранае вуха]], адкуль імпульсы паступаюць у цэнтры слыху ў цэфалічным мозгу. Каты валодаюць скіраваным слыхам, г. зн. шумы сартуюцца паводле кірунку. Каты могуць рухаць [[Вушная ракавіна|вушной ракавінай]] у бок крыніцы гуку, прытым кожнай вушной ракавінай незалежна адна ад адной, таму кот можа сачыць адначасова за дзвюма крыніцамі гуку. Гэтымі рухамі кіруюць больш за дзясятак цягліц, дзякуючы чаму вушная ракавіна можа паварочвацца амаль на 180°. Пры гэтым кот мае здольнасць прасторавага слыху — можа распазнаць [[Сіла гуку|сілу гуку]], яго выдаленне і [[Вышыня гуку|вышыню]], і на падставе гэтых даных вельмі акуратна ацэньваць месцазнаходжанне яго крыніцы. Слых катоў тае добра развіты, што яны могуць з заплюшчанымі вачамі арыентавацца ў прасторы на шоргат і піск і лавіць мышэй, якія прабягаюць міма; наш слых не можа так акуратна знайсці пазіцыю крыніцы шуму<ref name="Ильичёв1">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archive-date=24 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archivedate=24 жніўня 2017}}</ref><ref name="Ильичёв2"/> Каты могуць успрымаць [[ультрагук]]авыя сігналы. Дыяпазон чутных гукаў у катоў яшчэ недастаткова вывучаны, паводле некаторых звестак, ён знаходзіцца паміж 45 [[Герц (адзінка вымярэння)|Гц]] і 64 000 Гц<ref>{{cite web|url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|title=How Well Do Dogs and Other Animals Hear?|date=2003-06-03|work=[http://www.lsu.edu/deafness/deaf.htm Deafness in dogs & cats]|lang=en|access-date=2010-06-02|archive-url=https://www.webcitation.org/61H1Nogft?url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|archive-date=2011-08-28}}</ref>, паводле іншых даходзіць да 100 000 Гц<ref name="Ильичёв2">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archive-date=7 верасня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archivedate=7 верасня 2017}}</ref>. У ката няма органа, які вырабляе ультрагук, таму каты не выкарыстоўваюць для камунікавання ультрагук, недаступны нашаму ўспрыманню, аднак яны здольныя чуць ультрагук, чым карыстаюцца падчас палявання, бо ультрагукавое камунікаванне грызуноў адбываецца ў прамежку 20—50 КГц, тым часам як каты здольныя чуць ультрагукі да 65—70 кГц<ref>{{кніга |аўтар = Melvin E. Sunquist, Fiona Sunquist |загаловак = Wild cats of the world |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 2002 |старонак = 452 |старонкі = 10 |isbn = 0226779998, 9780226779997 }}</ref>. У вусе ката каля 13 тысяч успрымальных клетак, што трохі менш, чым у чалавека, аднак у ката каля 52 000 перадавальных нервовых канцоў у [[Пераддзверна-смаўжовы нерв|слыхавым нерве]], а ў чалавека іх значна менш — 31 000<ref name="Ильичёв2"/>. ==== Дотык ==== [[Файл:Whiskers on cat paw.jpg|thumb|200px|[[Вібрысы]] на пярэдняй лапе ката]] [[Дотык|Датыкальныя]] функцыі ў катоў выконваюць асаблівыя тактыльныя (датыкальныя) валасінкі, размешчаныя з двух бакоў у чатыры рады над верхняй губой, над вачамі, пад падбародкам — [[вібрысы]] (вусы), а таксама адчувальныя валасінкі на хвасце, на ўнутраным і тыльным баку лап (запясцевыя валасінкі), на падушачках лап, паміж пальцаў, на кончыках вушэй і ў вушах<ref>{{кніга |аўтар = Linda P. Case |загаловак = The cat: its behavior, nutrition, & health |спасылка = https://books.google.com/books?id=mdg0R6nDWgoC&dq=The+cat:+its+behavior,+nutrition,+%26+health.+Ames,+Iowa:+Iowa+State+Press.+ISBN+0-8138-0331-4.&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2003 |pages = 46-47 |allpages = 392 |isbn = 0813803314, 9780813803319 }}</ref>. Ні ў якім разе няможна кату выдаляць вібрысы, бо гэтым ён фактычна страціць сваю «сістэму арыентацыі і навігацыі» ў прасторы<ref>{{cite web| url =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| title =Vibrissae in cats| access-date =2010-06-25| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDECAzZ?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Доследным шляхам было выяўлена, што чым слабейшы зрок у ката, тым даўжэйшыя і таўсцейшыя вібрысы, а ў катоў, якія нарадзіліся з парушэннем зроку, вібрысы перавышаюць 8 см<ref>{{cite web |url = http://pnas.org/content/89/11/ |title = Crossmodal changes in the somatosensory vibrissa |work = 5063.full.pdf |publisher = pnas |access-date = 2010-06-25 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDEtYJ7?url=http://www.pnas.org/content/89/11 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Вібрысы таксама паказваюць настрой жывёлы: нахіленыя наперад вусы часта азначаюць цікаўнасць ці насцярогу, тым часам як пры агрэсіі кот прыціскае вусы да морды, хоць і залагоджаны кот варкочучы таксама прыціскае вусы да шчок. [[Скура|Скурны]] дотык моцна развіты. ==== Нюх ==== [[Файл:Neko-no-hana.jpg|thumb|200px|[[Нос]] ката.]] У катоў моцна развіты [[нюх]], што тлумачыцца наяўнасцю ў іх добра развітай {{нп3|Нюхальная цыбуліна|нюхальнай цыбуліны||Olfactory bulb}} і вялікай колькасці сэнсарных клетак нюхальнага эпітэлію насавой поласці. У катоў паверхня нюхальнага эпітэлію складае 5,8 см², што ўдвойчы больш, чым у чалавека, і толькі ў 1,7 разоў менш, чым у сярэдняй [[Сабака|сабакі]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1093/icb/7.3.421 | volume = 7 | issue = 3 | pages = 421–429 | author = David G. Moulton | title = Olfaction in Mammals | journal = Amer. Zool. | access-date = 2010-05-26 | date = 1967-08-01 | url = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/7/3/421 }}</ref>. Дзякуючы гэтаму [[нюх]] у катоў прыблізна ў 14 разоў мацнейшы за чалавечы, што дазваляе ім адчуваць пахі, аб якіх чалавек нават не падазрае. У верхняй частцы поласці рота ў катоў размешчаны [[вамераназальны орган]], які дазваляе ім адчуваць асабліва тонкія пахі пры вынюхванні. Пры гэтым кот прыадкрывае пашчу і ўцягвае вусны, збіраючы скуру на галаве ў адмысловую грымасу, дэманструючы т.зв. рэакцыю [[флемен]]а, вядомую таксама ў [[Сабака|сабак]], [[Конь свойскі|коней]] і некаторых іншых [[Сысуны|сысуноў]]<ref name="oboyanie_i_vkus">{{cite web| author = Ильичёв В. Д| url =http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| title =Обоняние и вкус у кошек| publisher =Журнал «Друг» (кошки), 1997, № 6 // ЗооКлуб| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDGQhh2?url=http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Каты таксама вельмі адчувальныя да каціных [[Ферамоны|ферамонаў]], такіх, як 3-меркапта-3-метылбутан-1-ол, які ўтвараецца пры дэградацыі сінтэзаванай катамі амінакіслаты [[фелінін]]у<ref name="felinine">{{cite journal | author1 = M. Miyazaki | author2 = T. Yamashita | author3 = Y. Suzuki | author4 = Y. Saito | author5 = S. Soeta | author6 = H. Taira | author7 = A. Suzuki | date = October 2006 | title = A major urinary protein of the domestic cat regulates the production of felinine, a putative pheromone precursor | journal = Chem. Biol. | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1071–1079 | pmid = 17052611 | doi = 10.1016/j.chembiol.2006.08.013 | issn = 1074-5521 | lang = en }}</ref>, якія яны выкарыстоўваюць для камунікавання паміж сабой, распырскваючы мачу і пазначаючы сваю тэрыторыю з дапамогай вылучэнняў з пахкіх залозаў. Пахкія залозы кацянят пачынаюць вырабляць пахкія рэчывы з узросту трох месяцаў. Таксама каты разам з экскрэментамі вылучаюць невялікую колькасць пахкай вадкасці з [[Анальныя залозы|анальных залоз]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0168-1591(98)00102-6 | issn = 0168-1591 | volume = 57 | issue = 3-4 | pages = 269–286 | author = Sommerville B. A. | title = Olfactory awareness | journal = Applied Animal Behaviour Science | year = 1998 | lang = en}}</ref>. Такія залозы ёсць ва ўсіх драпежных, у прыватнасці, у [[скунс]]аў яны выкарыстоўваюцца для самаабароны. ==== Успрыманне смаку ==== Каты добра арыентуюцца ў смаках, адрозніваюць кіслае, горкае і салёнае. Такая пераборлівасць абумоўлена, перадусім, добрым нюхам і развітымі смакавымі рэцэптарамі на [[язык]]у. Доўгі час лічылася, што ў адрозненне ад большасці сысуноў каты не адчуваюць салодкае, бо адпаведны ген у іх пашкоджаны<ref name="sweet_taste_receptor">{{cite web |url = http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php |title = Defective sweet taste receptor gene shapes cat cuisine |publisher = EurekAlert |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDInsUB?url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, аднак апошнія даследаванні<ref>{{cite web |url = http://pets.academ.org/pets/koshki/1115 |title = Биология кошки |publisher = pets.academ.org |access-date = 2010-06-12 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDJLxfY?url=http://pets.academ.org/pets/koshki/1115 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref> аспрэчылі гэтую інфармацыю. ==== Вестыбулярны апарат ==== За пачуццё раўнавагі ў катоў адказвае добра развіты [[вестыбулярны апарат]], размешчаны ва [[унутранае вуха|ўнутраным вусе]]. Каты могуць бязбоязна перасоўвацца па берагах дахаў, платах і суках дрэў. Падаючы яны могуць рэфлекторна прыняць у паветры становішча, патрэбнае для [[Прызямленне на лапы|прызямлення на лапы]]. Пры гэтым ролю стабілізатара выконвае вельмі рухомы хвост (у бясхвостых катоў стабілізатарам выступае ўсё цела). Дадатковым засцерагальным сродкам служыць рэфлекторнае расстаўленне лап убок, у выніку чаго паверхня цела ката павялічваецца, і спрацоўвае «эфект [[парашут]]а»<ref name="Allan Parachini">{{cite web |author = Allan Parachini |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F |title = They Land on Little Cat Feet |publisher = Los Angeles Times |access-date = 2010-06-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111028033233/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F |archive-date = 28 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. Аднак у выпадку падзення з вялікай вышыні (з вокнаў шматпавярховых дамоў) гэты рэфлекс не заўсёды спрацоўвае, і жывёла можа пабіцца, што злучана з эфектам «[[шок]]у» пры выпадзенні з акна. Пры падзенні з малой вышыні (з рук дзіцяці) часу на разварот можа быць недастаткова, і кот таксама можа траўмавацца<ref>{{cite web|url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|title=Keeping Indoor Cats Safe From Harm!|publisher=www.a-house-full-of-cats.com|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDMn3jS?url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.html|title=High-Rise Syndrome|publisher=The American Society for the Prevention of Cruelty to Animals (ASPCA)|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDSaUqw?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Як паказалі новыя даследаванні, пры падзенні з вялікай вышыні каты прызямляюцца не на лапы, а хутчэй на жывот<ref>{{cite web | date =Dec 29, 1987 | url =https://news.google.com/newspapers?id=970sAAAAIBAJ&sjid=JBQEAAAAIBAJ&pg=6991,5564153&hl=en | title =Study finds the mystery of cats' falls | publisher =Star-News | access-date = 2010-05-24 }}</ref><ref>{{cite web | author = Vnuk D, Pirkić B, Maticić D, Radisić B, Stejskal M, Babić T, Kreszinger M, Lemo N. | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15363762 | title = Feline high-rise syndrome: 119 cases (1998-2001) | publisher = PubMed | access-date = 2010-06-03 }} <blockquote>High-rise syndrome was diagnosed in 119 cats over a 4-year period. 59,6 % of cats were younger than one year, and the average height of the fall was four stories. High-rise syndrome was more frequent during the warmer period of the year. 96,5 % of the presented cats, survived after the fall. 46,2 % of cats had fractured limbs; 38,5 % of fractures were of the forelimb, 61,5 % of the hindlimb. The tibia was fractured most often (36.4 %), followed by the femur (23.6 %). 78,6 % of femoral fractures were distal. The mean age of patients with femoral fractures was 9.1 months, and with tibial fractures 29.2 months. Thoracic trauma was diagnosed in 33,6 % of cats. Pneumothorax was diagnosed in 20 % of cats, and pulmonary contusions in 13,4 %. Falls from the seventh or higher stories, are associated with more severe injuries and with a higher incidence of thoracic trauma.</blockquote></ref>. У 1976 годзе ветэрынарным лекарам з Нью-Ёрка Горданам Робінсанам быў апісаны так званы «{{нп3|Вышынны сіндром катоў|вышынны сіндром катоў||Cat righting reflex}}»<ref>{{cite web| author =Дж. Дайамонд| url =http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| title =Высотный синдром кошек| access-date =2010-06-03| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDTM7H7?url=http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| archive-date =2012-05-19}}</ref>, паводле якога: «чым вышэйшы будынак, з якога зваліўся кот, тым менш пашкоджанняў атрымае жывёла<ref>{{cite web|url=http://www.straightdope.com/classics/a5_190.html|title=The Straight Dope: Do cats always land unharmed on their feet, no matter how far they fall?|access-date=2010-07-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDV0UME?url=http://www.straightdope.com/columns/read/1143/do-cats-always-land-unharmed-on-their-feet-no-matter-how-far-they-fall|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>Above seven stories, however, the number of injuries per cat sharply declined.</blockquote></ref>. То-бок, як ні парадаксальна, 15-ы паверх бяспечнейшы за 2-гі»<ref>{{cite web |author = Ирина Павленко |date = 2007-01-19 |url = http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=16&tek=22133&issue=306 |title = Сколько жизней у кошки? Человек спас кошачью жизнь. И его собственная судьба изменилась к лучшему |work = «Родная газета» № 2(186), 19 января 2007 г., полоса 72 |access-date = 2010-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDVWrQ5?url=http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Силагадзе З. К. |date = 2004-01-20 |url = http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html |title = Почему у кошек девять жизней? |access-date = 2010-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDWe4p9?url=http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Матэматыкам Рычардам Мантгомеры была распрацавана тэорыя, што атрымала назву «{{нп3|Тэарэма кацінага падання|тэарэмы кацінага падання||Falling cat problem}}», паводле якой, кот, які падае спінай уніз, перакульваецца спінай угару, нават калі [[Момант імпульсу|кінетычны момант]] роўны нулю<ref>{{cite web| url =http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| title =Richard Montgomery| publisher =UCSC Mathematics Faculty| access-date =2010-06-03| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDXUzLi?url=http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. === Размнажэнне === [[Файл:Domestic cats breeding.ogg|thumb|[[Спароўванне]].]] [[Файл:Cornish rex kittens een dag oud.JPG|thumb|Нованароджаныя кацяняты.]] [[Файл:De Campos.JPG|thumb|Кацяняты ў узросце 2—3 месяцаў.]] Каты з’яўляюцца [[Эструс|поліэстральнымі]] жывёламі, значыцца, перыяды цечкі ў іх здараюцца некалькі разоў на год і доўжацца ад 4 да 7 дзён. У паўночных шыротах пачатак эстральнага цыкла выпадае на перыяд з лютага па красавік з наступным паўторам у ліпені-жніўні. Калі падчас першай цечкі не адбылося [[Палавы працэс|апладненне]], праз 14—21 дзень цечка можа паўтарыцца. Каты ў шлюбны перыяд пачынаюць пазначаць сваю тэрыторыю<ref name="firs1">{{cite book | author = Фирсова Е. | year = 2006 | pages = 66 | title = Кошки от А до Я | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1220-2 }}</ref>. На стадыі праэструса котка жаласна муркае, трэцца мордай аб прадметы, іншых котак ці іншых жывёл у доме, пачынае качацца на спіне па падлозе. Пры з’яўленні ката на гэтай стадыі эструса котка можа чмыхнуць на яго і адагнаць ад сябе. Стадыя праэструса доўжыцца ад 12 гадзін да 3 дзён. Хоць праэструс назіраецца не ва ўсіх котак яўна. Стадыя эструса, калі котка гатова да [[Спараванне|спаравання]], доўжыцца 4—7 дзён. На стадыі эструса котка пачынае гучна мяўкаць і клікаць ката. На гэтай стадыі коткі могуць ставіць пазнакі. [[Авуляцыя]] адбываецца ў кошак у момант спаравання і патрабуе стымуляцыі. Таму апладненне ў катоў рэдка адбываецца падчас першага спаравання. Пры спараванні ў кошак часта адбываецца [[суперфекундацыя]], г. зн. апладненне дзвюх яйцаклетак падчас аднаго перыяду цечкі, таму ў адным прыплодзе ў кацянят могуць быць розныя бацькі. Калі на стадыі эструса адбылася авуляцыя, то настае стадыя дыэструса, калі авуляцыя не адбудзецца, то настае стадыя інтэрэструса. Дыэструс доўжыцца 35—100 дзён, пасля чаго зноў настае стадыя прээструса і г.д. У паўночных шыротах з кастрычніка па студзень у свойскіх кошак доўжыцца стадыя анэструса — сексуальнага спакою<ref>{{cite web |author = Brenda Griffin. |url = http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf |title = Prolific Cats: The Estrous Cycle |format = pdf |publisher = VetLearn.com |access-date = 2010-05-26 |lang = en |description = The estrous cycle of the female cat (queen) is unique among domestic species and consists of five phases: proestrus, estrus, interestrus, diestrus, and anestrus. |archive-url = https://web.archive.org/web/20191206034630/http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf |archive-date = 6 снежня 2019 |url-status = dead }}</ref>. Свойскія коткі выяўляюць першыя прыкметы цечкі ўжо ў 6—8-месячным узросце. Каты дасягаюць [[палавая сталасць|палавой сталасці]] да 8—10 месяцаў. Каты і коткі захоўваюць здольнасць да спаравання ўсё жыццё, аднак у старых кошак роды могуць скончыцца гібеллю маці. [[Цяжарнасць]] у кошак доўжыцца 55—60 дзён, у прыплодзе звычайна ад трох да васьмі кацянят (у першародных — менш) памерам каля 12 см. Кацяняты нараджаюцца глухімі і сляпымі: здольнасць бачыць з’яўляецца на 5—10 дзень пасля родаў, а чуць кацяняты пачынаюць толькі ва ўзросце 9—11 дзён. Кармленне малаком у кошак канчаецца праз 8—10 тыдняў па нараджэнні кацянят, пасля чаго яны ўжо могуць харчавацца мясам. Коткі лічацца ідэальнымі маці, але ніводная не будзе выходжваць хворую патомства, у такім разе яна кідае непаўнавартасных кацянят і ідзе з гнязда. Лічыцца, што каты, знайшоўшы гняздо з безабароннымі кацянятамі (калі маці-котка, напрыклад, на паляванні), душаць іх. Аднак такія паводзіны больш уласцівы бадзяжным і вясковым катам, у сітуацыі, калі невядомы бацька. Калі жывёлы ўтрымліваюцца ва ўмовах, калі ў патомства адзін вызначаны бацька, паводзіны ката зусім іншыя: ён з’яўляецца для сваіх нашчадкаў абаронцам і даглядае сваё патомства разам з коткай. Некаторыя каты могуць узяць на сябе абавязкі па доглядзе і абароне кацянят у выпадку гібелі маці-коткі<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| date =2002| url =http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| title =Cats that Kill Kittens| publisher =Messybeast.com Cat Resource Archive| access-date =2010-05-26| lang =англ.| description =Some males also become excellent and trustworthy kitten-sitters.| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDZ3zuN?url=http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| archive-date =2012-05-19}}</ref>. == Здароўе ката == [[Файл:Siamese cat 2.jpg|thumb|220px|left|Сіямскі кот.]] Сярэдні век жыцця катоў складае 14 гадоў<ref>{{cite web |author = E. J. Taylor, C. Adams and R. Neville |date = 1995 |url = http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession= |title = Some nutritional aspects of ageing in dogs and cats, Proceedings of the Nutrition Society, 54, 645—656 |publisher = Cambridge University Press |access-date = 2010-05-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDZhjII?url=http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FPNS%2FPNS54_03%2FS002966519500067Xa.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Разам з тым, вядомы выпадак, калі кот па мянушцы [[Крым Паф]] дажыў да 38 гадоў<ref name=G2010>{{cite book |title=Guinness World Records 2010 |year=2010 |publisher=Bantam; Reprint edition |page=320 |quote=The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total. | url=https://books.google.com/books?id=hLYzvUvPL3MC&pg=PA320&lpg=PA320&hl=en&ei=E7FATPjJLMG78gaqwJyZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0553593372 }}</ref><ref>{{cite news |author=Jessica Warren |title=Caterack Dies - World's Oldest Cat Was 30! |url=http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |quote=A report from MSNBC News notes that the oldest cat ever recorded was a 38-year-old feline named Creme Puff, according to a rep from Guinness World Records. |work=The National Ledger |date=Oct 23, 2009 |access-date=2011-01-06 |archive-url=https://archive.today/20120909030904/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |archive-date=9 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. На студзень 2011 года самай старой лічылася кошка Люсі. Яна жыла ў [[Вялікабрытанія|брытанскай]] сям’і і адсвяткавала сваё 39-годдзе. Як расказаў гаспадар жывёлы Біл Томас, котка нарадзілася ў [[1972]] годзе. Прадстаўнікі [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]] афіцыйна прызналі, што Люсі — самая старая прадстаўніца свайго падвіду ў свеце<ref>{{cite web| url =http://www.dailymail.co.uk/news/article-1344271/Can-Lucy-39-really-oldest-cat-world.html/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession=| title =Can Lucy, 39, really be the oldest cat in the world? (Or is it just a shaggy dog story?)| publisher =Daily Mail Reporter| access-date =2011-02-17| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDaL1tn?url=http://www.dailymail.co.uk/news/index.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. [[Кастрацыя]] катоў і [[Стэрылізацыя (размнажэнне)|стэрылізацыя]] катоў спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-кастратаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных катоў — [[Карцынома эндаметрыя|рак маткі]] ці [[рак яечнікаў]], апроч таго і ў катоў і ў катоў зніжаецца рызыка захворвання ракам малочных залозаў<ref name="spay-neuter">{{cite web |url = http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.html |title = Cat care: Spay-neuter |year = 2009 |work = American Society for the Prevention of Cruelity to Animals |access-date = 2010-05-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDcERos?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.aspx |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Стэрылізацыя катоў да першай [[цечка|цечкі]] з’яўляецца прафілактыкай [[рак малочнай залозы|раку малочнай залозы]]<ref name="profilaktika_raka_1">{{cite web |url = http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21 |title = Диагностика и лечение новообразований молочных желёз у собак и кошек |publisher = Ветеринарная клиника «Зоовет» |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDcp2jb?url=http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref name="profilaktika_raka">{{cite web |url = http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617&ELEMENT_ID=2418 |title = Рак молочной железы у кошек |work = Советы доктора Никола |publisher = Интернет зоомагазин ПетСовет |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDffzhU?url=http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Аднак кастрыраваныя каты часта пакутуюць ад мачакаменнай хваробы і схільныя да атлусцення<ref>{{cite web |url = http://www.animall.ru/node/1162 |title = Ожирение у кастрированных котов |work = Журнал «Друг» (кошки) 1998/4-5 |publisher = www.animall.ru |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDhly1x?url=http://www.animall.ru/node/1162 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш 8—9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця [[Мачакаменная хвароба|мачакаменнай хваробы]]<ref>{{cite web |author = Николаева Л. В. |url = http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis |title = Кастрация приводит к развитию мочекаменной болезни |publisher = Ветеринарная клиника «Белый Клык» |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDiKInu?url=http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Век жыцця бяздомных катоў цяжка вызначыць дакладна. Аднак, згодна аднаму даследаванню, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 гадоў, пры тым, што частка бадзяжных катоў гіне яшчэ кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў<ref>{{cite journal |author1 = Levy JK |author2 = Gale DW |author3 = Gale LA |title = Evaluation of the effect of a long-term trap-neuter-return and adoption program on a free-roaming cat population |journal = J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume = 222 |issue = 1 |pages = 42–6 |date=January 2003 |pmid = 12523478 |url = http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf |format = PDF |doi = 10.2460/javma.2003.222.42 |issn = 0003-1488 |access-date = 7 снежня 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120523065049/http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf |archive-date = 23 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя каты жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у арганізаваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя каты могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (''British Cat Action Trust''), самай старой з вядомых бадзяжных катоў было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, якім апекаваўся Дабрачынны саюз абароны катоў. === Хваробы катоў === У катоў могуць быць розныя праблемы са здароўем, уключаючы хваробы рознага характару, наяўнасць паразітаў, пашкоджанні і генетычныя расстройствы. Сярод кашэчых хвароб вылучаюць інфекцыйныя<ref>{{cite web| url =http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| title =Классификация инфекционных болезней| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDjDxMV?url=http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| archive-date =2012-05-19}}</ref> і ўнутраныя неінфекцыйныя, а таксама хірургічныя і акушэрска-гінекалагічныя. Асобную групу складаюць інвазійныя (паразітарныя) хваробы, да якіх ставяцца розныя [[гельмінтозы катоў]]. Паводле звестак спецыялістаў, у прыватнасці Каледжа ветэрынарнай медыцыны Корнэлскага ўніверсітэта, кішачныя паразіты з’яўляюцца агульнай праблемай здароўя ў катоў, 45 % катоў, зазвычай, заражаны гельмінтамі, такімі як ''Ollanulus tricuspis'', ''Physaloptera'', ''[[Анкіластомы|Ancylostoma]]'' і ''Uncinaria'', а таксама паразітычнымі [[Protista|пратыстамі]] — ''Giardia'' ([[лямбліі]]), ''Isospora'' (какцыдый). [[Нематоды|Круглыя чарвякі]] ''Toxascaris leonina'' і ''[[Toxocara cati]]'' па ацэнках спецыялістаў маюць пашыранасць ад 25 % да 75 %, а часцяком і вышэй, у кацянят. Некаторыя выгляды [[стужкавыя чарвякі|стужкавых чарвякоў]], якія заражаюць катоў, могуць выклікаць хваробы і ў людзей, калі не пільнавацца правіл гігіены<ref>[http://www.vet.cornell.edu/fhc/brochures/parasite.html Gastrointestinal Parasites in Cats]</ref>. Да найболей пашыраных захворванняў катоў адносяць: [[каліцывіроз]], [[Мікраспарыя|мікраспарыю]], [[Панлейкапенія|панлейкапенію]], [[Рынатрахеіт катоў|рынатрахеіт]], [[цукровы дыябет]], [[таксаплазмоз]] і [[каціны хламідыёз]]. Адным з найболей небяспечных захворванняў, якім можа інфекцыявацца і чалавек з’яўляецца [[таксаплазмоз]]. «Прафілактыка [[таксаплазмоз]]у абцяжарана, бо меры супраць заражэння катоў і чалавека, цяжка прымяняць на практыцы. Жывёлы, якія палююць на мышэй ці атрымліваюць у рацыёне сырое мяса (25 % куплёнага мяса заражана таксаплазмозам), пэўна будуць інфекцыяванымі»<ref>{{cite web| author =Владимиров Владимир| url =http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| title =Лечение токсоплазмоза у кошек| publisher =Московская городская ветеринарная помощь| access-date =2010-12-01| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDk0Ycc?url=http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Каты, як і многія іншыя сысуны, могуць хварэць на [[шаленства]], а таксама заразіць ім чалавека. Кату хвароба перадаецца праз укус хворай жывёлы (напрыклад, лісы). Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 2 да 24 тыдняў, але ў большасці выпадкаў сімптомы з’яўляюцца на 4—6 тыдні, жывёла гіне на 3—4 дзень іх праявы<ref>{{кніга |аўтар = Gary D. Norsworthy, Mitchell A. Crystal, Sharon Fooshee Grace, Larry P. Tilley |загаловак = The Feline Patient |спасылка = https://books.google.com/books?id=YDcrQ_mkt2cC&dq=cat+rabies&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = John Wiley and Sons |год = 2010 |старонак = 1052 |старонкі = 440-441 |isbn = 0813818486, 9780813818481 }}</ref>. Прафілактычная вакцынацыя можа зменшыць рызыку захворвання на шаленства і іншыя інфекцыйныя хваробы катоў. Аднак, у апошні час спецыялісты прыйшлі да высновы, што праблему вакцынацыі катоў мае трэба яшчэ даследаваць. З аднаго боку, прафілактычная [[вакцынацыя]] катоў можа папярэдзіць многія з інфекцыйных хвароб, а таксама папераджае заражэнне небяспечнымі інфекцыямі гаспадара жывёлы і членаў яго сям’і<ref>{{cite web |url = http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp |title = Vaccination Principles |work = AVMA policy |publisher = [[The American Veterinary Medical Association]] (AVMA) |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDkUfr1?url=http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>Vaccination is a potent medical procedure with both risks and benefits. While there is evidence that some vaccines provide immunity beyond one year, revaccination of patients with sufficient immunity does not necessarily add to their disease protection and may increase the potential risk of post-vaccination adverse events.</blockquote></ref>. З іншага боку, было высветлена, што ў некаторых выпадках вакцынацыя, асабліва вакцынамі супраць віруса лейкаміі катоў і віруса шаленства, правацыруе захворванне катоў на саркому, таму прапануецца зменшыць да мінімуму вакцынацыю катоў<ref>{{cite web |url = http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm |title = UC Davis VMTH Canine and Feline Vaccination Guidelines (Revised 11/09) |work = AVMA policy |publisher = UC Davis VMTH |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6OAohoM2o?url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm |archive-date = 2014-03-18 }}<blockquote>In general, guidelines for vaccination of cats have been strongly influenced by the appearance of vaccine-associated sarcomas in cats, and in particular their epidemiologic association with feline leukemia virus vaccines and killed rabies virus vaccines. Thus, there is clear evidence for minimizing frequency of vaccination in cats.</blockquote></ref>. == Харчаванне == {{асноўны артыкул|{{нп3|Каціны корм|||cat food}}}} Каты — [[Драпежныя|драпежныя жывёлы]]. У адрозненне ад [[сабачыя|сабачых]] — сабак, ваўкоў, шакалаў, ліс, каётаў (якія з’яўляюцца [[Усёедныя|ўсёеднымі]], у сілу чаго часта разбаўляюць жывёльную ежу расліннай і могуць лёгка рабіцца вегетарыянцамі), каты звычайна спажываюць толькі мясную ежу, да якой прыстасаваны іх [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальны тракт]]<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6380542 Nutrition of the domestic cat, a mammalian carnivore.]{{ref-en}}</ref>. Перадусім, развітыя іклы дазваляюць разжоўваць ежу; доўгі і рухомы каціны [[язык]] мае па баках асаблівыя грудкі, якія дазваляюць аднімаць мяса ад шкілета ахвяры. Таксама гэтыя грудкі вылучаюць [[Кератыны|кератын]] і дапамагаюць пры мыцці. Пры жванні галава ката апускаецца ў бок сківіцы, якой кот жве. Паколькі абодва жавальныя мускулы слаба развіты, кот часта змяняе бок сківіцы, якой жве<ref>{{кніга |аўтар = Manfred Bürger |загаловак = Cats, the complete book |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=AOssKBRDDQ8C&q=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&dq=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&hl=ru&ei=C44CTa-5MIWZOsmZ1KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwAA |выдавецтва = Exeter Books : distributed by Bookthrift |год = 1980 |старонак = 250 |старонкі = 90 |isbn = 0896730379, 9780896730373 }}</ref>. [[Кішачнік]] у ката, як і ў шмат якіх [[Драпежныя жывёлы|драпежных жывёл]], досыць кароткі і не перавышае ў даўжыню 1,8 м. Каціны страўнік выконвае функцыю стрававання, прытым кату трэба перыядычна чысціць яго ад часцінак ежы, якая не пераварваецца: костак, сухажылляў і ўласнай поўсці. Ачышчэнне страўніка забяспечваецца [[рыгота]]й, гэта звычайны ахоўны рэфлекс, але таксама можа быць сімптомам хваробы<ref>{{кніга |аўтар = Gary D. Norsworthy, Mitchell Crystal, Sharon Fooshee Grace |загаловак = The feline patient |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=_aSMmFN4TQYC&pg=PA329&dq=cat+vomiting&hl=ru&ei=7JECTYOnO4qeOriV9IsH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&q=cat%20vomiting&f=false |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2006 |старонак = 776 |старонкі = 329 |isbn = 0781762685, 9780781762687 }}</ref>. Пажадана для прадухілення закупоркі страўніка ката валасянымі шарыкамі даваць кату зялёную адмыслова прарошчаную пшаніцу<ref>{{кніга |аўтар = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson |загаловак = Cat love: understanding the needs and nature of your cat |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=7IZGAAAAYAAJ&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&dq=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&hl=ru&ei=uaECTfiNKcrrOdnlzbsE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA |выдавецтва = Storey Communications |год = 1990 |старонак = 247 |старонкі = 77 |isbn = 0882665944, 9780882665948 }}</ref>. Паўторна здзічэлыя каты, а таксама каты, якія маюць доступ за межы дома, харчуюцца дробнай здабычай, пераважна грызунамі і птушкамі. Нават каты, якім гаспадары даюць паўнавартаснае харчаванне, палююць на дробных сысуноў, птушак, амфібій, рэптылій, рыб і беспазваночных, калі маюць выхад за межы дома<ref name=Woods>{{cite journal |author=Woods M, McDonald RA, Harris S. |title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain |journal=Mammal Review |volume=23 |issue=2 |pages=174–188 |year=2003 |doi=10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robertson ID |title=Survey of predation by domestic cats |journal=Aust. Vet. J. |volume=76 |issue=8 |pages=551–4 |date=August 1998 |pmid=9741724 |doi=10.1111/j.1751-0813.1998.tb10214.x |first1=ID |issn=0005-0423}}</ref>. Звычайна каты харчуюцца невялікімі порцыямі некалькі разоў на дзень.<ref name=Bradshaw>{{cite journal |author1=Bradshaw JW |author2=Goodwin D |author3=Legrand-Defrétin V |author4=Nott HM |title=Food selection by the domestic cat, an obligate carnivore |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a-physiology_1996-07_114a_3/page/205 |journal=Comp. Biochem. Physiol. A Physiol. |volume=114 |issue=3 |pages=205–9 |date=July 1996 |pmid=8759144 |doi=10.1016/0300-9629(95)02133-7 |issn=1096-4940}}</ref>. [[Файл:Chloe-eats-wheatgrass-2889.jpg|thumb|left|200px|Кот есць прарошчаную пшаніцу.]] Катоў нельга пазбаўляць мясной ежы, бо з расліннай ежы немагчыма сінтэзаваць усе патрэбныя ім [[амінакіслоты]]. Адно з найболей важных рэчываў для катоў — [[таўрын]], адсутнасць якога ў рацыёне прыводзіць да пагаршэння здароўя і можа выклікаць слепату з-за дэградацыі цэнтральнай вобласці сятчаткі. Каровіна [[малако]] дрэнная крыніца таўрыну, акрамя таго, большасць катоў хварэюць на [[непераноснасць лактозы]], а спажыванне малака прыводзіць да расстройства стрававання ў катоў<ref>{{кніга |аўтар = Jennifer A. Coscia, Don Hamilton |загаловак = The Holistic Cat: A Complete Guide to Wellness for a Healthier, Happier Cat |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=koO55THXBCMC&pg=PA94&dq=non-lactose+milk+cats&hl=ru&ei=7pYCTaD7Gs2gOtiDpKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFAQ6AEwCA#v=onepage&q&f=false |выдавецтва = North Atlantic Books |год = 2009 |старонак = 201 |старонкі = 94 |isbn = 1556437668, 9781556437663 }}</ref>. Кату трэба [[Рэтынол|вітамін A]], змешчаны ў жывёльнай ежы, бо, у адрозненне ад многіх іншых жывёл, кот не можа сінтэзаваць яго з [[бэта-каратын]]у (таксама называецца [[Правітаміны|правітамінам]] вітаміну А)<ref>{{кніга|аўтар =Фогель А., Шнайдер Х.Э. |частка =Питание кошки |загаловак = Советы любителям кошек|арыгінал =dr. Annemarie Vogel, dr.heinz-Eberhard Schneider Ratschläge für den Katzenfreud |адказны =ред. и предисл. канд. биол. наук С.К. Клумова |месца =М |выдавецтва = Лесн. пром-сть|год =1987 |старонкі =170 |старонак =335 }}</ref><ref>Shawn Messonnier — ''Natural health Bible for dogs & cats : your A-Z guide to over 200 conditions, herbs, vitamins, and supplements'', стр. 161 — Prima Pets, 2000 — ISBN 0-7615-2673-0</ref>, — для гэтага трэба [[Ферменты|фермент]], якога ў арганізме ката няма<ref>{{кніга |аўтар = Benjamin Charles Gruenberg, Nelson Eldred Bingham |загаловак = Biology and man |выдавецтва = Ginn and company |год = 1944 |старонак = 718 |старонкі = 110 }}</ref>. Як і ва многіх іншых сысуноў, [[вітамін C]] сінтэзуецца ў арганізме ката з [[Глюкоза|глюкозы]]<ref>Ann Wortinger — ''Nutrition for veterinary technicians and nurses'', стр. 46 — Blackwell, 2007 — ISBN 0-8138-2913-5</ref>. Часам каты прыстасоўваюцца да некаторых відаў чалавечай ежы, аднак такая ежа шкодная для ката і можа справацыраваць рад хвароб (напрыклад, [[мачакаменная хвароба|мачакаменную хваробу]], [[ныркавая недастатковасць|хранічную ныркавую недастатковасць]]), а ўжыванне [[шакалад]]у, какавы, кавы можа нават прывесці да цяжкага атручвання і гібелі жывёлы<ref>{{кніга |аўтар = James B. Lawhead,MeeCee Baker |загаловак = Introduction to veterinary science |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=ArYnRIAAOCoC&pg=PA195&dq=chocolate+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=BJ0CTbixDMKEOo_usaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=chocolate%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false |выдавецтва = Cengage Learning |год = 2005 |старонак = 327 |старонкі = 195 |isbn = 076683302X, 9780766833029 }}<blockquote>Chocolate toxicity can be fatal. Cats happen to be very sensitive to a toxin in onions.</blockquote></ref><ref>{{кніга |аўтар = Michael W. Fox |загаловак = Cat Body, Cat Mind: Exploring Your Cat's Consciousness and Total Well-Being |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=QREviOHZ3jMC&pg=PA190&dq=human+food+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=7ZsCTZ2GONGgOq7S-KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDQQ6AEwAw#v=onepage&q=human%20food%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false |выдавецтва = Globe Pequot |старонак = 233 |старонкі = 190 |isbn = 1599210622, 9781599210629 }}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Problems arise when people get into the habit of giving their cats more than a taste of various human foods.</blockquote></ref>. Таксама некаторыя каты могуць есці ў нязначнай колькасці гародніну, садавіну, хлеб. Пажадана мець у рацыёне 1-2 чайныя лыжкі тварагу ці кефіру<ref>{{кніга |аўтар = Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore |загаловак = Planet Cat: A CAT-alog |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=shAHJQwXslYC&printsec=frontcover&dq=Sandra+Choron,+Harry+Choron,+Arden+Moore+Planet+Cat:+A+CAT-alog&hl=ru&ei=4KYCTc2VM8PpOe72lJkC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=The%206%20Nutritional%20Needs%20of%20Cats%20Cats%20are%20classified%20as%20obligate%20carnivores%20%E2%80%94%20big%20meat%20eaters%2C%20that%20is%20%E2%80%94%20but%20some%20felines%20won%27t%20turn%20down%20an%20occasional%20non-meat%20selection%2C%20such%20as%20grass%2C%20green%20beans%2C%20or%20yogurt.&f=false |выдавецтва = Houghton Mifflin Harcourt |год = 2007 |старонак = 424 |старонкі = 202 |isbn = 0618812598, 9780618812592 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson |загаловак = Cat love: understanding the needs and nature of your cat |спасылка = http://www.google.com.au/search?hl=ru&tbo=1&tbs=bks%3A1&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain%2C+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&btnG=%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= |выдавецтва = Storey Communications |год = 1990 |старонак = 247 |старонкі = 77 |isbn = 0882665944, 9780882665948 }}<blockquote>A tablespoon of yogurt is a wonderful and healthy snack. Buy plain, unflavored yogurt — your cat won’t miss the fruit flavors.</blockquote></ref>. Для паляпшэння працы стрававальнай сістэмы і для таго, каб выклікаць рыготу, што ачышчае страўнік ад шэрсці, каты перыядычна глытаюць траву, лісце і маладыя парасткі раслін. Калі няма прыдатнай травы каты могуць аб’ядаць, напрыклад, пялёсткі [[ружа|руж]]. Часам, калі не стае [[Біялагічна значныя элементы|мікраэлементаў]] у ежы, каты могуць есці зямлю<ref>{{cite web |url = http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html |title = Несколько советов: о питании |access-date = 2010-07-04 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDl0pxi?url=http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. У апошнія гады катоў, якія жывуць у дамах, часта кормяць адмысловым гатовым {{нп3|каціны корм|каціным кормам||cat food}}, што ўтрымлівае патрэбны дзённы рацыён бялкоў, вітамінаў, амінакіслот і мікраэлементаў, у залежнасці ад іх узросту, полу, вагі і здароўя<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mdpi-res.com/d_attachment/animals/animals-09-00372/article_deploy/animals-09-00372.pdf?version=1560933574|аўтар=Raúl A. Alegría-Morán , Sergio A. Guzmán-Pino , Juan I. Egaña, Valeria Sotomayor and Jaime Figueroa|загаловак=Food Preferences in Cats: Effect of Dietary Composition and Intrinsic Variables on Diet Selection|год=2019|мова=en|выданне=[https://www.mdpi.com/journal/animals Animals]|тып=артыкул|старонкі=2|doi=10.3390}}</ref>. Нястачу мікраэлементаў можа пакрываць {{Нп3|попел|3=fr|4=Cendre}} (мінеральныя рэчывы, якія застаюцца пры спальванні 100 гр. корму), які з’яўляецца крыніцай магнію і звязаных з ім мінералаў, таму вытворцы кармоў дадаюць яго<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://whiskas.ru/articles/zachem-v-sostave-korma-zlaki-i-zola/|title=Зачем в составе корма для кошек злаки и зола?|website=whiskas.ru|access-date=2023-08-16}}</ref>. == Гігіена == [[Файл:Cat claw closeup.jpg|thumb|200px|Каціны кіпцюр.]] Каты вельмі [[Гігіена|ахайныя]]. Яны мыюцца, вылізваючы сваю поўсць, не менш дзесяці разоў на дзень. Ахайнасць з’яўляецца [[інстынкт]]ыўнай ва ўсіх каціных: чысціня цела трэба пры паляванні, каб ахвяра не магла ўчуць драпежніка<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newscientist.com/lastword/mg25934481-500-why-do-cats-wash-themselves-while-dogs-dont/|title=Why do cats wash themselves, while dogs don’t?|website=New Scientist|access-date=2023-08-16}}</ref>. Каты часта любяць вылізваць сваіх суродзічаў і чалавека, аднак кампаненты іх сліны выклікаюць у некаторых людзей алергію. Многія каты часта адрыгаюць {{Нп3|Безаар|трыхабезаар|ru|Безоар}} — поўсць, што сабралася ў страўніку ад вылізвання. Даўгашэрсныя каты часцей так робяць, чым караткашэрсныя. Прафілактыка ўтварэння трыхабезаараў палягае ў кармленні ката спецыяльнымі кармамі і лекамі, што спрыяюць вывядзенню поўсці са страўніка праз [[дэфекацыя|дэфекацыю]]<ref>{{кніга |аўтар = Debra Eldredge,Delbert G. Carlson,Liisa D. Carlson,Beth Adelman,James M. Giffin |загаловак = Cat owner's home veterinary handbook |адказны = Beth Adelman |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=yjHrgg4pmngC&pg=PA273&dq=cat+Bezoar&hl=ru&ei=iacCTa2qEI-bOpKB6aYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=cat%20Bezoar&f=false |выдавецтва = John Wiley and Sons |год = 2007 |старонак = 626 |старонкі = 273 |isbn = 047009530X, 9780470095300 }}<blockquote>As cats groom their coat, they pick up and swallow hair. The hair forms tubular wads. Other material, such as wool, may be incorporated into the wad of hair, resulting in the formation of a bezoar.</blockquote></ref>. Каты часта даглядаюць свае [[кіпцюр]]ы. У звычайных умовах задоўгія кіпцюры зразаюцца, бо кот лезе на дрэвы і бегае, а потым верхні, стары адмерлы [[рагавая абалонка|рагавы пласт]] здымаецца з кіпцюра пустой абалонкай. У няволі кот вострыць кіпцюры аб прадметы побач. У некаторых выпадках кіпцюры трэба стрыгчы, але пры гэтым важна не закрануць пульпу — [[Крывяносныя судзіны|крывяносную судзіну]], якая даходзіць практычна да кончыка кіпцюра<ref name="kogti">{{Cite web |url=http://www.kitty.ru/Care/Kogot.htm |title=Стрижка когтей у кошек. |access-date=8 снежня 2017 |archive-date=30 студзеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130141111/http://www.kitty.ru/Care/Kogot.htm |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Declawedcat.jpg|thumb|200px|Лапа ката пасля [[Аніхэктамія|аніхэктаміі]].]] Пры пэўных умовах урач можа рэкамендаваць выдаленне кіпцюроў — {{Нп3|Аніхэктамія|аніхэктамію|4=Onychectomy}}<ref>{{cite web| author =Кузнецов В.С.| url =http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1&category_id=34&text_id=89| title ="Мягкие Лапки" или спасение от кошачьих когтей| publisher =Vetdoctor.ru| access-date =2010-06-05| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDldPKL?url=http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1| archive-date =2012-05-19}}</ref> — ці аперацыю па падразанні сухажылля пальцавага згінальніка, адмысловага механізма для ўцягвання і выпускання кіпцюроў ([[тэнданэктамія]]<ref>{{cite web| url =http://www.wcf.com.ua/kogti.html| title =Цап-царапки| publisher =WCF на Украине| access-date =2010-06-05| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDmyc0c?url=http://www.wcf.com.ua/kogti.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>). Аперацыі забаронены ў многіх еўрапейскіх краінах у рамках {{нп3|Еўрапейская канвенцыя па абароне праў жывёл-кампаньёнаў|Еўрапейскай канвенцыі па абароне праў жывёл-кампаньёнаў||European Convention for the Protection of Pet Animals}}<ref>{{cite web |url = http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/125.htm |title = European Convention for the Protection of Pet Animals (ETS No. 125), Explanatory Report |date = 13-11-1987 |publisher = Совет Европы |access-date = 2010-12-10 |lang = en |archive-date = 14 мая 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110514054310/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/125.htm |url-status = dead }}<blockquote>Article 10 — Surgical operations 1. Surgical operations for the purpose of modifying the appearance of a pet animal or for other non-curative purposes shall be prohibited and, in particular: 1. the docking of tails; 2. the cropping of ears; 3. devocalisation; 4. declawing and defanging; 2. Exceptions to these prohibitions shall be permitted only: 1. if a veterinarian considers non-curative procedures necessary either for veterinary medical reasons or for the benefit of any particular animal; 2. to prevent reproduction. 3. a Operations in which the animal will or is likely to experience severe pain shall be carried out under anaesthesia only by a veterinarian or under his supervision. Operations for which no anaesthesia is required may be carried out by a person competent under national legislation.</blockquote> <blockquote>35. It was also agreed that the example in sub-paragraph 1.d of Article 10, relating to declawing, applied particularly to cats and dogs. 36. Surgical procedures are prohibited but may be carried out if: - deemed necessary by a veterinarian, either for veterinary medical reasons, or in the interest of the animal itself, such as the removal of dewclaws; - such procedures would prevent reproduction. 37. Such procedures must be carried out by a veterinarian, or at least under his supervision, and under anaesthesia if they are likely to cause severe pain to the animal. If no anaesthesia is required, the operation may be carried out by persons who are competent to do so under domestic law.</blockquote></ref>. Паводле правіл усіх міжнародных феліналагічных арганізацый, каты з выдаленымі кіпцюрамі не дапушчаюцца да ўдзелу ў выстаўках катоў<ref>{{кніга |аўтар = Tilly Anger |загаловак = How to Be the Purrfect Guardian to Your Feline Companion |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=p7jwgIwXV_kC&pg=PA70&dq=declawing,+tendonectomy+is+not+allowed&hl=ru&ei=9qkCTe_xMs-UOsDQvagB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=declawing%2C%20tendonectomy%20is%20not%20allowed&f=false |выдавецтва = Trafford Publishing |год = 2004 |старонак = 123 |старонкі = 70 |isbn = 1412042402, 9781412042406 }}<blockquote>CFA disapproves of declawing or tendonectomy surgery." A cat that has been declawed is considered mutilated and is not allowed in the show ring. The kitten/cat who has been declawed frequently falls or appears clumsy.</blockquote></ref>. Некаторыя каты самі ці з дапамогай чалавека прывучаюцца хадзіць на ўнітаз. == Псіхалогія == Некаторыя расліны, прыкладам [[Валерыяна лекавая|валерыяна]] ці [[Кацямятка каціная|каціная мята]], вылучаюць рэчывы, якія звычайна аказваюць на катоў (на кошак меней) уплыў, блізкі да [[Наркотык|наркатычнага]]<ref>Магчыма, да такога стану прыводзіць змешчаны ў клетках валерыяны [[барнеол]] — рэчыва, што адносіцца да [[Тэрпенавыя спірты|тэрпенавых спіртоў]] (Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 171. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4)</ref>. Зрэшты, не ўсе каты рэагуюць на іх пах, і не на ўсіх катоў яны робяць аднолькавы ўплыў. У некаторых катоў валерыяна можа выклікаць атручванне. [[Файл:Котёнок у окна.jpg|thumb|left|Кацяня, сфатаграфаванае ў дождж ля акна.]] Як і астатнія [[плацэнтарныя]], кот мае выразную схільнасць да набыцця [[Умоўныя рэфлексы|ўмоўных рэфлексаў]] і добра паддаецца асобным выглядам [[Дрэсура|дрэсуры]], напрыклад, карыстацца стандартным унітазам. Было даказана, што каты навучаюцца метадам проб і памылак, пасярэдніцтвам назірання і імітацыі<ref name="thorndike">[https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm Thorndike’s Puzzle Box experiments noted]{{ref-en}}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Adler, H. M. | загаловак = Some Factors Of Observation Learning In Cats | выданне = Journal of Genetic Psychology | старонкі = 159-77 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Hart, Benjamin L. | загаловак = Learning Ability in Cats | выданне = Feline Practices | год = 1975 | нумар = 10—12 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Caro, T M, and M D Hauser | загаловак = Is There Teaching in Nonhuman Animals? | выданне = Quarterly Review of Biology | старонкі = 151—74 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = John, E R, P Chesler, F Bartlett and I Victor | загаловак = Observation Learning in Cats | выданне = Science | старонкі = 1589—1591 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Pallaud, B | загаловак = Hypotheses On Mechanisms Underlying Observational Learning In Animals | мова = en | выданне = Behavioural Processes | год = 1984 | нумар = 9 | doi = 10.1016/0376-6357(84)90024-X }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Doré, François Y | загаловак = Search Behaviour of Cats (Felis catus) in an Invisible Displacement Test: Cognition and Experience | мова = en | выданне = Canadian Journal of Psychology | старонкі = 359—370 | doi = 10.1037/h0084262 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Dumas, Claude | загаловак = Object Permanence in Cats (Felis catus): An Ecological Approach to the Study of Invisible Displacements | мова = en | выданне = Journal of Comparative Psychology | старонкі = 404—410 | doi = 10.1037/0735-7036.106.4.404 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Dumas, Claude | author2 = Doré, François Y | title = Cognitive Development in Kittens (Felis catus): An Observational Study of Object Permanence and Sensorimotor Intelligence | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-psychology_1991-12_105_4/page/356 | lang = en | journal = Journal of Comparative Psychology | year = 1991 | volume = 105 | issue = 4 | pages = 357—365 | doi = 10.1037/0735-7036.105.4.357 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Fiset, Sylvain | author2 = Doré, François Y | title = Spatial Encoding in Domestic Cats (Felis catus) | lang = en | journal = Journal of Experimental Psychology: Animal Behaviour Processes | year = 1996 | volume = 22 | pages = 420—437 | doi = 10.1037/0097-7403.22.4.420 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Heishman, Miriam | author2 = Mindy Conant | author3 = Robert Pasnak | title = Human Analog Tests of the Sixth Stage of Object Permanence | lang = en | journal = Perceptual and Motor Skills | pages = 1059—68 | year = 1995 | volume = 80 | issue = 3 | doi = 10.2466/pms.1995.80.3c.1059 }}</ref>. Каты захоўваюць інфармацыю даўжэй, чым сабакі<ref>{{cite web| url =http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| title =Re-Directed Aggression Towards Other Cats| access-date =2010-06-01| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDoL8qM?url=http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. На працягу аднаго эксперыменту было выяўлена, што каты маюць глядзельную памяць, параўнальную з глядзельнай памяццю малпаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080821155903/http://www.nencki.gov.pl/pdf/an/vol65a/14.pdf Okujava et al., Acta Neurobiol Exp (Wars). 2005;65(2):205-11.]</ref>. У іншым эксперыменце па вызначэнні здольнасцей кароткатэрміновай рабочай памяці сабакі паказалі лепшы час (на 60 с), чым каты<ref>{{cite journal |author1 = Fiset, Sylvain |author2 = François Y Doré |year = 2006 |url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10071-005-0005-4 |title = Duration of cats' (''Felis catus'') working memory for disappearing objects |journal = Animal Cognition |volume = 9 |issue=1 |pages=62—70 |doi=10.1007/s10071-005-0005-4 |publisher = Springer Berlin }}</ref>. Каты, перад якімі ставілі па чарзе простыя і складаныя заданні, хутчэй развязвалі складаныя заданні, чым каты, перад якімі ставілі толькі складаныя заданні. Так, адзін кот, перад якім ставілі для рашэння толькі складаныя заданні, так і не навучыўся развязваць ніякіх, нягледзячы на 600 спроб. Калі катам даваць для выканання толькі складаныя заданні, з чым каты не могуць сутыкацца ў прыродзе, дык яны губляюць матывацыю<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| url =http://www.messybeast.com/intelligence.htm| title =How Intelligent Are Cats?| publisher =MESSYBEAST| access-date =2010-05-31| archive-url =https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm| archive-date =2008-06-20}}<blockquote>Cats that are given a mix of simple and tough problems catch on faster to the tough problems than do cats who are given a straight course of nothing but the tough problems. … In certain types of test, intelligent cats are content to underachieve — a problem with the design of the test, not with the cats' intelligence!</blockquote></ref>. === Асаблівасці паводзін === Каты захоўваюць энергію з дапамогай сну ў большай меры, чым большасць жывёл. Працягласць сну ў суткі складае 12—16 гадзін. Некаторыя каты спяць па 20 гадзін у суткі, але сярэдняя працягласць сну складае 13—14 гадзін у суткі. Падчас сну ў катоў перыядычна настае [[фаза хуткага сну]], якая суправаджаецца быстрымі рухамі вачэй і скарачэннем мускулаў, што сведчыць пра тое, што каты ўмеюць сніць сны<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0166-2236(79)90110-3 | issn = 0166-2236 | volume = 2 | pages = 280–282 | last = Jouvet | first = Michel | title = What does a cat dream about? | journal = Trends in Neurosciences | year = 1979 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0166223679901103?via%3Dihub }}</ref>. Доўгая працягласць сну катоў таксама звязана з тым, што ў звыклым для чалавека разуменні, яны зусім не спяць, а хутчэй дрэмлюць. Ува сне ў іх практычна не зніжаюць сваёй актыўнасці органы пачуццяў (акрамя зроку), і каты працягваюць сачыць за сітуацыяй вакол. === Сістэма знакаў і самавыяўленне ў паводзінах === {{Listen | filename = Meow.ogg | title = Запіс кацінага мяўкання | description = | format=[[Ogg]] }} Свойскія каты выкарыстоўваюць шмат размаітых гукавых сігналаў для камунікавання, уключаючы некалькі розных відаў мяўкання, [[варкатанне]], шыпенне, завыванне, свіст, бурчанне і іншыя<ref name=Moelk>{{Cite journal | volume = 57 | issue = 2 | pages = 184–205 | last = Moelk | first = Mildred | title = Vocalizing in the House-Cat; A Phonetic and Functional Study | journal=The American Journal of Psychology | year = 1944 | url = https://www.jstor.org/stable/1416947 | doi = 10.2307/1416947 }}</ref>. У залежнасці ад значэння інтанацыя мяўкання змяняецца. Каты звычайна '''''мяўкаюць''''' для таго, каб прыцягнуць увагу чалавека (напрыклад, для таго, каб пакармілі ці пагулялі)<ref>{{cite web |url = http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780 |title = Кошки способны манипулировать инстинктами человека |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDoshGO?url=http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. У [[Англія|Англіі]] мяўканне ката перадаюць як «''міу''», у [[Японія|Японіі]] — як «''[[ня]]''». Таксама мяўканне ката можа азначаць вітанне ці адчуванне хваробы. Некаторыя каты вельмі гаманкія, іншыя ж рэдка падаюць голас. Каты могуць надаваць свайму голасу каля сотні розных інтанацый (сабакі, да прыкладу, толькі каля дзесяці)<ref>{{cite web |url = http://www.ourkitten.ru/poved/ |title = Особенности поведения |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDqMXmJ?url=http://www.ourkitten.ru/poved/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Некаторыя вельмі рэзкія і непрыемныя для чалавечага слыху: асабліва ў часе баёў паміж катамі за самку ці ў часе спаравання. Разам з тым для зносін паміж сабой каты рэдка мяўкаюць, затое маюць зносіны праз сістэму знакаў, якая мае шырокі дыяпазон гукаў, рухаў цела, паглядаў. Кацяняты пры нараджэнні выдаюць тонкі піск, прытым вядома, што звычайна кацяняты клічуць маці [[ультрагук|ультрагукавымі сігналамі]]<ref name="miau">{{cite web |url = http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/ |title = Что значит "мяу"? |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDqsO7w?url=http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Некаторыя дарослыя каты, асабліва тыя, хто рэдка трэніруе свой голас, могуць таксама выдаваць піск замест мяўкання<ref name="miau" />. Як і іншыя [[малыя каты]], свойскія каты могуць '''''варкатаць''''' (інакш кажучы, «курняўкаць» ці «муркаць») — гэта звычайна азначае, што жывёла задаволена. Каты часта варкочуць сярод суродзічаў: калі кот сустракае сваіх кацянят. Да нядаўніх пор высоўваліся розныя тэорыі пра тое, як варкочуць каты: біццё крыві аб [[аорта|аорту]], ваганні звязак пры ўдыху і выдыху ці ваганні ў саміх лёгкіх. Сёння лічыцца, што варкатанне — вынік рытмічных ваганняў у кацінай [[гартань|гартані]]. Каты могуць мяўкаць і варкатаць адначасна; зрэшты, гэта характэрна толькі для гаманкіх асобін. У дадатак да варкатання давольны кот можа напалову прыжмурыць [[вочы]]. Вядома, што каты могуць варкатаць для самазаспакаення. Часам варкатанне можа быць прыкметай хваробы ў ката, напрыклад пры хваробе сэрца, калі кот «расказвае» гаспадару пра сваю хваробу. [[Файл:GAto.jpg|thumb|left|250px|Кот пагрозліва выгінае спіну і шыпіць.]] У стане спалоху і агрэсіі каты могуць чмыхаць, шыпець ці ў рэдкіх выпадках выць. Пры гэтым жывёла звычайна выгінае спіну і хвост, узнімае дыбам поўсць і прыціскае вушы да галавы. Некаторыя каты і кошкі могуць выдаваць пагрозлівы рык, які нагадвае сабачы, што служыць прыкметай надзвычайнага гневу і раздражнення. Каты таксама могуць выдаваць адрывістае «цвырканне» пры назіранні за здабычай або для выражэння зацікаўленасці да нечага пры стасунках з людзьмі. Часам гэты гук бывае звернуты да недасягальнай здабычы, і невядома, ці з’яўляецца ён гукам пагрозы, выразам прыкрасці ці спробай пераймаць птушыныя спевы. Аднак такія гукі характэрныя хутчэй для паўторна здзічэлых катоў, якія жывуць калоніямі. Такія гукі выдаюць, напрыклад, курыльскія бабтэйлы і анаталійскія каты, таму ім далі мянушку «цвыркуны»<ref>{{артыкул |аўтар = Арушанян Заринэ Лоренцовна |загаловак = Анатолийская кошка в свете доместикации |выданне = Кошки.info |месца = Москва |год = 2009 |нумар = 2 |старонкі = 20-22 }}</ref>. У некаторых навукова-папулярных відэа сцвярджаецца, што гэтыя гукі з’яўляюцца вынікам перабольшанага сківічнага рэфлексу (то-бок кот загадзя спрабуе рабіць рухі сківіцай, нібы здабыча ўжо ў ягонай пашчы)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nodhpX0s_NY&t=10m13s Дикий нрав кошек. Познавательное видео. 10:13-10:42]</ref>. Хвост таксама важны выяўленчы сродак: спакойны загорнуты вакол цела ці высока падняты хвост азначае міралюбівы настрой. Кот можа падрыгваць кончыкам хваста ў выпадку ўзрушанасці ці зацікаўленасці. У стане злосці хвост ката пачынае біцца. Калі кот лашчыцца, задаволены, ён можа рабіць па чарзе паступальныя рухі пярэднімі лапамі, выпускаючы і ўцягваючы кіпцюры. Гэты рух завецца «'''''малочная хада'''''» — такім рухам кацяняты стымулююць вылучэнне малака з матчыных саскоў. Часам «малочная хада» суправаджаецца выразным прыцмокваннем ката. Некаторыя каты здзяйсняюць «малочную хаду», калі іх лашчаць, іншыя могуць рабіць гэта самастойна, уткнуўшыся мордай у пухнатую рэч, але ў любым разе гэта значыць, што кот вельмі задаволены. У некаторых катоў можна справакаваць «малочную хаду» перайманнем з дапамогай уласных пальцаў кісці — калі кот у спрыяльным духу, ён можа адказаць узаемным рухам. «Малочная хада», зазвычай, суправаджаецца варкатаннем. Акрамя гэтага, калі кот спіць, выцягнуўшыся і раскінуўшы лапы, то пры пагладжванні многа якія каты выцягваюцца яшчэ мацней, выпускаючы пры гэтым кіпцюры і часам выдаючы гукі, падобныя на варкатанне. Аднак варкатанне само па сабе не заўсёды азначае, што кот задаволены<ref>{{cite web |url = http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03 |title = Что у кошки на уме? |author = H. Непомнящий |access-date = 2010-06-01 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDs1y7P?url=http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. === Паляванне === Свойскіх катоў часта завуць дасканалымі [[Драпежніцтва|драпежнікамі]]. Гэты від вельмі лёгка прыстасоўваецца да зменлівага навакольнага асяроддзя і мае добры зрок, яны — умелыя паляўнічыя<ref>[http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states Why Cats Are a Threat to Our Ecosystem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619200821/http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states |date=19 чэрвеня 2010 }}<blockquote>Cats are a very adaptable species that have excellent eyesight and are skilled hunters. Their numbers and their natural hunting skills make them extremely damaging to the ecosystem.</blockquote></ref>. Як паказалі даследаванні, якімі былі ахоплены як каты, якія жывуць у доме, так і бадзяжныя, у сярэднім адзін кот на працягу аднаго года ловіць 57 дробных жывёл<ref>[http://www.abcbirds.org/abcprograms/policy/cats/materials/predation.pdf Domestic cat predation on birds and other wildlife] (pdf){{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|author=Robbie A. McDonald и др.|date=2003-05-27|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain|publisher=Mammal Review|access-date=2010-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDtmvNg?url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x/abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>… Based on the proportion of cats bringing home at least one prey item and the back-transformed means, a British population of approximately 9 million cats was estimated to have brought home in the order of 92 (85-100) million prey items in the period of this survey, including 57 (52-63) million mammals, 27 (25-29) million birds and 5 (4-6) million reptiles and amphibians.</blockquote></ref>. Дагэтуль каты лічацца лепшым сродкам барацьбы з грызунамі, пра што сведчыць гісторыя знакамітага брытанскага ката [[Хамфры (кот)|Хамфры]], які афіцыйна быў на службе пры рэзідэнцыі прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. На [[пацук]]оў каты палююць рэдка. Шэрыя пацукі, якія прыйшлі ў Еўропу з Азіі, адрозніваюцца буйным памерам, агрэсіўнасцю і спрытам, таму большасць катоў іх баіцца<ref>{{cite web| author =Ксения Лисун| date =2008-01-08| url =http://www.pressa.irk.ru/number1/2008/01/012001.html| title =Хитра, вынослива, способна на многое| publisher ="Номер один"| access-date =2010-06-26| lang =ru| archive-url =https://www.webcitation.org/6OAoib2vx?url=http://baikalpress.ru/number1/2008/01/012001.html| archive-date =2014-03-18}}</ref>. Тым не менш, ёсць каты — прызнаныя пацукаловы<ref>{{кніга |аўтар = Сетон-Томпсон, Эрнест |загаловак = Королевская Аналостанка |выдавецтва = Амфора |год = 2010 |старонак = 96 |isbn = 978-5-367-01564-5 }}</ref>. У адрозненне ад ільвоў, якія жывуць і палююць у [[прайд]]ах, каты палююць адны і ніколі не палююць групамі, з выняткам паляўнічых гульняў кацянят і кошкі-маці. У адрозненне ад сабак і [[воўк|ваўкоў]], якім трэба падтрымліваць моцны пах свайго цела, каб паляваць разам, каты ўвесь час вылізваюць сваю поўсць для таго, каб не спудзіць сваім пахам здабычу. Кожны кот кантралюе сваю тэрыторыю<ref>{{cite web |url = http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html |title = Кошачья иерархия |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDubeSE?url=http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>: актыўныя самцы заваёўваюць вялікую тэрыторыю. На вёсцы пад кантролем жывёлы знаходзіцца ўвесь гаспадарскі двор. Тым не менш заўсёды існуе «нейтральная тэрыторыя», на якой каты могуць сустрэцца без канфлікту і агрэсіі. Аднак з кантраляванай тэрыторыі кот наважна праганяе прыхадняў, пры гэтым сваю тэрыторыю бароняць не толькі самцы, але і самкі. Галодны кот адразу кідаецца на забітую здабычу і з’ядае яе; або кот гуляе са здабычай, перад тым, як з’есці: падкідвае яе, ловіць, суправаджаючы «рытуал» скокамі. Кот звычайна есць здабычу ў хованцы: дробных жывёл есць са скурай і поўсцю, буйных птушак спачатку абскубае, выплёўваючы пёры, што засядаюць у роце<ref>{{cite web |url = http://www.dsxsphinx.com/domashnyaya-koshka/ |title = Домашняя кошка |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |url-status = dead }}</ref>. Усяго ў лік ахвяр катоў уваходзіць каля тысячы розных відаў, тым часам як вялікія каты ([[леў|львы]], тыгры і г.д.) палююць толькі на буйных сысуноў. Вынятак складае [[леапард]], які часта палюе на [[Зайцавыя|зайцоў]] і нават дробных грызуноў. Тактычныя прыёмы падчас палявання ў катоў такія самыя, як у [[тыгр]]аў і [[леапард]]аў: кот цікуе ахвяру і атакуе раптоўным скокам, імкнецца папасці доўгімі ікламі ў шыю, наносе смяротны ўдар па [[шыйныя пазванкі|шыйных пазванках]], ці, пашкоджвае [[дыхальнае горла]], выклікаючы [[асфіксія|асфіксію]]. Акрамя таго, каты ўмеюць пярэднімі лапамі лавіць рыбу ў праточнай вадзе. Калі ўсё ўдала, каты (і нават маленькія кацяняты, якія бачаць рыбу ўпершыню ў жыцці) кусаюць рыбу за галаву і ядуць пасля таго, як яна перастае біцца<ref>{{cite web |url = http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=7&Itemid=14 |title = Повадки кошек |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDwZJTx?url=http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:chat-affut.JPG|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Ocicat-woodpecker.jpg|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Cat and mouse.jpg|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Kot po polowaniu (Aw58).JPG|center|200px]] |- |Кот у засадзе |Кот злавіў [[Дзятлы|дзятла]] |Кот злавіў [[Мышы|мыш]] |Кот пасля палявання |} === Гульня === У хатніх умовах каты любяць гуляць з невялікімі прадметамі: мячыкамі, палачкамі, скамечанай паперай, адмысловымі цацкамі. Нярэдка катоў вабяць падвешаныя прадметы, бо яны рухаюцца ў паветры, чым імітуецца паляванне ката на птушак. Асабліва схільныя да гульняў кацяняты, у якіх ужо ёсць паляўнічыя інстынкты, але яшчэ няма навыкаў палявання і дакладнай каардынацыі рухаў. Свойскія каты гуляюць у любым узросце, але кацяняты бываюць значна больш гуллівымі за вялікіх катоў, і могуць гуляць з любым прадметам: са званочкам, з шарыкам, што коціцца па падлозе, аборкай, тэлефонным провадам, нават са сваім хвастом і г.д. Любоў катоў да гульняў тлумачыцца з’явай [[неатэнія|неатэніі]] (дзяціннасці), што абумоўлена самім працэсам прыручэння ката. На найранейшых стадыях прыручэння чалавек адбіраў жывёл з прыкметамі неатэніі, калі ювенільныя (інфантыльныя) характарыстыкі пераважаюць над сталымі, у прыватнасці ў паводзінах, што спрыяе залежнасці ад чалавека<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 Арушанян З. Л., «''Большая покорность и неотения''», «И создал Бог кошку…» (часть 3)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304172416/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 |date=4 сакавіка 2012 }}</ref>. === Стасункі з іншымі жывёламі === [[Файл:Black white cats.jpg|thumb|left|200px|Прыклад сацыяльных паводзін.]] Каты, якія жывуць у доме, могуць мірна суіснаваць як з іншымі катамі, так і з іншай свойскай жывёлай і жывёламі-кампаньёнамі, якія ў прыродзе з’яўляюцца іх ахвярамі. Так, калі да кацяняці ва ўзросце некалькіх тыдняў прынесці мыш, яны могуць на доўгі час захоўваць сяброўскія адносіны, аднак заўсёды існуе небяспека, што ў часе сумесных гульняў можа спрацаваць паляўнічы інстынкт<ref>{{кніга |аўтар = Gary M. Landsberg, Wayne L. Hunthausen, Lowell J. Ackerman |загаловак = Handbook of behavior problems of the dog and cat |спасылка = https://books.google.com/books?id=dXJRpmUG9aEC&pg=PA49&dq=Others+maintain+social+relationships+with+people+or+other+family+pets+throughout+life.+Approximately+15%25+of+cats+seem+resistant+to+socialization+with+humans.+Most+cats+adapt+well+to+sharing+a+home+or+apartment+with+people,+other+cats,&hl=en&ei=UbMCTamnEo6cOoPgtKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&q=Others%20maintain%20social%20relationships%20with%20people%20or%20other%20family%20pets%20throughout%20life.%20Approximately%2015%25%20of%20cats%20seem%20resistant%20to%20socialization%20with%20humans.%20Most%20cats%20adapt%20well%20to%20sharing%20a%20home%20or%20apartment%20with%20people%2C%20other%20cats%2C&f=false |выдавецтва = Elsevier Health Sciences |год = 2003 |том = 1 |старонак = 554 |старонкі = 49 |isbn = 0702027103, 9780702027109 }}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Some cats are independent, with little desire for contact with humans and other cats. Others maintain social relationships with people or other family pets throughout life. Approximately 15 % of cats seem resistant to socialization with humans. Most cats adapt well to sharing a home or apartment with people, other cats, and other pets.</blockquote></ref>. Вельмі рэдка куры на вясковым двары робяцца іх ахвярамі, калі куратнік і двор уваходзяць у тэрыторыю ката, бо ён ахоўвае гэту тэрыторыю ад іншых катоў і дробных драпежнікаў. Цяжкія стасункі катоў і прыручаных сабак абумоўлены паляўнічымі інстынктамі: кожны сабака бачыць у каце, калі той уцякае, аб’ект пераследу і гоніць яго, пакуль не нагоніць ці кот не ўцячэ, часцей залезшы на недаступны прадмет. Вартаўнічыя і ваенныя сабакі часта забіваюць катоў; забіваюць катоў і бадзяжныя сабакі, але прычына гэтага застаецца невядомай — бадзяжныя сабакі забіваюць катоў нават без патрэбы ў ежы<ref>{{cite web|url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|title=Статья: «Собаки как доминирующие хищники в экосистемах городов», авторы: Е.А Ильинский, С.О. Ильинская|language={{ru icon}}|publisher=Animalsprotectiontribune.ru|access-date=2009-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDx7klB?url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Свойскія каты, як і любыя [[Інтрадукаваны выгляд|інтрадукаваныя]] драпежнікі, могуць нанесці сур’ёзную шкоду эндэмічным [[экасістэма]]м, асабліва калі каты былі інтрадукаваны (завезены) адносна нядаўна, і іншыя віды яшчэ не прыстасаваліся да іх. Паводле аспрэчанай<ref>Galbreath, Ross & Brown, Derek (2004): The tale of the lighthouse-keeper’s cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli). Notornis 51(4): 193—200</ref><ref>Medway, David G. (2004): The land bird fauna of Stephens Island, New Zealand in the early 1890s, and the cause of its demise. Notornis 51(4): 201—211.</ref> у наш час легенды, у [[1894]] годзе кот наглядчыка маяка на [[Стывенс (востраў, Новая Зеландыя)|востраве Стывенс]] ля берагоў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адзін знішчыў усю папуляцыю нелятучага [[Стэфенскі хмызняковы крапіўнік|стэфенскага хмызняковага крапіўніка]]<ref>{{cite web |url = http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193 |title = The tale of the lighthouse-keeper's cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli) |author = R. Galbreath, D. Brown |date = 2004 |publisher = Notornis |access-date = 2010-12-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016025607/http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193 |archive-date = 16 кастрычніка 2008 |url-status = dead}}</ref>. Для змяншэння шкоды ад свойскіх катоў-паляўнічых выкарыстоўваецца [[Званочак для ката|званочак]] на нашыйнік. === Стасункі з чалавекам === [[Файл:Jean-Baptiste Perronneau - Magdaleine Pinceloup de la Grange, née de Parseval.jpg|thumb|right|180px|«''Вялікая Прынцэса Магдалена''» (з катом пароды [[Шартроз (кот)|шартроз]])<ref>Карціна [[Жан-Батыст Перона|Жана-Батыста Перона]] (1715—1783).</ref>]] З’яўляючыся адной з самых папулярных [[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]], кот знаходзіцца ў пастаянных дачыненнях з чалавекам, які ўплывае на паводзіны ката. Але нягледзячы на гэта, каты ўспрымаюць навакольны свет інтуітыўна і любяць рабіць усё па-свойму<ref>{{cite web |date = 2009-07-03 |url = http://www.enotalone.com/article/19743.html |title = Dogs Are Smarter Than Cats - Study |publisher = eNotAlone.com |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDyTbzt?url=http://www.enotalone.com/parenting/19743.html |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>Hogben said that in spite of the fact that humans have had a huge impact on the behavior of cats, it is still not easy to understand them or how they percieve the world around them. Cats are very intuitive animals and like to do things their own way.</blockquote> </ref>. Як і некаторыя іншыя [[свойская жывёла|свойскія жывёлы]], каты і людзі маюць [[мутуалізм|мутуалістычныя]] дачыненні. Нягледзячы на тое, што каты даўно жывуць поруч з чалавекам, ступень іх прыручэння з’яўляецца прадметам спрэчкі. Спачатку дзікая жывёла знайшла адносна бяспечнае існаванне ў чалавечым селішчы ў абмен на тое, што кот знішчаў [[пацук]]оў і мышэй у збожжасховішчах. У адрозненне ад сабак, якія таксама могуць знішчаць грызуноў, кату не трэба гародніна, садавіна і іншая раслінная ежа. У сельскай мясцовасці некаторыя каты могуць нават выступаць у ролі [[пастух]]оў. Часта людзі трымаюць катоў у хаце і часам клапоцяцца пра іх, як пра маленькіх дзяцей. Да людзей каты лёгка прывязваюцца<ref>[http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131 Одомашнивание кошки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223214643/http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131|date=2014-02-23}}</ref>. Калі кот вельмі прывязаны да свайго гаспадара, ён можа пераняць некаторыя чалавечыя звычкі: лажыцца пад коўдру ў пасцель да гаспадара і т.п. Некаторыя каты могуць нават імітаваць інтанацыі чалавечага голасу; гэтымі гукамі яны могуць апавяшчаць гаспадара пра свае патрэбы. Многія ўладальнікі катоў адрозніваюцца фанатычнай прыхільнасцю да сваіх гадаванцаў, як ёсць і каты, бязмежна прывязаныя да гаспадара. Каты могуць выяўляць пачуцці і эмоцыі праз [[міміка|міміку]] і пагляд<ref name="andr">{{cite web |author = Владимир Андреев |date = 1989 г. |url = http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm |title = Занимательные, полезные и поучительные сведения по анатомии, физиологии и психологии |publisher = Издательство "Пламя" Нижний Новгород |access-date = 2010-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20040606091945/http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm |archive-date = 6 чэрвеня 2004 |url-status = dead}}</ref>. Методык апазнання падобных мімічных значэнняў яшчэ няма. Зазвычай, каты горш, чым сабакі, паддаюцца дрэсуры, аднак многія аматары катоў вучаць сваіх гадунцоў розным штукам, напрыклад, скокам па камандзе. Каты часта выступаюць у [[цырк]]у. З-за малых памераў, у большасці выпадкаў, каты не ўяўляюць небяспекі для чалавека, за выняткам [[алергія|алергіі]] ці інфекцыі (часам [[шаленства]]), якая трапляе праз разадраную скуру ці са слінай пры ўкусах. З небяспечных для чалавека інфекцый можна назваць [[таксаплазмоз]], якім кот можа заразіцца ад мышэй і пацукоў. [[Алергія]] на ферменты, што змяшчаюцца ў кацінай сліне, найчасцейшая прычына, па якой людзі не могуць трымаць катоў. Для зніжэння эфекту ад уплыву кацінай сліны ветэрынары рэкамендуюць штодня вычэсваць ката і купаць раз на шэсць тыдняў<ref>{{cite web| url =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title =Allergies to Cats| date =2000-2010| publisher =Cat Care Society| access-date =2010-10-09| lang =англ.| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date =2011-08-13}}<blockquote>The cat should be combed/brushed daily to control shedding. A coat conditioner should be added to its food to help prevent dry skin and reduce shedding. Coat conditioners can be purchased from pet supply stores or your veterinarian. Bathe your cat about every six weeks. Use a veterinarian-approved shampoo and rinse the cat very well. Towel off the excess water when the pet is in the tub or sink.</blockquote></ref>. Таксама дапамагаюць частае прыбіранне ў доме і ўстаноўка паветраачышчальніка<ref>{{cite web| url =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title =Allergies to Cats| date =2000-2010| publisher =Cat Care Society| access-date =2010-10-09| lang =англ.| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date =2011-08-13}}<blockquote>If possible, invest in '''a large commercial-size air purifier''' because room-size units are usually not adequate. An air purifier cleans the air of animal dander, dust, molds, fur, and other air-borne irritants. Clean up the dander that has accumulated all over the house by '''vacuuming''' thoroughly. Damp wipe all counters and furniture. Thoroughly wash all bedspreads, sheets, throw rugs and slip covers, etc. It may take several house cleanings to allergize the home. If this is not accomplished, your family and your pet will simply be picking up loose dander from the house even after the pet has been allergized. '''The more washable surfaces in the home, the better''', e.g. wood or linoleum floors, furniture with simple lines and Venetian blinds that wipe clean are better than carpets, upholstered and ornate furniture, and draperies that collect dust.</blockquote></ref>. Пры гульні з чалавекам добра выхаваныя каты звычайна ўцягваюць [[кіпцюр]]ы і дакранаюцца да чалавека толькі падушачкамі лап, аднак часам пры гульні кот можа ненаўмысна выпусціць кіпцюры і нанесці пашкоджанне скуры чалавека. Драпіны ад кіпцюроў могуць лёгка [[Інфекцыя|запаліцца]], асабліва калі каты маюць доступ на вуліцу, і ў асобных выпадках прывесці да так званай [[Ліхаманка ад каціных драпін|хваробы каціных драпін]] ([[Ліхаманка ад каціных драпін|якасны лімфарэтыкулёз]])<ref>[http://www.medkurs.ru/sickness_catalog/infectious/scratch/3291.html Болезнь кошачьей царапины (доброкачественный лимфоретикулёз, фелиноз)] {{v|19|02|2011}}</ref>. Таму нанесеныя катом драпіны патрабуюць неадкладнай апрацоўкі дэзінфектарам. == Генетыка ката == Свойскі кот і яго найбліжэйшы дзікі продак з’яўляюцца дыплоіднымі арганізмамі і маюць 38 [[Храмасома|храмасом]]<ref>{{cite journal |title=The genome phylogeny of domestic cat, red panda and five mustelid species revealed by comparative chromosome painting and G-banding |journal=Chromosome Res. |volume=10 |issue=3 |pages=209–22 |year=2002 |pmid=12067210 |doi=10.1023/A:1015292005631 |last1=Nie |first1=W |last2=Wang |first2=J |last3=O'Brien |first3=PC |last4=Fu |first4=B |last5=Ying |first5=T |last6=Ferguson-Smith |first6=MA |last7=Yang |first7=F |issn=0967-3849}}</ref> і каля 20 000 [[ген]]аў<ref>{{cite journal |title=Initial sequence and comparative analysis of the cat genome |journal=Genome Res. |volume=17 |issue=11 |pages=1675–89 |date=November 2007 |pmid=17975172 |pmc=2045150 |doi=10.1101/gr.6380007 |last1=Pontius |first1=JU |last2=Mullikin |first2=JC |last3=Smith |first3=DR |author4=Agencourt Sequencing Team |last5=Lindblad-Toh |first5=K |last6=Gnerre |first6=S |last7=Clamp |first7=M |last8=Chang |first8=J |last9=Stephens |first9=R |last10=Neelam |first10=B |last11=Volfovsky |first11=N |last12=Schäffer |first12=AA |last13=Agarwala |first13=R |last14=Narfström |first14=K |last15=Murphy |first15=WJ |last16=Giger |first16=U |last17=Roca |first17=AL |last18=Antunes |first18=A |last19=Menotti-Raymond |first19=M |last20=Yuhki |first20=N |last21=Pecon-Slattery |first21=J |last22=Johnson |first22=WE |last23=Bourque |first23=G |last24=Tesler |first24=G |last25=Nisc Comparative Sequencing |first25=Program |last26=O'brien |first26=SJ |issn=1088-9051 |url=http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17975172 |format=Free full text |url-status=dead }}</ref>. У катоў было выяўлена 250 спадчынных генетычных расстройстваў, многа з якіх падобны з чалавечымі<ref>{{cite journal |author1=O'Brien SJ |author2=Johnson W |author3=Driscoll C |author4=Pontius J |author5=Pecon-Slattery J |author6=Menotti-Raymond M |title=State of cat genomics |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2008-06_24_6/page/268 |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=6 |pages=268–79 |date=June 2008 |pmid=18471926 |doi=10.1016/j.tig.2008.03.004 |first1=SJ |first2=W |first3=C |first4=J |first5=J |first6=M |issn=0168-9525}}</ref>. Высокі ровень падабенства ў [[метабалізм]]е [[Сысуны|сысуноў]] дазваляе дыягнаставаць гэтыя спадчынныя хваробы катоў генетычнымі тэстамі, якія былі спачатку атрыманы для дыягнаставання спадчынных хвароб чалавека, а таксама выкарыстаць катоў у даследаваннях чалавечых хвароб<ref>{{cite journal |author1=Sewell AC|author2=Haskins ME|author3=Giger U |title=Inherited metabolic disease in companion animals: searching for nature's mistakes |url=https://archive.org/details/sim_veterinary-journal_2007-09_174_2/page/252 |journal=Vet. J. |volume=174 |issue=2 |pages=252–9 |date=September 2007 |pmid=17085062 |doi=10.1016/j.tvjl.2006.08.017 |issn=1090-0233}}</ref>. Найболей вывучанымі з’яўляюцца гены [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі поўсці катоў]]. [[Дамінантнасць|Кадамінантны ген]], што вызначае чырвонае і чорнае фарбаванне ў катоў, знаходзіцца ў жаночай [[Палавыя храмасомы|палавой храмасоме]] X, таму каты чырвонай афарбоўкі (XX) сустракаюцца радзей, чым коткі чырвонай афарбоўкі (XY), а чарапахавай (чырвона-чорнай ці крэмава-блакітнай) афарбоўкі бываюць толькі коткі, але не каты (дагэтуль было апісана некалькі выпадкаў трохкаляровых катоў, чарапахавая афарбоўка якіх была абумоўлена наборам палавых храмасом ХХУ)<ref name=autogenerated1>[http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html Samurai — Scottish Fold] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213175554/http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html |date=13 лютага 2012 }}{{ref-en}}</ref>. === Афарбоўкі свойскіх катоў === {{асноўны артыкул|Афарбоўкі катоў}} Паняцце «афарбоўка поўсці ката» яднае як сам колер поўсці жывёлы, так і «малюнак» з палос ці плям. У пярэстых катоў, на шэрсным покрыве якіх знаходзяцца неафарбаваныя плямы белага колеру, адрозніваюць і суадносіны размяшчэння белых і каляровых плям. Таксама паняцце афарбоўкі апісвае ступень афарбаванасці кожнага асобнага воласа поўсці ката. Акрамя таго вылучаюцца каты з рознымі формамі альбінізму, што адлюстроўваецца на афарбаванасці шэрснага покрыва і таксама ахапляецца паняццем афарбоўкі. Афарбоўка ката вызначаецца наборам генаў, ад якіх залежыць колькасць і тып [[меланін]]у ў поўсці<ref name="genetika_cveta">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|title=Генетика окрасов кошек|author1=Orca Starbuck|author2=David Thomas|lang=ru|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDz61E8?url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Па афарбоўцы каты дзеляцца на:<ref name="okras_koshki">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|title=Окрасы кошек|lang=ru|author1=Orca Starbuck|author2=David Thomas|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6OAom2r0G?url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|archive-date=2014-03-18}}</ref>: * '''Табі''' — напамінае афарбоўку дзікіх катоў. Сустракаецца ў выглядзе вузкіх палос, дробных плям па ўсім целе ці асаблівага малюнку. Сярод гэтай групы афарбовак катоў вылучаюць: абісінскі табі, табі-макрэль (ён жа тыгровы), плямісты табі і мармуровы (класічны) табі афарбоўкі. * '''Аднаколерная''' ці інакш '''суцэльная''' афарбоўка, калі колер поўсці аднолькавы па ўсім целе ката. * '''Дымчастая''' афарбоўка, калі афарбаваныя толькі кончыкі валасоў поўсці. Афарбоўка ката называецца шыншылавай, калі ў яго афарбавана 1/8 воласа. * '''Каларпойнт'''<ref name="kolor-point">[http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html Порода «Колорпойнт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180220100835/http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html |date=20 лютага 2018 }}</ref> (ці {{lang-en|colour}} — колер і {{lang-en2|point}} — пляма) ці інакш акрамеланічныя афарбоўкі. Для гэтай групы афарбовак характэрныя слаба афарбаванае, светлае (ад белага да крэмавага) цела і цямнейшыя лапы, хвост, морда і вушы. Для сіямскай афарбоўкі характэрныя ярка блакітныя, кобальтавага колеру вочы, а ў катоў бурманскай афарбоўкі вочы жоўтага колеру. * '''Двуколерныя''' — на шэрсным покрыве па ўсім целе на белым фоне знаходзяцца афарбаваныя плямы без пэўных суадносін. * '''[[Рыска]]''' — кот размаляваны спалучэннямі чорнага, белага і рудага (крэмавага) колераў. Такія каты, зазвычай, заўсёды з’яўляюцца самкамі<ref name="chrephi">[http://www.messybeast.com/tricolours.htm Черепаховые и трёхцветные кошки.]{{ref-en}}</ref>, бо гэта афарбоўка з’яўляецца вынікам [[Дамінантнасць|няпоўнага дамінавання]] [[Успадкоўванне, сашчэпленае з полам|сашчэпленага з полам гена]] ў генатыпе самак. Наяўнасць такой афарбоўкі ў ката-самца сведчыць пра генетычныя парушэнні. Таксама лічыцца, што такія каты бясплодныя. На сённяшні дзень вядомы адзін кот, ад якога нарадзілася кацяня. Аднак пры медычным абследаванні ў ката была выяўлена {{нп3|тэратазоаспермія||en|Teratospermia}}, якая з’яўляецца прычынай [[бясплоднасць|бясплоднасці]]<ref name=autogenerated1 />. ==== Белая афарбоўка ў катоў і глухата ==== {{main|Глухата белых катоў}} [[Файл:Manx Dante blue eyes.jpg|left|thumb|200px|Цалкам белы блакітнавокі кот.]] Сярод катоў цалкам белай афарбоўкі сустракаюцца каты з блакітнымі вачамі ці [[Гетэрахрамія|разнавокія]] каты. Прычына гэтага ў наяўнасці ў [[генатып]]е ката дамінантнага эпістатычнага [[ген]]а '''W'''. Такія каты з імавернасцю 40 % нараджаюцца [[Парушэнне слыху|глухімі]]. Гэта тлумачыцца тым, што пад уплывам гена дамінантнага эпістатычнай афарбоўкі '''W''' у цалкам белых катоў адбываецца дэгенерацыя [[Улітка|ўліткі ўнутранага вуха]]<ref>{{cite web| url =http://www.cfainc.org/breeds/profiles/articles/turkish-van.html| title =Breed Article: Turkish Van| author =Diane Marcus| publisher =CFA| access-date =2010-10-09| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKU0Wp?url=http://www.cfa.org/404redirect.html| archive-date =2011-08-13}}</ref>. Глухата можа быць на абодва вухі (тады кот будзе цалкам глухім) ці можа быць аднабаковай (тады кот будзе чуць). Каля 5 % усіх катоў маюць белую афарбоўку, сярод цалкам белых неблакітнавокіх катоў 17—22 % нараджаюцца глухімі. Сярод цалкам белых катоў колькасць глухіх катоў узрастае да 40 %, калі ў ката адно вока блакітнае, і да 65-85 %, калі ў цалкам белага ката абодва вокі блакітныя. Некаторыя белыя каты глухія толькі на адно вуха, пры тым, што глухата ў цалкам белага ката бывае з боку блакітнага вока<ref name="elizabeth">{{cite web| author =Feline Health Center| url =http://www.vet.cornell.edu/fhc/| title =Ask Elizabeth| publisher =Cornell University Feline Health Center| access-date =2010-05-26| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE0S6F2?url=http://www.vet.cornell.edu/fhc/| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Глухія каты нармальна жывуць у хатніх умовах, і нават могуць мець нармальнае патомства, аднак у дзікай папуляцыі або на вуліцы такія жывёлы рэдка выжываюць. У аматарскай феліналогіі глухата лічыцца заганай, таму глухія каты выключаюцца з праграм развядзення. Часам белая афарбоўка з’яўляецца вызначальнай прыкметай пароды. Напрыклад, да [[1978]] года феліналагічныя арганізацыі не прызнавалі паўнавартаснымі прадстаўнікамі пароды [[турэцкая ангора]] катоў нябелай афарбоўкі. == Пароды свойскіх катоў == {{Main|Пароды катоў}} [[Пароды катоў|Пародзістымі]] лічацца каты, якія валодаюць пэўнымі рысамі ці ўласцівасцямі адной з зарэгістраваных [[парода (заалогія)|парод]], якая прызнаецца адной з феліналагічных арганізацый. Розныя феліналагічныя арганізацыі прызнаюць розную колькасць парод катоў. Так, Livre Officiel des Origines Félines прызнае 74 пароды катоў, The Governing Council of the Cat Fancy — 35, Cat Fanciers’ Association — 50, The Cat Association — 63, World Cat Federation — 62, а Fédération Internationale Féline — 42. Кожная феліналагічная арганізацыя мае сваё ўяўленне пра прызнаную ёю пароду, што замацавана ў адмысловым апісанні, якое завецца [[стандарт]]ам пароды. Зазвычай, у ката ёсць [[радавод]], выдадзены феліналагічным клубам, які пацвярджае прыналежнасць жывёлы да нейкай пэўнай пароды і яе адпаведнасць стандарту пароды. Сярод агульнага ліку катоў — менш за адзін адсотак пародзістых, яны могуць браць удзел у выстаўках катоў — паказах-спаборніцтвах па выстаўных класах. Беспародныя каты таксама могуць браць удзел у выстаўках, але па класе хатніх улюбёнцаў. Забараняюцца спалучэнні катоў адной пароды з катамі іншай пароды (аўткросы), з выняткам тых парод, працэс утварэння якіх яшчэ не завершаны. Разнастайнасць парод свойскага ката — вынік шматгадовай [[селекцыя|селекцыі]] і, у меншай ступені, выпадковых генетычных [[мутацыя|мутацый]]. Напрыклад, [[экзатычны кот]] на пачатковых этапах фарміравання пароды быў створаны ў выніку скрыжавання даўгашэрснай [[персідскі кот|персідскай]] і [[Брытанскі караткашэрсны кот|брытанскай кароткашэрснай]] пароды, а такія пароды, як бясхвосты [[мэнкс]] або каратканогі [[манчкін (парода катоў)|манчкін]], з’яўляюцца вынікам генетычных мутацый. Пароды так званых «голых катоў», такіх як [[канадскі сфінкс]], [[данскі сфінкс]], [[петэрболд]], таксама з’явіліся ў выніку генетычных мутацый, замацаваных гадамі селекцыі. Па статыстыцы, бясшэрсныя кацяняты нараджаюцца адзін раз у некалькі гадоў. Напрыклад, сучасная папуляцыя канадскіх сфінксаў паходзіць ад кацянят беспрытульнай кошкі, якія з’явіліся ў [[1976]] г. [[Данскі сфінкс]] бярэ пачатак ад кошкі Варвары, знойдзенай на вуліцы ў Растове-на-Доне<ref>[http://www.sphinxes.ru/ Донской сфинкс: история породы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100208231435/http://www.sphinxes.ru/ |date=8 лютага 2010 }} {{v|26|11|2009}}</ref>. У адрозненне ад канадскага сфінкса, механізм унаследавання бясшэрснасці ў данскога сфінкса дамінантны. Пры стварэнні бясшэрснай [[Украінская ляўконія|украінскай ляўконіі]] выкарыстоўваліся каты наступных парод: данскі сфінкс, петэрболд, арыентальная, скоціш-фолд, персідская. Некаторыя пароды катоў, такія як [[Тайская (парода катоў)|тайская]] ці [[Турэцкая ангора|ангорская]], лічацца натуральнымі ці першабытнымі пародамі свойскага ката, бо былі выведзены на аснове катоў ізаляваных папуляцый з раёнаў іх паходжання. Ёсць таксама пароды катоў, якія характарызуюцца пэўнай мутацыяй генаў. Так, напрыклад, для парод [[дэван рэкс]], [[корніш рэкс]] і [[селкірк рэкс]] характэрна кучаравая поўсць, для парод [[мэнкс]], [[японскі бабтэйл]], [[курыльскі бабтэйл]] і [[карэльскі бабтэйл]] — кароткі хвост у форме пампона. [[Шатландскі віславухі кот]] мае вушы, загнутыя к пераду і ўніз. А [[амерыканскі кёрл]] адрозніваецца тым, што ў яго вушы загнуты к заду. Некаторыя [[Гібрыдызацыя (біялогія)|гібрыдныя]] пароды (як [[Бенгальскі кот (свойскі)|бенгальскі кот]] ці [[хаусі]]), якія з’яўляюцца [[Гібрыд (біялогія)|гібрыдамі]] свойскага і дробных дзікіх катоў, з’явіліся ў выніку спаравання свойскага ката з асобінай аднаго з дзікіх відаў. Гібрыды свойскага ката адрозніваюцца тым, што каты, якія з’яўляюцца гібрыдамі першых 3-5 пакаленняў, не маюць нашчадкаў. Парода бенгальскі кот выведзена шляхам скрыжавання дзікага [[Бенгальскі кот|бенгальскага ката]] і свойскага. Парода свойскіх катоў [[Савана (кот)|савана]] з’яўляецца вынікам скрыжавання [[сервал]]а і свойскага ката. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="33%"|[[Файл:Crystal Palace cat show.jpg|center|250px]] |width="33%"|[[Файл:Judging American Curl.jpg|center|150px]] |width="33%"|[[Файл:Katzenausstellung.jpg|center|250px]] |- |Выстаўка катоў у [[Крыштальны палац|Крыштальным палацы]], [[Лондан]], [[1903]] г. |Судзейства на выстаўцы катоў (Амерыканскі кёрл) |Выстаўка катоў, 2007 г. |} === Феліналагічныя арганізацыі === Асноўнымі феліналагічнымі арганізацыямі, што складаюць спісы парод катоў, праводзяць міжнародныя выстаўкі і займаюцца вывядзеннем новых парод, з’яўляюцца: {| cellspacing="5" cellpadding="7" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="width:50%; text-align:left;" | * FIFe (''[[FIFe|Міжнародная федэрацыя катоў]]''); * CFA (''[[Асацыяцыя аматараў катоў]]''); * ICU (''[[International Cat Union]]''); * TICA (''[[Міжнародная каціная асацыяцыя]]''); | style="width:50%; text-align:left;" | * WCF (''[[Сусветная федэрацыя катоў]]''); * МФА (''[[Міжнародная Феліналагічная Асацыяцыя]]''); * WACC (''[[World Association of Cat Clubs]]''). |} == Асяроддзе жыцця == [[Файл:India the Cat Listens to a Piano.jpg|thumb|200px|left|Котка па мянушцы [[Індыя (котка)|Індыя]] слухае ігру на раялі ва ўнутраных пакоях [[Белы дом|Белага дома]].]] Асяроддзем жыцця ката, як свойскай жывёлы, з’яўляецца жыллё чалавека. У залежнасці ад умоў утрымання, абраных для ката гаспадаром, каты падзяляюцца на тых, якія ніколі не пакідаюць жыллё чалавека, і тых, якія маюць доступ за межы дома. У паўночных шыротах свойскія каты любяць спаць, грэючыся пад косамі сонца, прытым пачынаюць адчуваць дыскамфорт, калі тэмпература паверхні скуры дасягае 52&nbsp;°C. Разам з тым свойскія каты дрэнна пераносяць пастаянную спякоту<ref name="andr" />, а цалкам белыя каты і каты з белымі вушамі схільныя да анкалагічных хвароб у большай ступені, чым іх цямнейшыя браты, таму ім небяспечна доўга быць на сонцы. Каты добра пачуваюцца ў [[умераны клімат|умераным клімаце]], але не ўва ўсіх умовах — дрэнна пераносяць [[туман]], [[дождж]] і [[снег]]. Большасць катоў не любяць купання ў вадзе, за выняткам катоў некаторых парод і папуляцый (напрыклад, [[Турэцкі ван|ванскія каты]] і [[Курыльскі бабтэйл|курыльскія бабтэйлы]], [[Бенгальскі кот|бенгальскія каты]]). Аднак цяглічны апарат ката робіць яго добрым плыўцом, а ўмее плаваць кожны кот, нават які ўпершыню патрапіў у ваду, бо палажэнне і рухі ката пры плаванні тыя, што і пры хадзе<ref>{{кніга |аўтар = [[Эрнэст Сетан-Томсан|Эрнест Сетон-Томпсон]] |загаловак = Королевская Аналостанка |выдавецтва = Амфора |год = 2010 |старонак = 96 |isbn = 978-5-367-01564-5 }}</ref>. Многія кацяняты любяць гуляць са струменьчыкамі вады, што цячэ з-пад крана, але нават ванскія каты, што любяць плаваць, робяць гэта ў плыткіх месцах і ў цёплай чыстай вадзе, хоць вядомыя выпадкі, калі ваны плавалі ў ванне ці ў невялікім басейне. == Паўторна здзічэлыя каты == Свойскія каты могуць існаваць у гарадской экасістэме без непасрэднага ўдзелу чалавека. Ва ўмовах горада бадзяжныя каты часта ўтвараюць цэлыя калоніі<ref>{{cite web |url = http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0 |title = Бродячие кошки спасли малыша от смерти |access-date = 2009-11-26 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mE0ylHs?url=http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, у якіх патомства выхоўваецца разам. Вельмі часты спосаб — жыццё ў нейкай хованцы, непадалёк ад крыніцы ежы. У гарадах Беларусі каты часта ўладкоўваюцца ў падвалах дамоў. Кату цяжка выжываць у гарадскіх умовах, бо [[бадзяжныя каты]] сутыкаюцца з нястачай ежы і [[бялкі|бялку]]; асаблівую пагрозу для іх уяўляюць [[Сабака|сабакі]]. Ва ўмовах горада кот рэдка аддаляецца ад асноўнага месца рассялення далей, чым на 200 метраў. Тым не менш, у многіх гарадах існуюць вялікія каціныя калоніі: у ліку найбуйнейшых — калонія ў [[рым]]скім [[Калізей|Калізеі]]<ref>[http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php Кошки в Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113100502/http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php |date=13 студзеня 2010 }} {{v|4|10|2009}}</ref>. На японскім востраве [[Тасіра (востраў)|Тасіра]], дзе да нашых дзён захавалася не менш 10 цэркваў, прысвечаных катам, і 51 статуя катоў, а здзічэлых катоў больш як мясцовых жыхароў<ref>{{cite web| url =http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| title =Tashiro| access-date =2010-12-10| lang =ja| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE7TROf?url=http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| archive-date =2012-05-19}}</ref>. У наш час у Еўропе, Аўстраліі і ЗША існуюць праграмы па рэгуляванні колькасці паўторна здзічэлых катоў метадам адлову, стэрылізацыі, вакцынацыі і наступнага вяртання ў асяроддзе жыцця. Так, у ЗША існуе мноства арганізацый і добраахвотнікаў, якія адлоўліваюць паўторна здзічэлых катоў, [[Стэрылізацыя (медыцына)|стэрылізуюць]] ці пакладаюць іх, [[Прышчэпка (медыцына)|прышчапляюць]] ад [[панлейкапенія|панлейкапеніі]] і шаленства, апрацоўваюць сродкамі ад паразітаў<ref name="Alley Cat Rescue FAQs">{{cite web| url =http://www.saveacat.org/faq.html#9| title =Alley Cat Rescue FAQs| publisher =Alley Cat Rescue| access-date =2010-12-10| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67ukNLxNX?url=http://www.saveacat.org/faq.html#9| archive-date =2012-05-25}}</ref>. Перад тым, як вярнуць жывёлу назад на вуліцу, ветэрынары падразаюць ёй кончык вуха ці робяць іншую пазнаку, каб не лавіць яе зноў. Так вызначаецца колькасць кацінай калоніі; катоў, якія жывуць у ёй рэгулярна кормяць<ref name="Alley Cat Rescue FAQs"/>. Асабліва праблематычнае выжыванне на вуліцах гарадоў для пародзістых катоў, якія ніколі не былі на вуліцы. Каты, якія ніколі не выходзілі за межы чалавечага жытла, не маюць навыкаў паводзін у гэтых незнаёмых для іх умовах<ref>{{cite web| url =http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| title =Indoors or Outdoors?| publisher =Kisses Cattery| access-date =2010-12-12| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE9ycVJ?url=http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| archive-date =2012-05-19}}<blockquote>As with other breeds, and more especially the longhaired breeds, the Longhair Silver or Golden is an indoor cat. There are several reasons why they should not be allowed to roam freely outside:… — These cats are usually very friendly and soft-natured and get stolen easily. — They are easy prey for dogs. — They are the oldest man-made breed and have been cared for by humans since their inception, hence they are poor hunters that will not survive out on their own if they stray.</blockquote></ref>. Пасля вынішчэння валачашчых катоў у гарадах назіраецца рэзкі ўзрост папуляцый пацукоў і мышэй<ref>{{артыкул |загаловак = Киев атаковали крысы и мыши |спасылка = http://kp.ua/online/news/246168/ |мова = ru |выданне = ««Комсомольская правда» в Украине» |год = 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/ |archive-date = 27 лютага 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/ |archivedate = 27 лютага 2014 }}</ref>. У [[Кіеў|Кіеве]] камісія мэрыі па пытаннях [[ЖКГ]] падтрымала петыцыю пра прызнанне валачашчых катоў часткай гарадской [[экасістэмы]] і іх абарону<ref>[https://mirkvartir.ua/news/show/4644 Бездомных котов признали в столице в законе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170222113930/https://mirkvartir.ua/news/show/4644 |date=22 лютага 2017 }}</ref>. == Каты ў гісторыі, рэлігіі і міфалогіі == === Старажытны свет === ==== Урадлівы паўмесяц і Кіпр ==== Рассяленне катоў з цэнтра прыручэння ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]] звязана з рассяленнем старажытных [[Земляробства|земляробчых плямён]], якія ў пошуках новых урадлівых зямель, перасяляючыся на новыя месцы, бралі з сабой прыручаныя віды раслін і жывёл, уключаючы ката. У [[1983]] годзе на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]] поруч з вёскай Шылаўракамбас было знойдзена пахаванне астанкаў чалавека і ката, дзікія віды якога ніколі не жылі на гэтым востраве. Мяркуючы па размяшчэнні рэшткаў, васьмімесячная жывёла была забіта і пахавана разам з гаспадаром. У Анатоліі былі знойдзены тэракотавыя статуэткі, датаваныя [[VII тысячагоддзе да н.э.|VII тыс. да н.э.]], у выглядзе жанчын, якія гулялі ці трымалі на руках, мяркуючы па плямістай афарбоўцы, дзіцяня леапарда ці ката такой жа афарбоўкі. ==== Старажытны Егіпет ==== {{Main|Каты ў Старажытным Егіпце}} [[Файл:Bastet-E 2533-IMG 0630-gradient.jpg|thumb|200px|Старажытнаегіпецкая статуэтка ката. Луўр]] Першая пісьмовая згадка пра свойскіх катоў належыць да [[II тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н.э.]], калі ў Старажытным Егіпце для аховы збожжасховішчаў ад грызуноў сталі шырока прымяняцца каты. У Старажытным Егіпце каты лічыліся ўвасабленнем багіні ўрадлівасці [[Баст]] і шанаваліся як святыя жывёлы; карай за забойства ката было пакаранне смерцю. Ёсць шмат статуэтак і выяў катоў гэтага перыяду. Часта каты [[муміфікацыя|муміфікаваліся]] тым жа спосабам, што і людзі — у XIX стагоддзі каля храма багіні Баст у [[Бубастыс]]е было знойдзена самае вялікае пахаванне — каля 19 тон каціных [[мумія|мумій]]. Каты былі так папулярныя ў Старажытным Егіпце, што ў муміях кашэчай формы хавалі і іншых жывёл. [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|Рэнтгенаўскія]] даследаванні некаторых [[Мумія|мумій]] паказалі, што ў жывёл была зламана шыя. Існуюць тэорыі пра тое, што каты прыносіліся ў ахвяру багіні [[Баст]], аднак гэтая здагадка не даказана. [[Рэлігійны культ|Культ]] Баст захоўваўся ў Старажытным Егіпце аж да яго забароны ў [[390]] годзе. Ёсць здагадка, што спачатку культ бога [[Бес (егіпецкая міфалогія)|Беса]] быў звязаны з шанаваннем ката, які лічыўся абаронцам дома ад [[Мышы|мышэй]]. [[Афарбоўкі катоў|Чырвоны]] кот шанаваўся старажытнымі егіпцянамі як персаніфікацыя вярхоўнага бога [[Ра]]. У 17-й частцы збору сакральных тэкстаў, «[[Егіпецкая кніга мёртвых|Кнігі мёртвых]]», бог сонца Ра выступае як «вялікі кот», які кожную ноч ваюе са змеем [[Апоп]]ам, увасабленнем сіл зла, цемры і хаосу, і на досвітку перамагае яго. Аднак не кожны чырвоны кот лічыўся святым. Для гэтай ролі жрацы храмаў адмыслова адбіралі катоў па радзе характэрных прыкмет. Лічылася, што душа бога ўсялялася ў звязаную з ім жывёлу, а пасля яго смерці [[Рэінкарнацыя|перасялялася]] ў іншую жывёлу з адпаведнымі прыкметамі. Менавіта гэтым катам былі асаблівыя ўшанаванні, да іх былі прыстаўлены [[Жрэцтва Старажытнага Егіпта|жрацы]], жрыцы і слугі. Пасля смерці іх хавалі ў вялікіх каменных ці драўляных [[саркафаг]]ах, у якія змяшчалі ўпрыгожванні, амулеты і іншыя багатыя падарункі<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 Арушанян Заринэ Лоренцовна, Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus) (Часть 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120303182928/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 |date=3 сакавіка 2012 }}</ref>. [[Файл:Cat mosaic.JPG|right|thumb|200px|Кот. [[Мазаіка]] з [[Пампеі]].]] [[Поліэн (пісьменнік)|Поліэн]] прывёў анекдот пра тое, што персы здабылі [[Пелузій]]<ref>{{кніга |аўтар = Полиэн |загаловак = Стратагемы |адказны = А. К. Нефёдкин |спасылка = http://antiqlib.ru/ru/node/210 }}</ref> — егіпецкі горад-крэпасць — з-за пакланення старажытных егіпцян перад святымі катамі, авечкамі, ібісамі і сабакамі, калі ў [[525 год да н.э.|525 годзе да н.э.]] [[Дзяржава Ахеменідаў|персідскі]] цар [[Камбіс II]] [[Бітва пры Пелузіі|атакаваў]] войскі фараона [[Псаметых III|Псаметыха III]]. Персы змясцілі гэтых жывёл перад сваім войскам у выглядзе жывога шчыта<ref>{{кніга |аўтар = Тураев Б.А. |загаловак = История древнего Востока |адказны = Струве В.В. и Снегирёва И.Л. |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000039/st015.shtml |месца = Ленинград |выдавецтва = Социально-экономическое |год = 1935 |том = 2 (ОТДЕЛ ПЯТЫЙ ПЕРСИДСКАЯ ЭПОХА ПЕРСЫ. КИР. «ЦАРСТВО СТРАН» - КАМБИЗ. ПОКОРЕНИЕ ЕГИПТА) }}<blockquote>Прыводзіцца анекдот, быццам Камбіз здабыў горад, выставіўшы наперадзе войска егіпецкіх святых жывёл, што пацягнула быццам бы здачу з боку гарнізона, што асцерагаўся параніць катоў, ібісаў і сабак.</blockquote></ref><ref>{{кніга |аўтар = Полиэн |загаловак = Стратагемы |адказны = А. К. Нефёдкин |спасылка = http://antiqlib.ru/ru/node/210 }}></ref>, таму егіпцяне, каб не прычыніць шкоду гэтым святым жывёлам, не сталі абстрэльваць з лукаў персідскае войска. Бітва завяршылася поўным разгромам егіпцян. ==== Старажытны Рым ==== Лічыцца, што [[рымляне]] даведаліся пра катоў ад егіпцян, аднак каты заставаліся ў Старажытным Рыме даволі рэдкай свойскай жывёлай і шанаваліся перш за ўсё як лаўцы мышэй. Пазней рымляне пашырылі катоў па ўсёй Еўропе. Але магчыма, што яшчэ да з’яўлення Рымскай імперыі каты ўжо былі вядомыя ў Еўропе. Ёсць некаторыя сведчанні таго, што на Брытанскіх астравах каты жылі яшчэ ў канцы [[Жалезны век Брытаніі|жалезнага веку]], магчыма, яны былі дастаўлены туды на караблях старажытных мараходаў<ref name=OConnor>{{Cite journal | doi = 10.1002/oa.913 | volume = 17 | issue = 6 | pages = 581–595 | last = O'Connor | first = T. P. | title = Wild or domestic? Biometric variation in the cat ''Felis silvestris'' Schreber | journal = International Journal of Osteoarchaeology | year = 2007 }}</ref>. === Сярэднія вякі === [[Файл:Freyja and cats and angels by Blommer.jpg|thumb|left|200px|Багіня [[Фрэя]] на калясніцы, запрэжанай двума катамі.]] У [[Вікінгі|вікінгаў]] кот быў святой жывёлай і ўвасабленнем багіні кахання і ўрадлівасці [[Фрэя|Фрэі]]. У [[Малодшая Эда|Малодшай Эдзе]] [[Сноры Стурлусан]]а Фрэя вандруе на калясніцы, запрэжанай двума катамі<ref>{{кніга |аўтар = Snorri Sturluson |загаловак = Edda |адказны = Faulkes, Anthony |выдавецтва = Everyman |год = 1995 |старонкі = (1995:24) |isbn = 0-460-87616-3 }}</ref>. У сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]] стаўленне да катоў было розным. У каталіцкіх краінах [[Еўропа|Еўропы]] кот лічыўся спадарожнікам [[ведзьма]]ў і ўвасабленнем нячыстай сілы. У Англіі катоў лічылі спадарожнікамі каралевы фей Маб. Таму катоў (асабліва чорных) жыўцом [[Спаленне|спальвалі на вогнішчах]] ці скідвалі са [[званіца|званіц]]. Знішчэнне катоў у Сярэднія вякі ўскосна выклікала эпідэміі [[чума|чумы]], бо вынішчаць пацукоў і іншых грызуноў-пераносчыкаў чумы ўжо амаль не было каму. У праваслаўных краінах [[Еўропа|Еўропы]] стаўленне да катоў было практычна процілеглым. Кот — адзіная жывёла, якая можа наведваць праваслаўны храм (апроч алтарнай часткі). == Каты ў культуры == [[Файл:2004. Stamp of Belarus 0585-0589.jpg|thumb|Каты на паштовых марках Беларусі (2004).]] {{commons|Category:Cats in art|Каты ў мастацтве}} У [[Забабоны|забабонах]], вядомых і сёння, каты лічацца захавальнікамі хатняга ачага і ўтульнасці. На ўходзінах прынята першым упускаць у дом ката<ref>{{cite web | url = http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik | title = Традиции. Кошка, петух и веник | access-date = 2009-09-05 | lang = ru | url-status = dead | archiveurl = https://archive.today/20130416225031/http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik | archivedate = 2013-04-16 }}</ref>. З-за здольнасці катоў [[Прызямленне на лапы|прызямляцца на лапы]] пры падзенні<ref name="Allan Parachini"/> лічыцца, што яны маюць асаблівае «шостае пачуццё», і што ў іх дзевяць жыццяў. У большасці славянскіх краін існуюць [[забабоны]] пра тое, што [[Чорны кот|чорныя каты]] звестуны няшчасцяў, асабліва, калі каму такі кот перабяжыць дарогу. Чэхі ж лічаць, што кот, які перабег дарогу справа налева, наадварот, прадвеснік удачы. Вобразы катоў часта перадавалі ў выглядзе статуэтак і малюнкаў з часоў Старажытнага Егіпта. Найболей вядомыя мастакі, у чыёй творчасці часта сустракаюцца выявы катоў: [[Франц Марк]], [[Генрыета Ронер-Кніп]] і [[Луіс Уільям Уэйн|Луіс Уэйн]] (вядомы сваімі малюнкамі [[антрапамарфізм|чалавекападобных]] катоў). У [[геральдыка|геральдыцы]] кот — знак незалежнасці і малюецца ў профіль і анфас. Ён называецца напалоханым ({{lang-fr|effarouché}}), калі паўзе, і сціснутым ({{lang-fr|herissoné}}), калі спіна і хвост падняты вышэй галавы. === Літаратура і кінематограф === Каты часта бываюць персанажамі літаратурных твораў. Казку «Кот, які гуляў сам сабою» напісаў [[Рэдзьярд Кіплінг]] і на беларускую мову пераклаў [[Міхась Багун]], вершы «Каток» [[Адам Гурыновіч]], «Пра майго катка» [[Алесь Жаўрук]] і [[Андрэй Ушакоў]], апавяданні «Кот Знайдзён» [[Леаніла Гарэцкая|Леаніла Чарняўская-Гарэцкая]], «Шэрык» [[Альбін Стаповіч]]… Вядомы «[[Чорны кот (апавяданне)|Чорны кот]]» [[Эдгар Алан По|Эдгара По]], «[[Кот у ботах]]» [[Шарль Перо|Шарля Перо]], «[[Каты-Ваяўнікі]]» [[Эрын Хантар]], Кот-Крываножка з казкі [[Джані Радары]] «[[Джэльсаміна ў Краіне хлусаў]]», «Развагі пра жыццё ката Мура» [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Эрнста Гофмана]], «[[Каралеўская аналостанка]]» [[Эрнест Сетан-Томпсан|Э. Сетана-Томпсана]], «[[Шамайка]]» [[Юрый Іосіфавіч Коваль|Юрыя Коваля]], «Тамасіна» [[Пол Гэліка|Пола Гэліка]]. У казцы [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» ёсць [[Чэшырскі Кот]]. У творах [[Армяне|армянскіх]] пісьменнікаў часта сустракаюцца згадкі і апісанні [[Ванскі кот|ванскіх катоў]]. У знакамітага кітайскага пісьменніка [[Лаа Шэ]] ёсць раман «[[Запіскі пра каціны горад]]» — [[Памфлет|сатырычны памфлет]] на рэаліі Кітая першай траціны XX ст. * У рамане [[Ліён Фейхтвангер|Ліёна Фейхтвангера]] «[[Лісы ў вінаградніку]]» ёсць гідкі і наравісты кот Гры-Гры, які належаў жонцы [[Жан-Фрэдэрык Феліпа дэ Марэпа|графа Марэпа]], дзяржаўнага міністра пры Людовіку XVI. Кароль неспадзявана яго забіў, бо ён разваяваў яго майстэрню ў Версалі. Гора графіні было няўцешным, і яна ўчыніла скандал свайму мужу. * Па матывах вершаў [[Томас Эліят|Томаса Эліята]] «[[Папулярная навука пра катоў, напісаная Старым Апосумам]]» [[Эндру Лойд Вэбер]] стварыў [[мюзікл]] «[[Каты (мюзікл)|Каты]]». * У амерыканскіх коміксах пра супер-герояў ёсць персанажы [[Жанчына-кошка]] (з сусвету [[Бэтмэн]]а) і Чорная кошка (сусвет [[Чалавек-Павук|Чалавека-Павука]]). * Нямецкі пісьменнік [[Акіф Пірынчы]] напісаў дэтэктыўны раман «Felidae», героі якога — гарадскія каты (людзі ж выступаюць як эпізадычныя персанажы). Кніга была перакладзена на 17 моў, а таксама атрымала анімацыйную [[Прыгоды знакамітага ката-дэтэктыва|экранізацыю]]. Далей сюжэт развіўся ў цэлую серыю з яшчэ пяці твораў. * [[Міхаэль Эндэ]] прыдумаў ката Мяўрыцыя ў казцы «Вунш-пунш». * Аповесць-казка «[[Мурлі]]» ({{lang-nl|Minoes}}) нідэрландскай пісьменніцы [[Ані Шміт]] аб кошцы, якая стала дзяўчынай, але пры гэтым захавала ў сабе каціныя звычкі і здольнасць разумець мову іншых катоў. Па матывах аповесці ў 2001 годзе быў зняты фільм «[[Лэдзі-кошка]]», галоўную ролю ў якім сыграла актрыса [[Кэрыс ван Хаўтэн]]. * У 1977 годзе на экраны выйшаў фільм «[[Фантазіі Вяснухіна]]», у якім расказваецца пра тое, як першакласнік Кірыл спрабуе дрэсіраваць ката Цішку, каб выступіць у цырку. === Мультыплікацыя === У [[мультыплікацыя|мультыплікацыі]] каты і коткі часта бываюць галоўнымі героямі, напрыклад, «[[Кот Леапольд]]», «[[Трое з Прастаквашына]]» ([[кот Матроскін]]), «[[Кацяня па імі Гаў]]», «[[Том і Джэры]]», «[[Кацяня з вуліцы Лізюкова]]», «[[Пастка для катоў]]», «[[Чарцяня з пухнатым хвастом]]» і «[[Кот Фелікс]]», пра якога зняты мультсерыялы, а таксама поўнаметражныя анімацыйныя і мастацкія фільмы. У 2008 годзе ў Інтэрнэце быў выпушчаны мультсерыял «[[Кот Саймана]]», створаны англійскім аніматарам [[Сайман Тофілд|Сайманам Тофілдам]], а таксама кнігі на яго аснове. Анімэ-фільм «[[Вяртанне ката]]» (Neko no Ongaeshi) зняты пра прыгоды дзяўчынкі Хару ў цалкам каціным царстве. Персанажы [[анімэ]] часта малююцца ў выглядзе паўкатоў-паўлюдзей. Іх называюць «нэко» ({{lang-ja2|猫}}, літар. «кот») ці [[Дзяўчына-котка|нэкомімі]] (у перакладзе «каціныя вушы»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3 * {{кніга |загаловак = [[Генетыка|Генетика]] кошки |адказны = С. О’Брайен, Р. Робинсон, А. С. Графодатский и др.; Отв. ред. доктора биол. наук П. М. Бородин, А. О. Рувинский. [[Сібірскае аддзяленне РАН|Сибирское отделение РАН]]. [[Інстытут цыталогіі і генетыкі СА РАН|Институт цитологии и генетики]] |месца = [[Новасібірск|Новосибирск]] |выдавецтва = ВО «Наука». Сибирская издательская фирма |год = 1993 |старонак = 216 |isbn = 5-02-030567-7 |тыраж = 1&nbsp;350 }} * ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326003542/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 |date=26 сакавіка 2012 }} // Зоопрайс. — 2009. — № 1—2 (часть 1 и 2). * ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 И создал Бог кошку… Доместикация подвида Felis silvestris catus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203010646/http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 |date=3 лютага 2012 }} // Зоопрайс. — 2008. — № 6—11. * ''[[Раіса Львоўна Берг|Берг Р. Л.]]'' [http://www.belani.narod.ru/3/catberg.htm Чем кошка отличается от собаки?] // ''[[Знание — сила]]''. — 1968. — № 1. — С. 46—47. * {{кніга|аўтар=[[Альфрэд Брэм|Брем А.]]|загаловак=Жизнь животных|спасылка=https://books.google.ru/books?id=nex2re8XZQcC|адказны=Предисловие и комментарии М. С. Галиной и М. Б. Корниловой|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС, ОАО «Красный пролетарий»|год=2004|старонак=1192|isbn=5-224-04422-7|тыраж=5000}} ISBN 5-85197-214-9 * Иллюстрированная энциклопедия кошек. — {{М.}}: Олма-Пресс, 2001. — ISBN 5-224-02331-9 * {{кніга |аўтар = [[Аляксандр Барысавіч Лакіер|Лакиер А. Б.]] |частка = [http://www.heraldrybooks.ru/text.php?id=82 Глава третья, § 20 ...Четвероногие животные,..] |загаловак = Русская геральдика |месца = {{М.}} |выдавецтва = Книга |год = 1990 }} * [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html Махов А. Е. Кошка в средневековой культуре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171220185054/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html |date=20 снежня 2017 }} // Махов А. Е. HOSTIS ANTIQUUS: Категории и образы средневековой христианской демонологии. Опыт словаря. — {{М.}}: Intrada, 2006, с. 228—230. * ''Мей Дж.'' Всё о породах кошек. — ИД Кристалл, 2005. — ISBN 5-9603-0015-X * ''Мельников И. В.'' Энциклопедия кошек и их хозяев. Советы на каждый день. — {{М.}}: Феникс, 2005. — ISBN 5-222-05694-5. * {{кніга |аўтар = Спадафори Д., Пайон П. |загаловак = Кошки для «чайников» |арыгінал = Cats for Dummies |выданне = 2-е изд |месца = М. |выдавецтва = Диалектика |год = 2006 |старонкі = 336 |isbn = 0-7645-5275-9 }} * ''[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html Кот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171124112035/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html |date=24 лістапада 2017 }} // Мифы народов мира: Энциклопедия: В 2 т. — Т. 2. — {{М.}}, 1992. — С. 11. * ''Фогель А., Шнайдер Х.-Э.'' — «Советы любителям кошек»: перевод с немецкого. — {{М.}}: Лесная промышленность, 1987. * ''Дазидова Д., Рублёв С.'' — Всё о кошке: породы, содержание, питание. — Ростов-на-Дону, ИД Владис, 2007. — ISBN 5-9567-0142-0 {{refend}} {{Гербавыя фігуры}} {{Хатнія жывёлы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Каты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Хатнія жывёлы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 27lu8fyhcorzpmmu745a5q7q0fuxnf0 Кіеўскі метрапалітэн 0 44549 5178050 5161242 2026-08-10T02:16:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178050 wikitext text/x-wiki {{Метро | Назва = Кіеўскі метрапалітэн | Лагатып =[[Image:Kyiv Metro logo 2015.svg|100px|Эмблема Кіеўскага метрапалітэна]] | Краіна = {{UKR}} | Горад = [[Кіеў]] | Адкрыт = [[6 лістапада]] [[1960 год у гісторыі метрапалітэна|1960]] | Даўжыня = 67,4 км | Станцыі = 52 | Лініі = 3 | Пасажыры = 1,381 млн ([[2014]]) | Пасажыры1 = 484,6 млн ([[2016]])<ref>[http://www.metro.kyiv.ua/node/5426 За мінулы год сталічная падземка перавезла амаль 485 000 000 пасажыраў]</ref> | Схема ліній =[[Выява:Kiev metro route map be-x-old.svg|mini|300px]] | сайт = [http://www.metro.kyiv.ua/ metro.kyiv.ua] }} '''Кі́еўскі метрапалітэ́н''' ({{lang-uk|Київський метрополітен}}) — адзін з відаў грамадскага транспарту [[Кіеў|украінскай сталіцы]], выдатны архітэктурны твор, пабудаваны як адзіны манументальны комплекс пад зямлёй і на паверхні. Кіеўскі метрапалітэн з’яўляецца шматпрофільным прадпрыемствам, гэта сучасны складаны інжынерны комплекс. У яго складзе 11 эксплуатацыйных службаў, 3 электрадэпо, вагонарамонтны завод, дырэкцыя будаўніцтва метрапалітэна. Станцыя [[Арсенальная (станцыя метро)|Арсенальная]] [[Святошынска-Броварская лінія|Святошынска-Броварскай лініі]] з’яўляецца самай глыбокай у свеце (ад паверхні зямлі да платформы 105,5 метраў). У савецкі час метрапалітэн насіў імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]]<ref name=":0">{{Cite web |url=http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/g--K/a--METROPOLITEN_IMENI_V._I._LENINA |title=Архіўная копія |access-date=27 снежня 2016 |archive-date=25 сакавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080325054144/http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/g--K/a--METROPOLITEN_IMENI_V._I._LENINA |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tf1.mosfont.ru/photo/02/64/08/264083.jpg |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2012 |archive-date=1 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801032959/http://tf1.mosfont.ru/photo/02/64/08/264083.jpg |url-status=dead }}</ref>, але сёння ля метро гэта не пазначана. У 1981 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref name=":0" />. == Гісторыя == === У складзе СССР === Будаўніцтва пачалося ў 1949 годзе<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.metropoliten.kiev.ua/hist.php?lang=1 |accessdate=27 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511193706/http://metropoliten.kiev.ua/hist.php?lang=1 |archivedate=11 мая 2012 |url-status=dead }}</ref>. У першую чаргу будаўніцтва ўвайшлі станцыі [[Вакзальная (станцыя метро, Кіеў)|Вакзальная]], [[Універсітэт (станцыя метро, Кіеў)|Універсітэт]], [[Хрэшчатык (станцыя метро, Кіеў)|Хрэшчатык]], [[Арсенальная (станцыя метро)|Арсенальная]], [[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]<ref>http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/110</ref>. Адкрыццё адбылося 6 лістапада 1960 года. Участак [[Святошынска-Броварская лінія|першай лініі]] складаў 5,2 км са станцыямі ад [[Вакзальная (станцыя метро, Кіеў)|Вакзальная]] да [[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]<ref>http://kievpress.livejournal.com/8570.html</ref>. Лінія абслугоўвалася трохвагоннымі цягнікамі з вагонамі тыпу Д вытворчасці Мыцішчынскага машынабудаўнічага завода. Часовае дэпо было ля станцыі [[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]. [[Файл:Метро (Киев) 2018.jpg|thumb|Станцыя [[Галасіеўская (станцыя метро, Кіеў)|Галасіеўская]]]] Другая пускавая чарга была адчынена ў 1963 годзе, у яе склад увайшлі дзве станцыі — [[Політэхнічны інстытут (станцыя метро)|Політэхнічны інстытут]] і [[Шуляўская (станцыя метро)|Шуляўская]]. У 1965 годзе адкрыццё новых трох станцый [[Гідрапарк (станцыя метро)|Гідрапарк]], [[Левабярэжная (станцыя метро)|Левабярэжная]] і [[Дарныця (станцыя метро)|Дарныця]], з імі [[Мост Метро]], [[Русанаўскі мост]] і [[Дарныця (электрадэпо)|дэпо Дарныця]]. Акрамя таго, на станцыі [[Хрэшчатык (станцыя метро, Кіеў)|Хрэшчатык]] адчынілі выхад да [[Інстытуцкая вуліца (Кіеў)|вуліцы Інстытуцкай]], які пачалі будаваць у 1960 годзе. У тым жа годзе пачаліся пастаўкі новых вагонаў тыпу Е<ref name=":1">{{Cite web |url=http://www.nuclear-attack.com/139.php |title=Архіўная копія |access-date=27 снежня 2016 |archive-date=12 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212205749/http://www.nuclear-attack.com/139.php |url-status=dead }}</ref>. У 1968 метро зноў павялічылася — адчынена станцыя [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]] з абаротным тупіком, у якім быў першы пункт тэхнічнага абслугоўвання цягнікоў. У 1971 годзе запушчаны ў эксплуатацыю тры станцыі — [[Берасцейская (станцыя метро, Кіеў)|Берасцейская]], [[Ніўкі (станцыя метро)|Ніўкі]], [[Святошын (станцыя метро)|Святошына]]. Пачатак будаўніцтва [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўскай лініі]]<ref>http://81412.livejournal.com/1962.html</ref>. З 1972 года ўсе цягнікі сталі пяцівагоннымі. У 1973—1974 гадах Кіеўскае метро пачало атрымліваць вагоны тыпу Ема-502\ЕМ-501<ref name=":1" />. У 1976 годзе адбылося адкрыццё [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|другой лініі]], якая складалася з трох станцый — [[Майдан Нэзалэжнасці (станцыя метро)|Майдан Нэзалэжнасці]], [[Паштовая плошча (станцыя метро)|Паштовая плошча]], [[Кантрактовая Плошча (станцыя метро, Кіеў)|Кантрактовая плошча]], з перасадачным вузлом Майдан Нэзалэжнасці — Хрэшчатык. Нягледзячы на тое, што [[5 снежня]] 1979 года была адчынена станцыя [[Лісова (станцыя метро)|Піянерская]], за якую быў перанесены пункт тэхнічнага абслугоўвання, асноўнае будаўніцтва працягвалася на другой лініі: 19 снежня 1980 года пачалі працу тры новыя станцыі на поўначы лініі — [[Тараса Шаўчэнкі (станцыя метро, Кіеў)|Тараса Шаўчэнкі]], [[Пачайна (станцыя метро)|Пачайна]], [[Абалонь (станцыя метро)|Абалонь]]. У пачатку 1981 года адчыніліся станцыі [[Плошча Украінскіх Герояў (станцыя метро)|Плошча Украінскіх Герояў]] і [[Алімпійская (станцыя метро, Кіеў)|Алімпійская]] на поўдні лініі. Пачатак будаўніцтва [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|трэцяй лініі]]. 6 лістапада 1982 года пачынаюць працу [[Мінская (станцыя метро, Кіеў)|Мінская]] і [[Герояў Дняпра (станцыя метро, Кіеў)|Герояў Дняпра]] — самыя паўночныя станцыі другой лініі. [[30 снежня]] [[1984]] пачынаюць сваю працу станцыі [[Палац Украіна (станцыя метро, Кіеў)|Палац Украіна]] і [[Лыбідская (станцыя метро)|Лыбідская]]. [[6 лістапада]] 1987 года спецыяльна для злучэння першай лініі з трэцяй паміж станцыямі Хрэшчатык і Універсітэт пабудавана станцыя [[Тэатральная (станцыя метро, Кіеў)|Тэатральная]]. [[19 сакавіка]] 1988 годзе за станцыяй [[Герояў Дняпра (станцыя метро, Кіеў)|Герояў Дняпра]] адчынена новае [[Абалонь (электрадэпо)|дэпо Абалонь]], якое пачало абслугоўваць [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўскую лінію]]. [[31 снежня]] 1989 года пачала працу [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрская лінія]] даўжынёй 2,1 км, якая складалася са станцый [[Залаці Варота (станцыя метро)|Залатыя Вароты]], [[Палац Спорту (станцыя метро, Кіеў)|Палац Спорту]] і [[Клоўска (станцыя метро)|Клоўска]], першыя дзве перасадачныя, але да 30 красавіка 1990 года выхад са станцыі [[Залаці Варота (станцыя метро)|Залатыя Вароты]] быў толькі праз станцыю [[Тэатральная (станцыя метро, Кіеў)|Тэатральная]], і толькі 1 мая 1990 года ў станцыі Залатыя Вароты з’явіўся свой асобны выхад да [[Уладзімірская вуліца (Кіеў)|вуліцы Уладзімірскай]]. === У часы незалежнасці === Нягледзячы на цяжкія эканамічныя ўмовы пасля распаду [[СССР]], будаўніцтва метро ішло хуткімі тэмпамі. Так, 31 снежня 1991 года пабудаваны станцыі [[Пэчэрска (станцыя метро)|Пячэрская]], [[Звірынэцька (станцыя метро)|Звірынэцька]], [[Выдубычы (станцыя метро)|Выдубічы]], але прыступілі да працы толькі апошнія дзве, станцыя Пячэрская была закансервавана<ref>http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/184</ref>. 30 снежня 1992 пабудаваны станцыі [[Славутыч (станцыя метро)|Славутыч]] і [[Асакаркы (станцыя метро)|Асакаркі]], разам са станцыямі адкрылі і [[Паўднёвы мост (Кіеў)|Паўднёвы мост]]. Між станцыяй Выдубічы і мастом зрабілі зачын для станцыі [[Тэлічка (станцыя метро)|Тэлічка]]. 28 снежня 1994 года ўведзены ў эксплуатацыю станцыі [[Пазнякы (станцыя метро)|Пазнякі]] і [[Харкаўская (станцыя метро)|Харкаўская]]. 30 снежня 1996 года трэцяя лінія пашырылася станцыямі з іншага боку, гэта былі станцыі [[Львоўская Брама (станцыя метро)|Львоўская брама]] і [[Лук’яніўска (станцыя метро)|Лук’янаўская]], але станцыя Львоўская брама так і не пачала працаваць праз недахоп грошаў і адсутнасці комплекснага рашэння па рэканструкцыі Львоўскай плошчы, да якой павінен весці выхад са станцыі<ref>http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/371</ref>. Акрамя таго, у тым жа годзе у дэпо Абалонь пачалі пастаўляць вагоны апошняй мадыфікацыі 81-717.5М/714.5М. 27 снежня 1997 года адбылося адкрыццё станцыі-даўгабуда — [[Пэчэрска (станцыя метро)|Пячэрская]]. 30 сакавіка 2000 года адчыніла дзверы станцыя [[Дарагажычы (станцыя метро)|Дарагажычы]], разам з ёй была пабудавана і станцыя [[Гэрцэна (станцыя метро)|Герцэна]], але яна і сёння не працуе. ==== Пачатак XXI стагоддзя ==== 24 мая 2003 года першая лінія падоўжылася на заходнім кірунку на дзве станцыі: [[Жытомірская (станцыя метро)|Жытомірская]] і [[Акадэммістэчка (станцыя метро)|Акадэммістэчка]]. У 2004 годзе [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрская лінія]] пашырылася станцыяй [[Сырэць (станцыя метро)|Сырэц]], а праз год станцыяй [[Барыспільска (станцыя метро)|Барыспальская]], а ў 2006 годзе між станцыямі Барыспальская і Харкаўская ўведзена ў эксплуатацыю станцыя [[Вырлыця (станцыя метро)|Вырліца]]. 23 жніўня 2007 года на [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрскай лініі]] адчынена дэпо Харкаўская, якое знаходзіцца ў лесе за станцыяй [[Чэрвоні Хуцір (станцыя метро)|Чырвоны Хутар]], якая пачала будавацца ў 2005 годзе, а пачала працу толькі ў маі 2008 года. На сённяшні дзень з’яўляецца канцавой у Барыспальскім накірунку. У 2010 годзе Кіеўскі метрапалітэн святкаваў сваё 50-годдзе, і ў канцы года адчынілі дзверы тры новыя станцыі другой лініі на паўднёва-заходнім кірунку, гэта станцыі [[Дэміеўская (станцыя метро, Кіеў)|Дэміеўская]], [[Галасіеўская (станцыя метро, Кіеў)|Галасіеўская]], [[Васількоўская (станцыя метро, Кіеў)|Васількоўская]]. Роўна праз год адчынілі юбілейную 50-ю станцыю — [[Выставачны Цэнтр (станцыя метро, Кіеў)|Выставачны Цэнтр]]<ref>https://kyiv.pravda.com.ua/news/4e8182808e3fc/</ref>. 25 кастрычніка 2012 адбылося адкрыццё станцыі [[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)|Іпадром]]. 6 лістапада 2013 года адбылося адкрыццё станцыі [[Тэрэмкы (станцыя метро)|Тэрэмкы]]<ref>https://www.unian.ua/kyiv/849266-u-kievi-vidkrito-novu-stantsiyu-metro-teremki.html</ref>. === Перайменаванне станцый === * [[Майдан Нэзалэжнасці (станцыя метро)|Плошча Незалежнасці]], да 1977 года — Плошча Калініна ''({{lang-uk|Площа Калініна}})'', да 1991 — Плошча Кастрычніцкай Рэвалюцыі ({{lang-uk|Площа Жовтневої революції}}) * [[Святошын (станцыя метро)|Святошын]], да 1991 — Святошына ({{lang-uk|Святошино}}) * [[Шуляўская (станцыя метро)|Шуляўская]], да 1993 — Завод Бальшавік ({{lang-uk|Завод «Більшовик»}}) * [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]], да 1993 — Камсамольская ({{lang-uk|Комсомольська}}) * [[Берасцейская (станцыя метро, Кіеў)|Берасцейская]], да 1993 — Кастрычніцкая ({{lang-uk|Жовтнева}}) * [[Кантрактова Плошча (станцыя метро, Кіеў)|Кантрактовая плошча]], да 1990 — Чырвоная плошча ({{lang-uk|Червона площа}}) * [[Лісова (станцыя метро)|Лісова]], да 1993 — Піянерская ({{lang-uk|Піонерська}}) * [[Абалонь (станцыя метро)|Абалонь]], да 1993 — Праспект Карнейчука ({{lang-uk|Проспект Корнійчука}}) * [[Палац Украіна (станцыя метро, Кіеў)|Палац Украіна]], да 1993 — Чырвонаармейская ({{lang-uk|Червоноармійська}}) * [[Лыбідская (станцыя метро)|Лыбідская]], да 1993 — Дзяржынская ({{lang-uk|Дзержинська}}) * [[Тэатральная (станцыя метро, Кіеў)|Тэатральная]], да 1993 — Ленінская ({{lang-uk|Ленінська}}) * [[Клоўска (станцыя метро)|Клоўская]], да 1993 — Мечнікава ({{lang-uk|Мечникова}}) * [[Алімпійская (станцыя метро, Кіеў)|Алімпійская]], да 2011 — Рэспубліканскі Стадыён ({{lang-uk|Республіканський стадіон}}) * [[Пачайна (станцыя метро)|Пачайна]], да 2018 — Пэтрыўка ({{lang-uk|Петрівка}}) * [[Плошча Украінскіх Герояў (станцыя метро)|Плошча Украінскіх Герояў]], да 2022 — Плошча Льва Талстога ({{lang-uk|Площа Льва Толстого}}) * [[Звірынэцька (станцыя метро)|Звірынэцька]], да 2023 — Дружбы Народаў ({{lang-uk|Дружби Народів}}) == Кіеўскі метрапалітэн сёння == {| |{{Абалонска-Тэрэмкоўская лінія}} |{{Святошынска-Броварская лінія}} |{{Сырэцка-Пячэрская лінія}} |} Станам на 2020 год у Кіеўскім метрапалітэне 3 дзеючыя лініі, эксплуатацыйная даўжыня якіх прыблізна 67,4 км. Да паслуг пасажыраў — 52 станцыі з трыма падземнымі перасадачнымі вузламі ў цэнтры горада. Лініі метрапалітэна праходзяць праз усе 10 раёнаў Кіева. * Першая лінія, [[Святошынска-Броварская лінія|Святошынска-Броварская]], гісторыя якой пачынаецца ад [[6 лістапада]] [[1960 год у гісторыі метрапалітэна|1960]] года, працягласць 22,6 км (з якіх 6,7 км — наземны адрэзак) і 18 станцый. Наземны адрэзак мае 2 маставыя пераходы — праз раку [[Дняпро]] і Русаніўскі праліў і 2 шляхаправоды. * Другая лінія, [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўская]], першы адрэзак якой быў уведзены ў эксплуатацыю [[16 снежня]] [[1976 год у гісторыі метрапалітэна|1976]] года, працягласць 20,9 км і 18 станцый. * Трэцяя лінія, [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрская]], першы адрэзак якой быў уведзены ў эксплуатацыю [[31 снежня]] [[1989 год у гісторыі метрапалітэна|1989]] года, працягласць 23,9 км і 16 станцый. Агульны парк дэпо — 814 вагонаў. Будуецца ўчастак ад станцыі [[Сырэць (станцыя метро)|Сырэць]], з будучымі станцыямі [[Мастыцкая (станцыя метро)|Мастыцкая]] і [[Праспект Праўды (станцыя метро)|Праспект Праўды]]. Пасажыраў метрапалітэна абслугоўваюць 122 [[эскалатар]]ы, якія дзейнічаюць на 25 станцыях. Энергетычная сістэма падземкі ўключае разгалінаваную кабельную сетку, 52 тока-паніжальныя падстанцыі, 2 токавыя падстанцыі, 14 трансфарматарных падстанцый. Кіраванне імі ажыццяўляецца з аўтаматызаваных дыспетчарскіх пунктаў. == Перспектывы == Па генеральным плане Кіева да 2025 года<ref>https://archive.today/20120715073946/kievgenplan.grad.gov.ua/images/17_Reyka_osnovn1X1-A3_100_000.jpg</ref>, распрацаваным у 2011 годзе, плануецца будаўніцтва новай лініі метро з жылога масіва [[Выгураўшчына-Траешчына|Траешчына]] да аэрапорта Кіеў, [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрскую лінію]] плануецца працягнуць да жылога масіва [[Вінаградар (Кіеў)|Вінаградар]]. Акрамя таго, прадугледжана будаўніцтва [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўскай лініі]] за станцыю [[Тэрэмкы (станцыя метро)|Тэрэмкы]].<!-- == Даты == * [[5 лістапада]] [[1963 год у гісторыі метрапалітэна|1963 года]] адкрыты станцыі «Політэхнічны інстытут» і "Завод «Бальшавік». Колькасць станцый узрасла да сямі.--> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Kyiv Metro|выгляд=міні}} * [http://www.metro.kyiv.ua/ Афіцыйная старонка Кіеўскага мэтрапалітэна] * [http://www.metropoliten.kiev.ua/ Старонка пра Кіеўскі мэтрапалітэн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070814002622/http://www.metropoliten.kiev.ua/ |date=14 жніўня 2007 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Лініі кіеўскага метро}} {{Метрапалітэны Украіны}} [[Катэгорыя:Кіеўскі метрапалітэн| ]] 0akzpm8ok38dvmbmjvzugnvqdt69s4v Леў Давідавіч Троцкі 0 46384 5178095 5161405 2026-08-10T08:46:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178095 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бранштэйн}} {{цёзкі2|Троцкі}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Леў Давідавіч Троцкі''' ({{lang-ru|Лев Давидович Троцкий}}; псеўданім, таксама: ''Перо́, Антид Ото, Л. Седо́в, Стари́к'' і інш. Імя пры нараджэнні '''Лейба Давідавіч Бранштэйн'''<ref name="gosvlast">Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — {{М.}}: «Российская политическая энциклопедия», 1999.</ref><ref name="ckkpss">[http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0004/index.shtml ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.]</ref><ref name="kri">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |title=Иван Кривушин, энциклопедия «Кругосвет» |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-date=10 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810033520/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |url-status=dead }}</ref>; {{ДН|7|11|1879|26|10}}, сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Янаўка]], [[Елісаветградскі павет]], [[Херсонская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]], [[Кіраваградская вобласць]], [[Украіна]]) — {{ДС|21|8|1940}}, [[Каяакан]], [[Мехіка]]) — дзеяч міжнароднага камуністычнага рэвалюцыйнага руху, практык і тэарэтык марксізму, ідэолаг адной з яго плыняў — трацкізму. Двойчы ссыльны пры манархічным ладзе, пазбаўлены ўсіх грамадзянскіх праў у 1905 годзе. Адзін з арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], адзін са стваральнікаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Адзін з заснавальнікаў і ідэолагаў [[Камінтэрн]]у, член яго [[ВККІ|Выканкама]]. У першым савецкім урадзе — наркам па замежных справах, потым у 1918—1925 — [[Народны камісарыят па ваенных і марскіх справах|наркам па ваенных і марскіх справах]] і старшыня [[Рэвалюцыйны ваенны савет Рэспублікі|Рэўваенсавета]] [[РСФСР]], потым [[СССР]]. З 1923 года — лідар унутрыпартыйнай [[Левая апазіцыя ў РКП(б) і УКП(б)|левай апазіцыі]] («[[Новы курс (Троцкі)|Новы курс]]»). Член [[Палітбюро]] УКП(б) у 1919—1926 гадах. У 1927 годзе быў зняты з усіх пастоў і адпраўлены ў ссылку; у 1929 годзе — высланы за межы СССР. У 1932 годзе пазбаўлены савецкага грамадзянства. Пасля высылання з СССР — стваральнік і галоўны тэарэтык [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]] (1938). Аўтар прац па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў [[Расія|Расіі]] («[[Наша рэвалюцыя (Троцкі)|Наша рэвалюцыя]]», «[[Здраджаная рэвалюцыя]]»), стваральнік капітальных гістарычных прац па рэвалюцыі 1917 года («[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]»), літаратурна-крытычных артыкулаў («[[Літаратура і рэвалюцыя]]») і аўтабіяграфіі «[[Маё жыццё (Троцкі)|Маё жыццё]]» (1930). Двойчы жанаты, без скасавання першага шлюбу. 20 жніўня [[1940]] года быў смяротна паранены агентам [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Рамон Меркадэр|Р. Меркадэрам]] у [[Мехіка]] ([[Мексіка]]) і памёр на наступны дзень. == Біяграфія == [[Файл:Leo Trotzki 1888.jpg|thumb|200px|right|Леў Бранштэйн у дзяцінстве, [[1888]] год.]] Лейба Бранштэйн нарадзіўся пятым дзіцём у сям'і Давіда Лявонцьевіча Бранштэйна ([[1843]]—[[1922]]) і яго жонкі Ганны (Анеты) Львоўны Бранштэйн (народжанай Жыватоўскай) — багатых землеўласнікаў-арэндадаўцаў<ref name=autogenerated2>[http://www.revolucia.ru/otrozkom.htm Библиотека газеты «Революция». Клушин В. И. Малоизвестное о Троцком]</ref> з ліку [[яўрэй]]скіх асаднікаў земляробскага хутара непадалёк ад сяла Янаўка Елісаветградскага павета [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]] (цяпер сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]] [[Бобрынэцкі раён|Бобрынэцкага раёна Кіраваградскай вобласці]], [[Украіна]]). Бацькі Лейбы Бранштэйна паходзілі з [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. У дзяцінстве Лейба гаварыў на [[украінская мова|украінскай]] і [[Руская мова|рускай]], а не на шырока пашыраным тады [[ідыш]]ы<ref>Троцкий Л. Моя жизнь. — Берлин, 1930. — Т. 1. — С. 22, 109.</ref>. Вучыўся ў вучылішчы Св. Паўла ў [[Адэса|Адэсе]], дзе быў першым вучнем па ўсіх дысцыплінах, а потым у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У гады навучання ў [[Адэса|Адэсе]] (1889—1895) Лейба жыў і выхоўваўся ў сям'і свайго стрыечніка (па матчынай лініі), уладальніка друкарні і навуковага выдавецтва «Матезис» Майсея Піліпавіча Шпенцэра і яго жонкі Фані Саламонаўны, — бацькоў паэтэсы [[Вера Міхайлаўна Інбер|Веры Інбер]]. === Пачатак рэвалюцыйнай дзейнасці. Першая высылка === {{main|Першая высылка Троцкага}} У 1896 годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] Леў Бранштэйн (у будучыні — Троцкі) браў удзел у рэвалюцыйным кружку і вёў прапаганду сярод мясцовых працоўных. У 1897 годзе ён браў удзел у падставе [[Паўднёва-рускі працоўны саюз|Паўднёва-рускага працоўнага саюза]], а 28 студзеня 1898 года — быў упершыню арыштаваны царскімі ўладамі. У [[Адэса|адэскай]] турме Бранштэйн правёў два гады; 10 кастрычніка 1899 года ў Адэскім судзе быў вынесены «параўнальна мяккі» прысуд па справе Паўднёва-рускага працоўнага саюза: чацвёра галоўных абвінавачаных (Бранштэйн, [[Аляксандра Львоўна Сакалоўская|Аляксандра Сакалоўская]] і два яе браты) падлягалі высылцы ва [[Усходняя Сібір|Усходнюю Сібір]] ([[Іркуцкая губерня|Іркуцкую губерню]]) на чатыры гады, а астатнія падсудныя «адкараскаліся» двухгадовай спасылкай ([[Рыгор Абрамовіч Зіў|Шолам Абрамаў Зіў]] і Шмуйл Беркаў Гурэвіч) ці нават простае высыланнем з Мікалаева пад [[Паліцэйскі нагляд|гласны нагляд]] паліцыі{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[22]—[32]}}{{sfn|Иванов|2013|с=120—123}}. Перыяд з 1900 па 1902 год Бранштэйн правёў у [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]; знаходзячыся ў зняволенні і высылцы, ён узяў шлюб з Сакалоўскай і актыўна займаўся як самаадукацыяй (улучаючы знаёмства з працамі класікаў [[марксізм]]у), гэтак і журналісцкай дзейнасцю: пад псеўданімам «''Антид Ото''» супрацоўнічаў з газетай «[[Восточное обозрение]]», рэдакцыя якой апублікавала тры дзясяткі яго артыкулаў і нарысаў, «цёпла» прынятых публікай. Перасоўваючыся паміж сёламі [[Усць-Кут]], Ніжне-Ілімскае і горадам [[Верхаленск]], Бранштэйн уступіў у кантакт са шмат былымі і будучымі рэвалюцыйнымі дзеячамі — улучаючы [[Майсей Саламонавіч Урыцкі|М. Урыцкага]] і [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Дзяржынскага]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. Друкаваныя працы будучага наркама, апублікаваныя і ў [[Еўропа|Еўропе]] — а таксама яго публічныя выступы ў Іркуцку — прыцягнулі да маладога рэвалюцыянера ўвагу кіраўнікоў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]]: яму былі ўладкаваны ўцёкі з Сібіры. У выніку Леў Давідавіч, які «наўздагад» упісаў у фальшывы пашпарт прозвішча Троцкі<ref name="ReferenceA">Троцкий Л. Д. Моя жизнь. М., 2001. С. 140</ref> (па імі старэйшага наглядчыка адэскай турмы<ref name=autogenerated2 /><ref name="ReferenceA"/><ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 721.</ref>), аказаўся спачатку ў [[Вена|Вене]], а потым — у [[Лондан]]е, дзе адбылася яго першая сустрэча з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]], які нядаўна апублікаваў сваю кнігу «[[Што рабіць? (Ленін)|Што рабіць?]]». Даследчыкі лічылі, што знаходжанне ў [[Сібір]]ы і кантакты з мясцовымі рэвалюцыянерамі мелі вялікае значэнне для фармавання палітычных паглядаў будучага [[Савет народных камісараў СССР|наркама]] — для «яго партыйнага самавызначэння»{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. {{цытата|Вырашальны ўплыў на мяне зрабілі два эцюды [[Антоніа Лабрыола|Антоніа Лабрыолы]] о [[матэрыялізм|матэрыялістычным]] разуменні гісторыі. Толькі пасля гэтай кнігі я перайшоў да Бельтава (псеўданім [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Пляханава]]) і „[[Капітал (Маркс)|Капітала]]“<ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 720</ref>.}} Па ўспамінах Зіва, які стаў пазней доктарам, у Троцкага была схільнасць да страты свядомасці, якую, паводле ўласных слоў, ён успадкаваў ад маці. Зіў лічыў, што гэта была не проста схільнасць да страты свядомасці, а сапраўдныя прыпадкі — то бок у Троцкага была [[эпілепсія]]<ref name=autogenerated2 />. === Першая эміграцыя === {{main|Першая эміграцыя Троцкага}} {{гл. таксама|Нашы палітычныя заданні|l1=«Нашы палітычныя заданні»}} Прыбыўшы ў [[Лондан]] да Леніна, Троцкі стаў сталым супрацоўнікам газеты, выступаў з рэфератамі на сходах эмігрантаў і хутка набыў слыннасць. Як успамінаў сам Троцкі: «Прыехаў я ў Лондан вялікім правінцыялам, і прытым ува ўсіх сэнсах. Не толькі за мяжой, але і ў Пецярбургу я да таго ніколі не бываў. У Маскве, як і ў Кіеве, жыў толькі ў перасыльнай турме»<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |title=Л. Троцкий. Ленин и старая Искра |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017045420/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |archive-date=17 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарскі]] пра маладога Троцкага пісаў: {{цытата|…Замежную публіку Троцкі ўразіў сваім красамоўствам, значнай для маладога чалавека адукацыяй і апломбам. …Вельмі сур'ёзна да яго не ставіліся па яго маладосці, але ўсе наважна прызнавалі за ім выбітны прамоўніцкі талент і, вядома, адчувалі, што гэта не кураня, а арляня»<ref>Луначарский А. Лев Давидович Троцкий // Силуэты: политические портреты. М., 1991. С. 343</ref>.}} Неразвязныя канфлікты ў рэдакцыі «Іскры» паміж «старымі» ([[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханавым]], [[Павел Барысавіч Аксельрод|П. Б. Аксельродам]], [[Вера Іванаўна Засуліч|В. І. Засуліч]]) і «маладымі» ([[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніным]], [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Ю. В. Мартавым]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|А. М. Патрэсавым]]) заахвоцілі Леніна прапанаваць Троцкага ў якасці сёмага члена рэдкалегіі; аднак, падтрыманы ўсімі чальцамі рэдкалегіі, Троцкі быў ва ўльтыматыўнай форме забалатаваны Пляханавым<ref>Троцкий Л. Д. Моя жизнь. С. 156—159</ref>. На II з'ездзе [[РСДРП]] улетку 1903 года Троцкі так горача падтрымваў Леніна, што [[Давід Барысавіч Разанаў|Д. Разанаў]] ахрысціў яго «ленінскай дубінкай». Аднак прапанаваны Леніным новы склад рэдкалегіі — Пляханаў, Ленін, Мартаў, з выключэнем з яе Аксельрода і Засуліч, заахвоціў Троцкага перайсці на бок пакрыўджанай меншасці і крытычна паставіцца да арганізацыйных планаў Леніна<ref>Дойчер И. Вооружённый пророк. М., 2006. С. 90</ref>. У 1903 годзе ў [[Парыж]]ы Троцкі жаніўся з [[Наталля Іванаўна Сядова|Наталляй Сядовай]]<ref>[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml World Socialist Web Site — Russian Edition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128072035/http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml |date=28 студзеня 2012 }}</ref> (гэты шлюб не быў зарэгістраваны, бо Троцкі ніколі не разводзіўся з А. Л. Сакалоўскай). У жніўні 1903 года Троцкі наведаў, у якасці карэспандэнта «Іскры», які адбыўся ў [[Базель|Базелі]] пад старшынствам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]] VI [[Сусветны сіянісцкі кангрэс|Сіянісцкі кангрэс]]. На думку Троцкага, гэты з'езд прадэманстраваў «поўнае раскладанне сіянізму», апроч таго, у сваім артыкуле Троцкі падкалупна высмеяў Герцля асабіста<ref>«Лев Троцкий. Революционер. 1879—1917» аўтара Фельштинский Юрий Георгиевич — старонака 51</ref>. У 1904 годзе, калі паміж бальшавікамі і меншавікамі выявіліся сур'ёзныя палітычныя нязгоды, Троцкі адышоў ад меншавікоў і зблізіўся з [[Аляксандр Львовіч Парвус|А. Л. Парвусом]], які захапіў яго тэорыяй «[[перманентная рэвалюцыя|перманентнай рэвалюцыі]]»<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm С.Тютюкин, В.Шелохаев. Стратегия и тактика большевиков и меньшевиков в революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324112621/http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm |date=24 сакавіка 2010 }}</ref>. Разам з тым, як і Парвус, выступаў за аб'яднанне партыі, мяркуючы (у кнізе «[[Нашы палітычныя заданні]]»), што рэвалюцыя згладзіць многія супярэчнасці. === Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў === {{main|Леў Троцкі ў 1905 годзе}} {{гл. таксама|Наша рэвалюцыя (Троцкі)|l1=«Наша рэвалюцыя»}} [[Файл:Совет рабочих депутатов Петербурга (1905).jpg|thumb|right|300px|Троцкі сярод рабочых дэпутатаў Пецярбурга (1905).]] У момант пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў]] (у дзень «[[Крывавая нядзеля (1905)|Крывавай нядзелі]]») Троцкі знаходзіўся ў эміграцыі ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Ён першым з сацыялістычных эмігрантаў прыбыў на тэрыторыю Расійскай імперыі — з [[Кіеў|Кіева]] пад канец лютага ці пачатак сакавіка 1905 года ён адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе пачаў бараніць свой лозунг пра «Часовы рэвалюцыйны ўрад», які з'яўляўся часткай яго [[Тэорыя перманентнай рэвалюцыі|тэорыі перманентнай рэвалюцыі]]. Пасля правалу сталічнай [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратычнай]] арганізацыі рэвалюцыянер быў змушаны бегчы ў [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінляндыю]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[68]—[73]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=128—137}}. Увосень, яшчэ да абвяшчэння [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Кастрычніцкага маніфеста]], Троцкі вярнуўся ў Санкт-Пецярбург, дзе пачаў прымаць актыўны ўдзел у працы нядаўна створанага выбарнага органа — [[Пецярбургскі савет рабочых дэпутатаў|Пецярбургскага савета працоўных дэпутатаў]]; апроч таго, ён займаўся журналістыкай, супрацоўнічаючы адначасна ў трох газетах: «Русская газета», «[[Начало (газета)|Начало]]» і «Известия» Савета. Пасля арышту старшыні Савета [[Георгій Сцяпанавіч Хрусталёў-Насар|Г. Хрусталёва-Насара]], Троцкі ўвайшоў у склад новага «трохскладовага» кіраўніцтва дадзенага органа і фактычна ўзначаліў яго. Пасля публікацыі Фінансавага маніфеста, адрэдагаванага Троцкім, члены Савета былі арыштаваны ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і адданыя пад суд{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[73]—[84]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—155}}. У 1906 годзе на працэсе над Пецярбургскім саветам, які атрымаў шырокі грамадскі рэзананс, Троцкі быў асуджаны на вечнае пасяленне ў Сібір з пазбаўленнем усіх грамадзянскіх правоў. Па шляху ў [[Салехард|Абдорск]] (сёння - Салехард) ён бег з Бярозава{{sfn|Thatcher|2013|p=241}}. Біёграфы рэвалюцыянера пісалі пра падзеі 1905 года як аб «паваротным моманце» ў жыцці аднаго з будучых арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Thatcher|2013|p=256}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—139}}. === Другая эміграцыя === {{гл. таксама|Праўда (газета, Вена)|l1=Венская «Праўда»}} У перыяд другой эміграцыі Троцкі працягваў пазіцыянаваць сябе, як «нефракцыйнага сацыял-дэмакрата», хістаўся паміж двума асноўнымі фракцыямі РСДРП — бальшавікамі і меншавікамі — не далучаючыся канчаткова ні да адной з іх, і не ў поўнай меры падзяляючы іх перакананні. У 1912 годзе Ленін канчаткова ўзяў курс на вылучэнне бальшавіцкай фракцыі ў самастойную партыю ([[Пражская канферэнцыя РСДРП]]). Стаялы на пазіцыях «прымірэнства» Троцкі настойваў на пераадоленні фракцыйнага расколу і аб'яднанне партыі. У жніўні 1912 года ён арганізаваў у Вене партыйную канферэнцыю пад аб'яднальнымі лозунгамі. Аднак на справе сацыял-дэмакратыя працягвала рассыпацца на пярэстую мазаіку з варагуючых адна з адной фракцый, у працы Жнівеньскага блока адмовіліся браць удзел бальшавікі, улучаючы нават і бальшавікоў-«пагаджэнцаў», таксама група Пляханава і група «Наперад». Пасля правалу Жнівеньскага блока Троцкі пачаў астываць да «прымірэнства», падаўшы лідарства ў гэтым руху іншым. У 1908—1912 гадах выдаваў у [[Вена|Вене]] газету «[[Праўда (газета, Вена)|Праўда]]». У 1912 годзе бальшавікі заснавалі ўласную газету [[Праўда (газета)|з той жа назвай]], што выклікала шматлікія споры. Троцкі выказваў крайняе раздражненне тым, што Ленін «перахапіў» у яго газету<ref name="дилетант"/> (у прыватным лісце [[Павел Барысавіч Аксельрод|Аксельроду П. Б.]] нават зваў Леніна «паразітам»), аднак адбараніць яе ён гэтак і не змог. 23 красавіка 1912 года выйшаў апошні нумар венскай «Праўды». {{main|Троцкі пра Балканскія войны}} У 1912—1913 гадах Троцкі ў якасці ваеннага карэспандэнта газеты «[[Киевская мысль]]» напісаў каля 70 рэпартажаў з франтоў [[Першая Балканская вайна|Першай]] і [[Другая Балканская вайна|Другой Балканскіх войн]]. Гэты досвед даў яму пэўнае, хоць і павярхоўнае, уяўленне пра арміі і вайсковыя дзеянні. Троцкі ў 1923 годзе ўспамінаў: «На працягу некалькіх гадоў майго знаходжання ў Вене я даволі блізка датыкаўся з [[Фрэйдызм|фрэйдыстамі]], чытаў іх працы і нават наведваў тады іх пасяджэнні»<ref>{{Cite web |url=http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |title=Pseudology.org |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-date=25 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825090747/http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |url-status=dead }}</ref>. А пад канец 1924 ‒ пачатку 1925 года ён напісаў акадэміку [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. П. Паўлаву]] ліст, у якім паведаміў, што ён на працягу 8 гадоў займаўся ў [[Зігмунд Фрэйд|З. Фрэйда]] псіхааналізам<ref>Пивоваров Н. Ю., Шок Н. П. [http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html И. П. Павлов: учёный и власть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161110110416/http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html |date=10 лістапада 2016 }}. // «История медицины» 2016. Т. 3. № 3. С. 287—300. DOI: 10.17720/2409-5583.t3.3.2016.24d</ref><ref>РГАНИ. Ф. 3. Оп. 33. Д. 181. Л. 162.</ref>. {{main|Троцкі і Першая сусветная вайна}} З пачаткам Першай сусветнай вайны Троцкі, асцерагаючыся таго, што ён як падданы Расіі будзе інтэрнаваны аўстрыйскімі ўладамі, 3 жніўня 1914 года бег у Цюрых, і адтуль у Парыж. У цэлым стаяў на [[Пацыфізм|пацыфісцкіх]] пазіцыях, у сваіх артыкулах неаднаразова выказваўся за спыненне вайны. У 1914—1916 гадах у [[Парыж]]ы выпускаў штодзённую газету «[[Наше слово]]». У верасні 1915 года браў удзел у працы [[Міжнародная сацыялістычная канферэнцыя ў Цымервальдзе|Цымервальдскай канферэнцыі]] разам з [[Ленін]]ым і [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Мартавым]]. 14 верасня 1916 года газета «Наше слово» была забаронена за пацыфісцкую прапаганду, а сам Троцкі высланы з Францыі. Пасля таго, як Вялікабрытанія, Італія і Швейцарыя адмовіліся яго прыняць, скіраваўся ў Іспанію, адкуль яго паспрабавалі выслаць у Гавану, як «небяспечнага анархіста». Пасля бурных пратэстаў быў скіраваны замест Гаваны ў Нью-Ёрк, куды прыбыў 13 студзеня 1917 года. Супрацоўнічаў з рускамоўнай левай газетай «[[Новый Мир (газета, Нью-Ёрк)|Новый мир]]», у якой таксама працавалі [[Мікалай Іванавіч Бухарын|М. І. Бухарын]], [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|А. М. Калантай]], [[В. Валадарскі]] і [[Рыгор Ісакавіч Чудноўскі|Р. І. Чудноўскі]]. {{main|Троцкі ў ЗША}} Нью-Ёрк вырабіў на Троцкага велізарнае ўражанне, як буйны цэнтр амерыканскага капіталізму. У сваіх працах Троцкі прадказваў узрост уплыву ЗША (назваўшы гэту краіну «кузняй, дзе будзе выкоўвацца лёс чалавецтва») і падзенне ўплыву старых еўрапейскіх дзяржаў. {{пачатак цытаты}} ''Я аказаўся ў Нью-Ёрку, у казачна-празаічным горадзе капіталістычнага аўтаматызму, дзе на вуліцах святкуе эстэтычная тэорыя кубізму, а ў сэрцах — маральная філасофія долара. Нью-Ёрк імпанаваў мне, бо ён паўней усяго выяўляе дух сучаснай эпохі.'' {{канец цытаты}} Троцкі не чакаў хуткай рэвалюцыі ў Расіі і, мяркуючы па некаторых дэталях, збіраўся заставацца ў ЗША надоўга<ref name="дилетант">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Олег Федотов|загаловак=Путь революционера|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |частка=Новое возвращение в Россию. Межрайонная группа |загаловак=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца=Москва |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонкі=177 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1}}</ref>. === Вяртанне ў Расію === [[Файл:Leo Trotzki 1917.jpg|thumb|200px|Леў Троцкі ў 1917 годзе․]] {{main|Вяртанне Троцкага ў Расію (1917)}} {{гл. таксама|Арышт Троцкага ў Галіфаксе}} Адразу пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] Троцкі скіраваўся на караблі з Амерыкі ў Расію. Па шляху, у канадскім порце [[Галіфакс]], Троцкі разам з сям'ёй быў зняты з карабля англійскімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер для інтэрніраваных маракоў нямецкага гандлёвага флоту. Прычынай затрымання была адсутнасць расійскіх дакументаў, а таксама боязі англічан адносна магчымага адмоўнага ўплыву Троцкага на стабільнасць у Расіі. Аднак неўзабаве па пісьмовым запыце Часовага ўрада Троцкі быў вызвалены як заслужаны змаганец з царызмам і працягнуў свой шлях у Расію праз Швецыю і Фінляндыю<ref name="кантор">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Юлия Кантор |загаловак=Троцкий. Личное|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}</ref>. 4 мая 1917 года Троцкі прыехаў у Петраград. На пагранічнай (на той момант) з Фінляндыяй станцыі Белавостраў яго сустрэла дэлегацыя ад сацыял-дэмакратычнай фракцыі «аб'яднаных інтэрнацыяналістаў» і ЦК бальшавікоў. Проста з Фінляндскага вакзала адправіўся на пасяджэнне Петрасавета, дзе ў памяць пра тое, што ён ужо быў старшынём Петрасавета ў 1905 годзе, яму падалі месца з дарадчым голасам. Неўзабаве стаў нефармальным лідарам «[[Міжраёнцы|міжраёнцаў]]», што займалі крытычную па дачыненні да [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]] пазіцыю. Пасля правалу спробы [[Ліпеньскія дні (1917)|ліпеньскага паўстання]] быў арыштаваны Часовым урадам і звінавачаны, як і многія іншыя, у шпіянажы; пры гэтым яму было падана вінавачанне ў праездзе праз Германію. (Аднак, па цверджанні [[Леанід Міхайлавіч Млечын|Млечына]]: «У 1917 годзе ў спісе тых бальшавікоў, якім Часовы Урад спрабаваў падаць вінавачанне ў шпіянажы, Троцкі не фігураваў»<ref name=autogenerated1>[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&cat=3&id=133 Стенограммы суда времени. 23. Троцкий]</ref>.) Троцкі згуляў велізарную ролю ў «распрапагандаванні» і пераходзе на бок бальшавікоў салдат Петраградскага гарнізона, які імкліва раскладаўся. Ужо з мая 1917 года, практычна адразу пасля свайго прыбыцця, Троцкі пачаў надаваць адмысловую ўвагу кранштацкім матросам, сярод якіх былі таксама моцныя пазіцыі анархістаў. Упадабаным месцам для сваіх выступаў ён абраў цырк «Мадэрн», зачынены ў студзені 1917 года пажарнікамі. Падчас ліпеньскіх падзей Троцкі асабіста адбіў у нікім не кантраляванага натоўпу папулярнага тады эсэраўскага лідара, міністра земляробства Часовага ўрада [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|Чарнова]] (хоць той і быў палітычным праціўнікам Троцкага). У ліпені на [[VI з'езд РСДРП(б)|VI з'ездзе]] [[РСДРП|РСДРП(б)]] адбылося аб'яднанне «міжраёнцаў» з бальшавікамі; сам Троцкі, які ў той час знаходзіўся ў «[[Крыжы|Крыжах]]», што не дазволіла яму выступіць на з'ездзе з асноўным дакладам — «О бягучым моманце», — быў абраны ў склад ЦК. Пасля правалу [[Карнілаўскі мяцеж|Карнілаўскага выступлення]] у верасні Троцкі быў вызвалены, як і іншыя арыштаваныя ў ліпені бальшавікі. === Дзейнасць на пасту старшыні Петрасавета (верасень-снежань 1917) === {{main|Леў Троцкі ў 1917 годзе}} Падчас «бальшавізацыі Саветаў» у верасні — кастрычніку 1917 года бальшавікі атрымалі да 90 % месцаў у Петрасавеце. {{СС|9|верасня|1917|22}} года Троцкі быў абраны старшынём Петраградскага савета працоўных і салдацкіх дэпутатаў, які ён узначальваў яшчэ падчас рэвалюцыі 1905 года. У 1917 годзе Троцкі таксама быў абраны ў [[Прадпарламент]], стаў дэлегатам [[II З’езд Саветаў|II З'езда Саветаў]] і быў абраны ва [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход]]. Без Леніна, што схаваўся ў ліпені ў Фінляндыі, роля лідара бальшавікоў перайшла да Троцкага{{sfn|Брентон|2017|loc=Орландо Файджес «Ленин и революция»| с=160 |name=}}}. У [[Прадпарламент|Прадпарламенце]] Троцкі ўзначаліў бальшавіцкую фракцыю. Прадпарламент ён характарызаваў як спробу «цэнзавых буржуазных элементаў» «бязбольна перавесці савецкую легальнасць у буржуазна-парламенцкую легальнасць» і бараніў патрэбу байкоту бальшавікамі гэтага органа (па ўласным выразе — «стаяў на байкатысцкай пазіцыі неўваходу [у Прадпарламент]»). Атрымаўшы ад Леніна ліст, што санкцыянуе байкот, [[20 кастрычніка|7 (20) кастрычніка]] на пасяджэнні Прадпарламента абвясціў пра тое, што фракцыя бальшавікоў пакідае залу пасяджэнняў. ==== Дзейнасць ВРК. Кастрычніцкая рэвалюцыя ==== {{main|Петраградскі ВРК}} 12 кастрычніка 1917 года Троцкі ў якасці старшыні Петрасавета сфармаваў [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|ВРК]], які складаўся галоўным чынам з бальшавікоў, а таксама левых эсэраў. ВРК стаў асноўным органам падрыхтоўкі ўзброенага паўстання. Для блізіру ВРК фармальна падначальваўся не ЦК РСДРП(б), а непасрэдна Петрасавету, а яго старшынём быў прызначаны другарадны дзеяч рэвалюцыі, левы эсэр [[Павел Яўгенавіч Лазімір|Лазімір]] Асноўнай падставай для фармавання ВРК стаў магчымае наступленне немцаў на Петраград, або паўтор [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]]. [[Файл:Leon-Trotsky-1923.jpg|thumb|279x279px|Карыкатура на Л. Д. Троцкага, 1923.]] Адразу пасля свайго фармавання ВРК пачаў працу па скланенні на свой бок частак Петраградскага гарнізона. Ужо 16 кастрычніка старшыня Петрасавета Троцкі загадвае выдаць чырвонагвардзейцам 5 тысяч вінтовак. Па пытанні пра час правядзення паўстання Ленін, які бег у Фінляндыю, патрабуе пачынаць паўстанне неадкладна, Троцкі прапануе адкласці яго да склікання II Усерасійскага З'езда Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў, з тым, каб паставіць З'езд перад фактам, што рэжым «двоеўладдзя» знішчаны, і сам З'езд аказаўся вышэйшым і адзіным органам улады ў краіне. Троцкаму ўдаецца схіліць на свой бок большасць ЦК, нягледзячы на турботу Леніна адкладам паўстання. У перыяд 21-23 кастрычніка бальшавікі праводзяць серыю мітынгаў сярод вагальных салдат. 22 кастрычніка ВРК абвясціў, што загады штаба Петраградскай ваеннай акругі без узгаднення ВРК з'яўляюцца несапраўднымі. На гэтым этапе прамоўніцкае мастацтва Троцкага моцна дапамагло бальшавікам схіліць на свой бок вагальныя часткі гарнізона. Сведка аднаго з такіх выступаў, меншавік Суханаў у сваёй працы «Запіскі пра рэвалюцыю», адзначае: {{пачатак цытаты}} «Советская власть уничтожит окопную страду. Она даст землю и уврачует внутреннюю разруху. Советская власть отдаст всё, что есть в стране, бедноте и окопникам. У тебя буржуй две шубы — отдай одну солдату. У тебя есть тёплые сапоги? Посиди дома. Твои сапоги нужны рабочему…» Зал был почти в экстазе. Казалось, что толпа запоёт сейчас без всякого сговора какой-нибудь революционный гимн… Предлагается резолюция: за рабоче-крестьянское дело стоять до последней капли крови… Кто за? Тысячная толпа, как один человек, вздёрнула руки. «Пусть ваш голос будет вашей клятвой поддерживать всеми силами и со всей самоотверженностью Совет, который взял на себя великое бремя довести победу революции до конца и дать людям землю, хлеб и мир». {{канец цытаты}}</td></tr></table> 23 кастрычніка Троцкі асабіста «разагітуе» гарнізон Петрапаўлаўскай крэпасці. У бальшавікоў былі моцныя сумневы з нагоды гэтага гарнізона, а Антонаў-Аўсеенка нават падрыхтаваў план штурму крэпасці на выпадак, калі яна застанецца лаяльнай Часоваму ўраду. Фактычна, Троцкі быў адным з галоўных кіраўнікоў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Праз год пра гэты перыяд [[І. Сталін]] пісаў: {{пачатак цытаты}}«Вся работа по практической организации восстания проходила под непосредственным руководством председателя Петроградского Совета т. Троцкого. Можно с уверенностью сказать, что быстрым переходом гарнизона на сторону Совета и умелой постановкой работы Военно-революционного комитета партия обязана прежде всего и главным образом тов. Троцкому. Товарищи Антонов[-Овсеенко] и Подвойский были главными помощниками товарища Троцкого»<ref>Сталин И. В. Октябрьский переворот // Правда. 6 ноября 1918.</ref>.{{канец цытаты}} Праз некалькі гадоў, з пачаткам бязлітаснага змагання за ўладу ўсярэдзіне УКП(б), Сталін ужо рэзка змяняе свой тон: {{пачатак цытаты}}…нельзя отрицать того, что Троцкий хорошо дрался в период Октября. Да, это верно, Троцкий действительно хорошо дрался в Октябре. Но в период Октября хорошо дрался не только Троцкий, недурно дрались даже такие люди, как левые эсеры, стоявшие тогда бок о бок с большевиками. Вообще я должен сказать, что в период победоносного восстания, когда враг изолирован, а восстание нарастает, нетрудно драться хорошо. В такие моменты даже отсталые становятся героями<ref>[http://www.revolucia.ru/troz_len.htm Сталин И. В. Троцкизм Или Ленинизм?]</ref>. {{канец цытаты}} 25-26 кастрычніка выступае ў якасці галоўнага бальшавіцкага прамоўцы на [[II Усерасійскі з’езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў|II З'ездзе Саветаў]], вытрымаўшы зацятае змаганне з меншавікамі і эсэрамі, якія заявілі бурны пратэст супраць адбытага ўзброенага паўстання і пакінулі З'езд. {{пачатак цытаты}}Восстание народных масс не нуждается в оправдании. То, что произошло,— это восстание, а не заговор. Мы закаляли революционную энергию петербургских рабочих и солдат. Мы открыто ковали волю масс на восстание, а не на заговор… Тем, кто отсюда ушёл и кто выступает с предложениями, мы должны сказать: вы — жалкие единицы, вы — банкроты, ваша роль сыграна. И отправляйтесь туда, где вам отныне надлежит быть: в сорную корзину истории… {{канец цытаты}} Пры наступе на [[Петраград]] войскаў генерала [[П. М. Красноў|Краснова]] ў кастрычніку (лістападзе) 1917 г. Троцкі арганізоўваў абарону горада. 29 кастрычніка асабіста правярае на Пуцілаўскім заводзе палрыхтоўку артылерыйскіх гармат і бронецягніка, 30 кастрычніка асабіста прыбыў на Пулкаўскія вышыні, дзе адбылося вырашальнае сутыкненне паміж рэвалюцыйнымі сіламі і казакамі генерала Краснова. Як апісвае сведка падзей [[Джон Рыд]], Троцкі выехаў на Пулкаўскія вышыні проста з пасяджэння Петрасавета 29 кастрычніка (11 лістапада): {{пачатак цытаты}} Петроградский Совет работал полным ходом, зал был переполнен вооружёнными людьми. Троцкий докладывал: «Казаки отступают от Красного Села (громкие восторженные аплодисменты). Но сражение только ещё начинается. В Пулкове идут ожесточённые бои. … Крейсера „Олег“, „Аврора“ и „Республика“ стали на якорь на Неве и направили орудия на подступы к городу…» «Почему вы не там, где дерутся красногвардейцы?» — крикнул чей-то резкий голос. «Я отправляюсь сейчас же!» — ответил Троцкий, сходя с трибуны. Лицо его было несколько бледнее, чем обычно. Окружённый преданными друзьями, он вышел из комнаты по боковому проходу и поспешил к автомобилю. {{канец цытаты}} Па выразе [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Луначарскага]], Троцкі ў перыяд падрыхтоўкі бальшавіцкага паўстання «хадзіў як [[лейдэнскі слоік]], і кожнае дакрананне да яго выклікала разрад». ==== ВРК у лістапада-снежні 1917 ==== Пасля перамогі паўстання ў кастрычніку 1917 года, ВРК, які падначальваўся Петрасавету, аж да свайго самароспуску ў снежні фактычна аказаўся адзінай рэальнай сілай у Петраградзе, у адсутнасць яшчэ не паспелай сфармавацца новай дзяржаўнай машыны. У дырэктыве ВРК заставаліся сілы чырвонагвардзейцаў, рэвалюцыйных салдат і балтыйскіх матросаў. 21 лістапада 1917 года пры ВРК утвараецца «камісія па змаганні з контррэвалюцыяй», ВРК зачыняе сваёй уладай шэраг газет («Биржевые ведомости», «Копейка», «Новое время», «Русская воля» і г.д.), арганізуе харчовае забеспячэнне горада. Ужо 7 лістапада Троцкі ад імя ВРК публікуе ў газеце «Известия» заклік «Вниманию всех граждан», што аб'яўляе, што «Богатые классы оказывают сопротивление новому Советскому правительству, правительству рабочих, солдат и крестьян. Их сторонники останавливают работу государственных и городских служащих, призывают прекращать службу в банках, пытаются прервать железнодорожные и почтово-телеграфные сообщения и т. п. Мы предостерегаем их — они играют с огнём….Мы предупреждаем богатые классы и их сторонников: если они не прекратят свой саботаж и доведут до приостановки подвоз продовольствия, — первыми тяготу созданного ими положения почувствуют они сами. Богатые классы и их прислужники будут лишены права получать продукты. Все запасы, имеющиеся у них, будут реквизированы. Имущество главных виновников будет конфисковано». 2 снежня Петрасавет пад старшынствам Троцкага прымае рэзалюцыю «Пра п'янства і пагромы», што стварыла надзвычайную камісію па змаганні з п'янствам і пагромамі на чале з Благанрававым, якая падала ў дырэктыву камісіі ваенную сілу. Камісару Благанрававу загадвалася «знішчыць вінныя склады, ачысціць Петраград ад хуліганскіх банд, раззброіць і арыштаваць усіх, якія ганілі сябе ўдзелам у п'янстве і разгроме». ==== Праграмныя заявы лістапад-снежань 1917 ==== Практычна неадкладна пасля прыходу бальшавікоў да ўлады як Ленін, гэтак і Троцкі робяць цэлы шэраг цвёрдых заяў пра поўную гатовасць барукацца са сваімі палітычнымі праціўнікамі любымі метадамі. Так, ужо 1 (14) лістапада 1917 года Ленін на пасяджэнні Петраградскага камітэта РСДРП(бы) заяўляе, што «…Даже кратковременные их аресты уже давали результаты очень хорошие….В Париже гильотинировали, а мы лишь лишим продовольственных карточек». Аднак на тым жа пасяджэнні Троцкі даў зразумець, што, па яго думцы, пазбаўленнем картак справа не абмяжуецца: {{пачатак цытаты}} Нельзя, говорят, сидеть на штыках. Но и без штыков нельзя. Нам нужен штык '''там''', чтобы сидеть '''здесь'''…Вся эта мещанская сволочь, что сейчас не в состоянии встать ни на ту, ни на другую сторону, когда узнает, что наша власть сильна будет с нами…Мелкобуржуазная масса ищет силы, которой она должна подчиняться. Кто не понимает этого — тот не понимает ничего в мире, ещё меньше — в государственном аппарате<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |title=Л. Троцкий. Сталинская школа фальсификаций |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516032847/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |archive-date=16 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. {{канец цытаты}} 30 кастрычніка (12 лістапада) 1917 года ў газеце «Известия» Троцкі выказваецца на карысць забароне партыі кадэтаў, заявіўшы, што {{пачатак цытаты}} Во времена Французской революции более честные люди, чем кадеты, были гильотинированы якобинцами за то, что они стояли в оппозиции к народу. Мы никого не казнили и не собираемся это делать, но есть моменты, когда ярость народа трудно контролировать. {{канец цытаты}} 17 снежня 1917, у сваім звароце да кадэтаў, Л. Троцкі заяўляе пра пачатак стадыі масавага тэрору ў адносінах да ворагаў рэвалюцыі ў больш цвёрдай форме: {{пачатак цытаты}} Вам следует знать, что не позднее чем через месяц террор примет очень сильные формы по примеру великих французских революционеров. Врагов наших будет ждать гильотина, а не только тюрьма<ref name="lancovterroristy">Ланцов С. А. Террор и террористы: Словарь.. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 187 с.</ref>. {{канец цытаты}} Само паняцце «[[чырвоны тэрор]]» было сфармулявана Троцкім у працы «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Тэрарызм і камунізм]]», як «прылада, што ўжываецца супраць вырачанага на згубу класа, які не хоча гінуць<ref name="terrorizmikommunizm">Троцкий Л. «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Терроризм и коммунизм]]» С. 64. // Аким Арутюнов «Досье Ленина без ретуши»</ref>. === Дзейнасць на пасту наркамзамежсправа (1917—1918) === {{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамзамежсправа (1917—1918)}} {{also|Народны камісарыят замежных спраў|Брэсцкі мір}} II Усерасійскі З'езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў прызначыў Троцкага наркамам замежных спраў у першым складзе бальшавіцкага ўрада. Як сведчыць бальшавік [[Уладзімір Паўловіч Мілюцін|Мілюцін]] і сам Троцкі, Троцкаму прыналежыць аўтарства тэрміна «наркам» (народны камісар). Аж да снежня Троцкі спалучае функцыі наркамзамежсправа з функцыямі старшыні Петрасавета; па ўласных успамінах, «я гэты Наркамзамежспраў доўгі час аніразу не наведваў, бо сядзеў у Смольным». 5 снежня 1917 года [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|Петраградскі ВРК]] аб'яўляе пра самароспуск і ўтварае ліквідацыйную камісію, 13 снежня Троцкі перадае паўнамоцтвы старшыні Петрасавета [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеву]] На практыцы гэта прыводзіць да таго, што ў кастрычніка-лістападзе 1917 года Троцкі рэдка з'яўляецца ў наркамаце і адносна мала займаецца яго справамі з-за загружанасці бягучымі пытаннямі ў Петрасавеце. Першым выклікам, з якім Троцкаму даводзіцца стукнуцца неадкладна пасля ўступу ў пасаду, робіцца ўсеагульны байкот (у савецкай гістарыяграфіі — «контррэвалюцыйны сабатаж») дзяржслужбоўцаў старога міністэрства замежных спраў. Абапіраючыся на свайго памагатага, кранштацкага матроса [[Мікалай Рыгоравіч Маркін|Маркіна]], Троцкі паступова пераадольвае іх супраціў і пачынае апублікаванне таемных дамоў царскага ўрада, што з'яўлялася адным з праграмных заданняў бальшавікоў. Таемныя дамовы «старога рэжыму» шырока выкарыстоўваліся ў бальшавіцкай агітацыі для паказу «рабаўніцкага» і «захопніцкага» духу Першай сусветнай вайны. Таксама новая ўлада неўзабаве сутыкнулася з міжнароднай дыпламатычнай ізаляцыяй; перамовы Троцкага з замежнымі пасламі, якія знаходзіліся ў Петраградзе, вынікаў не далі. Усе дзяржавы Антанты, а потым і нейтральныя дзяржавы, адмовіліся прызнаваць законнасць новай улады і разарвалі з ёй дыпламатычныя адносіны. «Прамежкавая» платформа Троцкага «''ні міру, ні вайны: дагавору не падпісваем, вайну спыняем, а армію дэмабілізуем''» атрымвае ўхвалу большасці ЦК, аднак церпіць правал. Германія адмаўляецца церпіць далейшае зацягванне перагавораў, і 22 лютага 1918 года пераходзіць у наступ. Былая Руская імператарская армія да гэтага часу канчаткова спыняе сваё існаванне і апынаецца не ў стане як-або перашкодзіць немцам. Прызнаўшы правал сваёй палітыкі, Троцкі 22 лютага падае ў адстаўку з паста наркамзамежсправа. [[Файл:2nd Congress of Soviets of the Nothern region presidium.jpg|thumb|300x300px|М. С. Урыцкі, Л. Д. Троцкі, Я. М. Свярдлоў, Р. Е. Зіноўеў і М. М. Лашэвіч у 1918 годзе.]] Перад тварам германскага ўльтыматуму Ленін патрабуе ад ЦК прыняцця германскіх умоў, пагражаючы ў адваротным выпадку сваёй адстаўкай, што фактычна азначала раскол партыі. Таксама пад ціскам «левых камуністаў» Ленін высоўвае новую «прамежкавую» платформу, што ўяўляе Брэсцкі мір «адхланнем» перад будучай «рэвалюцыйнай вайной». Пад уплывам пагрозы адстаўкі Леніна Троцкі, хоць і быў раней супраць падпісання міру на германскіх умовах, змяняе сваю пазіцыю і падтрымвае Леніна. На гістарычным галасаванні ЦК РСДРП(б) 23 лютага (10 сакавіка) 1918 года Троцкі разам з чатырма сваімі прыхільнікамі ўстрымаўся, што забяспечыла Леніну большасць галасоў. === Дзейнасць на пасту старшыні Рэўваенсавета (1918—1919) === {{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамваенмора (1918—1924)}} [[Файл:Leo Trotsky 1918 Spb.jpg|350px|thumb|right|Троцкі ў 1918 годзе.]] Неўзабаве пасля сваёй адстаўкі з паста наркамзамежсправа Троцкі атрымвае новае прызначэнне. 14 сакавіка ён атрымаў пост наркама па ваенных справах, 28 сакавіка — старшыні Вышэйшага ваеннага савета, у красавіку — народнага камісара па марскіх справах, і 6 верасня — старшыні рэвалюцыйнага ваеннага савета РСФСР. Да лютага 1918 года былая царская армія ўжо фактычна спыніла сваё існаванне пад уплывам раскладальнай прапаганды рэвалюцыйных сіл, у тым ліку і бальшавікоў, апынуўшыся ў выніку высілкаў антыдзяржаўных сіл няздольнай як-або затрымаць германскае наступленне. Ужо ў студзені 1918 года пачата фармаванне РСЧА, аднак, як адзначае [[Рычард Пайпс]], аж да лета 1918 года Чырвоная армія існуе па большай частцы на паперы. Існавалыя тады прынцыпы добраахвотнага набору і выбарнасці камандзіраў прывялі да яе малалікасці, слабой падкантрольнасці, нізкай боегатоўнасці (''«партызаншчына»''). Асноўным штуршком, што прымусіў бальшавікоў перайсці да фармавання масавага рэгулярнай арміі, стала [[Паўстанне Чэхаславацкага корпуса|выступленне чэхаславацкага корпуса]]. Сілы чэхаславацкіх легіянераў складалі ўсяго каля 40-50 тыс. чал., што здавалася нязначным для Расіі, якая яшчэ год таму мела ледзь не 15-мільённую армію. Аднак на той момант чэхаславакі апынуліся ледзь не адзінай ваеннай сілай у краіне, што захавала баяздольнасць. Атрымаўшы ў падобных умовах новае прызначэнне, Троцкі робіцца фактычна першым галоўнакамандуючым Чырвонай арміі і адным з яе ключавых заснавальнікаў. Сучаснік Троцкага доктар Зіў заявіў, што ў якасці наркамваенмора Троцкі «намацаў сваю сапраўдную прафесію: …няўмольная логіка (якая прыняла форму ваеннай дысцыпліны), жалезная наважнасць і непахісная воля, якая не спынялася ні перад якімі меркаваннямі гуманнасці, ненаеднае славалюбства і беспамерная самаўпэўненасць, спецыфічнае прамоўніцкае мастацтва». {{main|Царыцынскі канфлікт}} У жніўні 1918 года Троцкі фармуе старанна арганізаваны «[[Цягнік Троцкага|цягнік старшыні Рэўваенсавета]]», у якім, з гэтага моманту, ён галоўным чынам і жыве два з паловай гады, бесперапынна раз'язджаючы па франтах Грамадзянскай вайны. У якасці «ваеннага лідара» бальшавізму Троцкі выяўляе несумнеўныя прапагандысцкія здольнасці, асабістую адвагу і выяўную жорсткасць. Прыбыўшы 10 жніўня 1918 года на станцыю Свіяжск, Троцкі асабіста ўзначальвае барацьбу за Казань. Самымі драконаўскімі спосабамі ён наводзіць сярод чырвонаармейцаў дысцыпліну, звярнуўшыся, у тым ліку, да [[Дэцымацыя (кара)|расстрэлам кожнага дзясятага салдата]] 2-га Петраградскага палка, што самавольна бег са сваіх баявых пазіцый. На думку Рычарда Пайпса, адзіным несумнеўным асабістым унёскам Троцкага ў баявыя дзеянні Грамадзянскай вайны стала абарона Петраграда 1919 года. Нягледзячы на тое, што чырвоная 7-я армія мела амаль пяціразовую перавагу ў жывой сіле перад Паўночна-заходняй арміяй Юдзеніча, Петраград быў ахоплены панікай, у тым ліку перад белагвардзейскімі танкамі, а Ленін сур'езна разглядаў перспектыву здачы горада. Троцкі сваімі выступамі смог падняць павалены баявы дух войскаў, паралельна пусціўшы чутку, што танкі Юдзеніча «зроблены з фарбаванага дрэва». Пасля гэтага чырвонаармейцы нарэшце змаглі скарыстаць сваю лікавую перавагу і разграміць Белую гвардыю. Троцкі неаднаразова асабіста з'яўляецца на перадавую, у жніўні 1918 года яго цягнік ледзь не быў захоплены белагвардзейцамі, а пазней у тым жа месяцы ён ледзь не загінуў на мінаносцы Волжскай рачной флатыліі. Некалькі разоў Троцкі, рызыкуючы сваім жыццём, выступае з прамовамі нават перад дэзерцірамі. Разам з тым бурная дзейнасць старшыні Рэўваенсавета, які ездзіў па франтах, пачынае ўсё часцей выклікаць раздражненне цэлага шэрага яго падначаленых, прыводзячы да мноства гучных асабістых сварак. Самай значнай з іх стаў асабісты канфлікт Троцкага са Сталіным і Варашылавым падчас абароны Царыцына ў 1918 годзе. Па сведчанні сучасніка падзей С. І. Лібермана, хоць дзеянні Сталіна тады і парушалі вымогі ваярскай і партыйнай дысцыпліны, што было асуджана ЦК, большасць камуністычных лідараў недалюблівалі «выскачку» Троцкага і ў гэтым канфлікце падтрымвалі Сталіна<ref>{{Cite web |url=http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |title=Семён (Simon) Исаевич Либерман. Building Lenin’s Russia — Построение России <a href="http://www.hrono.ru/biograf/lenin.html">Ленина</a> |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-date=11 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811023656/http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |url-status=dead }}</ref>. У якасці старшыні Рэўваенсавета Троцкі паслядоўна прасоўвае шырокае выкарыстанне ў Чырвонай арміі «ваенспецаў», для кантролю якіх уводзіць сістэму палітычных камісараў і сістэму закладніцтва. Пераканаўшыся, што армія, пабудаваная на прынцыпах усеагульнай роўнасці і самаахвотнасці, аказалася небаяздольнай, Троцкі падтрымлівае яе паступовую рэарганізацыю ў адпаведнасці з больш традыцыйнымі прынцыпамі, паступова аднавіўшы мабілізацыі, адзінаначалле, знакі адрознення, адзіную форму адзення, ваярскія вітанні і парады. === Пры ўладзе пад канец Грамадзянскай вайны (1920—1921) === {{main|Троцкі пры ўладзе ў пачатку 1920-х гадоў}} {{таксама|Кранштацкае паўстанне}} У [[1920]] годзе Чырвонай арміі на чале з Троцкім удаецца дамагчыся вырашальнага пералому падчас Грамадзянскай вайны («чырвоны патоп»). У лістападзе 1919 года пасля асабістага ўмяшання Троцкага ў абарону Петраграда войскі генерала Юдзеніча адступілі на тэрыторыю Эстоніі, дзе былі інтэрніраваны мясцовымі ўладамі, у снежні канчаткова абваліўся калчакаўскі фронт. У лютым 1920 года дзянікінцы пачалі імклівае адступленне ў Крым, дзе пераемнік генерала Дзянікіна барон Урангель, імкнучыся прыцягнуць як мага шырэйшыя пласты насельніцтва, перафарматаваў [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі]] ў [[Руская армія Урангеля|Рускую армію]]. Да лістапада 1920 у агульных рысах падышла да канца [[савецка-польская вайна]], што дазволіла засяродзіць супраць Урангеля перасяжныя прынамсі ўтройчы сілы. Падзенне Крыма стала толькі пытаннем часу; у сярэдзіне лістапада белагвардзейцы [[Крымская эвакуацыя|арганізавана эвакуяваліся]] з пяці крымскіх партоў. Заканчэнне Грамадзянскай вайны зрушыла прыярытэты ад узброенага змагання да гаспадарчага будавання. Пасля сямі гадоў вайны (спачатку сусветнай, а потым грамадзянскай) краіна ляжала ў руінах, а знясіленае насельніцтва больш ужо не магло ўтрымліваць створаную Троцкім гіганцкую ваенную машыну. У снежні 1920 года Ленін санкцыянаваў пачатак дэмабілізацыі Чырвонай арміі; асноўным стрымальным яе фактарам стаў крайні развал чыгунак: яны былі ўжо няздольныя за кароткі час развезці па хатах мільёны дэмабілізаваных салдат. «Чырвоны патоп» 1919—1920 гадоў пачаткаў змяняцца «зялёным патопам» — масавымі паўстаннямі сялян, незадаволеных харчразвёрсткай. «Зялёныя» паўстанцы падсілкоўваліся велізарнымі масамі дэзерціраў з Чырвонай арміі; часцяком дэмабілізаваныя чырвонаармейцы, вярнуўшыся дахаты, таксама далучаліся да паўсталых. Гістарычна рашэнне пра замену харчразвёрсткі харчпадаткам, прынятае ў сакавіку 1921 года X з'ездам РКП(б), дапамагло ўнесці супакаенне ў сялянскія масы; паўстанні паступова спыніліся. З набліжэннем сканчэння вайны Троцкі пачаў выяўляць усё большую цікавасць да мірнай гаспадарчай дзейнасці. Першым яго эксперыментам на гэтай ніве стала арганізацыя ў студзені 1920 года [[1-я Рэвалюцыйная рабочая армія|Першай рабочай арміі]], якая стала магчымай у сувязі з расфарміраваннем [[Усходні фронт РСЧА|калчакаўскага фронту]]. Досвед, аднак, аказаўся цаліком правальным: трудармейцы паказвалі вельмі нізкую прадукцыйнасць працы, а баявая арганізацыя апынулася дрэнна прыстасавана для мірнай працы. Па розных ацэнках, на момант стварэння працарміі толькі 10 — 23 %% яе асабовага склада займаліся працоўнай дзейнасцю як такой, увесь час адхіляліся ад прац страявой падрыхтоўкай і нясеннем нарадаў. Тым не менш, увесь 1920 год і першыя месяцы 1921 прайшлі пад знакам «[[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]», у тым ліку і арганізацыі новых трудармий. На пастах старшыні савета першай працарміі (студзень — люты 1920) і наркама шляхоў зносін (сакавік 1920 — красавік 1921) Троцкі зарэкамендаваў сябе як заўзяты прыхільнік мілітарызацыі народнай гаспадаркі. У сваім выступе на III Усерасійскім з'ездзе прафсаюзаў 9 красавіка 1920 года ён сфармуляваў сваё крэда: {{пачатак цытаты}} ''…Когда меньшевики говорят о своей резолюции, что принудительный труд всегда является малопроизводительным, то они находятся в плену у буржуазной идеологии и отрицают самые основы социалистического хозяйства… Мы знаем труд вольнонаемный, который буржуазия называет свободным. Мы же противопоставляем этому труд общественно-нормированный на основе хозяйственного плана, обязательного для всего народа, т.-е. принудительного для каждого работника страны. Без этого нельзя и думать о переходе к социализму…Говорят, что принудительный труд непроизводителен. Если это верно, то все социалистическое хозяйство обречено на слом, ибо других путей к социализму, кроме властного распределения хозяйственным центром всей рабочей силы страны, размещения этой силы соответственно потребностям общегосударственного хозяйственного плана, быть не может…'' ''Если рабочие сохранят то, что называлось свободой передвижения, свободой покидать завод в любое время, в поисках лучшего куска хлеба, то в настоящих условиях, в условиях страшной расшатанности всей жизни, всего производственного и транспортного аппарата, это приведет к полной хозяйственной анархии, к полному разгрому и распылению рабочего класса, к полной невозможности учесть завтрашний день нашей промышленности. Милитаризация труда не есть выдумка отдельных политиков или выдумка нашего военного ведомства. Милитаризация труда…является неизбежным основным методом организации рабочих сил…<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |title=Л. Троцкий. Профсоюзы и милитаризация труда |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216164330/http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |archive-date=16 лютага 2017 |url-status=dead }}</ref>'' {{канец цытаты}} Падчас унутрыпартыйнай дыскусіі пра прафсаюзы (лістапад 1920 — сакавік 1921) Троцкі выступаў, як прыхільнік усеагульнай мілітарызацыі прамысловасці, з выкарыстаннем прафсаюзаў у якасці «прыводных дзяг». Па ўспамінах сучасніка Лібермана, са сканчэннем Грамадзянскай вайны Троцкі збіраўся не дэмабілізаваць армію, а, наадварот, мілітарызаваць народную гаспадарку. Разам з тым падобнае імкненне да ўжывання ў эканоміцы ваенна-камандных метадаў шмат у чым адпавядала духу часу; бальшавізм нарадзіўся ў агні і грукаце вайны, і на доўгія дзесяцігоддзі ўспадкаваў фразеалогію «франтоў» і «кампаній» у дачыненні да самай мірнай дзейнасці. У гады рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны Троцкі фактычна стаў другой асобай у дзяржаве; магутная прапагандысцкая машына бальшавізму, адным са стваральнікаў якой ён сам і з'яўляўся, стварыла вакол Троцкага гераічны арэол «правадыра пераможнай Чырвонай арміі». За ўдзел у [[Абарона Петраграда|абароне Петраграда]] Троцкі быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага сцяга, у яго гонар названы [[Лейтэнант Ільін (эсмінец)|эсмінец]] і бронецягнік, у [[1923]] годзе [[Гатчына]] была пераназвана ў Троцк. Зрэшты, аналагічным ушанаванням у той жа час ганараваліся і многія іншыя бальшавіцкія правадыры, улучаючы і Сталіна. Аднак удзел Троцкага ў арганізацыі працармій і яго прапанова «ператрэсці прафсаюзы» вельмі падарвала яго аўтарытэт; далейшае «закручванне гаек» у духу «ваеннага камунізму» краіна ўжо не магла вынесці. Тым часам, у рэчаіснасці стаўленне Троцкага да рэжыму «ваеннага камунізму» было на справе куды складанейшым — менавіта ён яшчэ ў лютым 1920 года першым прапанаваў меры па скасаванні харчразвёрсткі (хоць гэтыя меры і не супадалі ў дакладнасці з рашэннямі, прынятымі праз год X з'ездам). Пераход да [[НЭП]]у выклікаў у сучаснікаў выяўныя аналогіі з [[тэрмідор]]ам Французскай рэвалюцыі — контррэвалюцыйным пераваротам, што паставіў кропку на радыкалізме якабінцаў. Як ні парадаксальна, у пачатку 1920-х гадоў менавіта Троцкі як папулярны военачальнік і прыхільнік аўтарытарных, ваенна-камандных метадаў, здаваўся найболей выяўным кандыдатам у банапарты. Аднак НЭП, стаўшы фактычна рэстаўрацыяй капіталізму ў эканоміцы, гэтак і не прывёў да лібералізацыі ў палітыцы. Наадварот, эканамічная лібералізацыя 1920-х гадоў завярнулася адначасна з усеагульным «закручваннем гаек» у палітычнай сферы. Канчаткова былі распушчаны ўсе захавалыя да таго часу легальнасць небальшавіцкія партыі, усярэдзіне самай партыі быў прыняты курс на паступовае знішчэнне любых апазіцый і ўсталяванне поўнага аднадумства па ўсіх пытаннях. Самую пільную ўвагу партыя таксама надала асноўнай ідэалагічнай апоры «старога рэжыму» — царквы, што зацята адмаўлялася прызнаваць новую ўладу. Са сканчэннем Грамадзянскай вайны бальшавікі арганізавалі кампанію па вынятку царкоўных каштоўнасцей. Быў ініцыяваны ўнутрыцаркоўны рух «[[абнаўленства]]»; па задуме Троцкага, ён павінны быў стаць адмысловым праваслаўным аналогам пратэстанцкай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Троцкі прымаў самы дзейны ўдзел ва ўсіх гэтых працэсах. Вельмі негатыўна ён выказваўся пра «працоўную апазіцыю» Шляпнікава — [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|Калантай]], заявіўшы, што яна робіць з лозунга ўнутрыпартыйнага «дэмакратызму» фетыш. Падтрымваў паказальныя працэсы супраць эсэраў па вінавачанні ў тэрарыстычнай дзейнасці супраць бальшавікоў; па прапанове Троцкага, смяротныя прысуды былі заменены на «умоўныя» пры ўмове, што ПСР не будзе займацца больш узброеным змаганнем супраць бальшавізму. Такім чынам, лідары эсэраў былі, фактычна, узяты ў закладнікі. Узначаленая Троцкім Чырвоная армія перамагла ў Грамадзянскай вайне, тым самым абараніўшы бальшавізм ад фізічнага знішчэння. Аднак, са сканчэннем вайны Троцкі стаў больш не патрэбны. Аказаўшыся на чале арміі ў ваенны час, Троцкі на некалькі гадоў атрымаў у свае рукі практычна неабмежаваную ўладу. Гады Грамадзянскай вайны ўмацавалі яго прыхільнасць аўтарытарнаму стылю кіраўніцтва, тады як у партыі таго часу быў прыняты калегіяльны стыль. Па думцы [[Аляксандр Дзмітрыевіч Наглоўскі|А. Д. Наглоўскага]], Троцкі ствараў вакол сябе атмасферу «[[Аракчэеўшчына|аракчэеўшчыны]]». [[Старыя бальшавікі]] былі змушаны прызнаваць велізарныя заслугі Троцкага перад партыяй, аднак лічылі яго выскачкай, які далучыўся да бальшавізму толькі ў ліпені 1917 года. Да рэвалюцыі Троцкі доўга вагаўся паміж бальшавікамі і меншавікамі, не цалкам далучаючыся ні да тых, ні да іншых; фактычна, ён заўсёды імкнуўся да стварэння ўласнай партыі і ўласнай навукі. Ужывальныя Троцкім цвёрдыя метады ваеннага часу стварылі яму нямала ворагаў, самымі небяспечнымі сярод якіх сталі Зіноўеў і Сталін. Пасля канчатковага адыходу Леніна ад палітычнай дзейнасці лёс Троцкага быў прадвызначаны — супраць яго аб'ядналіся большасць партыйных вярхоў. === Палітычная дзейнасць (1919—1921) === Пры стварэнні [[Камінтэрн]]у ў 1919 г. быў аўтарам яго Маніфеста. У сакавіку 1919 г. [[VIII з’езд РКП(б)]] узнавіў бальшавіцкае палітбюро як увесь час дзейны орган, і Троцкі ўвайшоў у склад першага [[Палітбюро ЦК РКП(б)]]. У [[1922]] годзе, на глебе незадаволенасці дзейнасцю [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрына]] і рашєннм нацыянальнага пытання, ізноў стаў складацца саюз паміж Троцкім і Леніным, але Ленін захварэў і адышоў ад палітычнага жыцця. === Троцкі ў апошнія гады жыцця Леніна. Пачатак барацьбы за ўладу ўсярэдзіне РКП(б) === ==== 1922 год. Фармаванне «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін ==== Дрэннае здароўе Леніна і фактычнае сканчэнне Грамадзянскай вайны вывелі на першае месца пытанне аб уладзе, пытанне пра тое, хто стане пераемнікам Леніна і новым кіраўніком дзяржавы. У сакрэтным заключэнні лекараў, скіраваным членам Палітбюро ЦК, падкрэсліваўся вельмі сур'ёзны характар хваробы Леніна. Адразу ж пасля інсульту сфармавалася «тройка» у складзе Каменева, Зіноўева і Сталіна для супольнай барацьбы з Троцкім як адным з імаверных пераемнікаў<ref name="lib.ru">[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина]</ref>. Як піша прафесар Валкагонаў: «Сталін, Каменеў і Зіноўеў не хавалі сваіх боязей у дачыненні Троцкага, які, падобна, даўно ў душы лічыў, што толькі ён можа быць пераемнікам Леніна, што гэта месца логікай гісторыі даўно „забранявана“ для яго»<ref>[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Глава 4 Мавзолей ленинизма / Ленин: политический портрет. Кн. 2]</ref>. У снежні 1922 года стан Леніна зноў моцна пагоршыўся, 16 снежня адбыўся другі інсульт. Бальшавіцкім лідарам, у тым ліку і самаму Леніну, стала канчаткова ясна, што жыць яму засталося нядоўга. [[3 красавіка]] [[1922]] года па прапанове Каменева і Зіноўева была заснавана пасада [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральнага сакратара ЦК РКП(б)]], на якую па іх прапанове быў прызначаны Сталін. Спачатку гэта пасада разумелася як тэхнічная і таму ніяк не цікавіла Троцкага, а пад кіраўніком дзяржавы разумеўся Старшыня Саўнаркама. Сталін фактычна ўзначальваў цэлы шэраг падобных «тэхнічных» органаў ЦК: [[Сакратарыят ЦК КПСС|Сакратарыят ЦК]], [[Аргбюро ЦК УКП(б)|Аргбюро ЦК]], уваходзіў у склад [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]], узначальваў асноўны савецкі кантрольны орган [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрын]]. Таксама Сталін прасоўваў на пост кіраўніка асноўнага партыйнага кантрольнага органа, Цэнтральнай Кантрольнай Камісіі (ЦКК), свайго прыхільніка Куйбышава. Такім чынам Сталіну ўдалося ўзначаліць «тэхнічны» дзяржаўны апарат якраз у перыяд асабліва рэзкага ўзросту яго ўплыву. [[Рычард Пайпс]] адзначае, што грандыёзны ўзрост бюракратыі ў пачатку 1920-х гадоў быў наканаваны. Прынамсі са снежня 1917 года бальшавікі ўзялі курс на ўсеагульнае адзяржаўленне эканомікі і ліквідацыю мясцовага самакіравання, што, быўшы памножаным на велізарныя памеры Расіі, выклікала каласальны ўзрост дзяржапарату, што ўзваліў на сябе мноства функцый, у выкананне якіх дзяржава да рэвалюцыі не ўмешвалася. Гэты працэс падрабязна разгледжаны даследчыкам [[Міхаіл Сяргеевіч Васленскі|Міхаілам Васленскім]] у яго фундаментальнай працы «Наменклатура». М. С. Восленскі адзначае, што са сканчэннем Грамадзянскай вайны ў камуністычную партыю лінула маса «нахрапістых кар'ерыстаў», кожнага з якіх па асобнасці Ленін мог расстраляць, спаслаць, пасадзіць у турму, «але ўсе разам яны былі неадольныя». Узмацненне партыйнай бюракратыі наклалася на ўсеагульную стомленасць насельніцтва ад вайны (паводле выразу Троцкага, перамаглі настроі «не мы для рэвалюцыі, а зараз ужо рэвалюцыя для нас»). На працягу 1922 года Леніну на нейкі час удалося вярнуцца да працы. Ён асабіста ўмяшаўся ў вострую дыскусію па нацыянальным пытанні, скрытыкаваўшы сталінскі план «аўтанамізацыі» РСФСР. Заявіўшы па адрасе Сталіна, што «абруселыя чужынцы часцяком перасольваюць па частцы праўдзіва рускага настрою», Ленін высунуў план ладу СССР як аб'яднання саюзных рэспублік. Таксама ў [[1922]] годзе Ленін прапанаваў Троцкаму стаць адным з чатырох намеснікаў Старшыні Саўнаркама; за прапанаваную Леніным рэзалюцыю прагаласавалі ўсе члены Палітбюро — усе, апроч самога Троцкага, незадаволенага такім нязначным, паводле яго думкі, прызначэннем. Пасля свайго часовага вяртання да працы ў 1922 годзе Ленін быў паражаны бурным працэсам пабудовы дзяржапарату, які развярнуўся ў сувязі з сканчэннем Грамадзянскай вайны: за час хваробы Леніна Саўнаркам паспеў утварыць 120 новых камісій, тады як, па падліках Леніна, павінна было хапіць 16<ref>[http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html Россия в 20 веке: М. Геллер, А. Некрич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125150634/http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. У студзені 1923 года Ленін напісаў праграмны артыкул «[[Як нам рэарганізаваць Рабкрын]]», у якім спрабаваў зрабіць з гэтага органа процівагу бюракратыі. На думку Рычарда Пайпса, {{пачатак цытаты}} Провал попыток экспортировать революцию означал, что возникает необходимость создать стабильное государство и профессиональное чиновничество для управления этим государством. Подобная задача требовала людей совершенно иного типа, чем профессиональный революционер, большую часть сознательной жизни проведший в подполье. … Соратники Ленина были неспособны руководить нормально функционирующим государством, иметь дело с ворохами всевозможной писанины, издавать инструкции разбросанным по всей стране партячейкам, назначать чиновников низшего уровня, — всё это казалось им невыносимо скучным. Сталин был единственным из числа крупных большевиков, у кого имелись и вкус и талант к подобной рутине. Это и стало решающим фактором его восхождения на вершину власти. … Советская бюрократия разрослась в таких неимоверных масштабах, потому что при коммунизме все без исключения, в чём участвовало двое или больше людей, должно было проходить под руководством партийных органов. Вся экономика страны, ранее находившаяся, главным образом, в частных руках, управлялась теперь из единого центра; точно так же обстояло дело со всеми общественными институтами, со всеми культурными объединениями, с духовенством, со всем вплоть до самых мельчайших ячеек общества, потому что, будучи опытными революционерами, большевики прекрасно понимали, что самые безобидные на первый взгляд организации могут служить ширмой для политической активности. Это означало создание гигантской бюрократической машины. {{канец цытаты}} Па выразе М. С. Восленского, «калі чытаеш апошнія працы Леніна, выразна бачыш, як змешчаны на краі магілы правадыр кідаецца перад гэтай нечаканай праблемай»; па выразе самога Леніна, «''самы горшы ў нас унутраны вораг — бюракрат. Гэта камуніст, які сядзіць на адказным (а потым і на неадказным) савецкім пасту і карыстаецца ўсеагульнай павагай, як чалавек сумленны''». У сваёй працы 1922 года «Да пытання пра нацыянальнасці ці пра „аўтанамізацыю“» Ленін вельмі рэзка крытыкаваў як узрост бюракратычнага апарата, гэтак і «вялікадзяржаўны» план «аўтанамізацыі» (улучэння былых нацыянальных ускраін Расійскай Імперыі ў склад РСФСР у якасці аўтаномных рэспублік замест праекта СССР), які прасоўваўся Сталіным: {{пачатак цытаты}} …вся эта затея «автономизации» в корне была неверна и несвоевременна. Говорят, что требовалось единство аппарата. Но откуда исходили эти уверения? Не от того ли самого российского аппарата, который, как я указал уже в одном из предыдущих номеров своего дневника, заимствован нами от царизма и только чуть-чуть подмазан советским мирром… по совести сказать… [аппарат] на самом деле насквозь ещё чужд нам и представляет собой буржуазную и царскую мешанину. …"свобода выхода из союза", которой мы оправдываем себя, окажется пустою бумажкой, неспособной защитить российских инородцев от нашествия того истинно русского человека, великоросса-шовиниста, в сущности, подлеца и насильника, каким является типичный русский бюрократ. Нет сомнения, что ничтожный процент советских и советизированных рабочих будет тонуть в этом море шовинистической великорусской швали, как муха в молоке… приняли ли мы с достаточной заботливостью меры, чтобы действительно защитить инородцев от истинно русского держиморды? Я думаю, что мы этих мер не приняли…<ref>[http://library.maoism.ru/Lenin/Lenin-autonomisation.htm К вопросу о национальностях или об автономизации]</ref>{{канец цытаты}} З 1922 года, паралельна з узмацненнем уплыву Сталіна як кіраўнікі «тэхнічнага» апарата, таксама ўзмацняецца яго ўплыў як сакратара паступова адыходзячага ад спраў Леніна. Як лічыць Рычард Пайпс, Леніну ў гэтым дачыненні была куды зручней мець справа са Сталіным, чым са свавольным выбухоўным Троцкім: {{пачатак цытаты}} когда Ленин, утратив способность заниматься государственными делами, жил в Горках, Сталин навещал его чаще, чем кто бы то ни было другой. Что же касается Троцкого, то в конце 1922 г. он расспрашивал, как проехать в Горки, — судя по всему, он там ни разу не был. Троцкий постоянно бомбардировал Ленина пространными меморандумами, в которых объяснял, сколь многое идёт вкривь и вкось в Советской России и как исправить допущенные ошибки. Ленин часто нацарапывал на этих меморандумах резолюцию «В архив», — это значило, что никаких действий по выводам и предложениям Троцкого предпринимать не следует. Сталин, напротив, посылал ему лишь кратенькие записки, содержащие разбитые по пунктам предложения относительно того, как лучше реализовать принятые Лениным решения, никогда не оспаривая сами эти решения.{{канец цытаты}} Сам Троцкі ў сваёй аўтабіяграфічнай працы «Маё жыццё» прызнае па гэтай нагодзе: «няма ніякага сумневу ў тым, што для бягучых спраў Леніну было ў многіх выпадках зручней абапірацца на Сталіна, Зіноўева ці Каменева, чым на мяне… у мяне былі свае пагляды, свае метады працы, свае прыёмы… ён занадта добра разумеў, што я не падыходжу для даручэнняў». Пасля другога інсульту, які здарыўся з Леніным 16 снежня 1922 гады, «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін са студзеня 1923 года канчаткова аформіла механізм сваёй працы. Адзін з сакратароў Сталіна Барыс Бажанаў так апісвае яго: {{пачатак цытаты}} Политбюро — центральный орган власти. Оно решает все важнейшие вопросы управления страной (да и мировой революцией). …Но порядок дня заседания Политбюро… утверждает тройка. Накануне заседания Политбюро Зиновьев, Каменев и Сталин собираются, сначала чаще на квартире Зиновьева, потом обычно в кабинете Сталина в ЦК. Официально — для утверждения повестки Политбюро. Никаким уставом или регламентом вопрос об утверждении повестки не предусмотрен. …это заседание тройки и есть настоящее заседание секретного правительства, решающее, вернее, предрешающее все главные вопросы. Формально тройка решает, ставить ли вопрос на заседании Политбюро или дать ему другое направление. На самом деле члены тройки сговариваются, как этот вопрос должен быть решён на завтрашнем заседании Политбюро, обдумывают решение, распределяют даже между собой роли при обсуждении вопроса на завтрашнем заседании… Завтра на заседании Политбюро будет обсуждение, будут приняты решения, но всё главное обсуждено здесь, в тесном кругу; обсуждено откровенно, между собой (друг друга нечего стесняться) и между подлинными держателями власти. Собственно, это и есть настоящее правительство<ref name="lib.ru"/>. {{канец цытаты}} Як пасля сцвярджаў сам Троцкі, у снежні 1922 — студзені 1923 іх з Леніным пазіцыі зноў зблізіліся па пытаннях манаполіі вонкавага гандлю, нацыянальна-адміністрацыйнага ладу СССР (праект «саюзных рэспублік» супраць праекта «аўтанамізацыі РСФСР») і барацьбы з узмацненнем бюракратыі. План Леніна «па барацьбе з бюракратыяй» складаўся ў пашырэнні ЦК у некалькі разоў, узмацненні кантрольнага органа — Рабоча-сялянскай інспекцыі (Рабкрын), утварэнні камісіі ЦК па барацьбе з бюракратызмам. Прапанаваныя Леніным меры фармальна былі рэалізаваны «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін: ЦК быў пашыраны з 27 да 40 чалавек (замест 50-100, якія прапаноўваліся Леніным), а размаітыя кантрольныя органы (Рабкрын, ЦКК і інш.) ніякіх поспехаў у барацьбе з бюракратыяй не дасягнулі. Паводле вынікаў XII З'езда РКП(б), што прайшоў у красавіку 1923 года, Рабкрын быў аб'яднаны з ЦКК на чале з прыхільнікам Сталіна Куйбышавым. Паводле прапаноў Леніна, у Рабкрын сапраўды былі ўведзены рабочыя «ад станка», аднак яны склалі толькі траціну членаў гэтага кантрольнага органа. [[Файл:Ogoniok 1923 Lev Trotski in presidium.jpeg|thumb|230x230px|Л. Д. Троцкі ў 1923 годзе.]] {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=[[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]]. Успаміны былога сакратара Сталіна |Утрыманне= Першае, механізм улады… Справа пачынае змяняцца са сканчэннем грамадзянскай вайны. Ствараецца і хутка пачынае расці сапраўдны партыйны апарат. Тут па-цэнтралізатарску яднальную дзейнасць у справе кіравання, якую выконвае Палітбюро ў цэнтры, пачынаюць браць на сябе ў абласцях абласныя і краявыя Бюро ЦК, у губернях Бюро губкамаў. А ў губкамах на першае месца выходзіць сакратар — ён пачынае рабіцца гаспадаром сваёй губерні замест старшыні губвыканкама і розных упаўнаважаных цэнтра… Палітбюро абіраецца Цэнтральным Камітэтам. Майце ў сваіх руках большасць Цэнтральнага Камітэта, і вы выбераце Палітбюро, як вам трэба. Пастаўце ўсюды сваіх сакратароў губкамаў, і большасць з’езда і ЦК за вамі. …са студзеня 1926 года Сталін пасля з’езда пажынае плады сваёй шматгадовай працы — свой ЦК, сваё Палітбюро — і робіцца лідарам… А далей? Куды гэта расце? … Тэарэтычна скіданне яго [Сталіна] магчыма толькі праз з’езд партыі — ён спыніць склікаць з’езды, калі ўся ўлада будзе ў яго руках<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav13.html ГЛАВА 13. ГПУ. СУТЬ ВЛАСТИ]</ref>. }} 10 сакавіка 1923 года з Леніным адбываецца трэці інсульт, і ён канчаткова адыходзіць ад спраў<ref>[http://www.abc-people.com/data/lenin/death.htm Тайна смерти Ленина. Смерть Ленина. Ленин В.И]</ref>. Бальшавіцкі лідар апынаецца не ў стане выступаць з традыцыйнай Палітычнай справаздачай на [[XII з’езд РКП(бы)|XII з'ездзе РКП(бы)]], які адбыўся ў красавіку. Палітбюро нейкі час хістаецца, хто павінен будзе выступаць замест Леніна. Асноўныя прэтэндэнты на ўладу аддаюць перавагу манеўраваць. Сталін прапануе Троцкага, аднак Троцкі адмаўляецца і прапануе зачытаць даклад самому Сталіну, але і ён адмаўляецца. У выніку Палітбюро даручае зачытаць даклад Зіноўеву як старшыні Камінтэрна. Пачынаючы з 1922 года Сакратарыят ЦК, які падначальваўся Сталіну, пачынае абыходзіць прынцып выбарнасці сакратароў ніжэйшых парткамаў на месцах, «рэкамендуючы» іх пад падставай барацьбы з «месніцкімі зацікаўленасцямі». На працягу 1923 года Сталін і далей умацоўвае сваю ўладу, пашырыўшы паўнамоцтвы Улікова-размеркавальнага аддзела ЦК (''Учраспред''), што ўваходзіў у склад Сакратарыята ЦК. Пасля XII З'езда Учраспред, які раней займаўся прызначэннямі ў межах парткамаў розных узроўняў, пачаў таксама ведаць перасоўваннямі ў практычна ўсіх дзяржаўных органах, ад прамысловасці да наркамата замежных спраў. У другой палове 1923 года паміраючы Ленін ужо цалкам няздольны вясці якую-небудзь палітычную дзейнасць. Тым часам рэжым «[[нэп]]у» ўваходзіць у першы крызіс. Матэрыяльнае становішча працоўных у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Петраградзе і Маскве, усё яшчэ застаецца горшым, чым да 1914 года, з лета 1923 года ў краіне пачынаюцца страйкі. Працоўныя апазіцыянеры вінавацяць партыйныя вярхі ў «бюракратычным перараджэнні», іх вымогі часцяком балансуюць на грані анарха-сіндыкалізму і «інтэлігентаедскіх» прапаноў накшталт прымусовага пераводу партыйных інтэлігентаў да станка дзеля барацьбы з іх «адрывам ад мас». Пра сваю незадаволенасць заяўляюць і сяляне: па стане на кастрычнік 1923 года цэны на прамысловыя тавары склалі 276 % ад узроўня 1913 года, тады як на харчовыя — толькі 89 %. Ілюструючы становішча, якое склалася, на графіку, Троцкі заве гэту з'яву «[[Нажніцы цэн (1923)|нажніцамі цэн]]». У ліпені 1923 года кантраляванае «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін большасць ЦК складае камісію па праверцы становішча спраў у войскі пад падставай абвастрэння рэвалюцыйнай сітуацыі ў Германіі. Камісія была складзена з прыхільнікаў Сталіна і восенню 1923 вынесла прадказальную выснову пра тое, што армія «развалена», а Троцкі «не надае досыць увагі дзейнасці Рэўваенсавета». Ніякіх наступстваў, апроч гнеўнага адпавядання самога Троцкага, гэтыя высновы за сабой тады не пацягнулі. 23 верасня 1923 «тройка» пачынае вырашальны наступ на Троцкага, прапанаваўшы на пленуме ЦК пашырыць склад Рэўваенсавета за кошт прыхільнікаў тройкі. Прапанова хутка перарасла ў скандал: Троцкі, выдатна разумеючы, што адбываецца, прапануе ЦК адправіць яго «простым салдатам у наспяваючую германскую рэвалюцыю». Слова бярэ Зіноўеў, які здзекліва прапанаваў адправіць у Германію «салдатам рэвалюцыі» і яго, і Сталін, які запатрабаваў ад ЦК «не рызыкаваць двума каштоўнымі жыццямі сваіх любых правадыроў». Троцкі пакінуў пасяджэнне, Пленум ЦК адпраўляе за ім дэлегацыю з прапановай вярнуцца на пасяджэнне, аднак Троцкі вяртацца адмаўляецца. 8 кастрычніка 1923 года Троцкі піша ліст па гаспадарчых пытаннях у ЦК. Адзначыўшы наспелы гаспадарчы крызіс, ён заве становішча, якое склалася ў партыі, «сакратарскай іерархіяй», рэзка крытыкуе «партыйную бюракратыю», якую і вінаваціць у крызісе. Ад членаў партыі з дарэвалюцыйным партстажам Палітбюро атрымлівае «Заяву сарака шасці». 19 кастрычніка большасць ЦК арганізуе сустрэчную заяву «Адказ членаў Палітбюро на ліст тав. Троцкага», у якім ён вінаваціўся ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці. {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Сталін І.В. Пра дыскусію, аб Рафаіле, аб артыкулах Праабражэнскага і [[Цімафей Уладзіміравіч Сапронаў|Сапронава]] і пра ліст Троцкага. 15 снежня 1923 года |Утрыманне= Як думае лячыць Сапронаў нястачы нашага ўнутрыпартыйнага жыцця? Яго лекі такое ж простыя, як і дыягназ. “Перагледзець наш афіцэрскі склад”, зняць з пастоў цяперашніх працаўнікоў – такі сродак Сапронава. …У шэрагах апазіцыі ёсць такія, як [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў]], “дэмакратызм” якога дагэтуль застаўся ў памяці ў растоўскіх працоўных; [[Аркадзь Паўлавіч Разенгольц|Разенгольц]], ад “дэмакратызму” якога не паздаровілася нашым воднікам і чыгуначнікам; [[Георгій Леанідавіч Пятакоў|Пятакоў]], ад “дэмакратызму” якога не крычаў, а выў увесь Данбас; [[Аркадзь Восіпавіч Альскі|Альскі]], “дэмакратызм” якога ўсім вядомы; [[Іосіф Майсеевіч Бык-Бек|Бык]], ад “дэмакратызму” якога дагэтуль вые Харэзм. Ці думае Сапронаў, што калі цяперашніх “партыйных педантаў” зменяць менаваныя вышэй “шаноўныя таварышы”, дэмакратыя ўсярэдзіне партыі пераможа? Ды будзе мне дазволена трохі ўсумніцца ў гэтым. }} 11 снежня 1923 года ў «Праўдзе» публікуецца першы з чатырох артыкулаў «Новы курс» з рэзкім пратэстам супраць бюракратызацыі. Звярнуўшы ўвагу на сваю шырокую падтрымку сярод моладзі, якая вучыцца, Троцкі заяўляе: «Моладзь — найбольш верны барометр партыі — разчэй усяго рэагуе на партыйны бюракратызм». Аднак падчас унутрыпартыйнай барацьбы большасць партыйных арганізацый асуджае апазіцыю. «Тройка» таксама робіць серыю паспяховых «падкопаў» пад асноўны пост Троцкага — намеснік Рэўваенсавета. На працягу 1923 года яна замяняе на сваіх прыхільнікаў камандуючых ваеннымі акругамі, пленум ЦК 16 студзеня 1924 года ўтварае падабраную з прыхільнікаў Сталіна камісію па абследаванні становішча ў РСЧА, 18 студзеня 1924 г. XIII партканферэнцыя вінаваціць Троцкага ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці, вызначае «трацкізм» як «дробнабуржуазны ўхіл», прыхільнікі Троцкага — Ёфэ, Красцінскі і Ракоўскі — былі адпраўлены пасламі ў Кітай, Германію і Англію адпаведна. У гэты перыяд Сталін скептычна адклікаецца пра паданыя Троцкім вінавачанні ва ўзурпацыі ўлады бюракратычным апаратам: «Для Троцкага гутаркі пра дэмакратыю — гэта проста манеўр», «Хто цябе, Ціт Цітыч, пакрыўдзіць? Ты сам кожнага пакрыўдзіш». Адным з ключавых рашэнняў XIII партканферэнцыі робіцца рашэнне пра масавы набор у партыю да 100 тысяч працоўных «ад станка» і забарону на прыём у партыю «асоб непралетарскага паходжання». У самы разгар гэтых падрыхтовак 21 студзеня 1924 года памірае Ленін. === Барацьба за ўладу ўсярэдзіне УКП(б) пасля смерці Леніна === ==== 1924 год. Зрушэнне Троцкага з пасады намесніка РВС ==== Вестка пра смерць [[Ленін]]а 21 студзеня 1924 года заспела Троцкага на наступны дзень, у дарозе на аздараўленчае падарожжа ў [[Сухум]], на пахаванні ён не з'явіўся. На думку Троцкага, яго абманулі наконт даты пахаванняў<ref>http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no5_ses/glava04.pdf с. 97</ref>. На саміх пахаваннях Сталін выступаў толькі чацвёртым, прамовячы гучную «клятву», што пазначыла прэтэнзію на ролю аднаго з магчымых пераемнікаў Леніна. Адным з пытанняў, з якім кіравальная «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін сутыкнулася адразу ж пасля смерці Леніна, было пытанне, хто зойме яго месца на пасту Старшыні Саўнаркама, які робіцца ўсё больш дэкаратыўным. Ніводзін з членаў «трыўмвірату» не вырашаецца высунуць у гэтай якасці сябе, бо гэта адразу выклікала б прэтэнзіі двух астатніх «трыўмвіраў». У выніку кантраляваная «тройкай» большасць Палітбюро ЦК прасоўвае прызначэнне на гэту пасаду другараднага і бяспечнага [[Рыкаў, Аляксей Івановіч|Рыкава А. І.]] Троцкаму застаецца толькі нямогла назіраць за падзеямі. У лютым 1924 арганізаваная «тройкай» камісія прызнае «развал» у арміі, і пад падставай узмацнення яе кіраўніцтвы масамі ўводзіць у склад ваенных вярхоў многіх праціўнікаў Троцкага, аж да [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылава]]. На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй. Камандуючы Заходнім фронтам Тухачэўскі перакладзены на пасаду памагатага начальніка штаба РСЧА ў Маскву. З Маскоўскай ваеннай акругі выдалены [[Мікалай Іванавіч Муралаў|Муралаў]], намеснікам Старышні РВС прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], яшчэ ў студзені ссунуты начальнік палітуправы Антонаў-Аўсеенка. Замянілы яго [[Андрэй Сяргеевіч Бубноў|Бубноў]] увесну 1924 года выяўляе, што ў праграме палітпадрыхтоўкі ваяроў Чырвонай арміі ўсё яшчэ зацята захоўваецца тэма «Таварыш Троцкі — правадыр Чырвонай арміі». Сталін патрабуе заняцці па гэтай тэме прыбраць, выявіць і пакараць аўтара фармулёўкі, таксама замяніўшы яе на «Рэўваенсавет — правадыр Чырвонай арміі». У маі 1924 года Троцкі падвяргаецца сапраўднаму цкаванню на [[XIII з’езд РКП(б)|XIII з'ездзе РКП(б)]], першым пасля смерці Леніна. Рыкаў выступае з асуджэннем «нападкаў» Троцкага на апарат, прыраўнаўшы іх да нападкаў і на саму партыю, таксама адпрэчвае заклік Троцкага «раўнавацца на моладзь», як на «верны барометр партыі». Зіноўеў канчаткова пазначае сваю прэтэнзію на лідарства ў кіруючым трыўмвіраце, выступіўшы на З'ездзе з Палітычным дакладам, што да сваёй хваробы рабіў толькі Ленін. Другі «трыўмвір», Каменеў, робіцца старшыням на гэтым з'ездзе. З'езд рэзка засудзіў «трацкізм», запатрабаваўшы ад Троцкага адмовы ад фракцыйнай дзейнасці і прызнання памылак. Троцкі ў сваім зваротным слове прызнаў правасць большасці ЦК і большасці партыі, аднак памылкі прызнаваць наадрэз адмовіўся. [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеў]], выступіўшы на двух запар з'ездах РКП(б) з Палітычным дакладам, фактычна прэтэндуе на ролю асноўнага пераемніка Леніна. Хоць гэта ўсё менш адпавядае рэальнай расстаноўцы сіл усярэдзіне кіруючай «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін, Сталін аддае перавагу пакуль што заставацца на другіх ролях. Амбіцыі Зіноўева прыводзяць толькі да таго, што асноўнай мішэнню для прыхільнікаў усё яшчэ небяспечнага Троцкага робіцца сам Зіноўеў, а не Сталін. Сталін жа аддае перавагу лавіраваць на выпадак, калі Троцкі нейкім дзівам прымудрыцца перамагчы. На гэтым этапе Сталін пазіцыянуе сябе, як «умеранага», і нават стрымлівае асабліва «крыважэрныя» вымогі Зіноўева (так, у студзені 1924 года Зіноўеў патрабаваў арыштаваць Троцкага, які, як меркавана, падрыхтоўвае «банапартысцкі» ваенны пераварот). [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] сведчыць: {{пачатак цытаты}} ''Члены тройки входят через три-четыре минуты один за другим — они, видимо, перед входом о чём-то совещались. Первым входит Зиновьев, он не смотрит в сторону Троцкого, и Троцкий тоже делает вид, что его не видит, и рассматривает бумаги. Третьим входит Сталин. Он направляется прямо к Троцкому и размашистым широким жестом дружелюбно пожимает ему руку. Я ясно ощущаю фальшь и ложь этого жеста; Сталин — ярый враг Троцкого и его терпеть не может. Я вспоминаю Ленина: «Не верьте Сталину: пойдёт на гнилой компромисс и обманет»''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav4.html ГЛАВА 4. ПОМОЩНИК СТАЛИНА — СЕКРЕТАРЬ ПОЛИТБЮРО]</ref>. {{канец цытаты}} Тым часам Сталін, пачынаючы з 1922 года, метадычна расстаўляе на ўсе ключавыя пасты ў партыі сваіх прыхільнікаў. Асаблівую ўвагу ён надае сакратарам губернскіх і павятовых парткамаў, бо яны фармуюць дэлегацыі на партыйныя з'езды, а з'езды маюць права пераабіраць кіраўніцтва партыі. Не перашкодзіла «тройцы» і «разарваная» у маі 1924 года «бомба», пакінутая Леніным перад сваёй смерцю — так званы «[[Ліст да з’езда|Тэстамент Леніна]]». У тэксце прапанавалася зрушыць Сталіна з паста генсака, як чалавека «грубага», які «засяродзіў у сваіх руках неабсяжную ўладу». Для Сталіна падобны «кампрамат» стаў цяжкім ударам. Разам з тым двухсэнсоўнасць «Тэстаменту» была і ў тым, што «кампрамат» абрынуўся на галовы ўсіх пагалоўна асноўных прэтэндэнтаў у барацьбе за ўладу. Каменеву і Зіноўеву Ленін спамянуў іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года, Троцкага звінаваціў у «празмерным захапленні чыста адміністрацыйным бокам справы», выяўна маючы на ўвазе дыскусію пра прафсаюзы. Бухарына Ленін назваў «найкаштоўнейшым тэарэтыкам» і «улюбёнцам партыі», але разам з тым абрынуў «кампрамат» і на яго, заявіўшы, што «яго тэарэтычныя гледжанні вельмі з вялікім сумневам могуць быць аднесены да цалкам марксісцкіх, бо ў ім ёсць штосьці схаластычнае (ён ніколі не вучыўся і, думаю, ніколі не разумеў цалкам дыялектыкі)». 1 мая 1924 на надзвычайным пленуме ЦК зачытваецца «тэстамент». Зіноўеў і Каменеў, лічачы Сталіна бяспечным, прапануюць яго з паста Генеральнага сакратара не здымаць. Кантраляваная «тройкай» большасць пераабірае Сталіна генсакам, Троцкаму застаецца толькі маляваць «энергічнай мімікай сваю крайнюю пагарду да ўсёй гэтай камедыі». Апроч таго, пленум пастанаўляе ліст не разгалошваць. У лютым-жніўні 1924 года Сталін арганізуе так званы «ленінскі заклік» — масавы набор у партыю 230 тыс. працоўных, нават перавысіўшы прынятую на XIII партканферэнцыі лічбу ў 100 тыс. чал. Колькасць РКП(б) вырасла ў паўтара разы, якасна і рэзка змяніўшы настрой розумаў. «Ленінскі заклік» выклікаў масавы псіхоз у маштабе ўсёй краіны; усяго толькі за некалькі месяцаў было пададзена да 300 тыс. заяў на ўступ у партыю. Вымогу правесці так званае «''арабочванне''» партыі пачало шырока гучаць, пачынаючы са з'яўлення «рабочай апазіцыі» пад канец 1920 — пачатку 1921 года, аднак на практыцы яно пачало масава ўвасабляцца з 1924. У перыяд, калі камуністычную партыю пачалі скалынаць асабліва бязлітасныя ідэалагічныя дыскусіі, у партыю былі ўлучаны велізарныя масы неадукаваных людзей, якія часцяком разумелі сэнс гэтых дыскусій толькі павярхоўна, затое выдатна разумелі свае прывілеі перад беспартыйнымі, і глядзелі на партыю, «як на пірог з начыннем». Гэтыя людзі добра бачылі, што велізарная беспартыйная большасць насельніцтва Расіі цалкам бяспраўная перад дыктатурай камуністычнай партыі і задушана тэрорам ДПУ, так што гучныя заклікі апазіцыянераў да «дэмакратызму» ва ўнутрыпартыйным жыцці яны ўспрымалі як фарс. Правядзенне «ленінскага закліку», такім чынам, разгарнула праводжаную раней палітыку на 180°, ператварыўшы партыю з «элітарнай» у масавую. Разам з тым масавыя наборы адкрылі шлюзы для кар'ерыстаў, пагардліва ахарактарызаваных Троцкім як «дробнабуржуазныя элементы». «Навабранцы» 1924 года, абіраючы паміж асноўнымі прэтэндэнтамі, якія ўчапіліся адзін аднаму ў глоткі ў барацьбе за ўладу, усё часцей абіралі бок Сталіна, бо ад яго, як ад кіраўніка партыйнага апарата, у канчатковым рахунку залежала размеркаванне прызначэнняў, пайкоў, кватэр і размаітых прывілеяў. Паводзіны Сталіна ў 1920-я гады ашаламляльна адрозніваюцца ад той выявы «крыважэрнага дыктатара», з якім ён увайшоў у гісторыю. Сталін прымае і ўважліва выслухвае ўсіх ахвотнікаў, прыязна пыхкаючы сваёй трубкай, што складае рэзкі кантраст з ганарыстым напышлівым Троцкім. У гэтым асяроддзі Троцкі рабіўся ўсё менш і менш запатрабаваны. Як адзначае [[Ісак Дойчэр]], калі падчас Грамадзянскай вайны бурная энергетыка і тэатральныя эфектныя жэсты Троцкага былі цалкам дарэчныя, з наступам міру яны ўжо пачалі аддаваць істэрыкай. Калі ў 1917 годзе Троцкі збіраў у петраградскім цырку «Мадэрн» цэлыя натоўпы працоўных і салдат, якія слухалі яго яркія гаворкі як шчыроту, то ўжо ў 1923 годзе ён змог запаліць сваімі прамовамі толькі маладых фанатыкаў. Час фанатыкаў і ідэолагаў прайшоў, наступіў час арганізатараў, якія глядзелі на марксісцкую фразеалогію толькі як на зручную прыладу. Паводле выразу Васленскага, сэнс барацьбы за ўладу ў 1920-е — 1930-я гады быў у тым, што «''камуністы па перакананні змяніліся камуністамі па назве''». Ілюструючы запанавалыя настрой розумаў, сакратар Палітбюро [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] прыводзіць наступны прыклад: {{пачатак цытаты}} ''…В первое же время моего секретарствования на Политбюро моё ухо уловило иронический смысл термина «образованный марксист». Оказалось, что когда говорилось «образованный марксист», надо было понимать: «болван и пустомеля». '' ''Бывало и яснее. Народный комиссар финансов Сокольников, проводящий дежурную реформу, представляет на утверждение Политбюро назначение членом коллегии Наркомфина и начальником валютного управления профессора [[Леанід Наумавіч Юроўскі|Юровского]]. Юровский — не коммунист, Политбюро его не знает. Кто-то из членов Политбюро спрашивает: «Надеюсь, он не марксист?» — «Что вы, что вы, — торопится ответить Сокольников, — валютное управление, там надо не языком болтать, а уметь дело делать». Политбюро утверждает Юровского без возражений''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav7.html ГЛАВА 7. Я СТАНОВЛЮСЬ АНТИКОММУНИСТОМ]</ref>. {{канец цытаты}} На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй, куды «тройка» уводзіць шэраг яго праціўнікаў. Троцкаму застаецца толькі апеляваць да свайго аўтарытэта дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны, выкарыстоўваючы свае прамоўніцкія і публіцыстычныя здольнасці. Але аж да восені 1924 года Троцкі чакае зручнага моманту. Пасіўнасць Троцкага прыводзіць да таго, што ўжо з чэрвеня 1924 года кіруючая «тройка» без агульнага ворага пачынае развальвацца. 17 чэрвеня Сталін, выступаючы на курсах сакратароў павятовых парткамаў пры ЦК РКП(б), абрынаецца на Зіноўева і Каменева, «прычапіўшыся» да абмоўкі «Расія нэпманаўская» замест «Расія нэпаўская» у цытаце Леніна «з Расіі нэпаўскай будзе Расія сацыялістычная». У становішчы панавальных тады бязлітасных ідэалагічных баталій падобная абмоўка азначала б прызнанне таго, што Расіяй кіруюць не камуністы, а нэпманы; сам факт падобнай абмоўкі быў ахарактарызаваны Сталіным, як «перакручванне ленінізму». Захапіўшыся, Сталін абрынуўся на абвешчаную Зіноўевым на XII з'ездзе дактрыну «дыктатуры партыі», назваўшы яе «глупствам», бо марксісцкая тэорыя вызначала «дыктатуру пралетарыяту», а не «дыктатуру партыі». Зіноўеў у адказ арганізуе нараду ЦК, што зганіла тэзу Сталіна пра «дыктатуру партыі», як «хібную». Адначасна Зіноўеў і Каменеў узмацняюць ціск на Троцкага, патрабуючы яго выключэння з партыі, але не збіраюць большасці ЦК. Тым часам Сталін, лавіруючы паміж дзвюма групоўкамі, пратэстуе супраць выключэння Троцкага з партыі. Убачыўшы, што «тройка» фактычна раскалолася, Троцкі вырашае ісці ў наступленне. У кастрычніку 1924 года ён публікуе артыкул «Урокі Кастрычніка», змешчаны ў трэці том збору складанняў Троцкага ў якасці прадмовы. У гэтым артыкуле Троцкі напамінаў пра сваю ролю арганізатара Кастрычніцкай рэвалюцыі, і ў парадку «кампрамату» напамінае чытачам, што Зіноўеў і Каменеў зусім былі супраць выступлення, а Сталін у ім ніякай ролі не згуляў. Артыкул справакаваў так званую «літаратурную дыскусію», у якой «тройка» абрынулася на Троцкага з сустрэчным «кампраматам», спамянуўшы яму небальшавіцкае мінулае і ўзаемную лаянку з Леніным да рэвалюцыі. Сталін пагардліва характарызуе спробы Троцкага нагадаць пра свае заслугі як «арабскія казкі», і заяўляе, што «гутаркі пра асаблівую ролю Троцкага ёсць легенда, што шырыцца паслужлівымі „партыйнымі кумачкамі“». ==== 1925 год. Раскол «тройкі». Сталін супраць Зіноўева і Каменева ==== {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Каменеў Л. Б., прамова на XIV з'ездзе УКП(б), снежань 1925 года |Утрымоўванне= …я неоднократно говорил это т. Сталину лично, именно потому, что я неоднократно говорил группе товарищей-ленинцев, я повторяю это на съезде: я пришёл к убеждению, что тов. Сталин не может выполнять роль объединителя большевистского штаба. (Голоса с мест: «Неверно!», «Чепуха!», «Вот оно в чём дело!», «Раскрыли карты!» Шум. Аплодисменты ленинградской делегации. Крики: «Мы не дадим вам командных высот», «Сталина!», «Сталина!» Делегаты встают и приветствуют тов. Сталина. Бурные аплодисменты. Крики: «Вот где объединилась партия Большевистский штаб должен объединиться». Евдокимов с места: «Да здравствует Российская Коммунистическая партия. Ура! Ура!» Делегаты встают и кричат «Ура!» Шум. Бурные, долго не смолкающие аплодисменты) Евдокимов с места: «Да здравствует ЦК нашей партии! Ура! (Делегаты кричат „Ура!“). Партия выше всего! Правильно» (аплодисменты и крики «Ура!») Голоса с мест: «Да здравствует тов. Сталин!!!» (Бурные, продолжительные аплодисменты, крики «Ура!» Шум.) Председательствующий: «Товарищи, прошу успокоиться. Тов. Каменев сейчас закончит свою речь». Каменев: «Эту часть своей речи я начал словами: мы против теории единоначалия, мы против того, чтобы создавать вождя! Этими словами я и кончаю речь свою». }} Пачатая Троцкім «вайна кампраматаў» абрынулася на яго ж, пашкодзіўшы яго аўтарытэту значна мацней, чым «трыўмвірам», якія ізноў аб'ядналіся на нейкі час. На пленуме ЦК у студзені 1925 года Зіноўеў і Каменеў патрабуюць выключыць Троцкага з партыі. Сталін, працягваючы лавіраваць, прапануе Троцкага не толькі не выключаць, але нават пакінуць яго ў ЦК і Палітбюро, адабраўшы ў яго нарэшце толькі ключавыя пасты наркамваенмора і намесніка РВС. Новым наркамваенморам робіцца Фрунзэ, а яго намеснікам — Варашылаў. Па сцвярджэнні самога Троцкага, ён нават з палёгкай успрыняў сваё «скіданне», бо гэта ў нейкай меры адводзіла вінавачанні ў падрыхтоўцы «банапартысцкага» ваеннага перавароту. Троцкі просіць ЦК скіраваць яго на гаспадарчую дзейнасць, бо са сканчэннем [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] яна набывае ўсё большае значэнне. Пленум ЦК прызначае Троцкага на шэраг другарадных пастоў: старшыня Галоўнага камітэта па канцэсіях (Главконцесском), старшыня асобай нарады пры ВСНГ па якасці прадукцыі, старшыня Электратэхнічнага камітэта. Пасля такога ўдару па Троцкім «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін канчаткова распадаецца, прыхільнікі Зіноўева і Каменева фармуюць так званую «новую апазіцыю». Асноўнай падставай для расколу робіцца распрацаваная Сталіным дактрына «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне». Як паказвае даследчык Вольскі-Валянцінаў, немагчымасць «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне» была выяўнай для Леніна аж да, прынамсі, 1922 года. Патрэба «сусветнай рэвалюцыі» была ясная як Троцкаму ці Зіноўеву з Каменевым, гэтак і Сталіну, які яшчэ ў красавіку 1924 года сцвярджаў, што {{пачатак цытаты}} ''Свергнуть власть буржуазии и поставить власть пролетариата в одной стране ещё не значит обеспечить полную победу социализма. Главная задача социализма — организация социалистического производства — остаётся ещё впереди. Можно ли разрешить эту задачу, можно ли добиться окончательной победы социализма в одной стране, без совместных усилий пролетариата нескольких передовых стран? Нет, невозможно. Для свержения буржуазии достаточно усилий одной страны — об этом говорит нам история нашей революции. Для окончательной победы социализма, для организации социалистического производства, усилий одной страны, особенно такой крестьянской, как Россия, уже недостаточно, для этого необходимы усилия пролетариев нескольких передовых стран. Поэтому развитие и поддержка революции в других странах является существенной задачей победившей революции. Поэтому революция победившей страны должна рассматривать себя не как самодовлеющую величину, а как подспорье, как средство для ускорения победы пролетариата в других странах''<ref>{{cite web|url=http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|title=PowWeb|access-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113081811/http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|archive-date=13 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref>. {{канец цытаты}} Аднак «літаратурная дыскусія» увосень 1924 года заахвоціла Сталіна ўмацаваць свае пазіцыі ў барацьбе за ўладу, пачаўшы пазіцыянаваць сябе, як тэарэтыка камуністычнай ідэалогіі, у процівагу Троцкаму і Зіноўеву. Пасля «стараннага аналізу прац Леніна» Сталін ужо 17 снежня 1924 года выступае супраць прасоўванай Троцкім ідэі шырання рэвалюцыі на Захад («[[перманентная рэвалюцыя]]»). Канчаткова новая дактрына афармляецца на XIV партканферэнцыі 27-29 красавіка 1925 года. Сталінскае ідэалагічнае новаўвядзенне супярэчыла Энгельсу, які сцвярджаў, што «''Камуністычная рэвалюцыя будзе не толькі нацыянальнай, але адбудзецца адначасна ўва ўсіх цывілізаваных краінах …Яна ёсць сусветная рэвалюцыя і будзе таму мець сусветную арэну''»<ref>[http://dparchives.narod.ru/marx/tom04.htm#s034 (К. Маркс, Ф. Энгельс, Соч., т. 4, стр. 334)]</ref>, аднак было вельмі дарэчы краіне, што стамілася ад вайны — спачатку Першай суветнай, а потым Грамадзянскай. Аднак яно раскрытыкавана Зіноўевым. Зіноўеў сам распрацаваў дактрыны «трацкізму», як «дробнабуржуазнай і варожай ленінізму плыні», і «[[сацыял-фашызм]]у» (цэтлік, навешаны на еўрапейскую сацыял-дэмакратыю), і прэтэнзія Сталіна на ролю буйнага тэарэтыка Зіноўева вельмі раздражняла. Рэзалюцыя XIV партканферэнцыі яшчэ прыняла кампрамісны паміж Сталіным і Зіноўевым характар, аднак на працягу 1925 года наспявае бурны антаганізм. 4 верасня фармуецца «[[платформа чатырох]]» Зіноўеў-Каменеў-[[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]]-Сакольнікаў. На XIV з'ездзе РКП(б) у снежні 1925 года Зіноўеў заявіў, што сталінская дактрына «аддае прыпахам нацыянальнай абмежаванасці»<ref>[http://stalinism.narod.ru/vieux/alexandr/alex_1.htm Внешнеполитическая доктрина Сталина. Глава 1]</ref>. Як мяркуе сакратар Сталіна [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]], да 1925 года Сталін ужо ў агульных рысах завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасады сакратароў губернскіх парткамаў: {{пачатак цытаты}} ''Чтобы быть у власти, надо было иметь своё большинство в Центральном Комитете. Но Центральный Комитет избирается съездом партии. Чтобы избрать свой Центральный Комитет, надо было иметь своё большинство на съезде. А для этого надо было иметь за собой большинство делегаций на съезд от губернских, областных и краевых партийных организаций. Между тем эти делегации не столько выбираются, сколько подбираются руководителями местного партийного аппарата — секретарём губкома и его ближайшими сотрудниками. Подобрать и рассадить своих людей в секретари и основные работники губкомов, и таким образом будет ваше большинство на съезде. Вот этим подбором и занимаются систематически уже в течение нескольких лет Сталин и Молотов. Не всюду это проходит гладко и просто. Например, сложен и труден путь ЦК Украины, у которого несколько губкомов. Приходится комбинировать, смещать, перемещать, то сажать на ЦК Украины первым секретарём Кагановича, чтоб навёл в аппарате порядок, то перемещать, выдвигать и удалять строптивых украинских работников. Но в 1925 году основное в этом рассаживании людей проделано''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav11.html ГЛАВА 11. ЧЛЕНЫ ПОЛИТБЮРО]</ref>. {{канец цытаты}} Асноўныя праціўнікі Сталіна таксама расстаўлялі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасты. Троцкі абмяжоўваўся прасоўваннем сваіх прыхільнікаў, да 1925 года ўжо па большай частцы ссунутых, у межах арміі ([[Эфраім Маркавіч Склянскі|Склянскі]], [[Ян Барысавіч Гамарнік|Гамарнік]], [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]] і інш.), Зіноўеў насадзіў свой «клан» у Петраградзе і ў Камінтэрне, Бухарын фактычна кантраляваў газету «Праўда» і Інстытут чырвонай прафесуры, а Каменеў падобнай дзейнасцю зусім не займаўся, і, паводле выразу Б. Г. Бажанава, «сядзеў на Маскве па інэрцыі». Сталін жа, узначаліўшы партыйны апарат, атрымаў магчымасць прасоўваць сваіх прызначэнцаў з асаблівым размахам. 31 кастрычніка 1925 года на аперацыйным стале памірае [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], што замяніў Троцкага на пастах наркамваенмора і наместнік рэўваенсавета. Гэта смерць дагэтуль здаецца шэрагу даследчыкаў падазронай. Прыхільнікі Троцкага вінавацяць у гэтай смерці Сталіна. [[Барыс Андрэевіч Пільняк|Барыс Пільняк]] у 1926 годзе абгульвае гэту версію ў сваёй кнізе «Аповесць непагашанага месяца». З іншага боку, [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]], што быў падчас гэтых падзей сакратаром Сталіна, знаходзіць дзейнасць Фрунзэ ў 1924—1925 гадах вельмі падазронай. Так, Фрунзэ дамогся рэарганізацыі арміі, скасавання палітычнага кантролю камісараў, які раздражняў камандзіраў часцей і аб'яднанняў, і расставіў на шэраг ключавых пасад у арміі далёкіх ад камунізму вайскоўцаў. Сам Фрунзэ пры гэтым не ўспрымаўся сучаснікамі, як сталінец, хоць і быў высунуты Сталіным асабіста. Усе гэтыя акалічнасці выклікалі ў Бажанава моцныя падазрэнні, што Фрунзэ меркавана вёў сваю ўласную гульню, і рыхтаваў ваенны пераварот, як антытрацкісцкі, гэтак і антысталінскі. Па сцвярджэнні Бажанава, дакладна такія ж падазрэнні паўсталі і ў аднаго з набліжаных Сталіна, [[Леў Захаравіч Мехліс|Л. З. Мехліса]], і, мабыць, і ў самога Сталіна таксама. На працягу ўсяго 1925 года Сталін «падкопваецца» пад Зіноўева. З дапамогай Молатава яму атрымоўваецца схіліць на свой бок кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, зіноўеўскага прызначэнца [[Мікалай Аляксандравіч Угланаў|М. А. Угланава]], а адзін з найбліжэйшых прыхільнікаў Сталіна [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Л. М. Кагановіч]] уладкоўвае чышчанне ад зіноўеўцаў на Украіне. Да снежня сітуацыя асабліва абвастраецца: ленінградская і маскоўская партыйныя арганізацыі мяняюцца вінавачаннямі ў адрас адзін аднаго, Зіноўеў вінаваціць маскоўскую арганізацыю ў «ліквідатарскай няверы ў перамогу сацыялізму», а Сталіна ў «паўтрацкізме». Узначаленая Зіноўевым ленінградская партыйная арганізацыя спрабуе друкаваць апазіцыйную літаратуру, што сталінская большасць характарызуе, як арганізацыя фракцыйнай дзейнасці. На [[XIV з’езд УКП(б)|XIV З'ездзе УКП(б)]] выявілася, што на баку Зіноўева з «маналітным адзінствам» выступіла адна толькі ленінградская дэлегацыя, але Сталін выставіў супраць яе ўсе астатнія дэлегацыі, што таксама дзейнічалі ў такім жа «маналітным адзінстве». Надзеі Зіноўева-Каменева на падтрымку маскоўскай і ўкраінскай дэлегацый не апраўдаліся<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav12.html ГЛАВА 12. СТАЛИНСКИЙ ПЕРЕВОРОТ]</ref>. Разгром «новай апазіцыі» быў поўным: Зіноўеў губляе свае ключавыя пасты часткі Ленсавета і Камінтэрна, а Каменеў — пост кіраўніка Масквы. Троцкі тым часам цалкам ігнаруе палітыку, з галавой пойдучы ў працу на пададзеных яму «тэхнакратычных» пасадах. {{пачатак цытаты}} ''..я усердно посещал многочисленные лаборатории, с огромным интересом присутствовал на опытах, выслушивал объяснения лучших учёных, штудировал в свободные часы учебники химии и гидродинамики и чувствовал себя наполовину администратором, наполовину студентом… В качестве начальника электротехнического управления я посещал строящиеся электростанции и совершил, в частности, поездку на Днепр, где производились широкие подготовительные работы для будущей гидростанции. Два лодочника спустили меня меж порогов по водоворотам на рыбачьей ладье, по старому пути запорожских казаков. Это был, разумеется, чисто спортивный интерес. Но я глубоко заинтересовался днепровским предприятием, и с хозяйственной точки зрения, и с технической. Чтоб застраховать гидростанцию от просчётов, я организовал американскую экспертизу, дополненную впоследствии немецкой. Свою новую работу я пытался связывать не только с текущими задачами хозяйства, но и с основными проблемами социализма. В борьбе против тупоумного национального подхода к хозяйственным вопросам («независимость» путём самодовлеющей изолированности) я выдвинул проблему разработки системы сравнительных коэффициентов нашего хозяйства и мирового. Эта проблема вытекала из необходимости правильной ориентировки на мировом рынке, что должно было, в свою очередь, служить задачам импорта, экспорта и концессионной политики. По самому существу своему проблема сравнительных коэффициентов, вытекавшая из признания господства мировых производительных сил над национальными, означала поход против реакционной теории социализма в отдельной стране.'' {{канец цытаты}} [[Файл:Protección del Palacio Tauride durante el Segundo Congreso Regional de los Soviets.jpg|thumb|371x371px|Ахова Таўрычаскага палаца падчас Другога абласнога з'езда Саветаў (Петраград, 1918). У сярэднім шэрагу (злева направа): Л. Д. Троцкі (11) і Г. Е. Зіноўеў (12).]] Зрэшты, ніякіх значных вынікаў дзейнасць Троцкага на гэтых пасадах не прынесла, бо і самі гэтыя пасты былі другараднымі і малазначнымі. Паводле ацэнкі Барыса Бажанава, «Прызначэнні гэтыя былі і правакацыйныя, і камічныя… Троцкі мала падыходзіў для гэтых ашуканскіх аперацый — таму, напэўна, яго туды і прызначылі. Яшчэ менш ён падыходзіў для назірання за якасцю прадукцыі савецкіх заводаў. Бліскучы прамоўца і палеміст, трыбун цяжкіх пераломных момантаў, ён быў смешны ў якасці назіральніка за якасцю савецкіх портак і цвікоў. Зрэшты, ён зрабіў спробу сумленна выканаць і гэта заданне ўскладзенае на яго партыяй; стварыў камісію спецыялістаў, аб'ехаў з ёй шэраг заводаў і прадставіў вынікі вывучэння Вышэйшаму Савету Народнай Гаспадаркі; заключэнні яго ніякіх наступстваў, зразумела, не мелі». Пачынаючы са свайго разгрому ў студзені, на працягу ўсяго 1925 года Троцкі не займаецца ніякай колькі-небудзь заўважнай палітычнай дзейнасцю, і нават не выступае на XIV З'ездзе УКП(б), зларадна назіраючы з боку за разгромам Зіноўева і Каменева. Тым не менш, менавіта ў 1925 годзе Троцкі ўмацоўвае свае пазіцыі ідэолага, апублікаваўшы ў «Праўдзе» серыю праграмных артыкулаў «Да сацыялізму ці капіталізму?», што развівалі ідэі сваіх прыхільнікаў Праабражэнскага, Пятакова і Смірнова. Артыкулы Троцкага абапіраліся ў першую чаргу на апублікаваную таксама ў 1925 годзе працу Праабражэнскага «Закон сацыялістычнага выточнага назапашання». Ва ўсіх гэтых працах Троцкі і яго прыхільнікі высунулі ідэалагічную дактрыну так званай «''звышіндустрыялізацыі''». Адна з самых фундаментальных супярэчнасцей паміж артадаксальным марксізмам XIX стагоддзя і яго рэальным увасабленнем была выяўна ўжо з 1917 года — рэвалюцыя перамагла ў сялянскай Расіі, тады як Маркс і Энгельс пры сваім жыцці выяўна меркавалі, што гэта адбудзецца ў індустрыяльнай Заходняй Еўропе. Троцкі прапануе ліквідаваць гэту супярэчнасць, прыступіўшы да фарсаванай індустрыялізацыі за кошт вёскі. [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Б. Г. Бажанаў]] скаментаваў гэта так: «чыста бальшавіцкі падыход: каб нешта зрабіць, трэба некага зрабаваць». [[Файл:Харьков Троцкий Егоров смотр 1919.jpg|thumb|329x329px|Троцкі і [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Ягораў]] у Харкаве.]] Асноўную ўвагу Троцкі прапануе надаваць развіццю ў першую чаргу ваеннай прамысловасці, і цяжкай прамысловасці, вытворчасці сродкаў вытворчасці. Падобныя пагляды пачынаюць перагукацца з платформай Зіноўева і Каменева. Да 1925 года матэрыяльны ровень жыцця працоўных у вялікіх прамысловых гарадах усё яшчэ быў ніжэй узроўня 1913 года. У звязку з гэтым у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Ленінградзе і ў Маскве ўсё мацней нарастала незадаволенасць рэжымам «нэпа»; падобная незадаволенасць персаніфікавалася ў выявах «нэпмана» і «кулака». Зіноўеў і Каменеў, як кіраўнікі Ленінградскай і Маскоўскай партыйных арганізацый, сталі правадырамі падобнай незадаволенасці. Дактрына «звышіндустрыялізацыі», да якой паралельна прыходзяць група Троцкага і група Зіноўева-Каменева, дае ім у рукі зручную падставу абрынуцца на Сталіна. Не жадаючы даваць сваім канкурэнтам козыр у рукі, Сталін у якасці «процівагі» звяртаецца да будучага блока «правых» — Бухарын, Рыкаў, Томскі. Бухарын высоўвае канкуруючую ідэалагічную дактрыну «урастання селяніна ў сацыялізм», і паддае жорсткай крытыцы дактрыну «звышіндустрыялізацыі», звінаваціўшы прыхільнікаў Троцкага ў насаджэнні «унутранага каланіялізму» і рабаванні вёскі. ==== 1926—1927 гады. «Аб'яднаная апазіцыя» супраць блока Сталін-Бухарын ==== Да пачатку 1926 года адбываецца збліжэнне палітычных платформаў групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева на глебе адзінства паглядаў па пытанні магчымасці «пабудовы сацыялізму ў адной краіне» і «звышіндустрыялізацыі». У красавіка-ліпені 1926 «старая» («трацкісцкая») і «новая» (зіноўеўска-каменеўская) апазіцыі яднаюцца («трацкісцка-зіноўеўскі блок»), што выяўна пазначылася на праходзілых у красавіку і ў ліпені пленумах ЦК. Да блока прылягаюць таксама з боку Троцкага [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]], [[Яўген Аляксеевіч Праабражэнскі|Праабражэнскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Красцінскі|Красцінскі]], [[Карл Бернгардавіч Радэк|Радэк]], [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў А. Г.]], [[Івар Тэнісавіч Смілга|Смілга]] і інш., з боку Зіноўева — [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]]. Да апазіцыянераў далучаюцца таксама ўдава Леніна [[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]] і аскепкі разгромленай «[[Рабочая апазіцыя|рабочай апазіцыі]]», перадусім [[Аляксандр Гаўрылавіч Шляпнікаў|Шляпнікаў]] Да [[1926 год]]у асноўныя апазіцыянеры ўжо цалкам страцілі рэальную ўладу. Троцкі пазбавіўся пастоў наркамваенмора і [[Рэвалюцыйны ваенны савет|намесніка РВС]], Зіноўеў — старшыні выканкама Ленсавета і старшыні [[ВККІ|выканкама Камінтэрна]], Каменеў — кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, замнамессаўнаркама і старшыні [[Савет Працы і Абароны|Савета Працы і Абароны]]. Хоць яны ўсё яшчэ захоўваюць членства ў ЦК, і нават членства ў Палітбюро, на ўсіх пленумах ЦК, пасяджэннях Палітбюро і на ўсіх партыйных з'ездах яны ўжо аказваюцца ў меншасці. Без любой улады апазіцыянерам застаецца толькі перанесці сваю барацьбу са Сталіным у вобласць чыстай ідэалогіі ў надзеі схіліць на свой бок партыйную большасць. Апазіцыя бязлітасна вінаваціць Генеральнага сакратара ў «[[бюракрат]]ычным перараджэнні партыі», «руху да [[тэрмідор]]а», нежаданні праводзіць «''звышіндустрыялізацыю''» і сабатажы будаўніцтва «міжнароднай сістэмы сацыялізму». На думку [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыса Бажанава]], да [[1926]] года Сталін ужо ў цэлым завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ўсе ключавыя пасты ў партыі, і «''працягваў гэту шуміху з апазіцыяй толькі для таго, каб выявіць сваіх утоеных ворагаў''». Як адзначае даследчык [[Вадзім Захаравіч Рагавін|Рагавін]], аб'яднанне групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева, якія яшчэ зусім нядаўна варагавалі, на справе прывяло толькі да іх узаемнай дыскрэдытацыі. Яшчэ ў [[1924]] годзе Зіноўеў бязлітасна атакаваў Троцкага, распрацаваўшы дактрыну «трацкізму», як «варожай ленінізму дробнабуржуазнай плыні». У [[1926]] годзе ён аддаў перавагу блакавацца з тым жа самым Троцкім. Як адзначаў пазней [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Кіраў]], «нідзе трацкізм не быў так пабіты… як у Ленінградзе [узначаленым Зіноўевым],.. потым раптам нечакана адбылося знакамітае братанне паміж Зіноўевым і Троцкім. Гэты крок здаўся ленінградскай арганізацыі нечым зусім чароўным». Сталін тым часам выкарыстоўвае «кампрамат» уласных праціўнікаў, вінавацячы ў «трацкізме» зараз і аўтара самога «трацкізму» Зіноўева, раз ужо ён склаў з Троцкім блок. Падчас «літаратурнай дыскусіі» 1924 года Троцкі «спамянуў» Зіноўеву і Каменеву іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года; зараз жа Сталін з задавальненнем «перахапляе» і гэтыя лозунгі. Удава Леніна Крупская на XIV З'ездзе УКП(б) беспаспяхова спрабуе заклікаць да «партыйнага дэмакратызму», нагадаўшы дэлегатам, што і сам Ленін на [[IV з’езд РСДРП|«стакгольмскім» з'ездзе]] быў у меншасці, але яе ўжо ніхто не слухаў. Сталін парыруе выступленне Крупскай заявай: «А чым, уласна, адрозніваецца тав. Крупская ад любога іншага адказнага таварыша? Ці не думаеце вы, што зацікаўленасці асобных таварышаў павінны быць пастаўлены вышэй зацікаўленасцей партыі і яе адзінства? Хіба таварышам з апазіцыі не вядома, што для нас, для бальшавікоў, фармальны дэмакратызм — пустышка, а рэальныя зацікаўленасці партыі — усё?». Усё часцей і часцей у папрок Троцкаму пачынае ставіцца і яго нацыянальнасць, у прэзідыумы пачынаюць усё часцей падаваць запіскі з месцаў з заявамі накшталт «Троцкі адпрэчвае магчымасць пабудовы сацыялізму ў адной краіне, таму што з-за сваёй нацыянальнасці не верыць у сілу рускага народа», «Троцкі не мог быць камуністам, што сама яго нацыянальнасць паказвае, што яму патрэбна спекуляцыя». У 1927 годзе Троцкі абрынаецца на падобныя запіскі, завучы іх «чарнасотнікавымі»: «чорт ведае што, пытаюць, на якія-дэ „сродкі“ апазіцыя вядзе сваю „працу“». Сталін і тут пазіцыянуе сябе, як «умеранага», выступіўшы з двухсэнсоўнай заявай, што «мы змагаемся супраць Троцкага, Зіноўева і Каменева не таму, што яны яўрэі, а таму, што яны апазіцыянеры». Імкнучыся знайсці процівагу ідэалагічным навінам апазіцыянераў, Сталін яднаецца з групай [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Бухарын]] — [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|Рыкаў]] — [[Міхаіл Паўлавіч Томскі|Томскі]], пагляды якіх пазней былі асуджаны, як «правы ўхіл». Бухарын бязлітасна атакуе «левых» апазіцыянераў, вінавацячы іх дактрыну «звышіндустрыялізацыі» у будаванні «унутранага каланіялізму» і падрыве [[Смыка горада і вёскі|«''смыкі''» паміж горадам і вёскай]]. З пункту гледжання «правых», адным з грахоў «трацкізму» была празмерная апора толькі на працоўных і грэбаванне сялянствам. На гэтым этапе Сталін усё яшчэ пазіцыянуе сябе, як «умеранага» цэнтрыста, які стрымлівае радыкалізм як левага, гэтак і правага крыла партыі. З аднаго боку, Сталін супрацьстаіць левым з іх вымогай працягу знясільваючай «сусветнай рэвалюцыі» і не менш за знясільваючую індустрыялізацыю. З іншага боку, Сталін таксама «абсякае» Бухарына, засудзіўшы яго знакаміты лозунг сялянам «[[Узбагачайцеся!]]», як «не наш». Троцкі ў 1927 годзе апісвае сталінскую ролю «міратворца» наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''На всех ячейках докладчики, специально дрессированные, ставят вопрос об оппозиции так, что поднимается рабочий, чаще всего по наряду, и говорит: «чего же вы возитесь с ними, не пора ли их расстрелять?» Тогда докладчик со скромно-лицемерной миной возражает: «товарищи, не нужно спешить». … всё это для того, чтобы вызвать у обманутых слушателей, у сырых молодых партийцев, которыми вы искусственно заполняете партийные ряды, бешеную реакцию, и чтобы потом иметь возможность сказать: «смотрите, мы готовы бы терпеть, но массы требуют».'' {{канец цытаты}} У студзені 1924 года Сталін стрымаў Зіноўева, які патрабаваў арыштаваць Троцкага за меркаваную падрыхтоўку «банапартысцкага» ваеннага перавароту, у ліпені і ў снежні Зіноўеў патрабуе выключыць Троцкага з партыі. У снежні 1925 Сталін бароніць ад атак Зіноўева ўжо Бухарына. У 1926—1927 гадах Бухарын, Рыкаў і Томскі цалкам пэўна «забягаюць наперад» Сталіна, патрабуючы рэпрэсій. Так, Бухарын у лістападзе 1926 года заяўляе: {{пачатак цытаты}} Тов. Зиновьев говорил… как хорошо Ильич поступил с оппозицией, не выключая всех тогда, когда он имел только два голоса из всех на профессиональном собрании. Ильич дело понимал: ну-ка, исключи всех, когда имеешь два голоса (''Смех''). А вот тогда, когда имеешь всех, и против себя имеешь два голоса, а эти два голоса кричат о термидоре, — тогда можно и подумать. (''Возгласы'' «Правильно». ''Аплодисменты, смех. Сталин с места'': «Здорово, Бухарин, здорово. Не говорит, а режет.») {{канец цытаты}} Томскі ў лістападзе 1927 года выражаецца больш пэўна: {{пачатак цытаты}} Оппозиция очень широко распространяет слухи о репрессиях, об ожидаемых тюрьмах, о Соловках и т. д. Мы на это скажем нервным людям: «Если вы и теперь не успокоитесь, когда мы вас вывели из партии, то теперь мы говорим: нишкните, мы просто вежливо попросим вас присесть, ибо вам стоять неудобно. Если вы попытаетесь выйти теперь на фабрики и заводы, то мы скажем „присядьте, пожалуйста“ (''Бурные аплодисменты''), ибо, товарищи, в обстановке диктатуры пролетариата может быть и две и четыре партии, но только при одном условии: одна партия будет у власти, а все остальные в тюрьме.» (''Аплодисменты''). {{канец цытаты}} У такім жа духу выступае і Рыкаў, які на XV з'ездзе УКП(б) у снежні [[1927]] года заўважыў: «Няможна ручацца за тое, што насельніцтва турмаў не давядзецца хуткім часам некалькі павялічыць». У якасці падарунка дэлегатам з'езда са Сталінграда даслалі венік. Рыкаў асабіста ўручыў яе Сталіну са словамі: «я перадаю венік таварышу Сталіну, хай ён вымятае ёю нашых ворагаў». Арганізаваная Сталіным большасць уся больш выцясняе апазіцыянераў з легальнага поля, лішаю іх магчымасці весці дыскусіі на пленумах, з'ездах, у пячаткі. У ліпені 1926 года зіноўевец [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]] арганізоўвае ў падмаскоўным лесе нелегальны сход апазіцыі, завошта Зіноўеў выводзіцца з Палітбюро, як «кіроўны фракцыйнай дзейнасцю». Напал жарсцяў прыводзіць да таго, што падчас супольнага ліпеньскага пленума ЦК і ЦКК проста ў зале паседжанняў у [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскага]] адбываецца сардэчны прыступ, 20 ліпеня ён памірае. Восенню 1926 года апазіцыя спрабуе арганізаваць агітацыю на «нізавых» партыйных вочках, што суправаджаецца добра арганізаванымі абструкцыямі, і выключэннямі прыхільнікаў апазіцыі з партыі «за фракцыйную дзейнасць». Троцкі люта атакуе Сталіна, заяўляючы: «Ідэйнае ўбоства заменена апаратнай усёмагутнасцю», і «наверсе стварылася каста, што адарвалася ад мас». {{пачатак цытаты}} ''Аппарат дал бешеный отпор. Идейная борьба заменилась административной механикой: телефонными вызовами партийной бюрократии на собрания рабочих ячеек, бешеным скоплением автомобилей, рёвом гудков, хорошо организованным свистом и рёвом при появлении оппозиционеров на трибуне. Правящая фракция давила механической концентрацией своих сил, угрозой репрессий. Прежде чем партийная масса успела что-нибудь услышать, понять и сказать, она испугалась раскола и катастрофы.'' {{канец цытаты}} Разам з тым апазіцыянеры Зіноўеў, Петэрсан, Муралаў і Троцкі ў сваім лісце Палітбюро ЦК УКП(б), Прэзідыум ЦКК і Выканкам Камінтэрна ад 6 верасня 1927 года прызнаюць: «У мінулым нашай партыі такія сродкі [зрыванне сходаў] ужываліся намі на сходах, скліканых буржуазнымі партыямі, а таксама — на сходах з меншавікамі пасля канчатковага расколу з імі. Усярэдзіне нашай партыі падобныя метады павінны быць самым рашучым чынам забаронены, бо яны замінаюць рашэнню партыйных пытанняў партыйным шляхам». Паступовае «выдушванне» апазіцыянераў за рамкі «савецкай легальнасці» прыводзіць да таго, што пад падставай «парушэння партыйнай дысцыпліны» Троцкі і Каменеў у кастрычніку 1926 года выключаюцца з Палітбюро. Таксама ўвосень 1926 года ад апазіцыянераў адыходзіць Крупская, якая заявіла: «Апазіцыя зайшла занадта далёка». Тым не менш, Троцкі застаецца ў складзе ЦК, час ад часу люта атакуючы Сталіна на яго пленумах. 26 лістапада 1926 года [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў]] быў выдалены з СССР і адпраўлены ў Італію ў якасці паўпрада. Адзін з асноўных «зіноўеўцаў», [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], яшчэ 16 студзеня 1926 года пераведзены з пасады наркамфіна на пасаду намесніка старшыні [[Дзяржплан СССР|Дзяржплана СССР]]. Паступовая «агонія» апазіцыі на нейкі час адсоўваецца палітычным крызісам у Кітаі. Пад канец 1926 года блок Сталін-Бухарын настойваў на правядзенні Камуністычнай партыяй Кітая ўмеранай палітыкі і складанні альянсу з узначаленым Чан Кай Шы рухам [[Гаміньдан]]. Падобная тактыка рэзка адрознівалася ад тактыкі саміх камуністаў у 1917 годзе і скончылася правалам; у красавіку 1927 года Чан Кай Шы, асцерагаючыся саперніцтва з кітайскімі камуністамі, разагнаў іх сілай. Палітычны крызіс у Кітаі быў шырока выкарыстаны апазіцыяй для крытыкі Сталіна, як «сабатаж будаўніцтва міжнароднай сістэмы сацыялізму». Троцкі ахарактарызаваў кітайскія падзеі, як «выяўнае банкруцтва сталінскай палітыкі». У чэрвені 1927 года галоўны кантрольны арган партыі, ЦКК разглядае справы Зіноўева і Троцкага, аднак вырашае іх з партыі не выключаць. У ліпені Троцкі высоўвае двухсэнсоўную «тэзу Клемансо», якую Сталін 1 жніўня на аб'яднаным пленуме ЦК і ЦКК ахарактарызаваў, як абяцанне «захапіць паўстанцкім шляхам уладу ў выпадку вайны», арганізаваная Сталіным большасць асуджае Троцкага за «умоўнае абаронніцтва» і імкненне «арганізаваць другую партыю». У той жа час Сталін выступае супраць выключэння Троцкага з партыі, у выніку пленум абмяжоўваецца аб'явай Зіноўеву і Троцкаму строгай вымовы. Восенню 1927 года Сталін канчаткова «выціскае» левую апазіцыю за рамкі «савецкай легальнасці». У верасні апазіцыянеры арганізуюць у Маскве і Ленінградзе нелегальныя працоўныя сходкі, якія наведалі да 20 тыс. чал. У шэрагу гарадоў выступленні апазіцыянераў на сходах партактываў перапыняюцца крыкамі і свістам; у Ленінградзе падчас выступлення апазіцыі ў зале паседжанняў было адключана святло, на сходзе партактыву Петраградскага раёна на выступалага апазіцыянера напалі, і разарвалі праект рэзалюцыі, які прапаноўваўся ім. Шэраг апазіцыянераў атрымвае прызначэнні за мяжу, у прыватнасці, ніколі не працавалы ў гандлі [[Георгій Іванавіч Сафараў|Сафараў]] «высылаецца» ў савецкае гандпрадства ў Турцыі, аднак выехаць адмовіўся. Разгортваюцца масавыя выключэнні з партыі радавых апазіцыянераў, якія да лістапада 1927 года дайшлі прынамсі да 600 чалавек, 26 жніўня з'яўляецца дырэктыва не прымаць у члены партыі кандыдатаў-апазіцыянераў. Для друку агітацыйнай літаратуры арганізуецца нелегальная друкарня на ўзор дарэвалюцыйнай падпольнай дзейнасці. 27 верасня 1927 года на супольным пасяджэнні Прэзідыума [[ВККІ]] і Інтэрнацыянальнай кантрольнай камісіі Троцкі быў аднагалосна выключаны з кандыдатаў у члены Выканкама [[Камінтэрн]]а<ref>[http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komintern/#_ednref75 Мухамеджанов М. М. Коминтерн: страницы истории]</ref>. 7 лістапада 1927 года праходзяць апазіцыйныя дэманстрацыі ва ўгодкі Кастрычніцкай рэвалюцыі. Адна дэманстрацыя, пад кіраўніцтвам Смілгі і Праабражэнскага, была арганізавана ў Маскве (каля былой гасцініцы «Парыж» на вугле Ахвотнага шэрага і Цверскай вуліцы), другая, пад кіраўніцтвам Зіноўева, Радэка і Лашэвіча, — у Ленінградзе. Гэтыя дэманстрацыі былі атакаваны натоўпамі, якія закідвалі іх «крыгамі, бульбай і дровамі» і выкрыквалі лозунгі: «Бі апазіцыю!», «Далоў [[жыд]]оў-апазіцыянераў!» і г.д. Смілга, Праабражэнскі, Грунштэйн, Янукідзэ і інш. былі выцягнуты з гаўбца натоўпам і збіты, услед машыне з Троцкім, Каменевым і Муралавым было зроблена некалькі стрэлаў, пасля чаго невядомымі была распачата спроба выцягнуць іх з машыны. 11 лістапада ЦК УКП(б) патрабуе ад апазіцыянераў спыніць нелегальныя сходы на прыватных кватэрах (так званыя «смыкі»), якія ў некаторых выпадках збіралі па некалькі сотняў чалавек, і праходзілі, у прыватнасці, у Тэхнічным вучылішчы. Шэраг падобных сходаў суправаджаюцца сутыкненнямі з прыхільнікамі Сталіна, у прыватнасці, па цверджанні Троцкага, у Харкаве дападка да «рэвальверных выстралаў». На супольным XIII з'езда РКП(бы) (май, 1924) Пленуме ЦК і ЦКК Троцкі патрабуе абвясціць «Тэстамент Леніна», і, у адпаведнасці з ім, зняць Сталіна з паста Генеральнага сакратара. Сталін абвяшчае тэкст «Тэстаменту». На XIII з'езда РКП(б) (май, 1924) Сталін просіць ад пленума ЦК прыняць яго адстаўку з паста Генсака, аднак ЦК адстаўку не прымае. Арганізацыя апазіцыянерамі нелегальнай друкарні і нелегальнай кастрычніцкай маніфестацыі робіцца нагодай для выключэння Зіноўева і Троцкага з партыі 16 лістапада 1927 года. Падчас гэтых падзей сканчае жыццё самагубствам адзін з асноўных прыхільнікаў Троцкага, смяротна хворы [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]]. === Высылка ў Алма-Аце === {{main|Высылка Троцкага ў Алма-Аце}} Высылка Л. Д. Троцкага ў Алма-Аце ў 1928—1929 гадах. === Выгнанне з СССР === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R15068, Leo Dawidowitsch Trotzki.jpg|thumb|Л. Д. Троцкі. Фатаграфія прыкладна 1929 года.]] У [[1929]] годзе на савецкім судне «Ільіч» (былы «Мікалай II») з порта горада [[Поці]] быў высланы за межы СССР — у Турцыю на востраў [[Бююкада]] ці Прынкіпа — самы буйны з [[Прынцавы астравы|Прынцавых астравоў]] у [[Мармуровае мора|Мармуровым моры]] каля [[Стамбул]]а. У гэты перыяд апублікавала свая фундаментальная гістарычная праца «[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]». У 1932 годзе пазбаўлены [[грамадзянства СССР|савецкага грамадзянства]]. У 1933 пераехаў у [[Францыя|Францыю]], у 1935 у [[Нарвегія|Нарвегію]]. Нарвегія, баючыся пагоршыць адносіны з СССР, усімі сіламі імкнулася пазбавіцца ад непажаданага імігранта, канфіскаваўшы ў Троцкага ўсе творы і змясціўшы яго пад хатні арышт, таксама Троцкаму высоўваліся пагрозы выдаць яго савецкаму ўраду. Не вытрымаўшы ўціскаў, Троцкі ў 1936 годзе эміграваў у [[Мексіка|Мексіку]], дзе жыў у доме сям'і мастакоў [[Фрыда Кало|Фрыды Кало]] і [[Дыега Рывера|Дыега Рыверы]]. У пачатку жніўня [[1936]] года Троцкі скончыў працу над кнігай «[[Здраджаная рэвалюцыя]]», у якой ён назваў тое, што адбывалася ў Савецкам Саюзе, «сталінскім тэрмідорам». Сталіна Троцкі вінаваціў у [[банапартызм]]е. Троцкі пісаў, што «свінцовы зад бюракратыі пераважыў галаву рэвалюцыі», пры гэтым ён канстатаваў, што «з дапамогай дробнай буржуазіі, бюракратыі атрымалася звязаць па руках і па нагах пралетарскі авангард і раздушыць бальшавіцкую апазіцыю»; у прыватнасці, ён злічыў праявай гэтага і палітыку на ўмацаванне сям'і ў СССР: «Рэвалюцыя зрабіла гераічную спробу разбурыць так званы „сямейны агмень“, то бок архаічную, прытхлую і косную ўстанову… Месца сям'і… павінна была, па задуме, заняць скончаная сістэма грамадскага сыходу і абслугоўвання…»<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |title=Л. Д. Троцкий. Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт? |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227140952/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |archive-date=27 снежня 2010 |url-status=dead }}</ref>. Нягледзячы на гэта, ён працягваў лічыць СССР [[Тэорыя дэфармаванай рабочай дзяржавы|рабочай дзяржавай]] і заклікаў сваіх прыхільнікаў бараніць яго ад любых вонкавых ворагаў. У 1938 абвясціў стварэнне [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]], спадчыннікі якога існуюць і дагэтуль. У 1938 годзе ў [[Парыж]]ы ў лякарні пасля аперацыі памёр старэйшы сын Троцкага — [[Леў Львовіч Сядоў|Леў Сядоў]]. У апошні перыяд свайго жыцця Троцкі працаваў над другім томам [[Сталін (кніга Троцкага)|кнігі «Сталін»]], дзе, у прыватнасці, развіваў гіпотэзу пра атручванне Леніна Сталіным<ref>{{cite web | url = http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | title = Очередь номер 1 » Журнал Столица | access-date = 29 кастрычніка 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171206074453/http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | archive-date = 6 снежня 2017 | url-status = dead }}</ref>. === Забойства === {{main|Забойства Троцкага}} У маі 1940 года было здзейснена няўдалы замах на жыццё Троцкага. Кіраваў замахам таемны агент [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Іосіф Рамуальдавіч Грыгулевіч|Грыгулевіч]]. Групу налётчыкаў узначаліў мексіканскі мастак і перакананы сталініст [[Хасэ Давыд Альфара Сікейрас|Сікейрас]]. Уварваўшыся ў пакой, дзе знаходзіўся Троцкі, налётчыкі расстралялі ўсе патроны і паспешна схаваліся. Троцкі, які паспеў схавацца за ложкам з жонкай і ўнукам, не пацярпеў. Па ўспамінах Сікейраса, няшчасце было злучана з тым, што члены яго групы былі неспрактыкаваны і вельмі хваляваліся. Рана раніцай 20 жніўня 1940 года агент НКУС [[Рамон Меркадэр]], які пракраўся раней у атачэнне Троцкага як перакананы яго прыхільнік, прыйшоў да Троцкага, каб паказаць свой рукапіс. Троцкі сеў яе чытаць, і тым часам Меркадэр нанёс яму ўдар па галаве ледасекам, які пранёс пад плашчом. Удар быў нанесены ззаду і зверху па прысутным Троцкім. Рана дасягала 7 сантыметраў у глыбіню, але Троцкі пасля атрыманай раны пражыў яшчэ амаль суткі і 21 жніўня памёр. Пасля крэмацыі быў пахаваны ў двары дома ў Каяакане<ref name="kri" />. 24 жніўня [[газета «Праўда»]] публікуе некралог «Ганебная смерць Троцкага» за аўтарствам [[Сталін]]а<ref>{{Cite web |url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015995 |title=Статья в «Правде» «Бесславная смерть Троцкого» с правкой Сталина |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=23 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723030135/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015995 |url-status=dead }}</ref>. Савецкая ўлада публічна адпрэчыла сваё дачыненне да забойства. Забойца быў прысуджаны мексіканскім судом да дваццацігадовага турэмнага зняволення; у 1960 годзе Рамону Меркадэру, які вызваліўся з месцаў зняволення і прыехаў у СССР, было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]]. == Рэабілітацыя == Леў Троцкі не быў афіцыйна рэабілітаваны савецкай уладай. І нават у перыяд [[перабудова|Перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]] ад асобы [[КПСС]] асуджаў гістарычную ролю Троцкага<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66062 М. С. Горбачёв. Октябрь и перестройка: революция продолжается.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723032031/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66062 |date=23 ліпеня 2014 }} // Коммунист. 1987. № 17. С.10-15.</ref>. == Узнагароды == Перыяд знаходжання Троцкага на пасту намесніка РВС і наркамваенмора супаў са станаўленнем новай дзяржаўнай, ваеннай і прапагандысцкай машыны, адным з заснавальнікаў якой быў і сам Троцкі. Неадымнай часткай пабудаванай бальшавікамі сістэмы прапаганды было ўслаўленне заслужаных дзеячаў рэвалюцыі, абранне іх у «ганаровыя прэзідыумы» самых розных з'ездаў і сходаў (пачынаючы ад з'ездаў партыі, і сканчаючы школьнымі сходамі), атрыманне рознага роду ганаровых званняў («ганаровага гарняка», «ганаровага металурга», «ганаровага чырвонаармейца» і г.д.), пераназванні гарадоў, вывешванне партрэтаў і публікацыя рамантызаваных біяграфій. Адной з форм услаўлення заслужаных дзеячаў рэвалюцыі ў раннесавецкай прапагандзе быў «[[культ асобы]]», які з'явіўся яшчэ да кастрычніка 1917 года. Яшчэ атаман Каледзін у жніўні 1917 года называў сябе «правадыром арміі», а адной з выяўных праяў «культу асобы» быў ярка выяўлены культ папулярнага сярод салдат вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які пашырыўся прынамсі з 1915 года. У савецкай жа прапагандзе Ленін звычайна называўся «правадыром рэвалюцыі», а Троцкі — «правадыром Чырвонай арміі». Падчас Грамадзянскай вайны імем Троцкага былі названы два [[бронецягнік]]і, № 12 імя Троцкага і № 89 імя Троцкага<ref>[http://hobbyport.ru/armor/bp_rkka.htm Бронепоезда Красной Армии в 1918—1920 гг]</ref>. Падобныя назвы былі даволі звычайнымі; у складзе Чырвонай арміі былі таксама, прыкладам, бронецягнік № 10 імя Розы Люксембург, № 44 імёны Валадарскага, ці № 41 «Славный вождь Красной Армии [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Егоров]]». Прынамсі з 1919 года, традыцыйным стала абранне «Леніна і Троцкага» у так званыя «ганаровыя прэзідыумы». Так, 4.11.1923 Ленін, Троцкі і Рыкаў былі абраны ў ганаровы прэзідыум завода «Чырвоны каўчук»<ref>[http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 career advice | Stewart Cooper Coon Blog — О самолётах и авиации IL2U.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130721004526/http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 |date=21 ліпеня 2013 }}</ref>. У жніўні 1924 года Рыкаў і Троцкі (згадваліся ў такім парадку) абраны ў ганаровы прэзідыум I Усесаюзнага шахматна-шашачнага з'езда<ref>[http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html Алтайская правда N 310—312 (24929 — 24931), пятница 05 ноября 2004г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111111230942/http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html |date=11 лістапада 2011 }}</ref>. У сваіх мемуарах Троцкі згадвае і іншыя прыклады: яшчэ ў лістападзе 1919 года II Усерасійскі з'езд мусульманскіх камуністычных народаў Усходу абірае сваімі ганаровымі членамі Леніна, Троцкага, Зіноўева і Сталіна, у красавіку 1920 года той жа склад абіраецца ганаровым прэзідыумам I Усерасійскага з'езда чувашскіх камуністычных секцый<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rusTrockiy/11.htm Книга о Сталине. Сталин в Наркомнаце]</ref>. У [[1923]] годзе ў знак заслуг Троцкага перад бальшавізмум падчас барацьбы з сіламі Керанскага-Краснова ў 1917 годзе і падчас абароны Петраграда ў 1919 годзе горад [[Гатчына]] была пераназвана ў горад Троцк<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/1381/%D0%93%D0%B0%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Гатчина<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, прытым 5 лістапада 1923 года гарсавет нават абраў сваімі «ганаровымі старшынямі» Леніна, Троцкага і Зіноўева<ref>{{Cite web |url=http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm |title=Загадка памятников Ленину в Гатчине |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=11 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111234159/http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm |url-status=dead }}</ref>. Фактычна, да канца Грамадзянскай вайны фармуецца «культ Троцкага», як заслужанага дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны. Яго асаблівасцю ў параўнанні з пазнейшым «культам асобы Сталіна» было тое, што «культ Троцкага» існаваў паралельна з цэлым шэрагам іншых «культаў», супастаўных па памеры: культам асобы Леніна, культам «ленінградскага правадыра» і «правадыра Камінтэрна» Зіноўева, культамі Крупскай, Томскага, Рыкава, Касіёра, Калініна, культамі шэрага палкаводцаў Грамадзянскай вайны (Тухачэўскага, Фрунзэ, Варашылава, Будзёнага), і г.д., аж да драбнейшага культу вядомага паэта [[Дзям’ян Бедны|Дзям'яна Беднага]], у гонар якога ў 1925 годзе быў названы горад [[Спаск (Пензенская вобласць)|Спаск]]. Даследнік Сяргей Фірсаў лічыць бальшавіцкія культы дзеячаў рэвалюцыі «перавернутым» варыянтам хрысціянскага культу святых<ref>[http://www.orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx Перевёрнутая религия: советская мифология и коммунистический культ — Orthodoxia.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127212435/http://orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx |date=27 лістапада 2010 }}</ref>. Паводле ацэнкі Сяргея Фірсава, пасля выключэння Троцкага з партыі ў 1927 годзе і выгнання з СССР у 1929 годзе пачаўся працэс яго «дэсакралізацыі», які прасочваецца па біяграфічных даведках у нататках да выданняў сходу складанняў Леніна. У 1929 годзе Троцкі пазначаны ў іх як «высланы з СССР», у 1930-м як «сацыял-дэмакрат», у 1935 яго «сацыял-дэмакратызм»-«трацкізм» ужо ахарактарызаваны як «перадавы атрад контррэвалюцыйнай буржуазіі». Ужо пачынючы з 1938 года Троцкі апісваецца як універсальны злодзей, вырадак «буржуазна-фашысцкага» пекла, дэман сусветнай камуністычнай сістэмы. * Ордэн Чырвонага Сцяга на знак заслуг перад сусветнай пралетарскай рэвалюцыяй і рабоча-сялянскай арміяй, а менавіта — за абарону Петраграда, — пастановай [[ВЦВК]] Савета рабочых, сялянскіх, казачых і чырвонаармейскіх дэпутатаў ад 7 лістапада 1919 года<ref>«Известия» 09.11.1919.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тро́цкі Леў Давыдавіч|[[Уладзімір Аляксандравіч Бажанаў|Бажанаў У. А.]]|530}} === Поўныя біяграфіі === * Четырёхтомная биография Ю. Фельштинского и Г. Чернявского (2012—2013): ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тыраж=2000 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 1}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 2. Большевик. 1917—1923 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=512 |isbn=978-5-227-03802-9 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 2}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 3. Оппозиционер. 1923—1929 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=464 |isbn=978-5-227-04064-0 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 3}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 4. Враг №1. 1929—1940 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=544 |isbn=978-5-227-04154-8 |тыраж=2500 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 4}} * Трилогия Дойчера (1954—1963): ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921 |адказны=Пер. с англ. Т. М. Шуликовой |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=527 |isbn=5-9524-2147-4 |ref=Дойчер, кн. 1}} ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Безоружный пророк. 1921—1929 |адказны=Пер. с англ. Л. А. Игоревского |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=495 |isbn=5-9524-2155-5 |ref=Дойчер, кн. 2}} ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Изгнанный пророк. 1929—1940|адказны=Пер. с англ. А. С. Цыпленкова |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=526 |isbn=5-9524-2157-1 |ref=Дойчер, кн. 3}} * {{кніга |аўтар=Волкогонов Д. А.|загаловак=Троцкий. Политический портрет |месца={{М.}} |выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|АСТ]] |год=1998 |том=1, 2 |старонак=416 |серыя=Всемирная история в лицах |isbn=5-237-00974-3 |ref=Волкогонов}} * {{кніга |аўтар=[[Роберт Сервіс|Service R.]]|загаловак=Trotsky: A Biography |месца=Cambridge |выдавецтва=Belknap Press / [[выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта|Harvard University Press]] |год=2009 |allpages= 648|isbn=978-0674036154 |ref=Service}} * {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |загаловак=Троцкий|арыгінал= Trotsky |выдавецтва=[[Routledge]] |год=2005 |allpages=264 |серыя=Routledge Historical Biographies |isbn=9781134572144 |isbn2=113457214X|ref=Thatcher}} * {{кніга |аўтар=[[П’ер Бруэ|Broué P.]] |спасылка частка=http://www.marxistsfr.org/francais/broue/works/1988/00/PB_tky_03.htm|загаловак=Троцкий |арыгінал=Trotsky |выдавецтва=Fayard |год=1988 |allpages=1105 |isbn=9782213022123 |ref=Broué}} * {{кніга |аўтар={{comment|Swain G.|Swain, Geoffrey}}|загаловак=Trotsky |выдавецтва=Pearson Education |год=2006 |allpages= 237 |серыя=Profiles in power |isbn=9780582771901 |ref=Swain}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Пол Ле-Бланк|ЛеБланк П||Paul Le Blanc (historian)}} |загаловак=Leon Trotsky |выдавецтва=Reaktion Books |год=2015 |allpages=224 |серыя=Critical Lives |isbn=978-1780234304 |ref=Le Blanc}} * {{кніга |аўтар=Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий |месца={{М.}} |выдавецтва=Молодая гвардия |год=2010 |старонак=665 |серыя=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1261|isbn=978-5-235-03369-6|ref=Чернявский}} * {{кніга |аўтар=Dave Renton |загаловак=Trotsky |выдавецтва=Haus Publishing |год=2004 |allpages=180 |серыя=Life & times|isbn=9781904341628|isbn2=1904341624|ref=Renton}} === Іншыя працы === * {{артыкул|аўтар=Иванов А. А.|загаловак=Первая спасылка Льва Троцкого|спасылка=http://zaimka.ru/ivanov-trotsky/|выданне=Клио|год=2013|выпуск=9 (81)|старонкі=120—127|issn=2070-9773|ref=Иванов}} * {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |частка=Leon Trotsky and 1905|загаловак=The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives|адказны=ed. {{comment|A. J. Heywood|Heywood, Anthony J.}}, {{comment|J. D. Smele|Smele, Jonathan D.}}|выдавецтва=[[Routledge]] |год=2013|allpages=336 |серыя=Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9 |isbn=9781134253302|isbn2=1134253303|ref=Thatcher}} * Л. Д. Троцкий: pro et contra, антология / Сост., вступ. артыкул, коммент. А. В. Резника. — СПб.: РХГА, 2016. * {{кніга |аўтар = Резник А.В. |загаловак = Троцкизм и Левая оппозиция в РКП(б) в 1923-1924 годы |месца = М. |выдавецтва = Свободное марксистское выдавецтва |год = 2010 |старонак = 112 |isbn = 978-5-98063-017-1 }} * ''Смирнов И. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_127.html Пророчество Троцкого]. * ''А. А. Гусейнов.'' [http://guseinov.ru/publ/troz.html Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608074444/http://guseinov.ru/publ/troz.html |date=8 чэрвеня 2017 }} * ''Вишняк М. В.'' [http://socialist.memo.ru/books/perli/vishnak/v06.htm ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО]{{Недаступная спасылка}} * ''Аксельрод Ю. С.'' Мой дед Лев Троцкий и его семья: Личный взгляд, воспоминания, материалы, документы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 445 с., ил. — 2500 экз. — ISBN 978-5-227-04169-2. * ''Резник А. В.'' Троцкий и товарищи: левая оппозиция и политическая культура РКП (б), 1923—1924 годы. — СПб.: выдавецтва Европейского университета в Сант-Петербурге, 2017. — 382. [http://eupress.ru/books/index/item/id/264 - ISNB ''978-5-94380-224-9''] * {{кніга |аўтар = Давид Кинг. |загаловак = Троцкий. Биография в фотодокументах |месца = Екатеринбург |выдавецтва = «СВ-96» |год = 2000 |isbn = 5-89516-100-6 }} * ''Вадим Роговин.'' «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало». [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/][http://trst.narod.ru/rogovin/index.htm] * ''Сироткин, Владлен Г.'' Почему Троцкий проиграл Сталину? — M.: Алгоритм, 2004. * Leon Trotsky: the Man and His Work. Reminiscences and Appraisals, ed. Joseph Hansen. New York, Merit Publishers, 1969. * The Unknown Lenin, ed. Richard Pipes (New Haven, Yale University Press, 1996). * ''Михаил Станчев, Георгий Чернявский.'' Л. Д. Троцкий, Болгария и болгары. — София: БАН, 2008. * Isaac Don Levine. The Mind of an Assassin, New York, New American Library/Signet Book, 1960. * ''Кембаев Ж. М.'' Идея «Соединённых Штатов Европы» в политико-правовых взглядах В. И. Ленина и Л. Д. Троцкого // Право и политика. 2011. № 9. С.1551-1557. * ''Фесенко A. М.'' К вопросу о «Новом курсе» Л. Д. Троцкого // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І. І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 261—266. * {{кніга | аўтар = Энтони Брентон | загаловак = Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей) |арыгінал = Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution | месца = М. | выдавецтва = Альпина Нон-Фикшн |год = 2017 | allpages = 414 | isbn = 978-5-91671-757-0 | ref = Брентон }} * ''Г. А. Зив'' «Троцкий. Характеристика (По личным воспоминаниям)», 1921, изд. «Народоправство», Нью-Йорк. ==== Забойства Троцкага ==== * ''Вишлев О. В.'' Накануне 22 июня 1941 года. * {{кніга |аўтар = Колпакиди А. И. |загаловак = Ликвидаторы КГБ |месца = М. |выдавецтва = Яуза Эксмо |год = 2009 |старонкі = 85-102 |старонак = 768 |серыя = Энциклопедия спецслужб |isbn = 978-5-699-33667-8 |тыраж = 3000 }} * {{кніга |аўтар = Папоров Ю. Н. |загаловак = Троцкий. Убийство "большого затейника" |месца = СПб |выдавецтва = ИД "Нева" |год = 2005 |старонкі = 384 |isbn = 5-7654-4399-0 }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.trotskyana.net/Leon_Trotsky/Genealogy/genealogy.htm Генеалогия семьи Троцкого] * [http://www.gq.ru/people/article/48107/ Биография Льва Троцкого в журнале GQ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.filosofi.su/filosofi/b/bronshtejn_trotskij_lev_dav.html О жизни Лева Давидовича Бронштейна (Троцкого)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/ Фельштинский, Юрий Григорьевич] на lib.ru (большое количество документов, связанных с Троцким и/или троцкизмом) * [http://www.hrono.ru/biograf/trotski.html Биография на hrono.ru] * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ Постановление об исключении тт. Зиновьева и Троцкого из ЦК ВКП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042914/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ |date=31 жніўня 2017 }}. 23.10.1927. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://web.archive.org/web/20191023004002/http://www.frfly.com/esp/trotsky/trotsky_people.htm In the Trotsky compound] * [https://web.archive.org/web/20161114091828/https://thevelvetrocket.com/2014/02/03/leon-trotskys-home-in-mexico-city/ Leon Trotsky’s Home In Mexico City] * [https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf Музей Троцкага ў [[Мехіка]]] * [https://archive.today/20161018004856/http://historicaldis.ru/blog/43745357413/Ubiystvo-Lva-Trotskogo Убийство Льва Троцкого]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923122259/https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf |date=23 верасня 2020 }} === Работы Троцкага === * {{lib.ru|http://www.lib.ru/TROCKIJ/}} * [http://revkom.com/index.htm?/trotckii.htm Подборка основных сочинений Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306092655/http://revkom.com/index.htm?%2Ftrotckii.htm |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://trotsky.net/ Trotsky.net] — англамоўны архіў * [http://trotsky.ru Сайт, посвящённый Льву Троцкому и троцкистскому движению] * [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm Работы Л. Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080221054618/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm |date=21 лютага 2008 }} * [http://www.trotskyana.net/ The Lubitz TrotskyanaNet] dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (english) === Дакументы, сведчанні сучаснікаў === * [http://rus-sky.com/books/archvs.zip Архивы Кремля. Политбюро и Церковь. 1922-25 гг.] Под ред. Н. Н. Покровского и С. Г. Петрова (большой материал об участии Троцкого в антицерковных репрессиях) * ''Судоплатов П. А.'' Спецоперации. Глава 4. [http://militera.lib.ru/memo/russian/sudoplatov_pa/04.html Ликвидация Троцкого] * ''Куприн А. И.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kuprin_troc.html Троцкий. Характеристика] * [http://web.mit.edu/fjk/www/FI/BO/index.shtml Бюллетень оппозиции (Большевиков-ленинцев)]. * Послушать [http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 Троцкий, «Речь о союзе советских республик»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090710125604/http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 |date=10 ліпеня 2009 }} * [http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 Фрида Кало и Диего Ривера навещают Троцкого в Мексике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171005234429/http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 |date=5 кастрычніка 2017 }} === Відэаматэрыялы і дакументальныя фільмы === <br> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Фатаграфіі</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;"> {| class="wikitable" |- | [https://archive.today/62JPW/e05bcf18dde5e55f0df6dfa9bf8184d38e96871f.jpg Фото Лейбы Бронштейна, сделанное после его ареста. 1899 г.] |- | [https://archive.today/2tewH/f8c7f0e8393dcef5a02c06d764ebebbbd0078bc5.jpg Советскую делегацию встречают на вокзале [[Брэст|Брест-Литовска]]. 8 января 1918 г.] |- | [https://archive.today/3J21Z/a9497011145e856cadc161995df29bc9effd89cd Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.] |- | [https://archive.today/Y8b7e/c2fa5f4ca4940b199ee0036545dfb4a12c25f2bf Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.] |- | [http://www.peeep.us/a9b9f22b Lev Trotsky inspects the elite [[Латышскія стралкі|Latvian Rifle Division]] in 1918. At far left is the commander of the elite Latvian Rifles, [[Іаакім Іаакімавіч Вацэціс|Ioakim Vatsetis]]] |- | [https://archive.today/Wuk05/3ae716f138eb9bbd799bd7c288feef04470d240b.jpg Л. Д. Троцкий на пароходе «Григорий» недалеко от [[Казань|Казани]]. Август 1918 г.]{{Недаступная спасылка}} |- | [https://archive.today/JAIWY/2204690ff161f52782c73d71ea254ced1a59ff8d Пароход «Григорий»; в 1919 г. переименован в «Товарищ Троцкий», затем в «Первое мая»] |- | [https://archive.today/prFcl/aa7390fbaa155bd8e32b5375167bec2b378781f4.jpg Пароход «Первое мая», бывший «Товарищ Троцкий»] |- | [https://archive.today/OfLf4/a47d2ff97cbcade474ef5cc1a6934f960a555007.png Л. Д. Троцкий на пароходе «Скворцов» у [[Саратаў|Саратова]]. 1919 г.] |- | [https://archive.today/CgWhg/ed854ee65f42e97cf6e749682b079f0f7356374b Л. Д. Троцкий выступает перед красноармейцами. 1919 г.] |- | [https://archive.today/nepLV/6b3c8c926500606e923e2c0f41a791ee895aa814.jpg Л. Д. Троцкий выступает перед войсками, отправляющимися на польский фронт. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.] |- | [https://archive.today/IqiYb/f5b29031622f92f914c4335bfbf9352c5c56f75a.jpg Л. Д. Троцкий, В. И. Ленин и Л. Б. Каменев. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.] |- | [https://archive.today/GnHPZ/0381d1ac142a6f97bc45aaf7e2c5bb6a5cee68f3 Л. Д. Троцкий выступает на юбилее [[Камуністычны ўніверсітэт імя Я. М. Свярдлова|Коммунистического университета]]. 1923 г.] |- | [https://archive.today/qBLm6/82e7c94fab0907ae22d6fdf11ebb864736fb3f8d.jpg На трибуне первого [[Маўзалей Леніна|Мавзолея]]] |- | [https://archive.today/QMytP/fe86601a9234d58726467dd89062f1c13dd691c6 Отъезд в сопровождении жены на лечение в Сухум. Март 1924 г.] |- | [https://archive.today/fIpvE/c6628c68d0ab85565dc0b489e3c25f69d429e3c2.jpg Вожди оппозиции среди исключённых из партии за организацию подпольных типографий. Осень 1927 г.] |- | [https://archive.today/4ruFH/f65c09112f615693aaf9bf842bb634fa3d49dab1.jpg Заседание Международной комиссии по расследованию московских процессов. [[Мехіка|Мехико]], апрель 1937 г.] |- | [https://archive.today/KNTyM/7fdc46e017b9511512f1e4066af415cae6fb9045 Презентация книги [[Макс Шэхтман|Макса Шехтмана]] «Behind the Moscow Trial». [[Мехіка|Мехико]], 26 февраля 1938 г.] |- | [https://archive.today/2F3jw/cde01e86b06cf794734ca72377b1f9a6a2bbac32.JPG Полицейские чины [[Мехіка|Мехико]] демонстрируют орудие убийства] |- | [https://archive.today/dHL1j/928645c18a0f76be83e0e9e66edfbbcca4488bf5.jpg Троцкий в больнице] |- | [https://archive.today/PxgQ4/8f5ec055a139d10cee179b0498ec14b3b1dc6ea8.jpg Жизненный путь революционера закончен] |- | [https://archive.today/NJuzm/09301a2663d52650acf0014f5d31f2c237369a6d.jpg Вскрытие тела Троцкого. [[Мехіка|Мехико]], 21 августа 1940 г.] |- | [https://archive.today/3AwAN/5d4dace4822902a8b1fb0e85bda910f7c9fd7d92.jpg Бюст Троцкого] |- | [https://archive.today/1a3zO/04408844df7ffca7972b94148e7fe5b8ba3dbb78.jpg За дверцей внизу — урна с прахом Троцкого] |} </div></div> * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=81983 Троцкий на пароходе смотрит в бинокль. Около 1918.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49790 Троцкий в Мексике выступает с речью о процессе Зиновьева. (на английском)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&id=131764 Ледоруб для Троцкого. Хроника одной мести. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100309082620/http://www.rutv.ru/tvpreg.html?id=131764&d=0 |date=9 сакавіка 2010 }} * [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 «Троцкий против Сталина». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111151229/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 |date=11 студзеня 2012 }} * [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a «Сталин против Троцкого». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111142712/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.rutv.ru/video.html?cid=5079&d=0&vid=35540 Лев Троцкий. Тайна мировой революции. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110204035806/http://www.rutv.ru/video.html?vid=35540&cid=5079&d=0 |date=4 лютага 2011 }} === Фільмы пра Троцкага на IMDB === * [http://german.imdb.com/title/tt0068226/ The Assassination of Trotsky] на [[IMDB]] * [http://german.imdb.com/title/tt0108396/ Троцкі] на [[IMDB]] {{start box}} {{succession box | before = — | after = [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ]] | years = [[1918]]—[[1925]] | title = Народны камісар па ваенным і марскім справам СССР і Старшыня РВС СССР}} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Граданачальнікі Санкт-Пецярбурга}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Чырвоныя}} {{DEFAULTSORT:Троцкі Леў Давідавіч}} [[Катэгорыя:Меншавікі]] [[Катэгорыя:Забітыя ў выніку аперацый савецкіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад ран]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Адэсы]] [[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Тэарэтыкі марксізму]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Члены Выканкама Камінтэрна]] [[Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты II з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Члены Аргбюро ЦК УКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты IX з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты X з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XI з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIV з’езда УКП(б)]] 6etf6fzre5n2jbmpkjypr7w6h72io58 Куфар 0 47654 5177855 5118452 2026-08-09T15:25:42Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5177855 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Kufar.by}}[[Image:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]] '''Куфар''' ({{lang-fr|coffre}}) — выраб [[мэбля#Віды мэблі|корпуснай мэблі]] з адкідным або здымным векам (накрыўкай). == Этымалогія == Паходзіць ад {{lang-la|corphinus}}, утворанага ад {{lang-el|κόφινος}} — карзіна, кош. == Гісторыя == Вядомы ў розных культурах з найстаражытнейшых часоў. У раннім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] часта быў асноўным і ўніверсальным прадметам [[мэбля|мэблі]] — мог ужывацца як [[стол]], [[крэсла]], [[ложак]] і як непасрэдна ёмістасці для захоўвання адзення, прадметаў побыту, каштоўнасцей. Папярэднік і правобраз шафы, пастаўлены вертыкальна займеў дадатковыя дзверцы і шуфляды. Праз кансерватыўнасць і практычнасць народнай культуры, да цяперашняга часу захаваліся тыпы куфраў старажытных архаічных канструкцый. == Прызначэнне == Ужываюць для захоўвання адзення, іншых прадметаў ужытку, а таксама прадуктаў харчавання (зерня, сала і іншага). == У беларускай традыцыі == === Гісторыя === Да канца ХІХ ст. у беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі нявесцін куфар падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі». У пачатку ХХ ст. сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі (Драгічынскі, Іванаўскі раёны) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі. [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]]. У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся. === Павер’і, традыцыі === У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы. Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды. Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]: * у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы; * сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах; * паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі; * паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем; * ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://rv-blr.com/dictionary/show/2943 КУФАР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201126002622/http://rv-blr.com/dictionary/show/2943 |date=26 лістапада 2020 }} * [http://www.gants-region.info/index/kufar_skrynja/0-1354 КУФАР, скрыня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811084311/http://www.gants-region.info/index/kufar_skrynja/0-1354 |date=11 жніўня 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кантэйнеры]] [[Катэгорыя:Корпусная мэбля]] c3a93h8944isk3opapzzfxlncppc9u1 Кватэра 0 50485 5177904 4833770 2026-08-09T17:43:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177904 wikitext text/x-wiki [[Image:Residential tower block, France - scan01.jpg|thumb|Шматкватэрны дом ([[Італія]])]] '''Кватэра''' (ад {{lang-de|Quartier}}), ізаляванае жылое [[памяшканне]], якое складаецца з аднаго або некалькіх жылых [[пакой|пакояў]], [[Кухня (памяшканне)|кухні]] і іншых дапаможных памяшканняў, уваход у якое арганізаваны з прыдамавой тэрыторыі або з дапаможных памяшканняў жылога дома ([[калідор]]а, [[хол]]а, інш.). == Беларусь == За савецкім часам непрыватызаваную кватэру дазвалялася толькі абмяняць. Ад жыллёва-эксплуатацыйных службаў (ЖЭС) залежаў стан шматкватэрных дамоў. 16 красавіка 1992 г. [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіў Закон «Аб прыватызацыі жыллёгавага фонду Рэспублікі Беларусь», паводле якога жыхары атрымалі права [[Уласнасць|ўласнасці]] на свае кватэры. Паводле Жыллёвага кодэкса Рэспублікі Беларусь 1999 года, на ўласніках ляжала ўтрыманне нерухомай уласнасці. Пры наяўнасці права ўласнасці толькі на 1 кватэру ў шматкватэрным доме ўласнік вызваляўся ад падатку на нерухомасць з такога жытла. Пры наяўнасці больш як адной кватэры ўласнік вызваляўся ад падатку на нерухомую маёмасць з кватэры на яго выбар паводле пісьмовай заявы. Падатак на нерухомую маёмасць у Мінску складаў 0,2 % ад ацэнкавай цаны паводле Бюро тэхнічнай інвентарызацыі (БТІ), якая была ніжэйшай за рынкавую цану. Па-за сталіцай падатак складаў 0,1 % ад ацэнкавай цаны. Квартплата залежала ад ліку прапісаных у кватэры. Без завяшчання жытло пераходзіла ў спадчыну бліжэйшым [[Сваяцтва|сваякам]]. Суд мог выселіць наймальніка з непрыватызаванага жытла, калі той не плаціў за яго ўтрыманне звыш 6 месяцаў<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Выгоды і рызыкі ўласнай кватэры|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96571|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=19 лютага 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-28 82 (27197)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96561/zv_20120428_1.pdf 1],[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96561/28kras-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 26 лістапада 2006 г. А.Лукашэнка падпісаў Дэкрэт № 18 «Аб дадатковых захадах дзяржаўнай абароны дзяцей у недабранадзейных сем’ях», паводле якога мясцовыя ўлады атрымалі паўнамоцтвы часова перасяляць у горшае жытло бацькоў, у якіх адабралі дзяцей. Вызваленае жытло мясцовыя ўлады ўпаўнаважваліся здаваць па найму з пералічэннем атрыманых грошай на рахунак дзіцячага дома, каб пакрыць выдаткі на ўтрыманне такіх дзяцей. На 1 студзеня 2011 года ў Беларусі налічвалася 3960,6 тыс. кватэр (у сярэднім 2,4 жыхара на кватэру) агульнай плошчай 224,8 млн кв.м (у сярэднім 56,7 кв.м. на кватэру). Прыватызаванымі былі 476,5 тыс. кватэр (12 %). На 2012 г. у Беларусі ва ўласнай маёмасці жыхароў знаходзілася звыш 85 % жытла. Урад Беларусі працягваў ажыццяўляць перакрыжаванае субсідаванне жыллёвых паслуг. == У іншых краінах == === Арменія === З жыллёвым прызначэннем узводзяць будынкі розных тыпавых праектаў — жылыя (для сем’яў), гатэлі (для маласямейных і адзінокіх, а таксама прыезжых) і інтэрнаты (для студэнтаў, будаўнікоў і часовага пражывання)<ref>{{Cite web|title=Ո՞րն է տարբերությունը բնակարանների և բնակարանների միջև: Բնակարան կամ բնակարան. Ի՞նչ գնել: Ինչու են բնակարաններն ավելի էժան, քան բնակարանները|url=https://shimanovskadm.ru/hy/nature/mezhdu-kvartirami-i-apartamentami-kakaya-raznica-kvartira-ili.html|accessdate=2022-11-23|work=shimanovskadm.ru|archive-date=5 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241205051232/https://shimanovskadm.ru/hy/nature/mezhdu-kvartirami-i-apartamentami-kakaya-raznica-kvartira-ili.html|url-status=dead}}</ref>. Падаткаабкладанне будынка вызначальна ўплывае на ўмовы жыцця людзей і санітарыю кватэр. Па гэтых параметрах будынкі падзяляюць на малапавярховыя і вышынныя (вышэй за 4 паверхі). Паслугі, у тым ліку сантэхніка, ліфта, цэнтралізаванага вывазу смецця, у шматпавярхоўках маюць высокі ўзровень. Кватэры ў такіх будынках заценены дрэвамі, каб абараніць іх ад перагрэву ў спякотныя дні. Малапавярховыя прыватныя дамы будуюць па адмысловых праектах паводле ўсіх санітарных умоў. === Расія === У Расіі апартаменты — нежылыя памяшканні (у адрозненне ад кватэр), не адносяцца да жылога фонду, але маюць неабходныя ўмовы для пражывання<ref>{{Cite web|title=Чем отличаются аппартаменты от обычной квартиры|url=https://egrp.ru/article/cem-otlicautsa-appartamenty-ot-obycnoj-kvartiry/|accessdate=2022-11-23|work=egrp.ru}}</ref>. Апартаменты прадаюць у адміністрацыйных будынках, а таксама ў будынках са статусам гатэля<ref>{{Cite web|title=Ради исполнения нацпроекта? В России могут запретить апартаменты|url=https://www.gazeta.ru/business/2020/11/20/13368751.shtml|accessdate=2022-11-23|work=gazeta.ru}}</ref>. Адно з адрозненняў апартаментаў ад кватэр — немагчымасці аформіць рэгістрацыю па месцы жыхарства. Іншае адрозненне — кошт эксплуатацыйных выдаткаў, бо апартаменты фармальна не адносяцца да жылля, тарыфы на камунальныя паслугі разлічваюць як для камерцыйнага памяшкання. === Казахстан === У Казахстане апартаменты — як жылыя, так і нежылыя памяшканні<ref>{{Cite web|title=Пәтер дегеніміз не және пәтерлерден айырмашылығы неде|url=https://liikola.ru/kk/discounts/chto-takoe-apartamenty-i-v-chem-otlichie-ot-kvartir-puteshestvuem-po/|accessdate=2022-11-23|work=liikola.ru|url-status=dead}}</ref>. Для рынку нерухомасці Казахстана паняцце апартаменты адносна новае, пры тым што на Захадзе яно выкарыстоўваецца даўно і ўсім звыклае. У юрыдычным сэнсе апартаменты — кватэра плошчай ад 20 {{М2}} з абавязковай наяўнасцю кухні і санвузла. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Архітэктура]] r09x56s2m90jj10cwvqfm43kjws2c6x Касцёл Святога Сымона і Святой Алены 0 50871 5177847 5133571 2026-08-09T15:09:04Z 5177847 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Сабор | Беларуская назва = Касцёл Святога Сымона і Святой Алены | Арыгінальная назва = | Выява = Čyrvony kaścioł - Miensk.jpg | Подпіс выявы = Касцёл Святога Сымона і Святой Алены | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|713Г000229}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 53 | lat_sec = 47.47 | lon_dir = E | lon_deg = 27 | lon_min = 32 | lon_sec = 50.92 | region = | CoordScale = | Канфесія = [[каталіцтва]] | Епархія = [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]], [[дэканат Мінск-Захад]] | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = [[касцёл]] | Архітэктурны стыль = [[неараманскі стыль]] | Аўтар праекта = [[Томаш Пайздэрскі]] | Будаўнік = | Заснавальнік = [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1905 | Заканчэнне будаўніцтва = 1910 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Прыбудоўкі = | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = фотакопія Турынскай плашчаніцы; [[Фаўстына Кавальская|рэліквіі Св. Фаўстыны Кавальскай]]; [[Ян Павел II|рэліквіі Св. Яна Паўла II]] | Настаяцель = Франц Рудзь | Стан = рэканструкцыя | Сайт = http://chyrvony.by | На карце = Беларусь Мінск Цэнтр | Commons = Church of Saints Simon and Helena, Minsk }} '''Касцё́л Свято́га Сымо́на і Свято́й Але́ны''' (таксама вядомы як '''Чырво́ны касцё́л''') — каталіцкі парафіяльны [[касцёл]] у [[неараманскі стыль|неараманскім стылі]] ў [[Мінск]]у, пабудаваны ў [[1905]]—[[1910]] гг. на грошы [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Адамавіча Вайніловіча]] (1847—1928), вядомага гаспадарчага і палітычнага дзеяча [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Беларусь|Беларусі]], віцэ-старшыні (а з [[1907]] г. і старшыні) [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], у памяць аб яго заўчасна памерлых дзецях — Сямёну (Сымону) і Алене Вайніловічах. Касцёл знаходзіцца на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў непасрэднай блізкасці ад [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]] і з’яўляецца адным з сімвалаў Мінска. Ён атрымаў у народзе неафіцыйную назву «Чырвоны касцёл» з-за колеру дахоўкі і цэглы, з якой быў пабудаваны, і з’яўляецца вялікай святыняй, помнікам культуры і гісторыі, які абараняецца законам [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Пры касцёле пахаваны сам [[фундацыя|фундатар]] [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]]. == Перадгісторыя == Перад падзеламі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Мінск]] быў адным з буйнейшых каталіцкіх цэнтраў у краіне<ref>{{кніга |аўтар = [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С.'']] |частка = Колькі шчыгулаў да разуменьня Менску |загаловак = Прамоўленае |арыгінал = |спасылка = |адказны = С. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЭГУ |год = 2008 |том = |старонкі = 107 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>: у горадзе налічвалася 11 каталіцкіх касцёлаў і кляштараў (а ў межах Мінска пачатку XX ст., улічваючы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Фарны касцёл на Траецкай гары]], [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|касцёл Святога Роха на Залатой Горцы]] і [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск)|касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] на Кальварыі, — 14), 4 уніяцкія царквы і 3 кляштары і толькі 1 праваслаўны манастыр<ref>{{кніга |аўтар = [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С.'']] |частка = Колькі шчыгулаў да разуменьня Менску |загаловак = Прамоўленае |арыгінал = |спасылка = |адказны = С. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЭГУ |год = 2008 |том = |старонкі = 108 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і ўваходжання літоўска-беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[1798]] г. была заснавана [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|Мінская каталіцкая дыяцэзія]] (1798—1869), а былы касцёл езуітаў ператвораны ў [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|кафедральны Марыінскі касцёл]]. На працягу [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] большая частка каталіцкіх храмаў была зачынена, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійская ўлада яшчэ болей узмацніла палітыку русіфікацыі, адкрыцця праваслаўных цэркваў, закрыцця каталіцкіх касцёлаў і барацьбы з любымі праявамі «польскай» і польскамоўнай культуры ў «заходніх губернях» імперыі. Так, у [[1869]] г. была ліквідавана Мінская каталіцкая дыяцэзія, а ў горадзе застаўся толькі адзін вялікі каталіцкі Мінскай дыяцэзіі [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|кафедральны Марыінскі касцёл]], які пасля ліквідацыі панізіў свой статус і стаў толькі парафіяльным. Па-за межамі горада (на Залатагорскіх могілках) знаходзіўся толькі невялікі мураваны [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|касцёл Святой Тройцы]]. Яшчэ адзін каталіцкі храм, а дакладней [[капліца]], стаяў на Кальварыйскіх могілках, што знаходзіліся на адлегласці некалькіх кіламетраў ад Мінска<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 11 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. На працягу стагоддзя колькасць жыхароў горада толькі ўзрастала. У [[1897]] г. у [[Мінск]]у мелася болей за 90 тысяч жыхароў самых розных канфесій. Для значнай колькасці каталіцкіх вернікаў у горадзе па-ранейшаму меўся толькі адзін вялікі каталіцкі [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёл]], які не мог у святочныя дні прыняць усіх жадаючых, шмат з якіх нават у люты мароз і завіруху займалі падчас набажэнстваў увесь пляц перад касцёлам аж да самага [[Дом губернатара (Мінск)|дома губернатара]]. Неабходнасць другога касцёла ў горадзе, спецыяльна ў кірунку да Брэсцкага вакзала, у якім горад пачаў бурна пашырацца, была відавочнай не толькі для духоўных і гарадскіх улад, але і для высокага кіраўніцтва [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходняга краю»]], неахвотна пазіраючага на праявы каталіцкай набожнасці. Каталіцкія вернікі ўзнялі пытанне аб дазволе расійскіх улад на будаўніцтва яшчэ аднаго касцёла. [[20 чэрвеня]] [[1897]] г. у Мінскую гарадскую думу звярнуліся Ф. Віткоўскі, Ян Філіповіч-Дубовік, [[Ігнат Ігнатавіч Віткевіч|Ігнат Віткевіч]] з просьбай, у якой было запісана, што [[Губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (1886—1902) {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі||ru|Трубецкой, Николай Николаевич}}: ''«<…> заявіў нам, просьбітам, што для таго, каб хадайніцтва аб пабудове ў Мінску рымска-каталіцкага касцёла магло мець поспех, неабходна пашукаць месца для будаўніцтва і скласці план і каштарыс<…> Азнаёміўшыся як з гарадскімі, так і прыватнымі пляцамі, мы прышлі да пераканання, што адзінае прыдатнае месца для будаўніцтва касцёла — гэта пусты пляц гарадской зямлі, які знаходзіцца на рагу Пецярбургскай і Каломенскай вуліц і заняты пад гарадскі дрывяны склад. А таму маем гонар пакорна прасіць гарадскую думу ўвесь названы пляц аддаць пад будаўніцтва рымска-каталіцкага касцёла»''. [[25 жніўня]] [[1897]] г. Мінская гарадская дума прыняла пастанову: ''«Аддаць камітэту па будаўніцтве пляц зямлі, на якім знаходзіцца дрывяны склад, у арэнду тэрмінам на 99 год па 4 капейкі за квадратную сажань»''<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 13 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Копія гэтай пастановы была накіравана мінскім губернатарам князем Трубяцкім у Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі ў [[Санкт-Пецярбург]]. Міністэрскія чыноўнікі, спасылаючыся на тое, што рашэнне пра будаўніцтва новага касцёла не было ўзгоднена з кіраўніцтвам Мінскай праваслаўнай епархіі і не атрымала падтрымкі ў самім міністэрстве, адпісалі, што: ''«пастанова гарадской думы аб здачы ў арэнду зямлі пад рымска-каталіцкую царкву не можа быць прыведзена ў выкананне»''. Адначасова мінскі губернатар Трубяцкі ў сваім лісце ад [[8 студзеня]] [[1898]] г. запатрабаваў ад гарадской думы, каб яна анулявала свой дазвол. На некалькі год справу аб будаўніцтве новай каталіцкай святыні давялося спыніць<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 14 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Выява:Siemion Woynillowicz 1885-1897 - foto bf 1890 AD.JPG|left|thumb|Сямён (Сымон) Вайніловіч — сын Эдварда Адамавіча Вайніловіча]] У тым жа 1897 г. у прыватным жыцці [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] (1847—1928), сярэднезаможнага ўласніка маёнтка Савічы ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], аўтарытэтнага доўгачасовага віцэ-старшыні (1888—1907) [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] і вядомай асобы ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і ўсіх «заходніх губернях», здарылася трагедыя — ад скарлаціны памёр яго дванаццацігадовы сын Сямён (Сымон). Гэтая смерць вельмі моцна ўдарыла па Эдвардзе Вайніловічу і яго жонцы Алімпіі, у якіх засталася толькі адна дачка Алена (Гелена-Бянігна). Пазней у сваім тастаменце Эдвард Вайніловіч запісаў, што толькі вера была той сілай, якая дазволіла перажыць гора: ''«Правіца Божая павісла нада мною, я стаў звяном, вырваным з ланцуга, але гэтая ж Правіца Божая падняла мяне. Бог напоўніў мяне сілай, каб я не ўпаў. Бог збярог мне дачку, добрыя якасці характару і розум якой былі мне відавочным знакам Божай міласэрнасці над маёй галавой; яны не дазвалялі мне ўпасці ў апатыю і сумненне»''<ref>{{кніга |аўтар = Woyniłłowicz, E. |частка = |загаловак = Wspomnienia. 1847—1928 |арыгінал = |спасылка = |адказны = E. Woyniłłowicz. |выданне = |месца = Wilno |выдавецтва = Józef Zawadzki |год = 1931 |том = cz. 1 |старонкі = 23 |старонак = 368 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. У [[1903]] г. у Мінскую гарадскую думу была ў чарговы раз накіравана заява ад прадстаўнікоў парафіян [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|кафедральнага касцёла]] і камітэта па будаўніцтве касцёла. Пад лістом, у якім даказвалася патрэба будаўніцтва новай святыні, было сабрана болей за 2 тысяч подпісаў жыхароў Мінска, сярод якіх былі вядомыя і паважаныя ў горадзе людзі. У заяве было напісана, што: ''«у выпадку дазволу будаўніцтва касцёла міністэрствам унутраных спраў горад прапануе даць пад будаўніцтва пляц і дапусціць нас, просьбітаў, да здымкі планаў гарадскога ўчастка пры хадайніцтве аб дазволе будаўніцтва новага касцёла ў горадзе Мінску. Разам з тым, мы ў інтарэсах станоўчага вырашэння мяркуемага хадайніцтва пакорна просім думу знайсці магчымым, акрамя ўжо прызначанага пляца (былы дрывяны склад), назваць яшчэ адзін прыдатны для будаўніцтва пляц на той выпадак, калі будаўніцтва касцёла на першым пляцы прызнана будзе па якой-небудзь прычыне нязручным»''<ref name="ReferenceA"/>. Мінская гарадская дума на сваім пасяджэнні [[27 кастрычніка]] [[1903]] г. прыняла пастанову: ''«у выпадку дазволу адпаведнай уладай будаўніцтва ў горадзе Мінску другога рымска-каталіцкага касцёла адвесці пад будаўніцтва касцёла патрэбны для таго ўчастак гарадской зямлі на месцы былога дрывянога склада (рог Каломенскай і Пецярбургскай вуліц) альбо на рагу Захар’еўскай і Трубнай вуліц, зважаючы на тое, які з гэтых участкаў будзе болей прыдатны для будаўніцтва касцёла»''<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 15 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Неўзабаве было сабрана болей за 2000 подпісаў пад лістом, у якім грунтоўна даказвалася неабходнасць будаўніцтва ў горадзе новай каталіцкай святыні. Але патрэбны былі фундатары, бо ініцыятыва грамадскага камітэта па будаўніцтве касцёла магла хутка скончыцца проста з-за недахопу сродкаў на будоўлю. == Трагедыя Эдварда Вайніловіча і яго ініцыятыва пабудовы касцёла == І ў гэты час сям’ю Эдварда і Алімпіі Вайніловічаў напаткала яшчэ адна трагедыя: у тым жа [[1903]] г., не дажыўшы аднаго дня да свайго 19-годдзя, памерла і іх дачка Гелена (Алена) ад запалення лёгкіх. Гэта было апошняе дзіця ў сям’і Эдварда і Алімпіі Вайніловічаў. Пад канец жыцця, калі трагічныя адчуванні перацярпеліся, пра свой роздум і пакорнасць Божай волі Эдвард Вайніловіч напісаў у сваім тастаменце: ''«Вялікі, Моцны, Магутны Пан Анёлаў, моцнае плячо Яго ўдары дзеліць паводле сваёй меры, а потым падымае чалавека, каб ён іх пераносіў і не ўпаў, а вытрымаў аж да канца, каб перамагла справядлівасць. З калісьці моцнага дрэва майго роду ападаў лісток за лістком, і я застаўся толькі як адна галінка, асуджаны на паміранне, нібы апаленае громам дрэва, якое ўжо ніякая вясна не ажывіць. Так хацеў Бог»''<ref>{{кніга |аўтар = Woyniłłowicz, E. |частка = |загаловак = Wspomnienia. 1847—1928 |арыгінал = |спасылка = |адказны = E. Woyniłłowicz. |выданне = |месца = Wilno |выдавецтва = Józef Zawadzki |год = 1931 |том = cz. 1 |старонкі = 14 |старонак = 368 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. [[Выява:Alena Vajniłovič. Алена Вайніловіч.jpg|left|thumb|Алена Вайніловіч — дачка Эдварда Адамавіча Вайніловіча]] Сына Сымона звалі ў гонар апостала Сымона, а дачку — як святую Алену, маці рымскага імператара [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]], які зрабіў [[хрысціянства]] царквой. Жадаючы захаваць памяць аб сваіх дзецях, Эдвард Вайніловіч вырашыў пабудаваць касцёл у гонар Святога Сымона і Святой Алены, якія былі святымі заступнікамі яго дзяцей: ''«Пасля ўдараў, што па волі Усявышняга былі нанесеныя мне, я вырашыў зрабіць упрашальную ахвяру, пабудаваўшы святыню дзеля закліку заступнікаў сваіх памерлых дзяцей, Святога Сымона і Святой Алены, і выбраў для гэтага [[Мінск]] — горад, у якім я зрабіў найбольшую частку маёй грамадскай працы і ў якім будаўніцтва другой святыні было найбольш патрэбна. Пры тым хацеў, каб Мінск меў святыню, якая б мела пэўную своеасаблівасць на фоне рознакаляровых купалаў новых форм, і я меркаваў, што не можа быць, каб у натоўпе молячыхся на новым месцы і за мяне і за маіх памерлых, апошніх нашчадкаў старога мясцовага роду, не сказаў бы словы малітвы „Анёл Гасподні“»''<ref name="ReferenceB">{{кніга |аўтар = Woyniłłowicz, E. |частка = |загаловак = Wspomnienia. 1847—1928 |арыгінал = |спасылка = |адказны = E. Woyniłłowicz. |выданне = |месца = Wilno |выдавецтва = Józef Zawadzki |год = 1931 |том = cz. 1 |старонкі = 96 |старонак = 368 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. З гэтай прычыны ў [[1904]] г. [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928) звярнуўся са сваёй прапановай да грамадскага камітэта па будаўніцтве, што калі гарадская ўлада выдзеліць пляц пад забудову, то за ўласны кошт узвядзе святыню, але з умовай, што касцёл будзе з назвай указаных патронаў (Святога Сымона і Святой Алены) і ніхто не будзе ўмешвацца ў выбар архітэктурнага стылю храма і ў сам працэс яго будаўніцтва. Горад і камітэт, натуральна, вельмі ахвотна згадзіліся на прапанову Вайніловіча<ref name="ReferenceB"/>. Была выбрана дэлегацыя, з якой Вайніловіч паехаў у [[Санкт-Пецярбург]] і асабіста падаў просьбу да міністра ўнутраных спраў (1904—1905) Расійскай імперыі князя [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пятра Дзмітрыевіча Святаполк-Мірскага]] (1857—1914), які яшчэ нядаўна быў [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскім генерал-губернатарам]] (1902—1904) і праславіўся ліберальнымі поглядамі. Міністр, хоць і быў праваслаўны, але памятаў, што яго дзед князь Ян Францавіч-Ксаверавіч Святаполк-Мірскі (1788—1868) быў каталіком, паслом [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў Расіі, а сам род паходзіць з [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]]. Акрамя таго, расійскі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] спецыяльна паставіў Мірскага на гэтую пасаду, каб праводзіць ліберальную ўнутраную палітыку, што было вырашальным. Таму ў Мінску чакалі даволі хуткі дазвол на будаўніцтва касцёла. == Гісторыя будаўніцтва касцёла Святога Сымона і Святой Алены == === Архітэктурная стылёвая задумка === [[Выява:Jutrosin kościół św Elżbiety.jpg|left|thumb|Касцёл Святой Эльжбеты ў Ютросіне, 2007 г. Аўтар фота Ян Яршыньскі (Jan Jerszyński)]] [[Выява:St. Aposteln Köln - Aussenansicht Nordseite - 1899.jpg|recht|thumb|{{нп3|Касцёл Святых Апосталаў, Кёльн|Касцёл Святых Апосталаў|ru|Апостольская церковь (Кёльн)}}у [[Кёльн]]е, пабудаваны ў [[XI стагоддзе|XI ст.]] Фота 1899 г.]] [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] вырашыў пабудаваць касцёл у гонар Святога Сымона і Святой Алены ў [[Раманскі стыль|раманскім стылі]], бо, як сам адзначыў у мемуарах, у часы росквіту раманскага стылю ў [[Еўропа|Еўропе]] [[хрысціянства]] яшчэ не было падзелена на [[каталіцызм|каталіцтва]] і [[праваслаўе]]: ''«Пачаў знаёміцца з узорамі і разнастайнымі архітэктанічнымі канцэпцыямі. Я не жадаў спыняцца на гатычным стылі, па-першае, таму, што ён стаў вельмі распаўсюджаны на той час пры будаўніцтве каталіцкіх святынь у [[Расія|Расіі]], па-другое, таму, што ён вельмі адрозніваўся ад стылю праваслаўных храмаў, якія існавалі ў нашым краі, і гэтым як бы падкрэсліваў падзел па веравызнанні класаў нашага грамадства, бо пераважная частка сялянства была праваслаўная, а землеўласнікі — каталікамі, і я спыніўся на раманскім стылі, росквіт якога прыпадае на час, калі [[праваслаўе|ўсходняя Царква]] існавала ў еднасці з [[Каталіцызм|Рымам]]»''<ref name="ReferenceB"/>. У гэтым праявілася вялікая талерантнасць Вайніловіча да розных канфесій і імкненне да еднасці грамадства, а не падзелу яго на варагуючыя лагеры. У той час Вайніловічу на вочы трапілася ілюстрацыя з выявай {{нп3|Касцёл Святой Эльжбеты, Ютросін|касцёла Святой Эльжбеты|pl|Parafia św. Elżbiety w Jutrosinie}} ў [[Польшча|польскім]] мястэчку [[Ютросін]] пад [[Познань|Познанню]] (у [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]), пабудаванага князямі [[Чартарыйскія|Чартарыйскімі]] па праекце польскага архітэктара [[Томаш Пайздэрскі|Томаша Пайздэрскага]] (1864—1908)<ref name="ReferenceC">{{кніга |аўтар = Woyniłłowicz, E. |частка = |загаловак = Wspomnienia. 1847—1928 |арыгінал = |спасылка = |адказны = E. Woyniłłowicz. |выданне = |месца = Wilno |выдавецтва = Józef Zawadzki |год = 1931 |том = cz. 1 |старонкі = 97 |старонак = 368 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. У ютросінскім касцёле маюцца вітражы працы Юзафа Мехофера з [[Пагоня|гербам «Пагоня»]], родавым гербам князёў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]. Вайніловіч тут жа накіраваўся ў 1904 г. у [[Варшава|Варшаву]], дзе Пайздэрскі з 1903 г. жыў, працаваў і выкладаў у школе выяўленчага мастацтва (а ў 1905—1907 гг. быў [[прафесар]]ам Польскай акадэміі прыгожых мастацтваў). Да таго часу Пайздэрскі быў даволі вядомым архітэктарам і пабудаваў ужо некалькі касцёлаў у неараманскім (новараманскім) стылі: касцёл у Ютросіне, капліцу сям’і Ужоскаў у Данброве Гурнічай, касцёл у Зубранцах, капліцу сям’і Фляркоўскіх у Файславіцах пад [[Люблін]]ам. Новаму мінскаму касцёлу Святога Сымона і Святой Алены было наканавана стаць апошняй і самай значнай працай таленавітага майстра, хоць Пайздэрскі яшчэ пазней зрабіў у [[1907]] г. новы праект пагарэлага касцёла ў Грабаве (каля Казеніц, [[Польшча]]); касцёла ў [[Бжэсць Куяўскі|Брэсце-Куяўскім]] (Польшча) і касцёла салезіянаў ва [[Горад Уроцлавек|Уроцлаўку]] (Польшча)<ref>{{кніга |аўтар = Fruba, P. |частка = Tomasz Pajzderski |загаловак = Polski Słownik Biograficzny |арыгінал = |спасылка = |адказны = Padło Jan — Parczewski Franciszek. |выданне = |месца = Wrocław etc. |выдавецтва = Ossolineum |год = 1980 |том = XXV/1 |старонкі = 34 |старонак = 104 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. Прагледзеўшы праект касцёла ў Ютросіне, параўнаўшы яго з выявамі ўжо існуючых у беларускім краі нешматлікіх архітэктурных помнікаў у [[Раманскі стыль|раманскім стылі]], а галоўнае — з велічнымі [[Раманскі стыль|раманскімі]] храмамі над нямецкім [[Рэйн]]ам, успомніўшы сваё ўражанне ад італьянскага падарожжа, [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Вайніловіч]] пры [[Томаш Пайздэрскі|Пайздэрскім]] выбраў адзін з тыпаў раманскага храма. Мінскі Чырвоны касцёл у многім падобны на неараманскі касцёл Святой Эльжбеты ў Ютросіне, які мае аналогіі з раманскім саборам у нямецкім [[Бамберг]]у і храмам Святых Апосталаў і храмам Святога Куніберта ў [[Кёльн]]е. Так было вырашана будаваць касцёл у [[неараманскі стыль|неараманскім (новараманскім) стылі]]<ref name="ReferenceC"/>. Касцёлу Святога Сымона і Святой Алены архітэктар Томаш Пайздэрскі надаў і ўнікальныя рысы, бо ў стылі касцёла назіраюцца формы не толькі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]], але і элементы [[готыка|готыкі]] і [[мадэрн]]а. Касцёл Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску стаў адным з рэдкіх узораў неараманскага стылю ў Расійскай імперыі. Атрымаўшы прызнанне ў [[Варшава|Варшаве]] пасля праекта (1900—1902) касцёла ў Ютросіне (Германская імперыя) і пераехаўшы ў [[1903]] г. у Варшаву (Расійская імперыя), Томаш Пайздэрскі разлічваў яшчэ будаваць касцёлы ў неараманскім стылі ў расійскай частцы Польшчы, аднак у пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] сярод эліты Расійскай імперыі раслі антынямецкія настроі, што перашкодзіла распаўсюджанню касцёлаў «нямецкага тыпу» у імперыі. Новы неараманскі касцёл Святога Сымона і Святой Алены ў Мінску стаў унікальным прыкладам таленту Томаша Пайздэрскага ў Расійскай імперыі. === Грамадскі камітэт па будаўніцтву касцёла ў Мінску === [[Выява:Edward Woynillowicz 1847-1928 - bf 1917 AD.jpg|left|thumb|[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928)]] Тым часам у Мінску [[20 верасня]] [[1904]] г. у канцылярыі губернатара быў зарэгістраваны той самы ліст, які падпісала болей за 2000 жыхароў горада. У гэтым лісце было напісана: ''«Што датычыць месца для будаўніцтва, дык такое прапануе даць бясплатна гарадская ўправа з участка гарадской зямлі, якая знаходзіцца на рагу Захар’еўскай і Трубнай вуліц. <…> Сродкі на ўзвядзенне муроў і даху касцёла абавязаўся даць дваранін Эдвард Адамавіч Вайніловіч, сродкі ж на ўнутранае абсталяванне і аздабленне будуць сабраны як добраахвотныя ахвяраванні, у шчодрым прыплыве якіх ёсць поўная ўпэўненасць. Намаганнямі двараніна Э. А. Вайніловіча зроблены план і каштарыс, складзеныя варшаўскім архітэктарам [[Уладзіслаў Марконі|У. Марконі]], якія пры гэтым даюцца»''<ref name="ReferenceD">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 21 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Супраць таго, каб у Мінску была пабудавана новая каталіцкая святыня, вельмі рэзка выступаў праваслаўны мінскі і тураўскі епіскап Міхаіл. Ён спачатку прывёў усе фармальныя меркаванні на гэты конт, але ўсё ж падкрэсліваў, што будаўніцтва ў горадзе яшчэ аднаго касцёла нельга дазваляць ''«у інтарэсах падтрымання ў краі праваслаўя і рускай народнасці, з прычыны варожага настрою мінскіх каталікоў да ўсяго рускага»''<ref name="ReferenceE">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 23 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. А [[Губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (1902—1905) [[Аляксандр Аляксандравіч Мусін-Пушкін]] меў іншае меркаванне: у сваім лісце ад 13 кастрычніка 1904 г. да міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі князя [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Святаполк-Мірскага]] ён зазначыў, што ''«з палітычнага пункту гледжання я не апасаюся будаўніцтва ў горадзе новага каталіцкага храма, бо [[русіфікацыя|руская справа]] ў [[Паўночна-Заходні край|краі]] ніколькі не панясе страту ад існавання ў Мінску трох касцёлаў замест двух»''<ref name="ReferenceE"/>. Дазвол Міністэрства ўнутраных спраў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] на будаўніцтва новага касцёла ў Мінску быў атрыманы [[9 сакавіка]] [[1905]] г., а [[15 сакавіка]] [[1905]] г. праект будаўніцтва быў разгледжаны і ўхвалены на пасяджэнні будаўнічага аддзялення Мінскага губернскага праўлення. [[19 сакавіка]] [[1905]] г. у зале Мінскай гарадской управы, што знаходзілася на рагу вуліц Губернатарскай і Юраўскай, адбыўся сход парафіян [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Мінскага кафедральнага касцёла]]. Гэтае пасяджэнне ўрачыста адкрыў мінскі ксёндз-дэкан Адам-Напалеон Ака. Спачатку была заслухана кароткая справаздача грамадскага камітэта, які быў створаны ў [[1903]] г. і займаўся справамі атрымання дазволу на будаўніцтва новага каталіцкага касцёла ў Мінску. Пасля гэтага ксёндз Ака ўрачыста зачытаў заяву Эдварда і Алімпіі Вайніловічаў, згодна з якой яны, жадаючы ўшанаваць памяць па сваіх заўчасна памерлых дзецях, прапанавалі ажыццявіць будаўніцтва новага касцёла за ўласны кошт<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 24 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Разам з тым Вайніловічы паставілі перад парафіянамі і камітэтам наступныя ўмовы: 1) Касцёл павінен будавацца паводле прапанаванага Вайніловічамі праекта; 2) [[Фундацыя|Фундатары]] прымаюць на сябе абавязкі па будаўніцтве муроў і даху храма. Усе астатнія працы, у першую чаргу, абсталяванне інтэр’ераў, павінны быць выкананы за кошт ахвяраванняў парафіян; 3) Новы касцёл павінен быць асвечаны ў гонар Святога Сымона і Святой Алены, а калі гэта будзе немагчыма па канонах рымска-каталіцкай царквы, то Святой Алены альбо Маці Божай Бязвіннага Зачацця (''Immaculata Conceptio''); 4) Над галоўным уваходам павінна быць замацавана ганаровая таблічка ў выглядзе барэльефа з надпісам на лацінскай мове, што гэты Дом Божы быў пабудаваны ў памяць аб заўчасна памерлых дзецях Эдварда і Алімпіі Вайніловічаў<ref name="ReferenceF">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 29 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У дадатак да гэтага ксёндз Ака паведаміў на пасяджэнні парафіян, што праект касцёла ўжо падрыхтаваны і ўзгоднены ў адпаведных інстанцыях. Некаторыя з прысутных выказваліся за тое, што неабходна пабудаваць храм большых памераў і што жыхары [[Мінск]]а павінны самі сабраць неабходныя грошы. Аднак большасць выступаючых падтрымала прапанову Вайніловічаў. На заканчэнне доктар Свянціцкі сказаў, што неўзабаве трэба будзе паклапаціцца аб павелічэнні колькасці каталіцкіх храмаў у горадзе. Згадвалася неабходнасць аднаўлення дамініканскага касцёла, які быў раней перабудаваны пад казармы<ref name="ReferenceF"/>. Пасля невялікіх дыскусій на пасяджэнні парафіян прапанова Вайніловічаў была аднагалосна падтрымана. Адначасова быў створаны камітэт, які складаўся з 14 членаў і 6 кандыдатаў, для кіраўніцтва працамі па будаўніцтве новага касцёла<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 30 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. На пасаду старшыні камітэта аднадушна абралі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]. У складзе камітэта былі такія шаноўныя асобы як мінскі гарадскі галава Міхал Валовіч; мінскі ксёндз-дэкан Адам-Напалеон Ака; [[Яўстах Янавіч Любанскі]], уласнік [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|маёнтка Лошыца]] пад Мінскам; граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі]] (1861—1930); [[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч]] (1866—1936), уласнік [[Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)|Вялікай Сляпянкі]] пад Мінскам (зараз у межах Мінска); [[Вітальд Рамуальдавіч Лопат]]; Ян Ельскі і інш. Але хутка, зняможаны сваімі перажываннямі, 11 красавіка 1905 г. Эдвард Вайніловіч адмовіўся ад старшынства ў камітэце. Яго месца заняў мінскі гарадскі галава Валовіч<ref name="ReferenceG">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 31 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Эдвард Вайніловіч асабліва адзначыў самаадданасць і вялікую працу [[Вітальд Рамуальдавіч Лопат|Вітальда Лопата]], без якого нічога б не атрымалася. Лопат быў землеўладальнікам у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] (суседам Вайніловічаў), членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] і кіруючым дырэктарам Таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання (ад агню), а галоўнае — самым лепшым сябрам Эдварда Вайніловіча. Вітальд Лопат ад першага да апошняга дня будаўніцтва касцёла ўзяў у свае рукі кіраўніцтва фінансамі і правядзеннем работ<ref name="ReferenceH">{{кніга |аўтар = Woyniłłowicz, E. |частка = |загаловак = Wspomnienia. 1847—1928 |арыгінал = |спасылка = |адказны = E. Woyniłłowicz. |выданне = |месца = Wilno |выдавецтва = Józef Zawadzki |год = 1931 |том = cz. 1 |старонкі = 98 |старонак = 368 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. === Пачатак будаўніцтва (1905) === [[Выява:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 611.jpg|left|thumb|Праектны выгляд касцёла, на якім касцёл звязваўся праз галерэю з плябаніяй (непабудаванай у канечным выніку)]] 11 красавіка 1905 г. гарадская дума пасля перамоў з гарадской управай прыняла наступнае рашэнне: ''«Адвесці пад будаўніцтва рымска-каталіцкага касцёла ўчастак зямлі на рагу Захар’еўскай і Трубнай вуліц мераю 1305,10 квадратных сажняў, з якога павінна адысці пад пашырэнне Затурэмнага завулка 59,32 і Трубнай вуліцы 132,89 квадратных сажняў, даручыўшы гарадской управе ўвайсці з арандатарамі гэтых пляцаў Баярскай і Балюнасам у добраахвотнае пагадненне аб ачышчэнні арандаваных імі пляцаў ад збудаванняў, пры гэтым грашовая ўзнагарода за зняцце пабудоў павінна быць улічана камітэтам па будаўніцтву касцёла, але ў выпадку адмовы кіраўніцтва прыме рашэнне прымусовага высялення»''<ref name="ReferenceG"/>. Жыхар горада А. Б. Балюнас адмовіўся ад свайго пляца «на падставе добраахвотнага пагаднення 21 красавіка 1905 г.». Суседні пляц жыхаркі Баярскай каталіцкай грамадзе ўдалося атрымаць толькі ў 1907 г., калі будаўніцтва касцёла вялося ўжо поўным ходам. Спатрэбілася спецыяльная пастанова віленскай судовай палаты, каб гэты пляц быў перададзены камітэту па будаўніцтве касцёла разам з «двума драўлянымі дамамі і афіцыйна пры іх садам і плотам»<ref name="ReferenceG"/>. [[19 мая]] 1905 г. Вайніловіч атрымаў паведамленне мінскага камітэта, што пляц, ахвяраваны на рагу вуліц [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўскай]] і Трубнай, ад усіх збудаванняў ачышчаны і можна прыступаць да будаўніцтва. Яно пачалося адразу: у тым жа маі 1905 г. былі закладзены падмуркі касцёла<ref>{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 33 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Рабочая праектна-каштарысная дакументацыя на будаўніцтва касцёла была зроблена ў майстэрні вядомага польскага архітэктара [[Уладзіслаў Марконі|Уладзіслава Марконі]] з [[Варшава|Варшавы]]. Імя Уладзіслава Марконі згадваецца і ў розных афіцыйных паперах. Паводле афіцыйных жа дакументаў усе фармальныя правы на выкананне будаўніцтва былі даручаны грамадзянскаму інжынеру Ф. Барановічу, які паводле афіцыйнай інфармацыі 27 мая 1905 г. прыступіў да сваіх абавязкаў<ref name="ReferenceD"/>. Аднак з мемуараў Эдварда Вайніловіча і з усіх публікацый у тагачасным перыядычным друку вядома, што праектна-каштарысная дакументацыя была распрацавана Томашам Пайздэрскім. Гэтак жа і сам архітэктар неафіцыйна спачатку займаўся кіраваннем будаўніцтва касцёла, хоць [[Томаш Пайздэрскі]], як іншаземны грамадзянін ([[Германская імперыя|Германскай імперыі]]), не меў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] права на будаўніцтва падобнага тыпу пабудоў (г. зн. храмаў)<ref name="ReferenceC"/>. Афіцыйна нават нагляд за будаўніцтвам праводзілі іншыя людзі. Так, [[30 сакавіка]] [[1906]] г. [[інжынер]] [[Зыгмунт Каралевіч Свянціцкі|Зыгмунт (Жыгімонт) Свянціцкі]] паведаміў у мінскае губернскае праўленне, што ён будзе ўзначальваць усе працы па будаўніцтве новага касцёла ў Мінску замест Барановіча. А ўлетку 1907 Свянціцкага на гэтай пасадзе замяніў варшаўскі гарадскі архітэктар [[Генрых Гай]] (1875—1936)<ref name="ReferenceI">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 34 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Каб вытрымаць адзінства стылю і характар пабудовы, Пайздэрскі сам падбіраў узоры ўсіх дэталей, уключаючы нават клямкі і завесы на дзверы. Вайніловіч патрабаваў, каб усё, што было магчыма, рабілася мясцовымі сіламі, каб даць мясцовым людзям заробак і зацікавіць самой святыняй<ref name="ReferenceC"/>. А калі Томаш Пайздэрскі (1864—1908) памёр у час будаўніцтва касцёла, то справу ўжо рэальна давяршаў да самога канца будаўніцтва польскі архітэктар [[Генрых Гай]] з [[Варшава|Варшавы]] і яго мінская фірма «Гай-Свянціцкі & Co»<ref name="ReferenceC"/>. === Дзень асвячэння будаўніцтва касцёла (1906) === [[Выява:Kazimierz Mikołaj Michalkiewicz.png|thumb|Пралат [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімір Міхалкевіч]]. Аўтар фота [[Ян Булгак]]]] Падмурак касцёла (краевугольны камень) быў асвечаны [[25 верасня]] [[1906]] г. ксяндзом-пралатам [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімірам Міхалкевічам]] (1865—1940), пробашчам [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|касцёла Святой Тройцы на Залатой Горцы]], пазнейшым адміністратарам віленскай дыяцэзіі, у прысутнасці вялікай колькасці вернікаў. Імша праходзіла пад спецыяльным навесам, падчас якой тагачасны [[Губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (1906—1912) [[Якаў Ягоравіч Эрдэлі]] разам з усімі вернікамі ўстаў на калені, а пасля падпісаў акт урачыстай закладкі касцёла<ref name="ReferenceH"/>. === Працэс будаўніцтва і аздаблення === [[File:Kościół św. Szymona i św. Heleny - budowa.jpg|left|thumb|Будаўніцтва касцёла, 1908 г.]] [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1910 3 b.jpg|left|thumb|Герб роду Вайніловічаў «Сыракомля» над галоўным парталам касцёла, 1910 г.]] [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny in Minsk - before 1917 AD - versia 2.jpeg|left|thumb|Касцёл Святога Сымона і Святой Алены (на першым плане драўляны дом-плябанія), раней 1917 г.]] Будаўніцтва ішло даволі хутка. Сучаснікі адзначалі, што муры касцёла раслі як на дражджах, і былі здзіўлены надзвычай высокай якасцю будаўнічых работ. Вялікія праблемы былі толькі з фасоннай і абліцовачнай цэглай, якую прыйшлося ўпакаванай завозіць з польскай [[Чэнстахова|Чанстаховы]], а дахоўку — з польскага Улоцлаўка<ref name="ReferenceH"/>. Восенню [[1908]] г. касцёл быў завершаны — накрыты дахоўкай, і адначасова былі разабраны будаўнічыя рыштаванні, пачалося аздабленне касцёла<ref name="ReferenceI"/>. Для захавання адзінства стылю ўсе каменячосныя і разьбярскія работы ўнутры касцёла (алтары, амбоны, балюстрады, падлога, бронзавыя дэталі і г. д.) былі даручаны здольнаму майстру Зыгмунту Ота з [[Варшава|Варшавы]]. Для калон і алтароў быў прывезены ружовы пясчанік і мармур з Польшчы. Храм упрыгожылі тры алтары работы Зыгмунта Ота<ref name="ReferenceH"/>. Амбоны, балюстрады і падлогу ахвяравала асабіста жонка Вайніловіча Алімпія са шляхецкага роду Узлоўскіх герба «Тапор». Гэты герб разам са шляхецкім гербам [[Вайніловічы|Вайніловічаў]] [[Сыракомля (герб)|«Сыракомля»]] часта сустракаецца ў арнаментах касцёла<ref name="ReferenceH"/>. Так, плоскую нішу над галоўным парталам упрыгожыў шляхецкі герб роду Вайніловічаў «Сыракомля»<ref>Зараз на гэтым месцы размешчана выява [[Герб Мінска|герба Мінска]] — «Маці Божая».</ref>. Па жаданні Вайніловічаў у франтоне ўнутранай галерэі над уваходам была размешчана белая каменная пліта з выявамі Эдварда і Алімпіі Вайніловічаў і з надпісам на латыні ў памяць аб іх памерлых дзецях, імёнамі апекуноў якіх была названа святыня: ''«А. М. D. G. Templum hoc piae memoriae liberorum suorum Simeonis MDCCCLXXXV † MDCCCXCVII ET Helenae MDCCCLXXXIV † MCMIII c. Olimpia Uzłowska coniuge procreatorum dedicat vovetque Eduardus Woyniłłowicz A. D. MCMVII»'' (г. зн. ''«Вялікай славе Божай гэтую святыню святой памяці сваіх дзяцей Сымона (1885 † 1897) і Алены (1884 † 1903) прысвячаюць і ахвяруюць бацькі — Алімпія Узлоўская і Эдвард Вайніловіч. Год Гасподзень 1907»'')<ref name="ReferenceJ">{{кніга |аўтар = Woyniłłowicz, E. |частка = |загаловак = Wspomnienia. 1847—1928 |арыгінал = |спасылка = |адказны = E. Woyniłłowicz. |выданне = |месца = Wilno |выдавецтва = Józef Zawadzki |год = 1931 |том = cz. 1 |старонкі = 99 |старонак = 368 |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{ref-pl}}</ref>. Гэта каменная пліта да нашых дзён не захавалася. [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] асігнаваў каля 300 тысяч рублёў на будаўніцтва, не прымаючы ніякіх іншых фінансавых ахвяраванняў на будаўніцтва касцёла ад іншых людзей. Ён хацеў бачыць касцёл як уласную ахвяру-напамін па сваіх дзецях. Пасля сканчэння будаўніцтва ён толькі аддаў у распараджэнне камітэта будаўніцтва 1000 рублёў, якія ахвяраваў сябар Вайніловіча Аляксандр Болтуць (землеўладальнік [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]) на выраб званоў, і 200 рублёў, якія ахвяравала пані Шантыр на арганы. На аздабленне касцёла выдаткавалі грошы яшчэ Вільгеміна [[род Пілсудскіх|Пілсудская]] (1500 рублёў), якія перадаў ксёндз-дэкан Адам-Напалеон Ака, і граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1000 рублёў)<ref>''Ślizień, Wł.'' Nowy kościoł w Mińsku Litewskim… С. 10.</ref>. [[4 мая]] [[1908]] г. у драўляным доме-плябаніі была афіцыйна адкрыта бібліятэка імя [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], якая належала [[Польскае таварыства «Асвета» у Мінску|Польскаму таварыства «Асвета» у Мінску]]<ref>''Матусевич, О.'' Польское общество «Освята» в Минске… С. 134.</ref>. У 1915 г. [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]] перадала бібліятэцы шмат кніг з маёнтка Савічы. У [[1909]] г. на касцельную вежу былі паднятыя тры званы: «Міхал» (972 кг, названы ў гонар патрона Магілёўскага архібіскупства Святога Міхаіла), «Эдвард» (527 кг, названы ў гонар Эдварда Вайніловіча) і «Сымон» (311 кг, названы ў гонар Сымона Вайніловіча). Вежа-званіца касцёла Святога Сымона і Святой Алены стала самым высокім збудаваннем тагачаснага Мінска, а сам касцёл стаў самым вялікімі храмам у горадзе. Усю тэрыторыю новага касцёла абнеслі прыгожай жалезнай агароджай на каменным падмурку, што мела дзве парадныя каваныя брамы — з боку [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вуліцы Захар’еўскай]]. Адначасова з будаўніцтвам храма вяліся перамовы з уладамі па зацвярджэнні новай Мінскай парафіі. [[30 лістапада]] [[1909]] г. на пасяджэнні камітэта па будаўніцтве касцёла была абрана камісія ў складзе ксяндза дэкана М. Сеўрука, ксяндза М. Маеўскага, а таксама [[Вітальд Рамуальдавіч Лопат|Вітальда Лопата]] і [[Зыгмунт Валерыянавіч Венцлавовіч|Зыгмунта Венцлавовіча]], якая павінна была вызначыць межы новай парафіі, і на падставе яе прапаноў [[20 верасня]] [[1910]] г. новапрызначаны [[Магілёўскія каталіцкія архібіскупы|магілёўскі каталіцкі архібіскуп]] (1910—1914) [[Вінцэнт Ключынскі]] (1847—1917) зацвердзіў новую Мінскую парафію, а пробашчам быў прызначаны ксёндз Вітальд Тамашэўскі, былы ігуменскі дэкан. Пачалася падрыхтоўка, каб можна было адпраўляць набажэнствы. Эдвард Вайніловіч таксама прыняў для касцёла ахвяраваны сям’ёй [[Скірмунты|Скірмунтаў]] з маёнтка [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] (у [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]]) старажытны абраз Божай Маці з адпаведнай эпітафіяй. Ён таксама атрымаў дазвол, каб у новы касцёл была перанесена цудоўная скульптура распяцця Хрыста на крыжы, выразаная з дрэва, што чымсьці нагадвала творчасць Віта Ствоша і магла быць яго работы. Скульптура паходзіла са [[Слуцк|слуцкага]] Фарнага касцёла, які быў уфундаваны яшчэ [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] (пам. 1440), і была размешчана на галоўным алтары касцёла<ref name="ReferenceH"/>. === Архітэктанічнае рашэнне === У архітэктуры храма выявіўся складаны інтэлектуальна-творчы пошук новай, яшчэ не раскрытай прыгажосці дойлідства сярэднявечнага раманскага перыяду. Чырвоны касцёл уяўляе сабой [[базіліка|базіліку]] арыгінальнай кампазіцыі з магутным [[трансепт]]ам. Трохнефавая базіліка набыла смелую арыгінальную асіметрычную, складана дынамічную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю са змешчанай з восі фасада 50-метровай ладнай вежай-званіцай і 2 меншымі сіметрычнымі вежамі па баках магутнай паўкруглай апсіды: ад традыцыйнага тыпу трохнефавай базілікі храм адрозніваецца тым, што дзве шатровыя малыя вежы касцёла пастаўлены не на галоўным фасадзе, а па баках алтарнай часткі; незвычайны ж асіметрычны выгляд храму надаецца высокай вежай-званіцай. Храм стварае ўражанне манументальнасці і гарманічнасці, адзінай узнёслай магутнай, суровай і аскетычнай масы. Першапачаткова касцёл быў трохапсідным. Паўцыркульнымі [[апсіда]]мі заканчваліся і цэнтральны [[неф]], і сакрыстаі пад канец бакавых нефаў. Цэнтральны неф і крылы трасепта накрыты перакрыжаванымі двухсхільнымі дахамі. Паміж прэзбітэрыем і сакрыстыямі пачынаюцца дзве пяціярусныя вежы пад высокімі шатровымі дахамі. Вертыкальнай дамінантай кампазіцыі з’яўляецца высотная чатырохгранная чатырохярусная вежа пад высокім двухсхільным шатром, якая ўзвышаецца з паўночнага боку галоўнага [[фасад]]а. Яе вертыкаль ураўнаважвае гарызантальна выцягнутая галерэя-аркада. Высокія шчыты фасадаў аздоблены аркатурнымі паясамі і [[Фрыз (архітэктура)|фрызамі]], спрошчанымі [[карніз]]амі, прарэзаны цыркульнымі рознавялікімі аконнымі праёмамі. У цэнтры галоўнага фасада над галоўным уваходам і над уваходамі ў крылах трансепта — вялікія вокны-ружы. Насычанае каларыстычнае вырашэнне ствараецца спалучэннем чырвонага колеру цагляных сцен і чырвонай дахоўкай. Над галоўным парталам касцёла размешчаны [[Сыракомля (герб)|герб Вайніловічаў]]. У інтэр’еры храма — аконныя каляровыя вітражы, выкананыя па малюнках мастака [[Францішак Бруздовіч|Францішка Бруздовіча]]<ref>[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|''Кулагін, А. М.'']] Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — С. 100. — 216 с. — ISBN 985-11-0199-0.</ref>. Разам з балконамі і хорамі ў касцёле магло размясціцца да 1500 чалавек. Вышыня залы для набажэнстваў складае 14,83 м, вежы-званіцы — 50 м, дзвюх малых веж — 36 м. Шырыня галоўнага фасада складае 45 м. Пад касцёлам для трываласці быў размешчаны моцны падмурак глыбінёй 4,8 м. <gallery perrow="5"> File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 5 c.jpg|Тэрыторыя касцёла на плане 1905 г.: справа — Трубная вуліца, знізу — Захар'еўская вуліца. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 3.jpg|Разрэз падвальнага паверха касцёла, з плана 1905 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 6.jpg|Разрэз ніжняга паверха касцёла, з плана 1905 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 7.jpg|Разрэз верхняга паверха касцёла, з плана 1905 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 1.jpg|Від касцёла спераду, з плана 1905 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 2.jpg|Від касцёла збоку, з плана 1905 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk plan 1905 8.jpg|Від касцёла ззаду, з плана 1905 г. </gallery> == Пачатак службы ў касцёле (1910) == Пабудова і асвячэнне ў Мінску касцёла Святога Сымона і Святой Алены, безумоўна, стала важнай падзеяй у жыцці каталікоў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Падобных поспехаў у гісторыі каталіцкага касцёла на беларускіх землях у пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] у Расійскай імперыі было небагата. [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1910 1 b.jpg|thumb|center|500px|Асвячэнне касцёла. На амбоне звонку ксёндз [[Казімір Букраба]] (Пінская дыяцэзія)]] [[21 лістапада]] [[1910]] г. на галасы званоў «Міхала», «Эдварда» і «Сымона» сышоўся натоўп гараджан, каб прысутнічаць на асвячэнні храма, які стаў самым вялікім у горадзе і хутка атрымаў неафіцыйную назву «Чырвоны касцёл» з-за колеру дахоўкі і цэглы, з якой быў пабудаваны. [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1910 2 b.jpg|left|thumb|Казанне ксяндза Юзафа Зэльбы (пробашча касцёла Найсвяцейшага Сэрца Пана Езуса і Найсвяцейшай Панны Марыі ў [[Вёска Воўчкавічы, Мінскі раён|Воўчкавічах]] і спавядальніка графаў [[Чапскія|Чапскіх]]) унутры новай святыні падчас асвячэння]] [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] адзначыў у сваіх успамінах, што яму на ўсё жыццё запомніліся тыя хвіліны, калі, акрамя яго самога, яго сям’і і святароў, якія пачыналі правіць урачыстае набажэнства, у касцёле нікога не было, і, калі пад гукі рэха песні «Цябе, Божа, праслаўляем» адчыніліся дзверы храма, тлум людзей паволі заходзіў у касцёл, паўтараючы ўслед за святарамі словы малітвы. Вайніловіч у мемуарах занатаваў свае думкі: ''«немажліва, каб столькі малітваў, якія ўзносіліся да Усявышняга, не былі Ім пачуты»''<ref name="ReferenceC"/>. У гэты дзень Эдвард Вайніловіч і яго жонка Алімпія былі задаволены і рады, што ім усё ўдалося, як яны задумалі. Пабудаваны імі касцёл нават атрымаў тых святых заступнікаў-патронаў, якіх Вайніловічы пачаткова пажадалі, — Святога Сымона і Святой Алены. Ва ўрачыстым асвячэнні новага храма, якое выканаў ксёндз-дэкан Вітальд Чачот, прынялі ўдзел амаль усе мінскія каталіцкія святары, шмат паважаных гараджан. Прысутнічалі блізкія і далёкія сваякі Эдварда Вайніловіча са сваімі сем’ямі (Марыя Бельская з сям’ёй, Міхаліна Горват, [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]], Магільніцкія, [[Ваньковічы]], Даманскія), а таксама сябры ([[Скірмунты]], Залескія і інш.)<ref>{{кніга |аўтар = Chmielewska, G. |частка = |загаловак = Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie |арыгінал = |спасылка = |адказны = G. Chmielewska. |выданне = |месца = Łomianki |выдавецтва = LTW |год = 2011 |том = |старонкі = 108 |старонак = 369 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. На ўрачыстасці прысутнічаў нават [[Губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (1906—1912) [[Якаў Ягоравіч Эрдэлі]]. Гэты дзень ператварыўся ў сапраўднае свята ў горадзе. Ксёндз Вітальд Чачот быў калегам Вайніловіча па [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі]], а таксама ў свой час пробашчам касцёла Святой Кацярыны ў [[Санкт-Пецярбург]]у, страціўшы месца кіраўніка парафіі за патрыятычныя выказванні пасля смерці Карнэлія Уейскага, вядомага каталіцкага публіцыста. Праз некаторы час Чачот стаў пробашчам [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Мінскага кафедральнага касцёла]]<ref name="ReferenceC"/>. Мастацкае афармленне касцёла працягвалася і пасля яго афіцыйнага адкрыцця. Аднак на тое, каб цалкам скончыць усе работы па аздабленні храма, не хапала сродкаў. На гэта неаднаразова звярталі ўвагу члены камітэта па будаўніцтве. Не быў пабудаваны мураваны будынак плябаніі, запланаваны паводле праекта [[Томаш Пайздэрскі|Томаша Пайздэрскага]], што павінен быў злучацца з касцёлам спецыяльнай мураванай галерэяй. Гэта адзначалася ў спецыяльнай запісцы камітэта ад 5 лістапада 1911 г., дзе згадвалася пра неабходнасць будаўніцтва плябаніі. У самім касцёле неабходна было скончыць будаўніцтва алтароў, зрабіць падлогу, усталяваць арганы і г.д.<ref name="ReferenceK">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 37 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> [[File:Adam Lisowski.jpeg|100px|thumb|left|ксёндз [[Адам Лісоўскі]] (1884—1929). Фота раней 1921 г.]] Фундатары касцёла Вайніловічы, якія спачатку жадалі ахвяраваць грошы толькі на будаўніцтва муроў і даху храма, дадаткова ўсклалі на сябе аплату ўсталявання трох алтароў, амбона і градуала (бар’ера, які аддзяляе прэзбітэрый). Адначасова, каб адпаведна дэкараваць касцёл унутры (роспісы сцен і вітражы), [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] падпісаў пагадненне з вядомым [[Кракаў|кракаўскім]] мастаком [[Францішак Бруздовіч|Францішкам Бруздовічам]], які на падставе зацверджаных Вайніловічам эцюдаў, заснаваных на мясцовых матывах, пачаў выконваць паліхромныя работы, перарваныя толькі пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Малявальныя работы былі выкананы Бруздовічам толькі напалову, бо мастак, як іншаземны грамадзянін, падчас вайны быў інтэрніраваны ў [[Харкаў]]<ref name="ReferenceK"/>. Справу упрыгожвання касцёла ў тыя часы ўзяў у свае рукі ксёндз [[Люцыян Жаландкоўскі]] (Жалудкоўскі) і вернікі. Атрымалася, што, замест запланаваных 300 тысяч, сям’я Вайніловічаў выдаткавала цалкам на будаўніцтва і аздабленне храма ў канечным выніку 360 тысяч расійскіх рублёў<ref>{{кніга |аўтар = Chmielewska, G. |частка = |загаловак = Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie |арыгінал = |спасылка = |адказны = G. Chmielewska. |выданне = |месца = Łomianki |выдавецтва = LTW |год = 2011 |том = |старонкі = 130 |старонак = 369 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[File:Lucjan Zoladkowski 006.jpg|thumb|ксёндз [[Люцыян Жаландкоўскі]] (Жалудкоўскі). Фота каля 1914 г.]] Каля касцёла, збоку ад невялікай каплічкі, Вайніловіч размясціў выкананую на заводзе «Браты Лапеньскія» (Варшава) бронзавую копію Божай Маці, аналагічную той, якая стаяла на фамільных могілках на кургане ў яго родавым маёнтку [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] і якая стала прадметам асаблівага шанавання вернікамі<ref name="ReferenceJ"/>. У [[1916]] г. у комплексе з касцёлам быў пабудаваны цагляны двухпавярховы дом, які ўзвялі ў заходняй частцы касцельнага пляца і які адным са сваіх фасадаў выходзіў на Трубны завулак. Паводле праекта гэта павінен быў быць дом арганіста, але ў пабудаваным стаў жыць пробашч касцёла. Цагляная плябанія (дом для ксяндза-пробашча) не была пабудавана і, зразумела, не злучалася з касцельнай галерэяй, як гэта прадугледжваў праект Пайздэрскага. На месцы, адведзеным праектам пад плябанію, стаяў жылы драўляны будынак, які быў пабудаваны яшчэ ў 1870 г. як жылы дом і выкарыстоўваўся да 1916 г. як плябанія. Пасля перасялення пробашча ў дом арганіста ў 1916 г., у драўляным доме (на месцы планаванай мураванай плябаніі) пачалі жыць дапаможныя ксяндзы Чырвонага касцёла. Сам драўляны дом-плябанія стаяў на сваім месцы і быў разабраны толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1946 г.<ref name="ReferenceK"/> <gallery perrow="5"> File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1910 4.jpg|Галерэя касцёла, фота 1910 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1910 5.jpg|Філяр бабінца касцёла, фота 1910 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk altarz 1914.jpg|Галоўны алтар Чырвонага касцёла, раней 1914 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk Our Lady icon 1914.jpg|Ікона Божай Маці каля Чырвонага касцёла, раней 1914 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 612.jpg File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 613.jpg File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 614.jpg File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 815.jpeg File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1917 1.jpg File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 812.jpeg|Паштоўка, каля 1910 г. </gallery> == Ліквідацыя касцельнай службы ў савецкі час == [[Выява:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 1932.JPG|thumb|Чырвоны сцяг на даху званіцы, партрэт Леніна ў акне-ружы і лозунг «XV год савецкай уладзе» на сцяне званіцы касцёла ў час гадавін рэвалюцыі, 1932 г.]] Вялікі ўдар па новым касцёле і рэлігійным жыцці ўвогуле прыйшоўся пасля захопу ўлады [[бальшавікі|бальшавікамі]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] і пачатку іх антыцаркоўнай палітыкі. У 1919 г. у [[Мінск]]у ўсталявалася бальшавіцкая ўлада, але ненадоўга, бо пачалася [[польска-савецкая вайна]] (1919—1920), якая скончылася [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскім мірным пагадненнем]] (1921). Да Эдварда Вайніловіча, які пасля заключэння гэтага пагаднення вырашыў эміграваць ад бальшавікоў у польскі [[Быдгашч]], даходзілі звесткі аб лёсе касцёла ў Мінску, пра што ён адзначыў у другой частцы сваіх мемуараў пад датай 8 ліпеня 1921 г.: ''«Спаткаў пані Легатовіч з Бабруйскага [павета], якая тры месяцы таму прыбыла з Мінска з-за бальшавікоў: апавядала, што падчас шматгадзіннага заняцця Мінска польскімі войскамі адходзіўшыя бальшавікі з браніраванага цягніка абстрэльвалі горад, маючы галоўнай мэтай новы касцёл, але проста цуд, што снарады шкоды не зрабілі, за невялікім выключэннем — вітражоў»''<ref>{{кніга |аўтар = Jurkowski, R. |частка = Ziemia ojczysta, Mińszczyna i lud białoruski we «Wspomnieniach» Edwarda Woyniłłowicza |загаловак = Знакамітыя мінчане. Мінск і Міншчына ў літаратурных творах на рубяжы XIX—XX стст.: Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф.: Польскі Ін-т у Мінску. Мінск: 27 крас. 2010 г. |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = В. Хурсік |год = 2011 |том = |старонкі = 47 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У [[1922]] г. у Мінску па загадзе бальшавіцкіх улад былі разрабаваны многія касцёлы і цэрквы горада: з ікон здзіралі залатыя і срэбныя шаты, забіраліся залатыя келіхі, адкрываліся труны ў скляпеннях, дзе з нябожчыкаў знімалі каштоўную адзежу, і г. д. А ў [[1923]] г. разрабаванне амаль усіх каштоўнасцей адбылося і ў Чырвоным касцёле. Тады з касцёла вывезлі амаль усё: мэблю, гадзіннікі, абразы, посуд, бялізну і нават чарнільніцы. Званы з веж былі скінуты. У 1922 г. вернікі змаглі вывезці ў [[Беласток]] кніжны фонд бібліятэкі імя Адама Міцкевіча, якая існавала пры касцёле, і ўратаваць бібліятэку ад разрабавання. Тым не менш рэлігійныя службы ў касцёле працягваліся<ref name="ReferenceL">{{кніга |аўтар = [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С. В.'']] |частка = |загаловак = Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўт.-укл. С. В. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЕГУ |год = 2011 |том = |старонкі = 23 |старонак = 432 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1920—1930-ыя гг. савецкія ўлады не планавалі разбураць гэты касцёл, бо бачылі, што гэта вельмі моцная і надзейная канструкцыя. Калі савецкі архітэктар [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард]] (1882—1951) праектаваў комплекс [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]] ў Мінску, ён пакінуў у сваім праекце арганізацыі [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] комплекс Чырвонага касцёла, і па яго прапановах будынак касцёла не павінен быць разбураны. Канчаткова касцёл Святога Сымона і Святой Алены савецкія ўлады зачынілі ў [[1932]] г., прыстасаваўшы касцельны будынак спачатку пад памяшканне [[Дзяржаўны польскі тэатр БССР|Польскага тэатра БССР]]. У тым жа 1932 г. з веж касцёла былі скінуты крыжы, але вернікам удалося забраць і схаваць адзін гранітны крыж, на ўзор якога ў 1990-ыя гг. рэстаўратары вырабілі дзесяць новых крыжоў (але не з граніта, а з латуні). Будынак касцёла стаяў без абразоў, званоў і крыжоў. А калі прайшлі савецкія рэпрэсіі ў адносінах да прадстаўнікоў [[палякі|польскай нацыянальнасці]], у сувязі з абвастрэннем адносін [[СССР]] і [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчы]] ў міжваенны час, акцёраў тэатра выгналі, а будынак былога касцёла ў [[1937]] г. савецкімі ўладамі быў аддадзены пад галоўнае памяшканне [[Беларусьфільм|кінастудыі «Савецкая Беларусь»]]<ref name="ReferenceL"/>. == У часы нацысцкай акупацыі (1941—1944) == [[Выява:Bundesarchiv Bild 101III-Weiss-046-14, Russland, Minsk, Ordnungspolizei, Bach-Zelewski.jpg|left|thumb|Парад нямецкай паліцыі аховы грамадскага парадку ў Мінску, 1943 г. На заднім плане — драўляная плябанія і касцёл]] [[Файл:Мінск Чырвоны касцёл, хор. Вінцэнт Гадлеўскі, Язэп Найдзюк, Зянонас Ігнатавічус, Міхал Кабыляк-Гаеўскі (1942).jpg|міні|292x292пкс|Удзельнікі хору Чырвонага касцёла ў 1942 годзе. З кветкамі - арганіст Міхал Кабыляк-Гаеўскі, побач з ім - кс. Вінцэнт Гадлеўскі, кс. Зянонас Ігнатавічус і Язэп Найдзюк.]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] храм быў вернуты парафіі. У святыні зноў распачаліся богаслужэнні. У галерэі касцёла для дзяцей ладзілі [[батлейка|батлейку]] на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Над узнаўленнем касцёла, як і іншых храмаў Мінска, працавалі славутыя беларускія мастакі: [[Анатоль Тычына]], [[Мікалай Дучыц]], скульптар [[Міхаіл Аркадзевіч Керзін|Керзін]]. [[Пётра Сергіевіч]] адмыслова прыехаў для гэтага ў [[Мінск]] з [[Вільнюс|Вільні]]. У [[1942]] г., пасля рэстаўрацыі, касцёл зноў адкрыўся для набажэнстваў<ref name="ReferenceL"/>. Пробашчамі касцёла ў ваенны час былі ксёндз [[Станіслаў Глякоўскі]] (1896—1941) і ксёндз Зянон Ігнатовіч. Правіў службу ў Чырвоным касцёле і ксёндз [[Вінцэнт Гадлеўскі]] (1888—1942), які быў пробашчам [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Мінскага кафедральнага касцёла]]. Нямецкім уладам не падабалася папулярнасць ксяндза Вінцэнта Гадлеўскага, увечары [[24 снежня]] [[1942]] г. ён быў адвезены са сваёй кватэры службітамі [[СД]] і расстраляны каля ўвахода ў канцэнтрацыйны лагер [[Трасцянец|Малы Трасцянец]] (каля Мінска). Прыняў пакутніцкую смерць ад рук нацыстаў і ксёндз [[Станіслаў Глякоўскі]]. Апошні пробашч касцёла ў часе вайны, ксёндз Зянон Ігнатовіч (Ігнатавічус), перажыў вайну, а пасля знаходзіўся ў [[Ватыкан]]е, затым у Канадзе, дзе і памёр. [[Антон Шукелойць]] (1915—2017), які ў час вайны быў дырэктарам Гістарычнага музея ў Мінску, шмат зрабіў для ўзнаўлення былога хараства святыні. Шукелойць вярнуў у касцёл выдатныя абразы ў стылі [[мадэрн]], што некалі там былі: абраз Божай Маці з краявідам Мінска з касцёлам і ўкленчанымі дзецьмі Вайніловіча. Гэты абраз, што быў забраны савецкімі ўладамі ў музей, выклікаў праблемы, бо і ў музеі людзі на яго хрысціліся і маліліся, таму абраз давялося схаваць на гарышча<ref name="ReferenceL"/>. Ксёндз [[Станіслаў Глякоўскі]] запрасіў у [[1941]] г. мастака Пётру Сергіевіча для мастацкага ўпрыгожання касцёла. У 1942 г. ён аднавіў вялікі абраз Божай Маці, шанаваны ў гэтай парафіі, і тады ж напісаў славуты партрэт ксяндза Глякоўскага. У гэтым жа музеі былі знойдзены планы фрэскавых роспісаў касцёла, якія ў [[1911]] г. падрыхтаваў мастак [[Францішак Бруздовіч]] і якія толькі праз паўстагоддзя былі выкананы поўнасцю<ref name="ReferenceL"/>. У часы вайны [[Мінск]] моцна пацярпеў, але была страчана ў асноўным драўляная частка горада, а самыя каштоўныя з гістарычнага і культурнага боку мураваныя будынкі гістарычнага цэнтра ([[Верхні горад|Верхняга горада]], [[вуліца Няміга|Нямігі]], [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]], [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]] і інш.) і савецкая даваенная забудова ўцалелі: былы [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Марыінскі кафедральны касцёл]], былая Петрапаўлаўская царква, былы [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|сабор Святога Духа]], былыя [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак]], [[Дом урада (Мінск)|Дом урада]], [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом афіцэраў]], будынкі Ленінскай бібліятэкі, [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]], [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага тэатра]] і г. д.). Захаваўся некранутым вайной і будынак Чырвонага касцёла. Пагроза разбурэння навісла ў паваенны час. == Паваенны савецкі час == [[File:Pau-baraban - Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny - Minsk.JPG|thumb|«Паў-барабан» — пазнейшая прыбудова да прэзбітэрыя (алтарнай часткі) касцёла. Фота 2013 г.]] Пасля аднаўлення савецкай улады ў Мінску ў [[1944]] г. касцёл Святога Сымона і Святой Алены зноў быў закрыты. Хоць кіраўнік [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] [[Панцеляймон Панамарэнка]] (1902—1984) абяцаў, што калі мастак [[Пётра Сергіевіч]] (1900—1984) пераедзе з [[Вільнюс|Вільні]] (Вільнюса) у Мінск, то Чырвоны касцёл зноў будзе адчынены. Але Сергіевіч не прыехаў, і касцёл не быў адчынены<ref name="ReferenceL"/>. У будынку касцёла зноў размясцілі [[Беларусьфільм|кінастудыю «Савецкая Беларусь»]], дзе ў 1945—1947 гг. правялі капітальную рэканструкцыю: да прэзбітэрыя (алтарнай часткі) была зроблена новая двухпавярховая прыбудова, унутры сам касцёл літаральна аббудавалі рознымі маленькімі памяшканнямі, у якіх пачалі размяшчаецца тэхнічныя службы кінастудыі, зрабілі павільёны на другім паверсе. Туды, на другі паверх, для здымкаў усцягвалі літаральна і машыны, і коней, іншыя вялізныя аб’екты. Тут здымалі кінастужкі «Гадзіннік спыніўся апоўначы», «Дзяўчынка шукае бацьку», «Міколка-паравоз», «Нашы суседзі» — класіку беларускага савецкага кіно<ref name="ReferenceL"/>. У 1960-ыя гг. у будынку касцёла стваралася таксама і ўся беларуская дакументалістыка. [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - Apse - 2013 AD a.JPG|left|thumb|Дадатковая верхняя галерэя і дадатковая апсіда — пазнейшыя прыбудовы да касцёла. Фота 2013 г.]] У тыя жа [[1960-я]] гг. над будынкам былога касцёла навісла рэальная пагроза поўнага знішчэння. Існаванне каталіцкага касцёла побач з [[Дом урада (Мінск)|Домам урада]] і помнікам [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]] вельмі раздражняла партыйнае кіраўніцтва. Падчас распрацоўкі ў [[1950-я|1950]]—[[1960-я|1960-х]] гг. праекта рэканструкцыі [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] ў сталіцы [[БССР]] комплекс касцёла Святога Сымона і Святой Алены цалкам ігнараваўся як выдатны помнік гісторыі і архітэктуры. Яго прапаноўвалі альбо цалкам зруйнаваць, падарваць, альбо грунтоўна перабудаваць, каб знішчыць яго касцельны выгляд. У [[1960-я|1960-х]] гг. быў распрацаваны праект самага вялікага ў Мінску і [[БССР]] шырокафарматнага кінатэатра, які (альбо краму «Дзіцячы свет») планавалася пабудаваць менавіта на месцы Чырвонага касцёла. Цяпер цяжка сказаць, чаму гэтага не атрымалася. Прычын магло быць некалькі. Спачатку саюзныя ўлады ў Маскве цягнулі з выдзяленнем фондаў на будаўніцтва. Пасля дыктар Беларускага тэлебачання Рэгіна Бакуновіч паведаміла ў прамым эфіры аб маючым адбыцца падрыве касцёла, што выклікала бурныя пратэсты творчай інтэлігенцыі. А хутка і кіраўніка [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] [[Кірыл Трафімавіч Мазураў|Кірыла Мазурава]] (1914—1989) забралі з [[Мінск]]а на высокую пасаду ў [[Масква|Маскву]] ў [[1965]] г., і ён зусім перастаў цікавіцца лёсам панарамнага кінатэатра ў [[Мінск]]у. Па адной з версій, прыняў удзел ва ўратаванні Чырвонага касцёла ад разбурэння і народны артыст СССР, кінарэжысёр, мастацкі кіраўнік «Беларусьфільма» [[Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін|Уладзімір Корш-Саблін]]. Пасля пачутых аргументаў мясцовай улады, што касцёлу ўсяго паўсотні год, таму ніякай гістарычнай каштоўнасці ён не ўяўляе, Корш-Саблін паехаў у [[Масква|Маскву]], сталіцу [[СССР]]. Там ён выказаў такія довады, што, калі зараз пабудове 50 гадоў, то праз 50 ёй ужо будзе 100, а яшчэ праз стагоддзе — 200 год. І рытарычна запытаў, што мы пакінем нашчадкам. Гэта пераканала ўладу, якая загадала касцёл не ўзрываць. Корш-Саблін прапанаваў выкарыстаць будынак пад Дом кіно. У 1969—1971 гг. быў распрацаваны праект рэканструкцыі будынка касцёла пад [[Дом кіно (клуб)|Дом кіно]]. Згодна з гэтым праектам упершыню былі выкананы работы па рэстаўрацыі фасада касцёла і разабраны ўсе пазнейшыя прыбудовы, за выключэннем той, якая прымыкала да прэзбітэрыя (алтарнай часткі), а таксама дадатковай верхняй галерэі з левага боку касцёла. Адначасова гэтым праектам прадугледжвалася далейшае знішчэнне інтэр’ераў былога храма. Інтэр’ер раздзялілі бетоннымі перакрыццямі і перагародкамі, увесь жывапіс сашкрэблі, зрабілі дзве глядзельныя залы на 250 месцаў, кафэ, у вежы адкрылі музей кінематаграфіі. Была разабрана агароджа касцельнай тэрыторыі з манументальнымі брамамі (з боку вуліцы Савецкай), замураваны два ўваходы на тэрыторыю будучага Дома кіно. Каваная металічная брама не была знішчана, а толькі перанесена на вуліцу Берсана. Але менавіта ў такім выглядзе комплекс былога касцёла Святога Сымона і Святой Алены раптам быў аб’яўлены помнікам культуры рэспубліканскага значэння і прыняты пад ахову ўлад. У 1970-я гг. вядомы мастак [[Гаўрыла Вашчанка]] зрабіў новыя вітражы, што ўвасаблялі алегорыі пяці мастацтваў, а таксама вялікія медзяныя жырандолі (люстры). Праца Вашчанкі не прапала дарэмна — яго вітражы і да сённяшняга дня ўпрыгожваюць касцёл<ref name="ReferenceM">{{кніга |аўтар = [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С. В.'']] |частка = |загаловак = Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўт.-укл. С. В. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЕГУ |год = 2011 |том = |старонкі = 24 |старонак = 432 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У [[1975]] г. у Чырвоным касцёле, пасля рэканструкцыі, і размясціўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]], былі адкрыты кафэ і музей. Менавіта ў сценах Чырвонага касцёла ў 1979 г. адбылася прэм’ера фільма [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|«Дзікае паляванне караля Стаха»]], знятага па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. У 1979 г. сцены касцёла паслужылі дэкарацыяй [[Лондан|горада Лондана]], дзе «Беларусьфільм» здымаў адзін з эпізодаў фільма пра [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] «Блакітны карбункул». Так было да [[1990]] г. [[19 кастрычніка]] [[1988]] г. у Доме кіно (у сценах касцёла) адбыўся Усебеларускі ўстаноўчы сход (прысутнічала каля 350 чал.), які зацвердзіў Статут добраахвотнага грамадска-асветнага таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]» і Дэкларацыю таварыства, а таксама стварыў арганізацыйны камітэт [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]]. Тады ў грамадскую раду ўвайшлі [[Зянон Пазняк]] (старшыня), [[Васіль Быкаў]], [[Алег Паўлавіч Белавусаў|Алег Белавусаў]], [[Сяргей Грахоўскі]] і інш. У жніўні 1989 г. у сценах касцёла адбыўся сход («сойм») [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]], на якім было адкрыта сцверджана, што галоўная задача Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» — суверэнітэт і незалежнасць [[Беларусь|Беларусі]]<ref>Пазьняк, З. [http://pdf.kamunikat.org/20327-1.pdf Незалежнасьць Беларусі. 20 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022651/http://pdf.kamunikat.org/20327-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 3.</ref>. == Аднаўленне дзейнасці касцёла (1990) == === Вяртанне касцёла вернікам === У часы [[Перабудова|Перабудовы]] палітыка [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] абвясціла сапраўдную свабоду веравызнання і адпраўлення культаў. У атмасферы грамадскага абнаўлення ў прыхільнікаў вяртання будынка былога касцёла пад храм з’явілася надзея на лепшае. У [[1986]] г. мінскія каталікі стварылі ініцыятыўную групу, якая ўзняла пытанне аб рэгістрацыі «другой рэлігійнай каталіцкай грамады». У [[1988]] г. гэты рух падтрымаў ксёндз-магістр [[Уладзіслаў Завальнюк]], які ў [[1984]] г. быў пераведзены з латышскіх парафій у [[Беларусь]], дзе пачаў працаваць пробашчам у [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёле Святой Тройцы]] ў [[Глыбокае|Глыбокім]], а пасля 1988 г. адначасова служыў вікарыем у Мінскім [[Кальварыйскія могілкі|кальварыйскім]] касцёле Узвышэння Святога крыжа. З [[1989]] г. ксёндз Завальнюк разам з вернікамі пачаў працу за вяртанне народу каталіцкіх святынь у [[Мінск]]у (касцёл Святога Сымона і Святой Алены, [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Кафедральны касцёл]], [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|касцёл Святога Роха]]), аднавіў і адкрыў каталіцкія парафіі ў Каралішчавічах, [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Раўбічы|Раўбічах]] і інш. [[16 сакавіка]] [[1989]] г. другая рэлігійная каталіцкая грамада была афіцыйна зарэгістравана ўладамі. Але калі дайшло да вяртання будынка былога касцёла, які на той час належаў [[Саюз кінематаграфістаў БССР|Саюзу кінематаграфістаў БССР]], высветлілася, што ў савецкай рэспубліцы яшчэ маюць законную сілу дэкрэты аб адносінах да царквы ад [[1918]] г., падпісаныя [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]], згодна з якімі ўся царкоўная маёмасць належыць мясцовым саветам. Разгарнуўся рух за вяртанне касцёла каталіцкім вернікам, у якім прыняло ўдзел некалькі тысяч чалавек — мужчыны і жанчыны, старыя і моладзь. Імі кіраваў камітэт на чале з Ганнай Ніціеўскай-Сіневіч і Уладзіславам Лапам<ref name="ReferenceN">{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 42 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Паўтара года кожны вечар пасля працы, а ў нядзелю — днём, у любое надвор’е 200—300 вернікаў (склад групы змяняўся) рабілі крыжовыя шэсці вакол будынка касцёла, узносілі малітвы<ref name="ReferenceN"/>. Акрамя таго, вернікі пачалі настойліва хадзіць па інстанцыях і звяртацца да чыноўнікаў, якія з цяжкасцю прымалі рашучыя захады. Важную ролю ў змаганні за святыню адыгралі Ганна Ніціеўская-Сіневіч і [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Эдвард Тарлецкі]], якія 1 сакавіка 1990 распачалі галадоўку пад сценамі святыні і асабістым укладам паскорылі павяртанне касцёла.<ref>[http://kresy24.pl/wp-content/uploads/2013/10/Magazyn_Polski_10-2013.pdf Magazyn Polski № 10.2013. TADEUSZ GAWIN «Początek odrodzenia» стар.11]</ref><ref>[http://pdf.kamunikat.org/15441-1.pdf Tadeusz Gawin. «POLSKIE ODRODZENIE NA BIAŁORUSI 1988—2005». стар.288 Wyższa Szkoła Administracji Publicznej im. Stanisława Staszica BIAŁYSTOK 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160204024156/http://pdf.kamunikat.org/15441-1.pdf|date=4 лютага 2016}} ISBN 978-83-60772-23-2</ref><ref>Cezary Goliński, Batalia o kościół, «Głos znad Niemna», nr 5 (7) z maja 1991.</ref> Настойлівасць удзельнікаў руху не была марнай. [[16 мая]] [[1990]] г. з’явілася рашэнне [[Мінгарвыканкам|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] «Аб перадачы будынка на вуліцы Савецкая, 15 другой рэлігійнай грамадзе рымска-каталіцкай царквы»<ref name="ReferenceO">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 46 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Праўда, спачатку была вернута толькі малая частка касцёла — галерэя, куды адразу ж унеслі абраз «Езус Хрыстус у цярновай кароне», які служыў сімвалам адраджэння веры і вяртання храмаў. Спатрэбіўся яшчэ доўгі час і намаганні людзей, каб цалкам вярнуць святыню<ref name="ReferenceO"/>. [[21 лістапада]] [[1990]] г., у дзень 80-годдзя касцёла, [[Мінгарвыканкам|Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] выдаў пастанову аб вяртанні ўсяго будынка касцёла каталіцкай суполцы. У той самы вечар каталіцкі біскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] (нар. [[1946]] г.) адслужыў малебен у касцёле на другім паверсе і блаславіў вернікаў у іх духоўнай і фізічнай працы па аднаўленні касцёла. Так святыня была вернута рымска-каталіцкай царкве, пачаліся набажэнствы і ў каталіцкім, і ва ўніяцкім абрадах, а таксама працы па адраджэнні і рэстаўрацыі святыні. Пробашчам касцёла быў прызначаны ксёндз-магістр [[Уладзіслаў Завальнюк]], пад кіраўніцтвам якога пачало праводзіцца адраджэнне і аднаўленне храма. === Праца па рэстаўрацыі храма. Інтэр’ер і экстэр’ер === Пачалася рэстаўрацыя, перабудова, ускрыццё схаваных пад тынкоўкай фрэсак. Навуковым кіраўніком работ па рэстаўрацыі касцёла была прызначана вядомы беларускі рэстаўратар Л. Іванова. Пад яе кіраўніцтвам пачаліся навуковыя даследаванні і падрыхтоўка праекта рэстаўрацыі помніка. Падчас натурных даследаванняў інтэр’ераў храма высветлілася, што першапачатковыя роспісы храма знаходзяцца пад слоем тынкоўкі, адначасова быў выяўлены паліхромны клеявы жывапіс на скляпеннях, сценах і калонах касцёла. На падставе гэтых даследаванняў былі зроблены дакладныя копіі малюнкаў, якія пасля перанеслі на існуючую тынкоўку. Гэта дазволіла аднавіць аўтарскія роспісы скляпенняў, апсідаў храма, якія выканаў Бруздовіч<ref name="ReferenceP">{{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 50 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Пачалося аднаўленне жывапісу на калонах і сценах. Пад кіраўніцтвам [[Гаўрыла Вашчанка|Гаўрылы Вашчанкі]] тут вяліся роспісы, а яго вучань [[Бекір Міхайлавіч Смольскі|Бекір Смольскі]] напісаў для гэтага храма два абразы: «Святы Сымон і Святая Алена» і «Прыйдзі валадарства Тваё»<ref name="ReferenceM"/>. Праектам рэстаўрацыі прадугледжвалася максімальна наблізіць інтэр’еры да яго першапачатковага выгляду, аднавіць страчаныя гістарычныя вітражы, металічныя дэталі, алтары і г. д. Было запланавана і аднаўленне разбуранай агароджы і касцельнай брамы. Каб цалкам завяршыць ансамбль касцёла паводле аўтарскага праекта архітэктара [[Томаш Пайздэрскі|Томаша Пайздэрскага]], планавалася пабудаваць плябанію, якая злучаецца з касцёлам праз галерэю<ref name="ReferenceP"/>. [[File:Eugeny Kolchev Relief Red Church Minsk Belarus.jpg|thumb|Рэльеф у інтэр’еры касцёла. Скульптар [[Яўген Аляксеевіч Колчаў|Яўген Колчаў]].]] Самі людзі панеслі ў касцёл тое, што здолелі некалі прыхаваць: касцельныя кнігі, прылады для імшы, крыжы, абразы. У [[1991]] г. была адліта выява [[герб Мінска|герба Мінска]] («Маці Божая») памерам 3,2 на 2,7 метра, вагой 320 кг. Яе ўмацавалі на франтоне касцёла на месцы, дзе першапачаткова знаходзілася выява шляхецкага герба роду Вайніловічаў «Сыракомля». На сценах касцёла, акрамя ікон, было размешчана шмат карцін духоўнай тэматыкі. У дадзены момант столь касцёла Святога Сымона і Святой Алены чырвоная, а сцены белыя. На сценах плануецца зрабіць іканаграфічныя роспісы. На браме цэнтральнага ўвахода паўколам размешчаны чалавечыя фігуры, якія ўвасабляюць сабой асноўныя этапы будаўніцтва касцёла, але ў дадзены момант брама цэнтральнага ўвахода знаходзіцца на рэстаўрацыі і заменена часовай празрыстай брамай з надпісам-лічбай «100» (юбілейнай датай). [[27 верасня]] [[1996]] г. рымска-каталіцкім [[кардынал]]ам (1994—2011) [[Казімір Свёнтак|Казімірам Свёнткам]] (1914—2011) перад уваходам у касцёл у гонар працы першага ў гісторыі Беларусі Сінода каталіцкай царквы была асвечана скульптура Міхаіла Арханёла (4,5 метры; каля 3 тон), святога заступніка Беларусі, над якой працаваў у 1994—1996 гг. мінскі скульптар [[Ігар Уладзіміравіч Голубеў|Ігар Голубеў]]. Арханёл сімвалізуе перамогу нябеснага войска над сіламі цемры. Бронзавыя таблічкі (шыльды) пры партале і бронзавыя дзверы галоўнага партала зроблены скульптарам [[Сяргей Логвін|Сяргеем Логвінам]]. На п’едэстале скульптуры надпіс: «Абаронцам Бога, веры, хрысьціянства»<ref name="ReferenceM"/>. У [[2000]] г. каля касцёла быў устаноўлены помнік-званіца [[Звон Нагасакі|«Звон Нагасакі»]] (які зрабіў японскі архітэктар Марыяма) у памяць ахвяр [[Атамнае бамбаванне Хірасімы і Нагасакі|Хірасімы, Нагасакі]] і [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыля]], дакладная копія звона «Анёл», уцалелага пасля атамнай бамбардзіроўкі амерыканцамі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] японскага горада [[Нагасакі]] [[9 жніўня]] [[1945]] г. Такі падарунак гораду быў зроблены японскім каталіцкім біскупствам Нагасакі. Кожны год [[26 красавіка]], у дзень [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]], у Мінску «Звон Нагасакі» адначасова звоніць са званамі ў Нагасакі — ва ўшанаванне ахвяр радыяцыі. Плануецца, што каля касцёла Святога Сымона і Святой Алены будзе пастаўлены помнік [[Папа Рымскі|Папе Рымскаму]] [[Ян Павел II|Яну Паўлу II]], паводле праекта Леаніда Левіна і народнага мастака Беларусі скульптара [[Іван Якімавіч Міско|Івана Міско]]<ref>{{кніга |аўтар = [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С. В.'']] |частка = |загаловак = Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўт.-укл. С. В. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЕГУ |год = 2011 |том = |старонкі = 25 |старонак = 432 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Зараз Чырвоны касцёл упісаны ў кампазіцыю [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]], хоць у праекце касцёла не ўлічвалася, што ён будзе знаходзіцца на вялікай плошчы. Па архітэктурным праекце Томаша Пайздэрскага каталіцкі храм павінен быў быць абкружаны 2-3-хпавярховай забудовай [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і быць высокай архітэктурнай дамінантай у асяроддзі. На сучасным этапе не ўсе работы па рэстаўрацыі касцёла завершаны, касцёлу патрэбна аднаўленне як унутры будынка, так і знешне. Дагэтуль адсутнічаюць званы ў вежы-званіцы, таму выкарыстоўваецца электронны гук званоў. У кастрычніку 2017 г. касцёл абнеслі агароджай, каб зрабіць рэстаўрацыю, якую выконвае «Минскпромстрой» па замове КУП «Мінская спадчына»: на касцёле з’явіцца керамічная чарапіца замест металічнай чарапіцы; метал на даху будзе заменены на медзь; будуць заменены і вітражы<ref>[https://citydog.by/post/zaden_kostel_rekonstrukcyja/ Смотрите, каким может стать Красный костел после реконструкции]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="realt.onliner.by">[https://realt.onliner.by/?p=467030&preview=true Красный костел в Минске начали реконструировать, рядом может появиться пристройка]</ref>. Каля касцёла былі прадстаўлены і рэндэры, якія адлюстроўваюць прапанову касцельнай адміністрацыі зрабіць прыбудову да касцёла, хоць прапанаваны праект прыбудовы (у тым ліку, з дадатковай вежай), як засведчылі прадстаўнікі КУП «Мінская спадчына», не адпавядае выгляду прыбудовы з пачатковага праекта касцёла ад 1905 года, які быў ухвалены Эдвардам Вайніловічам<ref name="realt.onliner.by"/>. Гэта прапанова разглядалася ў Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь<ref name="realt.onliner.by"/>, але не была рэалізавана. Аб’ект здалі ў эксплуатацыю ў маі 2019 года. Кошт работ склаў больш за 5,3 млн рублёў, з якіх 94 % — гэта сродкі гарадскога бюджэту, астатняя частка — грошы, заробленыя падчас рэспубліканскага [[суботнік]]а і сродкі «Мінскай спадчыны». Рэлігійная абшчына ў фінансаванні работ удзелу не прымала. Былі адрамантаваны будынак плябаніі, рэканструяваны фасады касцёла, заменены дах і дзвярныя блокі<ref name="zviazda2020"/>. <gallery perrow="5"> File:Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-1.jpg|[[Герб Мінска]] («Маці Божая») на франтоне касцёла File:Kirko de Sanktaj Simono kaj Heleno (Minsko) 006.jpg|Бронзавая шыльда на касцёле Святога Сымона і Святой Алены ''(на [[польская мова|польскай мове]])''. Фота 2011 г. File:Галерэя Чырвонага касцёла.jpg|Галерэя касцёла File:Дэталь Чырвонага касцёла.jpg|Фрагмент галерэі касцёла File:Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-2.jpg|Скульптура Хрыста, фота 2005 г. У 2006 г. каля яе будзе перапахаваны Эдвард Вайніловіч File:Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-4.jpg|Два латуневыя крыжы і малыя вежы з крыжамі File:Вежы Чырвонага касцёла.jpg|Малыя вежы File:Званіца Чырвонага касцёла.jpg|Вежа-званіца File:Г. Менск - Касьцёл Сьвятых Сымона і Алены PICT6236.jpg|Вежа-званіца File:Minsk Catholic Simon Church 02-2.jpg|Неф касцёла </gallery> === Падзеі 2020 года === У ліпені 2020 года вакол Чырвонага касцёла разгарэўся скандал. У 2013 годзе касцёл перададзены з рэспубліканскай у камунальную ўласнасць горада і на праве гаспадарчага ведання замацаваны за КУП [[Мінская спадчына|«Мінская спадчына»]]. У той жа час на падставе дагавора, заключанага з прадпрыемствам, рэлігійная абшчына «Рымска-каталіцкая парафія святога Сымона і святой Алены» атрымала ў бязвыплатнае карыстанне два аб’екты нерухомасці — дом настаяцеля і будынак касцёла агульнай плошчай 3,3 тыс. м²<ref name="zviazda2020">{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20200716/1594903000-mingarvykankam-zapazychanasc-chyrvonaga-kascyola-skladae-bolsh-za-166 |title=Мінгарвыканкам: Запазычанасць Чырвонага касцёла складае больш за 166 тысяч рублёў |access-date=27 жніўня 2020 |archive-date=5 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805114723/http://zviazda.by/be/news/20200716/1594903000-mingarvykankam-zapazychanasc-chyrvonaga-kascyola-skladae-bolsh-za-166 |url-status=dead }}</ref>. [[12 ліпеня]] падчас службы вернікам паведамілі, што ўлады налічылі падатак на зямлю і амартызацыю будынка ў памеры 13 тысяч рублёў штомесяц, а агульны доўг склаў 156 тысяч рублёў — непад’ёмныя для парафіі сумы<ref name="nn1">[https://nn.by/?c=ar&i=255303 «Для нас гэта было нечаканасцю»: прэс-сакратар Каталіцкай царквы пра сітуацыю з Чырвоным касцёлам]</ref>. Быў распачаты збор подпісаў пад зваротам да Прэзідэнта Беларусі з просьбай вярнуць парафіі касцёл з плябаніяй. Раней вернікі ўжо звярталіся ў [[Мінгарвыканкам]] з просьбай вярнуць касцёл парафіі, але гарадскія ўлады адмовілі, бо не бачаць у гэтым неабходнасці<ref name="nn1"/>. [[File:Canon Uładzisłaŭ Zavalniuk next to Red Church during 2020 protests in Belarus.jpg|thumb|[[Ксёндз]]-[[канонік]] [[Уладзіслаў Мацвеевіч Завальнюк|Уладзіслаў Завальнюк]] побач з Чырвоным Касцёлам падчас пратэстаў ([[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)#14 жніўня|14 жніўня 2020 года]]).]] Увечары [[26 жніўня]], у час адной з мірных акцый пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], пачаліся масавыя затрыманні. АМАП хапаў мужчын у аўтазакі, жанчын адпускалі. [[АМАП]] зачыніў усе дзверы ў Чырвоны касцёл, заблакаваўшы на 40 хвілін некалькі дзясяткаў людзей, якія там схаваліся<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=257960 Затрыманні на плошчы Незалежнасці. Мужчын хапалі, жанчын адпускалі, заблакавалі дзверы Чырвонага касцёла]</ref>. Дзеянні праваахоўных органаў выклікалі абурэнне ў грамадскасці. У той жа дзень генеральны вікарый [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] біскуп [[Юрый Касабуцкі]] заявіў рашучы пратэст на дзеянні АМАПу. Ён папярэдзіў дзяржаўныя ўлады і кіраўніцтва сілавых структур, што падобныя дзеянні з’яўляюцца недапушчальнымі і незаконнымі, бо касцёл з’яўляецца святыняй Бога, якую могуць свабодна наведваць усе жадаючыя, а блакаванне ўваходу і выхаду людзей супярэчыць гарантаванаму праву грамадзян на [[свабода сумлення|свабоду сумлення]], абражае пачуцці вернікаў і «выходзіць за межы законаў чалавечых і Божых». Яго падтрымаў біскупскі вікарый для горада Магілёва і Магілёўскай вобласці біскуп [[Аляксандр Яшэўскі]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=257963 «Выходзіць за межы законаў чалавечых і Божых». Біскуп Юрый Касабуцкі заявіў пратэст на дзеянні сілавікоў на тэрыторыі Чырвонага касцёла]</ref>. [[27 жніўня]] [[Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі]] архібіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] падтрымаў заяву вікарыяў, заявіўшы, што неадэкватныя і супрацьпраўныя дзеянні, якія мелі месца на тэрыторыі касцёла святога Сымона і святой Алены, павінны быць расследаваны, а вінаватыя панесці пакаранне<ref name="nn2">[https://nn.by/?c=ar&i=257984 «Неадэкватныя дзеянні павінны быць расследаваныя, а вінаватыя панесці пакаранне»: заява Тадэвуша Кандрусевіча наконт блакавання Чырвонага касцёла]</ref>. {{цытата|Гэтыя і падобныя дзеянні супрацоўнікаў сілавых структур не спрыяюць зняццю напружанасці дзеля хутчэйшага ўсталявання міру і згоды ў беларускім грамадстве ў той час, калі Каталіцкі Касцёл заклікае да прымірэння і дыялогу з мэтаю вырашэння нябачанага ў нашай краіне сацыяльна-палітычнага канфлікту.}} У той жа дзень вакол касцёла жанчыны са звязанымі рукамі ўтварылі ланцуг салідарнасці<ref>[https://t.me/nashaniva/12069 Каля Чырвонага касцёла ў Мінску ўтварыўся ланцуг жанчын. Яны стаяць са звязанымі рукамі.]</ref>. Падтрымаць жанчын выйшаў ксёндз [[Уладзіслаў Завальнюк]]<ref>[https://t.me/radiosvaboda/8898 Менск, падтрымаць жанчын выйшаў ксёндз Чырвонага касьцёлу]</ref>. == Сучаснае жыццё касцёла == === Духоўна-культурная дзейнасць === [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - 2013 AD a.JPG|thumb|Чырвоны касцёл. Фота 2013 г.]] За сто гадоў свайго існавання касцёл служыў па сваім прызначэнні меней за палову свайго веку. Дзякуючы намаганням святароў, рэстаўратараў і мастакоў, Чырвоны касцёл паступова стаў цэнтрам не толькі рэлігійнага жыцця, але і культуры. Зараз у касцёле праводзяцца набажэнствы на [[беларуская мова|беларускай]], [[польская мова|польскай]] і [[італьянская мова|італьянскай]] мовах. Храм адчынены для ўсіх жадаючых, незалежна ад рэлігійных перакананняў. Пачала працу нядзельная школа для дзяцей і дарослых. У касцёле пачала праходзіць катэхізацыя перад прыняццем святых сакрамантаў: хрышчэння, шлюбу, споведзі. З [[2000]] г. у касцёле Святога Сымона і Святой Алены ў дольнай капліцы рэгулярна праводзяць богаслужэнні святары дзвюх [[БГКЦ|уніяцкіх]] парафій [[Мінск]]а — Маці Божай Нястомнай Дапамогі і Святога Духа. Па вялікіх святах да іх далучаліся святары і прыхаджане яшчэ дзвюх парафій — Святога Мікалая і Святога Юзафа<ref name="ReferenceQ">{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 54 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Аднак станам на [[2014]] г. праз арганізацыйныя змены ў [[БГКЦ]] у Чырвоным касцёле рэгулярна моліцца толькі парафія Святога Духа (у дольнай капліцы), а па вялікіх святах (напрыклад, у [[Вялікдзень]]) усе мінскія ўніяцкія парафіі збіраюцца на ўрачыстыя набажэнствы ў галоўнай капліцы (верхняй зале). Зараз пры касцёле дзейнічае болей за 35 духоўных гурткоў, у тым ліку 28 аб’яднанняў «Жывы ружанец» і Клуб каталіцкіх жанчын. З [[2006]] г. існуе малітоўная група студэнцкай моладзі «Via Dolorosa» (каля 40 чалавек), якія ўзялі ў якасці прыкладу свайго існавання Школу хрысціянскага жыцця і Евангелізацыі ([[Украіна]]), створаную капуцынамі<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 56 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У [[1991]] г. менавіта Чырвоны касцёл першым у гісторыі Рэспублікі Беларусь арганізаваў [[паломніцтва]] з [[Мінск]]а ў [[Будслаў (аграгарадок)|Будслаў]] у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] да цудатворнага [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]], які з [[1613]] г. знаходзіцца ў храме. З той пары паломніцтвы («пілігрымкі») праводзяцца штогод і сталі папулярнымі сярод вернікаў. Усе 120 км да Будслава каталіцкія вернікі Беларусі і замежжа ([[Польшча]], [[Літва]], [[Украіна]] і інш.) ідуць пешшу, што займае звычайна пяць дзён. З [[2005]] г. частка вернікаў (разам з ксяндзом) сумяшчае паломніцкі ход з пастом (на хлебе і вадзе). У 2003 г. пры Чырвоным касцёле быў арганізаваны маладзёжны цэнтр веласіпедных паломніцтваў імя Фрэнка Дафа (болей за 70 веласіпедыстаў). У [[2011]] г. нават планавалася паломніцтва на скутарах (збіралася болей за 200 чалавек)<ref name="ReferenceQ"/>. З [[11 верасня]] [[1993]] г. на працягу сямі год ксяндзы з Чырвонага касцёла вялі на радыё перадачу «Голас душы». З 1993 г. у Чырвоным касцёле рэгулярна арганізуюцца сустрэчы святароў і вернікаў розных веравызнанняў (хрысціян, мусульман і іўдзеяў). Сустрэчы праводзяцца ў фармаце сумесных маленняў, канцэртаў з выкананнем твораў духоўнай музыкі і паэзіі, юбілейных сустрэч<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 66 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1994 г. пры касцёле было створана мінскае грамадскае аб’яднанне «Кальварыя», якое пачало займацца доглядам магіл і ўборкай тэрыторыі [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілак]], а таксама аховай іх ад разбурэння. У 2001 г. аб’яднанне было афіцыйна зарэгістравана, а могілкі атрымалі статус помніка культуры міжнароднага значэння і былі ўзяты пад ахову дзяржавай. [[Кальварыйскія могілкі]] — адзіныя старажытныя могілкі, якія маюць такі высокі статус у краіне. У 1997 г. была выдадзена кніга Алы Сакалоўскай «Кальварыя», дзе былі апісаны старыя пахаванні. У 2000 г. кніга атрымала прэмію імя Францішка Багушэвіча Беларускага ПЭН-цэнтра<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 60 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У [[1992]] г. пры храме быў створаны хор «Голас душы», які паспяхова выступае на міжнародных фестывалях духоўнай музыкі, у філармоніі, на радыё і тэлебачанні, запісвае альбомы на дыскі. З цягам часу пры Чырвоным касцёле з’явіліся яшчэ некалькі харавых калектываў, сярод якіх вядомасць атрымаў мужчынскі хор «Арханёл», шматразовы прызёр конкурсаў і фестываляў. З таго часу як у Чырвоным касцёле з’явіўся электрычны арган, пачалі праводзіцца ўрачыстыя вечарыны арганнай музыкі і харавых калектываў Беларусі і замежжа. З 2006 г. кожны месяц дае канцэрты [[Беларуская дзяржаўная філармонія]], арганістам выступае Канстанцін Шараў<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 63 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У касцёле выдаваўся часопіс «Вера і жыццё», створаны пры касцёле выдавецкі цэнтр (з 1990 г.) пачаў друкаваць шматлікую хрысціянскую літаратуру ў перакладзе на беларускую мову, праводзяцца дабрачынныя канцэрты, адчыняюцца мастацкія выстаўкі. У 2006 г. быў створаны відэацэнтр для здымак фільмаў хрысціянскай тэматыкі. У тэатральнай зале (у г.зв. дольным касцёле) праходзяць спектаклі і выстаўкі. У касцёле былі заснаваны тэатр аднаго акцёра «Зніч» (1989) і студэнцкі тэатр «Анёл» (1996). Касцёл супрацоўнічае з [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміяй мастацтваў]], студэнты якой атрымліваюць заказы ад касцёла на выраб ікон, керамікі, вітражоў і г. д., і [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыствам беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 61, 63, 66, 67 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1996 г. касцёл (з блаславення кардынала [[Казімір Свёнтак|Казіміра Свёнтка]]) звярнуўся да ўлад горада [[Беласток]]а з просьбай аб вяртанні касцельнай бібліятэкі, што ў [[1922]] г. была вывезена ў [[Беласток]], дзе да канца [[XX стагоддзе|XX ст.]] захоўваліся 6000 тамоў гэтага ўнікальнага збору. Урачыстая перадача фонду кніг адбылася ў [[1998]] г. у Беластоку на цырымоніі, на якой прысутнічалі прадстаўнікі [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрства культуры]] і [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Мінгарвыканкам|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] і польскага боку (архібіскуп [[Станіслаў Шамецкі]] і беластоцкі гарадскі галава [[Кшыштаф Юргель]]). Была перададзена не толькі старая касцельная бібліятэка, але і далучаны фонд іншых кніг, што разам склала 27 тысяч тамоў. У тым жа [[1998]] г. пры касцёле была адчынена бібліятэка, якая была названа ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Гэта адбылося ў дзень 200-годдзя з дня нараджэння паэта. Зараз фонд бібліятэкі налічвае каля 60 тысяч тамоў (як рэлігійнага, так і свецкага характару). Унікальнай з’яўляецца калекцыя кніг аб Рымскім Папе [[Ян Павел II|Яне Паўле II]]. Бібліятэка бясплатна адкрыта для ўсіх жыхароў горада — колькасць абанентаў складае каля 4000 чалавек. У памяшканні бібліятэкі (у дольнай частцы касцёла) праводзяцца літаратурныя вечарыны, навуковыя канферэнцыі і іншыя мерапрыемствы<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 64—65 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. З [[2005]] г. касцёл выдаў 10 кніг паэзіі народнага паэта Беларусі [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгора Барадуліна]]. За кнігу духоўнай паэзіі «Ксты» ў [[2006]] г. Рыгор Барадулін быў вылучаны на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію]]. У Чырвоным касцёле пасля смерці Рыгор Барадулін быў адпеты па ўніяцкім абрадзе 4 сакавіка 2014 г. === Гуманітарная дзейнасць === У [[1993]] г. было зарэгістравана парафіяльнае хрысціянскае таварыства «Карытас» (Міласэрнасць). Людзям, якія жывуць у нястачы, аказваецца гуманітарная дапамога (прадукты харчавання, вопратка, абутак, прадметы побыту, якія ахвяруюцца парафіянамі). З [[1992]] г. па [[2003]] г. пры касцёле дзейнічалі дзве бясплатныя сталоўкі, у якіх атрымлівалі ежу 800 чалавек. У дольнай частцы касцёла часам арганізуюцца святочныя бясплатныя абеды для бедных парафіян. Гэтае ж таварыства арганізавала пры касцёле цэнтр медыцынскай кансультацыі, у працы якога ўдзельнічаюць высокакваліфікаваныя лекары (псіхіятры, гамеапаты, гінеколагі) і бясплатна дапамагаюць прыхаджанам сваімі парадамі. Акрамя таго, таварыства «Карытас» арганізуе за кошт ахвяраванняў парафіян, грамадскіх арганізацый і добраахвотных спонсараў паездкі дзяцей з бедных і няпоўных сямей на адпачынак як у беларускія летнікі, так і за мяжу (за кошт прымаючых сямей вернікаў)<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 58 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1994 г. пры Чырвоным касцёле быў створаны (а ў красавіку 1995 г. зарэгістраваны [[Міністэрства юстыцыі Беларусі|Міністэрствам юстыцыі]]) цэнтр «Ахова жыцця і выратаванне ненароджаных» (каля 500 чалавек). Яго ўзначаліў доктар тэхнічных навук, прафесар Міхаіл Цяўлоўскі. Цэнтр хутка распаўсюдзіў сваю дзейнасць на ўсю Беларусь: у абласных і раённых цэнтрах былі створаны аддзяленні аховы зачатых дзяцей, сябры якога выступаюць з публічнымі лекцыямі, праводзяць індывідуальныя кансультацыі для цяжарных жанчын і членаў іх сямей, працуюць пры жаночых кансультацыях пры паліклініках і бальніцах. У сакавіку 1999 па ініцыятыве цэнтра ў Мінску адбыўся Міжнародны навукова-практычны кангрэс «Дэмаграфічныя праблемы Беларусі», у працы якога на працягу чатырох дзён прынялі ўдзел 272 дэлегаты з [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], [[Расійская Федэрацыя|Расіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]], [[ЗША]] і [[Кітай|Кітая]]. Сярод іх было 5 лаўрэатаў Дзяржаўных прэмій, 25 акадэмікаў, 46 дактароў і 85 кандыдатаў навук, 7 аспірантаў, прадстаўнікі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, міністэрстваў і ўстаноў краіны. Матэрыялы кангрэса былі апублікаваны касцёлам і дасланы ў многія краіны свету<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 59—60 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. З [[1995]] г. пры касцёле працуе цэнтр псіхатэрапеўтычнай дапамогі алкаголікам «АА» (Ананімныя алкаголікі). У 2001 г. склад работнікаў цэнтра папоўніўся на 100 чалавек (святары, нарколагі, псіхолагі, сацыяльныя работнікі, юрысты), паводле прапаноў якіх цэнтр быў перайменаваны ў «Эфата». Касцёл прадставіў цэнтру «Эфата» памяшканне, які штодзённа (акрамя серады) працуе з людзьмі на прынцыпах ананімнасці, добраахвотнасці і добразычлівасці. Цэнтр супрацоўнічае з дзяржаўнымі цэнтрамі «АА» Беларусі і замежжа<ref>{{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = 64 |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Фотакопія Турынскай плашчаніцы === [[File:Photocopy of Shroud of Turin in Red Church in Minsk.JPG|thumb|Фотакопія Турынскай плашчаніцы ў Чырвоным касцёле. Фота 2013 г.]]Пры Чырвоным касцёле пачаў дзейнічаць навукова-даследчы цэнтр «Святая Плашчаніца Турынская», куды ўвайшлі акадэмікі, дактары навук, іншыя навукоўцы. Пад рэдакцыяй кандыдата гістарычных навук ксяндза-пробашча Уладзіслава Завальнюка выйшаў у свет болей чым на 600 старонках навуковы том «Евангелле ад Ісуса Хрыста» (аўтары — прафесар Міхаіл Цяўлоўскі і яго жонка Люцыя, якія з [[1980]] г. праводзілі тэарэтычныя доследы, збіралі факты, што тычыліся Плашчаніцы). А 3 мая 2002 г. (за заслугі навукова-даследчага цэнтра па вывучэнні [[Турынская плашчаніца|Турынскай плашчаніцы]]) касцёлу Святога Сымона і Святой Алены была перададзена з [[Турын]]а ([[Італія]]) «як сімвал сяброўства, місіі міра» адна з сямі існуючых у свеце поўнапамерных фотакопій (4,3x1 м) гэтай рэліквіі, што была размешчана ў галоўным алтары храма. Мінская фотакопія Плашчаніцы была занесена ў дзяржаўны рэестр і з’яўляецца дзяржаўнай каштоўнасцю. З [[верасень|верасня]] [[2002]] па [[май]] [[2004]] г., па просьбе ўкраінскага [[кардынал]]а [[Любамір Гузор|Любаміра Гузора]], мінская копія «пілігрымавала» па каталіцкіх парафіях Украіны, а пасля па [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай]] абласцях Беларусі. За гэты час яна стала адной з галоўных Святых Рэліквій Беларусі, якая ўдзельнічае ў хрысціянскіх святах, крыжовых і святочных шэсцях па горадзе [[Мінск]]у. У 2004 г. ксяндзом-магістрам [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіславам Завальнюком]] перакладзена на [[руская мова|рускую мову]] і выдадзена ў друкарні Чырвонага касцёла кніга прафесара Эмануэлы Марынэлі «Саван — Турынская плашчаніца». Аддаць пашану і пакланенне рэліквіі можна падчас экскурсій, якія штодзённа праводзяцца ў касцёле<ref>''Тарас, А. Е.'' Костел в нашей жизни / А. Е. Тарас. — Минск: ФУАинформ, 2010. — С. 69.</ref>. У [[Валенсія|Валенсіі]] ([[Іспанія]]) 28—30 красавіка 2012 г. адбыўся міжнародны кангрэс, прысвечаны Турынскай Плашчаніцы, у якім бралі ўдзел каля 300 дэлегатаў з розных краін свету. Мінскі навукова-даследчы Цэнтр «Святая Плашчаніца Турынская» таксама атрымаў запрашэнне на вылучэнне дэлегата ад Беларусі. Ім стаў навуковец-фізік Валерый Шалатонаў. === Арган === [[22 снежня]] [[2013]] г. Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]] асвяціў у касцёле святых Сымона і Алены новы арган. Аргана не было ў Чырвоным касцёле з 1943 г., калі яго вывезлі з Беларусі. На пачатку 2000-х там выкарыстоўваўся сінтэзатар. Кажучы пра асвячэнне аргана Чырвонага касцёла, арцыбіскуп назваў яго ''«вялікім дарам для святыні, якая знаходзіцца ў цэнтры сталіцы Беларусі», «дзякуючы гучанню якога наша малітва будзе больш магутнай, каб выпрасіць у Бога неабходныя ласкі»''<ref>http://catholic.by/2/home/news/belarus/minsk-mohilev/120442-argan.html catholic.by</ref>. == Перанясенне праху Эдварда Вайніловіча ў Мінск (2006) == === Ініцыятыва перанясення праху Вайніловіча ў Чырвоны касцёл === У 2004 г. пробашч парафіі Святога Сымона і Святой Алены, ксёндз [[Уладзіслаў Завальнюк]], выступіў з ініцыятывай перанесці прах [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] (1847—1928) з [[Быдгашч]]а ([[Польшча]]), дзе Вайніловіч быў пахаваны на Старафарных могілках, у [[Мінск]] і размясціць яго ў касцёле Святога Сымона і Святой Алены, фундатарам якога і быў сам Эдвард Вайніловіч. Вернікі Мінска і многіх мясцін Беларусі адгукнуліся на гэтую ініцыятыву. [[21 лістапада]] [[2005]] г., у дзень 95-й гадавіны асвячэння і пачатку дзейнасці касцёла Святога Сымона і Святой Алены, парафіяльны камітэт касцёла звярнуўся да пробашча, ксяндза Уладзіслава Завальнюка, з просьбай распачаць справу перанясення праху Эдварда Вайніловіча ў Мінск. Наступным крокам была просьба вернікаў да ксяндза кардынала [[Казімір Свёнтак|Казіміра Свёнтка]], а таксама Міністэрства замежных спраў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] аб выказванні згоды на пачатак усёй працэдуры. У [[Польшча|Польшчы]] з беларускага боку ў справу ўключыўся тагачасны пасол Беларусі ў Польшчы [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]<ref name="ReferenceR">{{кніга |аўтар = Chmielewska, G. |частка = |загаловак = Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie |арыгінал = |спасылка = |адказны = G. Chmielewska. |выданне = |месца = Łomianki |выдавецтва = LTW |год = 2011 |том = |старонкі = 343 |старонак = 369 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Узгадненне фармальных правіл === Справа была не вельмі лёгкай, бо трэба было аформіць і зацвердзіць шмат дакументаў, каб пераадолець усе юрыдычныя бар’еры. У снежні 2005 г. пробашч Уладзіслаў Завальнюк паехаў у Быдгашч (Польшча) і прывёз адтуль у шкляной урне зямлю з магілы Эдварда Вайніловіча на Старафарных могілках горада, а таксама добрую навіну, што ўлады горада Быдгашч падтрымліваюць старанні вернікаў з Мінска<ref name="ReferenceR"/>. Калі беларускі бок даў згоду на перанясенне праху фундатара касцёла Святога Сымона і Святой Алены ў Мінск, для жыхароў Быдгашча імя Вайніловіча ўжо не было чужым, прынамсі для тых, хто чытаў мясцовую прэсу: на старонках «Газеты Паморскай» з’явілася серыя артыкулаў Гізэлі Хмялеўскай, у якіх распавядалася пра гісторыю мінскага Чырвонага касцёла, жыццё і дзейнасць яго фундатара, а пасля дарогу Вайніловіча да Быдгашча. Было гэта мажліва, між іншым, дзякуючы таму, што ўдалося звязацца з нашчадкамі сваякоў Эдварда Вайніловіча. Гэтай інфармацыяй скарысталіся прадстаўнікі мінскага касцёла пры стараннях па перанясенні праху Эдварда Вайніловіча ў сталіцу [[Беларусь|Беларусі]], бо ў адпаведнасці з законамі павінны былі мець на тое згоду блізкіх памерлага. Ніякіх адмоў ад нашчадкаў сваякоў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] і польскіх улад не было. 31 сакавіка 2006 г. згоду на перанясенне праху ў Мінск у прысутнасці натарыуса падпісала ўнучка яго сястры Марыі Адамаўны (з роду Вайніловічаў) Бельскай (1849—1927) — Ірэна Ендржаёвіч, дачка Эдварда Бельскага і Францішкі Бельскай (з роду Камяроўскіх)<ref name="ReferenceR"/>. У сакавіку 2006 г. таксама стала вядома, што [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] не выказвае пярэчання ў справе перавязення ў мінскі касцёл праху яго фундатара. Дакумент з такой інфармацыяй, падпісаны кардыналам [[Казімір Свёнтак|Казімірам Свёнткам]], атрымаў быдгашцкі біскуп [[Ян Тырава]]<ref name="ReferenceS">{{кніга |аўтар = Chmielewska, G. |частка = |загаловак = Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie |арыгінал = |спасылка = |адказны = G. Chmielewska. |выданне = |месца = Łomianki |выдавецтва = LTW |год = 2011 |том = |старонкі = 344 |старонак = 369 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Эксгумацыя праху і жалобная імша ў Быдгашчы === [[Выява:Вайніловіч1.jpg|thumb|Штандар з выявай шляхецкага герба «Сыракомля», які знаходзіцца ў Чырвоным касцёле]] 8 чэрвеня 2006 г. а дзявятай гадзіне раніцы ў Быдгашчы адбылася [[эксгумацыя]]. З боку польскага касцёла ў ёй прыняў удзел ксёндз доктар Генрык Кетлінскі, пастулатар у мностве [[Беатыфікацыя|беатыфікацыйных]] працэсаў. Беларускі бок прадстаўляў ксёндз пробашч касцёла Святога Сымона і Святой Алены [[Уладзіслаў Завальнюк]]. Па прычыне значнасці падзеі, пры эксгумацыі прысутнічаў таксама беларускі консул у [[Гданьск]]у Андрэй Фралкоў. Яго прысутнасць на быдгашцкіх могілках мела яшчэ іншы аспект. Як прызнаўся Фралкоў каля магілы Вайніловіча, ён быў выхаваны з павагай да мінскага касцёла: у часы, калі ў будынку касцёла размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]], яго набожная бабка не дазваляла яму туды хадзіць, мовячы, што функцыянаванне там гэтай установы ў будынку храма недапушчальна<ref name="ReferenceS"/>. Паводле фармальных правілаў (акрамя падпісаных і натарыяльна засведчаных дакументаў) сваякам патрэбна было і вусна пацвердзіць рашэнне ўжо пры магіле Вайніловіча. Гэтая роля прыпала Гелене Пшчалкоўскай, унучцы [[Баляслаў Канстанцінавіч Скірмунт|Баляслава Канстанцінавіча Скірмунта]] (1868—1941), што быў стрыечным братам [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Знамянальна, што пры пахаванні Эдварда Вайніловіча ў [[1926]] г. у Быдгашчы прысутнічаў і вядомы беларускі грамадскі і палітычны дзеяч [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939) з маёнтка [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] (каля [[Пінск]]а). Пасля эксгумацыі прах быў перакладзены ў труну, купленую на грошы гарадскіх улад горада Быдгашч<ref name="ReferenceS"/>. [[10 чэрвеня]] [[2006]] г. у Быдгашчы ў [[кафедральны касцёл Святога Марціна і Святога Мікалая|кафедральным касцёле Святога Марціна і Святога Мікалая]] адбылася жалобная імша па Эдвардзе Вайніловічу, якую адслужыў біскуп [[Ян Тырава]]. Пры труне ў касцёле стаяў штандар з выявай шляхецкага герба «Сыракомля», якім карысталіся [[Вайніловічы]], спецыяльна прывезены для гэтай нагоды з мінскага касцёла Святога Сымона і Святой Алены. А на наступны дзень прах павезлі ў беларускі бок. Яго суправаджалі і беларусы (у тым ліку моладзь з мінскага касцельнага хору, які выступіў падчас жалобнай імшы ў касцёле ў Быдгашчы), і восем палякаў з Быдгашча. Сярод членаў польскай дэлегацыі была і Гелена Пшчалкоўская, і Дарота Мыцельская — праўнучка [[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч|Пятра Зыгмунтавіча Ваньковіча]] (1866—1936) і яго жонкі Габрыэлі Артураўны Ваньковіч (з [[Нароўля|нараўлянскай]] лініі [[Горваты|роду Горватаў]]), уласнікаў маёнтка Вялікая Сляпянка (каля Мінска)<ref name="ReferenceS"/>. Як вядома, [[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч|Пётр Ваньковіч]] з 1905 г. уваходзіў у склад камітэта па будаўніцтве Чырвонага касцёла. === Цырымонія перапахавання ў Мінску === [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - burial place of Edward Woynillowicz - 2013 AD.JPG|left|thumb|Месца пахавання Эдварда Вайніловіча каля Чырвонага касцёла ў Мінску<ref>Злева знаходзіцца надмагільны камень з разбуранага надмагільнага помніка Сымону Вайніловічу ў вёсцы Савічы (Капыльскі раён).</ref>. Фота 2013 г.]] [[11 чэрвеня]] [[2006]] г., у нядзелю, дэлегацыя з прахам Эдварда Вайніловіча прыбыла ў [[Мінск]], які сустрэў іх добрым надвор’ем і мноствам людзей, што сабраліся каля касцёла. Труну Эдварда Вайніловіча сустракалі дапаможны біскуп [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Антоній Дзям’янка]], пробашч касцёла Уладзіслаў Завальнюк і вернікі. Сярод прысутных гасцей былі прадстаўнікі іншых ліній беларускага [[Вайніловічы|роду Вайніловічаў]], афіцыйнай улады, беларускай інтэлігенцыі, а таксама дыпламаты польскага пасольства ў Беларусі. На даху касцёла побач з крыжам стаялі людзі, якія сімвалізавалі жонку Эдварда Вайніловіча Алімпію і іх заўчасна памерлых дзяцей Сымона і Алену. Ксёндз Завальнюк сказаў: ''«Мы бачым там жанчыну, хлопчыка і дзяўчынку. Гэта сімвал жонкі Эдварда Вайніловіча Алімпіі, дзеці Сымонка і Алена, якія чакаюць прыезду свайго бацькі. Вось ён. Мы яго чакалі, маліліся і дзякавалі Богу, што ў нашым народзе ёсць такія велічныя людзі»''. Падчас літургіі сабраным была расказана гісторыя жыцця Эдварда Вайніловіча. Было дадзена слова прадстаўніцы роду Вайніловічаў, якая, не хаваючы хвалявання, прамовіла, як важна, што нарэшце з’явілася такое месца, дзе могуць разам сабрацца ўсе прадстаўнікі знакамітага роду, каб памаліцца, каб захоўваць і перадаваць нашчадкам багатую гісторыю сваіх продкаў. Студэнты [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]] падрыхтавалі прыгожую ўрачыстую цырымонію: у неба ўзляцелі чырвоныя шары, як своеасаблівы сімвал пакутніцкіх кропляў крыві і слёз. У канцы цырымоніі ў неба ўзляцелі і дзясяткі галубоў — сімвал душ, што рассталіся з зямлёю і імкнуцца да Бога. Пасля ўрачыстай імшы ксяндза Уладзіслава Завальнюка, у якой браў удзел ксёндз біскуп [[Антоній Дзям’янка]], апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай дыяцэзіі]], труну з прахам Эдварда Вайніловіча замуравалі ў нішы па левым баку ад галоўнага ўваходу ў Чырвоны касцёл (у крыпце дольнага касцёла)<ref name="ReferenceT">{{кніга |аўтар = Chmielewska, G. |частка = |загаловак = Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie |арыгінал = |спасылка = |адказны = G. Chmielewska. |выданне = |месца = Łomianki |выдавецтва = LTW |год = 2011 |том = |старонкі = 345 |старонак = 369 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гарадскія ўлады Быдгашча (Польшча) палічылі, што на Старафарных могілках іх горада павінен быць пакінуты след па Эдвардзе Вайніловічу. Гранітная пліта з яго магілы была адрэстаўравана, і на яе дадалі надпіс аб перанясенні праху Эдварда Вайніловіча ў Мінск<ref name="ReferenceT"/>. == Дзейнасць касцёла па ўшанаванні памяці аб Эдвардзе Вайніловічу == Пробашч касцёла [[Уладзіслаў Завальнюк]] распачаў вялікую працу па ўшанаванні памяці аб [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардзе Вайніловічу]], што працягваецца і дагэтуль. Ён асабіста выступае з ініцыятывамі правядзення навуковых канферэнцый, выдання кніг, стварэння дакументальных фільмаў, прысвечаных жыццю і дзейнасці Вайніловіча; выступае ў сродках масавай інфармацыі з мэтай пашырэння ведаў аб Чырвоным касцёле і яго фундатары. Ксёндз таксама стварыў прыватны архіў, дзе збірае звесткі і дакументы аб жыцці Эдварда Вайніловіча, яго сям’і і роду. У 1996 г. ксёндз Уладзіслаў Завальнюк блаславіў выданне кнігі [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзіміра Дзянісава]] «Касцёл Св. Сымона і Св. Алены» (1996), якая ўпершыню ўсебакова распавяла аб гісторыі будаўніцтва касцёла Эдвардам Вайніловічам і лёсе храма да нашых дзён. [[File:RedChurh100.jpg|thumb|Святкаванне свайго 100-годдзя]] Пачынаючы з [[2006]] г. было створана тры дакументальныя фільмы, якія расказваюць аб Чырвоным касцёле і сям’і Вайніловічаў: «[[Каля чырвонага касцёла]]» (2006), «[[Стагоддзе з бясконцым працягам]]» (2009), «[[Малітва за Беларусь]]» (2010). Рэжысёрам іх стаў [[Уладзімір Аляксандравіч Арлоў]]<ref>[http://kvevry.narod.ru/kino4.html Фильмы производства «Чырвоны касцёл»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У 2009 г. па беларускім тэлеканале «ОНТ» у рамках дакументальна-пазнавальнага цыкла «Обратный отсчёт» была паказана перадача «Обратный отсчёт. История покушений на Красный Костёл» («Адваротны адлік. Гісторыя замахаў на Чырвоны касцёл»), якая расказала аб гісторыі касцёла Святога Сымона і Святой Алены і Эдвардзе Вайніловічу. Рэжысёрам фільма таксама быў [[Уладзімір Аляксандравіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] (нар. 1938 г.). Пасля перанясення праху Эдварда Вайніловіча ў Мінск і яго перапахавання каля касцёла Святога Сымона і Святой Алены, вялікая група вернікаў (болей 50 тысяч подпісаў) звярнулася да гарадскіх улад з просьбай аб перайменаванні [[Вуліца Берсана (Мінск)|вуліцы Берсана]], што праходзіць паблізу Чырвонага касцёла, у вуліцу Вайніловіча. [[26 верасня]] [[2007]] г. рашэннем [[Мінгарвыканкам|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] вуліца Берсана была перайменавана ў вуліцу Эдварда Вайніловіча. Але праз месяц Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь прыняло пастанову, паводле якой рашэнне гарадскіх улад было прызнана «юрыдычна неабгрунтаваным»<ref>''Тарас, А. Е.'' Костел в нашей жизни / А. Е. Тарас. — Минск: ФУАинформ, 2010. — С. 51.</ref>. У [[2007]] г. выдавецтва каталіцкай парафіі Святога Сымона і Святой Алены выдала ўпершыню пераклад першага тома ўспамінаў Эдварда Вайніловіча на рускай мове, рэдактарам якога стаў ксёндз-магістр Уладзіслаў Завальнюк<ref>''Войнилович, Э.'' [http://pawet.net/files/woynillowicz.pdf Воспоминания: Пер. с польск. / Общ. ред. В. Завальнюка.] — Мн.: Издание Минской римско-католической парафии св. Симона и Елены, 2007. — 380 с. — 250 экз. {{ref-ru}}</ref>. У [[2008]] г. ксёндз пробашч [[Уладзіслаў Завальнюк]] выдаў паэму-казань «Так хацеў Бог» у якой апавядаецца пра жыццё Эдварда і Алімпіі Вайніловічаў. Кніга багата ілюстравана фатаграфіямі, у тым ліку відамі [[Мінск]]а пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] У чэрвені 2008 г. была ўмуравана мемарыяльная табліца на месцы пахавання Эдварда Вайніловіча каля касцёла Святога Сымона і Святой Алены. [[14 лютага]] [[2009]] г. у [[Мінск]]у ў тэатральнай зале ў дольнай частцы касцёла Святога Сымона і Святой Алены адбылася беларуска-польская навуковая канферэнцыя «Эдвард Вайніловіч — зямянін<ref>Арганізатарамі канферэнцыі ўжыта слова-калька з польскай мовы „зямянін“ („ziemianin“), якое перакладаецца як „маянтковец“, „землеўласнік“ ці „шляхціц-землеўласнік“.</ref>, грамадзянін, каталік»<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік: матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Гісторыка-культурная ўстанова «Палоніка-Літуаніка»; Польскі інстытут у Мінску. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 70 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, арганізаваная мінскай каталіцкай парафіяй Святога Сымона і Святой Алены, Польскім інстытутам у Мінску, гісторыка-культурнай установай «Палоніка-Літуаніка». На канферэнцыі з дакладамі выступілі ксёндз [[Уладзіслаў Завальнюк]], пасол Польшчы ў Беларусі [[Генрык Літвін]], Аляксандр Стральцоў-Карвацкі (Беларусь), Зміцер Яцкевіч (Беларусь), [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] (Беларусь), Раман Юркоўскі (Польшча), Дарыуш Шпопер (Польшча), [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]] (Польшча) і [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]] (Беларусь). Даслалі свае артыкулы Аляксандр Ільін (Беларусь) і [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Анатоль Грыцкевіч]] (Беларусь). Прысутнічаў і [[Адам Мальдзіс]]. Удзельнікі канферэнцыі выказаліся за неабходнасць выдання на беларускай мове ўспамінаў Эдварда Вайніловіча ў поўным аб’ёме і болей грунтоўнага даследавання яго біяграфіі. У [[2010]] г. касцёл пачаў святкаваць стагоддзе з дня свайго асвячэння. Мерапрыемствы, прысвечаныя 100-годдзю Чырвонага касцёла, пачаліся ўрачыстасцямі 21 лістапада і працягваліся да 21 лістапада 2011 г.: на працягу святочнага года праводзіліся навуковыя канферэнцыі, фестывалі, турыстычныя паездкі па сядзібах Эдварда Вайніловіча ў [[Капыльскі раён]] і г. д. Чырвоны касцёл (разам з філіялам Нацыянальнага мастацкага музея «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX века» і Польскім інстытутам у Мінску) прыняў удзел у арганізацыі прэзентацыі ў Мінску 18—19 мая 2011 г. кнігі Гізэлі Хмялеўскай «Ускраінны цярноўнік. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» («Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie», 2011). Гэтая кніга на польскай мове стала першым поўным апісаннем біяграфіі Эдварда Вайніловіча. Першы дзень прэзентацыі кнігі Хмялеўскай і рэдкіх фатаграфій фундатара Чырвонага касцёла адбыўся 18 мая, у міжнародны дзень музеяў, у [[Дом Ваньковічаў|філіяле Нацыянальнага мастацкага музея «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX века»]] — у мінскай сядзібе дзеда Эдварда Вайніловіча. А 19 мая прэзентацыя кнігі і альбома фатаграфій была прадоўжана ў касцёле Святога Сымона і Святой Алены пры ўдзеле пробашча касцёла ксяндза [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіслава Завальнюка]]<ref>[http://www.artmuseum.by/ru/news/2011/den-muzeev-v-dome-vankovichej День музеев в Доме Ваньковичей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830152348/http://www.artmuseum.by/ru/news/2011/den-muzeev-v-dome-vankovichej |date=30 жніўня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. 10 красавіка 2016 г. распачаўся працэс беатыфікацыі Эдварда Вайніловіча. == Пробашчы касцёла == Пробашчамі касцёла ў розныя гады былі<ref>Інфармацыя пра тое, хто быў пробашчам касцёла з 1918 па 1922 з’яўляецца супярэчнай, падаецца ў розных друкаваных выданнях па-рознаму. Гл. {{кніга |аўтар = [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] |частка = |загаловак = Костел в нашей жизни |арыгінал = |спасылка = |адказны = А. Е. Тарас. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2010 |том = |старонкі = |старонак = 192 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>: * 1910—1911 — ксёндз Вітальд Тамашэўскі; ксёндз [[Адам Лісоўскі]] (1882—1929); ксёндз Міцэвіч; ксёндз Леўгаўд<ref name="Warszawa 1914">Nasze koscioły / pod red. ks. Jozafata Żyskara. — Warszawa: Druk Piotra Laskauera, 1914. — Т. 2. Djecezja mińska. — Z. 11, Dekanat miński — miasto. — S. 8. — 18 s. {{ref-pl}}</ref> * 21 мая 1911—1918 — ксёндз Люцыян Жаландкоўскі (Жалудкоўскі)<ref name="Warszawa 1914"/> * 1919—1920 — ксёндз Францішак Леўгаўд * 1920—1922 — ксёндз Вінцэнт Ключынскі * 1922—1928 — ксёндз [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] (1891—1938) * 1928—1932 — ксёндз Сеўрук і ксёндз Маеўскі * 1941—1942 — ксёндз [[Станіслаў Глякоўскі]] * 1942—1944 — ксёндз Зянон Ігнатовіч (Ігнатавічус) * з 1989 — ксёндз [[Уладзіслаў Завальнюк]] (нар. 1949) == У культуры == Песня «[[Каля Чырвонага касцёла (песня)|Каля Чырвонага касцёла]]» аўтарства [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Леаніда Захлеўнага]] і [[Леанід Іванавіч Пранчак|Леаніда Пранчака]] ў тэксце мае яўныя спасылкі на касцёл Святога Сымона і Святой Алены. === Легенды вакол касцёла === Касцёл з’яўляецца выдатным помнікам гісторыі і архітэктуры. І як усе такія прыкметныя помнікі, ён паспеў абрасці прыгожымі легендамі і міфамі. Вось некаторыя з іх: * Легенда кажа, што нібыта дачка Эдварда Вайніловіча Алена перад сваёй смерцю намалявала на аркушы паперы эскіз будучага касцёла з чырвонай цэглы, які ёй прысніўся напярэдадні<ref>{{кніга |аўтар = Воложинский, В. Г. |частка = |загаловак = Минск в легендах, мифах и преданиях |арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Г. Воложинский. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2012 |том = |старонкі = 206 |старонак = 345 |серыя = |isbn = 978-985-6868-51-4 |тыраж = }} {{ref-ru}}</ref>. * Анекдатычная легенда расказвае пра тое, чаму быў выбраны неараманскі стыль архітэктуры пры будаўніцтве Чырвонага касцёла. [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліт Оскаравіч Корвін-Мілеўскі]] (1848—1932), член [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі]] ад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], нібыта запытаў у свайго калегі Эдварда Вайніловіча, члена Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і адначасова старшыні (прэзеса) [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]: ''«Пане прэзесе, а чаму пан выбраў [[неараманскі стыль]] для фундаванага панам касцёла. Вядома, што болей пасаваў бы стыль нашага прыгожага [[віленскае барока|віленскага барока]]?»'' На што Вайніловіч адказаў: ''«Неараманскі касцёл у царкву ніколі не пераробяць, а [[барока|барочны]] — лёгка»''. Легенда звязана з праблемай, калі пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] царская ўлада многія каталіцкія касцёлы зачыняла ці знешне перарабляла на праваслаўныя цэрквы. * Легенда кажа, што фундатар касцёла Эдвард Вайніловіч, які выдаткаваў вельмі шмат грошай на будаўніцтва святыні, пад канец свайго жыцця стаў з-за таго жабраком. Аднойчы ён сам папрасіў міласціну ў людзей каля касцёла Святога Сымона і Святой Алены. Але людзі не пазналі Вайніловіча і не далі яму грошай. Касцёл гэта пабачыў, і яго камяні пачырванелі ад сораму. З таго часу касцёл з’яўляецца чырвоным. == Спіс пахаваных у касцёле == * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928) — заснавальнік касцёла, буйны гаспадарчы і палітычны дзеяч [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] * [[Гай Пікарда]] (1931—2007) — брытанскі даследчык беларускай культуры. == Галерэя == <gallery> File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - 2013 AD d.JPG|Галоўны фасад File:Вул. Савецкая, 15 -2.JPG|Від збоку File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - 2013 AD f.JPG|Від з боку паштамта File:RedChurh100a.jpg|Унутранае ўбранства касцёла да 100-годдзя File:Čyrvony kaścioł - Miensk.jpg|Від з птушынага палёту File:Belarus-Minsk-Church of Simon and Helena-3.jpg|Від з боку Дома ўрада File:Red church.JPG|Качкі перад касцёлам File:Red Church (Mensk).JPG|Выгляд з боку педуніверсітэта File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny - plebania - Minsk - 2013 AD.JPG|Плябанія касцёла </gallery> == У філатэліі == <center><gallery> File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-915.jpg File:Stamps of Belarus, 2015-01.jpg </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Звон Нагасакі]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Войнилович, Э.]]'' [http://pawet.net/files/woynillowicz.pdf Воспоминания: Пер. с польск. / Общ. ред. В. Завальнюка.] — Мн.: Издание Минской римо-католической парафии св. Симона и Елены, 2007. — 380 с. — 250 экз. {{ref-ru}} * ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno: Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. {{ref-pl}} * [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|''Кулагін, А. М.'']] Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін. — Мінск: БелЭн, 2008. — 488 с. — ISBN 978-985-11-0395-5. * {{кніга |аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|''Дзянісаў, У.'']] |частка = |загаловак = Касцёл Св. Сымона і Св. Алены |арыгінал = |спасылка = |адказны = У. Дзянісаў. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = |старонак = 52 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * ''Дзянісаў, У.'' Каштоўная крыніца гісторыі / У. Дзянісаў // Наша вера. — 2004. — № 1. * ''Матусевич, О.'' Польское общество «Освята» в Минске / О. Матусевич // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 133—136. * [[Юрый Туронак|''Туронак, Ю.'']] Трагізм і загадкавасць лёсаў / Ю. Туронак // Наша вера. — 1996. — № 1 (2). * {{кніга |аўтар = [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С. В.'']] |частка = |загаловак = Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўт.-укл. С. В. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЕГУ |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = 432 |серыя = |isbn = 978-9955-773-51-1 |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = Харэўскі, С. |частка = Колькі шчыгулаў да разуменьня Менску |загаловак = Прамоўленае |арыгінал = |спасылка = |адказны = С. Харэўскі. |выданне = |месца = Вільня |выдавецтва = ЭГУ |год = 2008 |том = |старонкі = 88—111 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * ''Chmielewska, G.'' Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie / G. Chmielewska. — Łomianki: LTW, 2011. — 369 s. — ISBN 978-83-7565-128-7. {{ref-pl}} * [[Зянон Пазняк|''Пазняк, З. С.'']] [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1881 Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130609035741/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1881 |date=9 чэрвеня 2013 }} / З. С. Пазняк. — Мінск: Нар. асвета, 1985. — 109 с. * ''Чернатов, В.'' Страничка каменной летописи / В. Чернатов // Нёман. — 1976. — № 3. {{ref-ru}} * [[Анатоль Яфімавіч Тарас|''Тарас, А. Е.'']] Костел в нашей жизни / А. Е. Тарас. — Минск: ФУАинформ, 2010. — 192 с. — ISBN 978-985-6868-44-6. {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік: матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Гісторыка-культурная ўстанова «Палоніка-Літуаніка»; Польскі інстытут у Мінску. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 70 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * Nasze koscioły / pod red. ks. Jozafata Żyskara. — Warszawa: Druk Piotra Laskauera, 1914. — Т. 2. Djecezja mińska. — Z. 11, Dekanat miński — miasto. — 18 s. {{ref-pl}} * {{кніга |аўтар = Jurkowski, R. |частка = Ziemia ojczysta, Mińszczyna i lud białoruski we «Wspomnieniach» Edwarda Woyniłłowicza |загаловак = Знакамітыя мінчане. Мінск і Міншчына ў літаратурных творах на рубяжы XIX—XX стст.: Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф.: Польскі Ін-т у Мінску. Мінск: 27 крас. 2010 г. |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|В. Хурсік]] |год = 2011 |том = |старонкі = 31—52 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * ''Wyczyński, K.'' Pajzderski Tomasz / K. Wyczyński // Architekt. — 1909. — styczeń, z. 1. {{ref-pl}} * ''Ślizień, Wł.'' [http://kpbc.umk.pl:8080/zipContent/77897/ Nowy kościoł w Mińsku Litewskim] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305150044/http://kpbc.umk.pl:8080/zipContent/77897/ |date=5 сакавіка 2016 }} / Wł. Ślizień // Tygodnik Wileński. — 1911. — № 2. — S. 7—10. {{ref-pl}} * {{кніга |аўтар = Воложинский, В. Г. |частка = |загаловак = Минск в легендах, мифах и преданиях |арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Г. Воложинский. |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = ФУАинформ |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 345 |серыя = |isbn = 978-985-6868-51-4 |тыраж = }} {{ref-ru}} * ''Fruba, P.'' Tomasz Pajzderski / P. Fruba // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław etc.: Ossolineum, 1980. — T. XXV/1. Zesz. 104: Padło Jan — Parczewski Franciszek. — S. 34—35. {{ref-pl}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|713Г000229}} * [http://chyrvony.by/ Афіцыйная інтэрнэт старонка парафіі Св. Сымона і Св. Алены ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160523115440/http://chyrvony.by/ |date=23 мая 2016 }} * [http://www.radzima.org/be/minsk/2989.html Здымкі на Radzima.org] * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2727.htm «Чырвоны касцёл» на сайце «Минск старый и новый»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120830143952/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2727.htm |date=30 жніўня 2012 }} * [http://globustut.by/minsk/symon_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=151&Itemid=165 Уладзіслаў Завальнюк] * [http://zviazda.by/2014/12/62825.html Таямніцы Чырвонага касцёла]{{Недаступная спасылка}} // Газета «Звязда». {{Commons|Category:Church of Saints Simon and Helena, Minsk|выгляд=міні}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура|Рэлігія}} {{Плошча Незалежнасці (Мінск)}} {{Храмы Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Дэканат Мінск-Захад}} [[Катэгорыя:1910 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Плошча Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неараманскім стылі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска]] [[Катэгорыя:Вайніловічы]] [[Катэгорыя:Касцёлы Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 2tzqh5dxl59wfc8tui3ltkex6n9zdhh Лось 0 52378 5178110 5161419 2026-08-10T09:32:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178110 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Таксон | name = | image file = | image descr = | regnum = Жывёлы | latin = Alces alces | parent = Alces | author = [[Linnaeus]], 1758 | rang = Від | wikispecies = Alces alces | commons = Category:Alces alces |range map = |range map caption = |range map width = | iucnstatus =LC | children name = | children = }} '''Лось''' (''Alces alces'') — самы высокі, вялікі і цяжкі з [[Неанталогія|сучасных]] [[Біялагічны від|відаў]] [[Алені|аленяў]] і [[Манатыпны таксон|адзіны від]] у родзе '''''Alces'''''. Большасць дарослых самцоў маюць шырокія пальчатыя {{нп3|Аленевыя рогі|рогі|ru|Оленьи рога}} (у форме «адкрытай далоні»); іншыя прадстаўнікі сямейства аленевых маюць завостраныя рогі з дэндрытнай («падобнай да галінкі») канфігурацыяй. Ласі жывуць у {{нп3|Цыркумпалярнае распаўсюджанне|цыркумпалярных||Circumpolar distribution}} [[Тайга|барэальных лясах]] або {{нп3|Умераныя шыракалістыя і змешаныя лясы|ўмераных шыракалістых і змешаных лясах|uk|Помірні широколистяні та мішані ліси}} [[Паўночнае паўшар’е|паўночнага паўшар’я]], выбіраючы больш [[Умераны клімат|прахалодныя]] раёны з умераным кліматам, а таксама ў {{нп3|Субарктычны клімат|субарктычным клімаце|ru|Субарктический климат}}. [[Паляванне]] сфармавала адносіны паміж ласём і чалавекам як у Еўразіі, так і ў Паўночнай Амерыцы. Да [[Ранні Новы час|каланіяльнай эпохі]] (каля 1600—1700 гадоў н.э.) ласі былі каштоўнай крыніцай ежы для некаторых [[Карэнныя амерыканцы ЗША|племянных груп]] і [[Індзейцы Канады|першых нацый]]. Паляванне і страта асяроддзя пражывання скарацілі арэал лася; гэтая фрагментацыя прывяла да назірання «гарадскіх ласёў» у некаторых раёнах. Лось быў рэінтрадукаваны ў некаторыя месцы свайго ранейшага пражывання. У цяперашні час найбуйнейшыя папуляцыі сустракаюцца ў [[Канада|Канадзе]], ва ўсіх правінцыях (за выключэннем [[Нунавут]]а і [[Востраў Прынца Эдуарда|вострава Прынца Эдуарда]]); значная колькасць ласёў сустракаецца на [[Аляска|Алясцы]], у Злучаных Штатах (за межамі Аляскі і Новай Англіі) большасць ласёў сустракаецца далей на поўначы, захадзе і паўночным усходзе (уключаючы [[Каларада]], [[Айдаха]], [[Мічыган]], [[Мінесота|Мінесоту]], [[Мантана|Мантану]], [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]], [[Юта|Юту]], [[Вермонт]], [[Вісконсін]] і [[Ваёмінг]]), і асобныя экзэмпляры былі дакументальна зафіксаваны як качавыя далёка на поўдзень да заходняй [[Аклахома|Аклахомы]], паўночнага ўсходу [[Арызона|Арызоны]] і паўночны захад [[Нью-Мексіка]], сустракаюцца ў [[Фенаскандыя|Фенаскандыі]], [[Краіны Балтыі|краінах Балтыі]], [[Каўказ|Каўказскім]] рэгіёне, [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], [[Манголія|Манголіі]], [[Казахстан]]е і [[Расія|Расіі]]. Пераважна {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}}, рацыён лася складаецца з наземнай і воднай расліннасці, у залежнасці ад сезону; вецце, галінкі і сухастой складаюць вялікую частку зімовага рацыёну. [[Драпежніцтва|Драпежнікамі]] ласёў з’яўляюцца [[Воўк|ваўкі]], [[мядзведзі]], [[Чалавек|людзі]], [[Расамаха|расамахі]] (рэдка, нападаюць цялят) і [[Касатка|касаткі]] (рэдка, калі ласі плаваюць у акіяне). У адрозненне ад большасці іншых відаў аленяў, ласі не ўтвараюць статкі і з’яўляюцца {{нп3|Прэсацыяльнасць|адзіночнымі жывёламі|uk|Пресоціальність}}, за выключэннем цялятаў, якія застаюцца з маці, пакуль у ласіцы зноў не пачнецца {{нп3|Эструс|цечка|ru|Эструс}} (звычайна праз 18 месяцаў пасля родаў). У гэты момант ласіха праганяе сваё ласяня. Лось звычайна павольны і маларухомы, але можа праяўляць агрэсію пры абароне і рухацца вельмі хутка, калі яго раззлаваць або спалохаць. Іх {{нп3|Гон|перыяд гону|uk|Гін}} восенню адрозніваецца энергічнымі баямі паміж самцамі за самку. === Этымалогія назвы === Лось — агульнаславянскае слова, якое паходзіць ад той жа асновы, што і назвы такіх жывёл, як і [[лань]] і [[Алені|алень]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/krylov/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в этимологическом словаре Крылова Г. А.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. Агульнае для беларусаў, украінцаў і рускіх слова роднаснае чэшскаму los і польскаму łоś. Вытокавае праславянскае *''olsь'' > ''лось'' падобнае *''olda'' > ''лода''<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/shansky/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре Шанского Н. М.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref> і роднаснае стар.-ісл. elgr «лось» (*algi-), англасакс. еоlh м. (*еlhа-), стар.-верхн.-ням. ёlаhо «лось», лац. аlсēs, грэч. ἄλκη, далей, імаверна, стар.-інд. ŕ̥c̨уаs «самец антылопы», памірск. rus «каменны баран»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/vasmer/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре М. Фасмера|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Moose_crossing_river_in_yellowstone.jpg|міні|250px|Пераправа праз раку]] У сярэднім дарослы лось дасягае 1.4 — 2.1 метра ў вышыню ў карку (на 30 см вышэй, чым наступны па велічыні алень, [[вапіці]]<ref>{{Cite web|url=http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|title=Moose Facts from Maine|website=jackmanmaine.org|access-date=2025-04-02|archive-date=3 верасня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903005022/http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|url-status=dead}}</ref>). Хвост кароткі (ад 6 да 8 см у даўжыню) і выглядае рудыментарным; у адрозненне ад іншых капытных, хвост лася занадта кароткі, каб адмахвацца ад насякомых. Вага самцоў — 380—700 кг, самак (або «ласіц») — 200—490 кг, у залежнасці ад падвіда і індывідуальных узроставых асаблівасцяў або асаблівасцяў харчавання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/mspecies/article/doi/10.2307/3503876/2600543|аўтар=Albert W. Franzmann|загаловак=Alces alces|год=1981-05-08|выданне=Mammalian Species|выпуск=154|старонкі=1–7|issn=0076-3519|doi=10.2307/3503876}}</ref> Даўжыня цела з галавой — 2.4 — 3.1 метра, рудыментарны хвост — 5 — 12 см<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.56021/9780801857898|аўтар=Ronald Nowak|загаловак=Walker's Mammals of the World|год=1999|выдавецтва=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5789-8}}</ref>. Самы буйны падвід — аляскінскі (''A. a. gigas''), можа дасягаць больш за 2,1 метра ў карку, размах рагоў 1,8 метра і важыць у сярэднім 634.5 кг у самцоў і 478 кг у самак<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Moose // Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-02}}</ref>. Аднак, як правіла, рогі дарослага лася дасягаюць 1.2 — 1.5 метра. Самым буйным пацверджаным прадстаўніком гэтага віду быў самец, застрэлены на [[Юкан (рака)|рацэ Юкан]] у верасні 1897 года, які важыў 820 кг і дасягаў 2.33 метра ў карку<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Ёсць паведамленні пра выпадкі гібелі яшчэ больш буйных ласёў, напрыклад самца, забітага ў 2004 годзе, які важыў 1 043 кг<ref>{{Cite web|url=http://www.moosehuntinginfo.com/world-record-moose.php|title=World Record Trophy Moose|website=www.moosehuntinginfo.com|access-date=2025-04-02}}</ref>, і самца, які, як паведамляецца, важыў 1 180 кг, але ніводны з іх не пацверджаны, а некаторыя могуць лічыцца ненадзейнымі<ref name=":10" />. === Галава === Галава буйная, гарбаносая, з віслай мясістай верхняй губой. Пад горлам мяккі скурысты падгрудак даўжынёй 25-40 см. ==== Рогі ==== [[Файл:Alces_alces_8492.JPG|міні|250px|{{нп3|Аленевыя рогі|Рогі|ru|Оленьи рога}} растуць, пакрытыя мяккім пухнатым {{нп3|Панты|аксамітным|ru|Панты}} покрывам. Крывяносныя сасуды ў аксаміце транспартуюць пажыўныя рэчывы для падтрымкі росту пантаў.]] [[Файл:Moose_Skull_sideview.jpg|міні|250px|[[Чэрап]] лася]] Рогі ласёў-самцоў — тыповыя для прадстаўнікоў сямейства [[Алені|аленевых]], памер і хуткасць росту вызначаюцца рацыёнам і ўзростам<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref>. Памер і сіметрыя колькасці адростаў на рагах сігналізуюць пра здароўе лася, і ласіцы могуць выбіраць партнёраў паводле памеру і сіметрыі рагоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/journal-of-mammalogy/volume-82/issue-3/1545-1542_2001_082_0814_FAIAOA_2.0.CO_2/FLUCTUATING-ASYMMETRY-IN-ANTLERS-OF-ALASKAN-MOOSE-SIZE-MATTERS/10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:FAIAOA%3E2.0.CO;2.short|аўтар=R. Terry Bowyer, Kelley M. Stewart, John G. Kie, William C. Gasaway|загаловак=FLUCTUATING ASYMMETRY IN ANTLERS OF ALASKAN MOOSE: SIZE MATTERS|год=2001-08|мова=en|выданне=Journal of Mammalogy|том=82|выпуск=3|issn=0022-2372|doi=10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:faiaoa%3E2.0.co;2.short}}</ref>. Самцы выкарыстоўваюць рогі для дэманстрацыі дамінавання, для спарынгу або барацьбы з супернікамі<ref name=":1" />. Рогі самца растуць у выглядзе цыліндрычных пучкоў, якія выступаюць з кожнага боку галавы пад прамым вуглом да сярэдняй лініі чэрапа, а затым раздвойваюцца. Ніжні зубец гэтай вілкі можа быць або простым, або падзеленым на два ці тры {{нп3|Зубец (структура)|зубцы||Tine (structural)}}, з некаторай пляскатасцю. У большасці ласёў рогі шырокія і пальчатыя (плоскія) з зубцамі (вастрыямі) па вонкавым краі<ref name=":1" />. У межах экалагічнага арэала лася ў Еўропе паўночныя папуляцыі дэманструюць пальчаты малюнак рагоў, а рогі еўрапейскага лася, які жыве ў паўднёвай частцы яго арэала, звычайна маюць дэндрытны малюнак і параўнальна невялікія, магчыма, з-за эвалюцыйнага ціску палявання людзьмі, якія цэняць вялікія пальчатыя рогі. Еўрапейскі лось з рагамі, прамежкавымі паміж пальчатымі і дэндрытавымі формамі, сустракаецца ў сярэдзіне арэала з поўначы на поўдзень<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jukuri.luke.fi/handle/10024/546819|аўтар=Tuire Nygrén, Jyrki Pusenius, Raisa Tiilikainen, Jan Korpelainen|загаловак=Moose antler type polymorphism: age and weight dependent phenotypes and phenotype frequencies in space and time|год=2007|мова=en}}</ref>. Ласі з рагамі маюць больш востры слых, чым без рагоў. Даследаванне трафейных рагоў з дапамогай мікрафона паказала, што пальчатыя рогі дзейнічаюць як парабалічны адбівальнік, узмацняючы гук у вушах лася<ref>{{Артыкул|спасылка=https://engagedscholarship.csuohio.edu/scimath_facpub/213/|аўтар=George Bubenik, Peter Bubenik|загаловак=Palmated Antlers of Moose May Serve as A Parabolic Reflector of Sounds|год=2008-08-01|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=54|выпуск=3|старонкі=533–535|doi=10.1007/s10344-007-0165-4}}</ref>. Рогі дарослых ласёў аляскінскага падвіду (ад 5 да 12 гадоў) маюць звычайны максімальны размах больш за 200 см. Да 13 гадоў рогі лася памяншаюцца ў памеры і сіметрыі. Самы шырокі зафіксаваны роскід склаў 210 см у папярочніку. Аляскінскі лось таксама трымае рэкорд самай вялікай вагі рагоў — 36 кг<ref name=":1" />. Узрост паказвае дыяметр пучка рога, а не колькасць зубцоў<ref name=":1" />. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] рогі лася (''A. a. americanus'') звычайна большыя, чым у еўразійскага лася, і маюць дзве лопасці з кожнага боку, як у матылька. Рогі еўразійскага лася нагадваюць марскую ракавіну з адной доляй з кожнага боку<ref name=":1" />. У паўночнасібірскага лася (а''A. a. bedfordiae'') задні аддзел галоўнай вілкі дзеліцца на тры зубцы, без выразнай пляскатасці. У звычайнага лася (''A. a. alces'') гэтая галіна звычайна пашыраецца ў шырокую пальму з адным вялікім зубцом у аснове і мноствам меншых карчакоў на вольнай мяжы. Ёсць, аднак, [[Скандынавія|скандынаўскі]] падвід звычайнага лася, у якога рогі больш простыя і нагадваюць рогі ўсходнесібірскіх жывёл. У паўночнаамерыканскіх ласёў пальмацыя больш выразная, чым у тыповых скандынаўскіх ласёў. [[Файл:Alces_alces.jpg|міні|250px|Маладая самка (''A. a. americana'') у пачатку чэрвеня.]] Пасля шлюбнага перыяду самцы скідаюць рогі, каб захаваць энергію на зіму. Новы набор рагоў вырасце вясной. У рагоў займае ад трох да пяці месяцаў, каб цалкам развіцца, што робіць іх адным з самых хуткарослых органаў жывёл. Рост пантаў «сілкуецца» шырокай сістэмай крывяносных сасудаў у скурным покрыве, які змяшчае шматлікія валасяныя фалікулы, што надаюць яму «аксамітную» структуру<ref name=":1" />. Гэта патрабуе інтэнсіўнага выпасу на дыеце з высокім утрыманнем пажыўных рэчываў. Да верасня «аксаміт» выдаляецца шляхам трэння і адбівання, што змяняе колер рагоў. Няспелыя самцы могуць не скідаць рогі на зіму, але захоўваюць іх да наступнай вясны. Птушкі, драпежныя жывёлы і грызуны ядуць скінутыя рогі, бо яны поўныя бялку, а самі ласі з’ядаюць аксаміт пантаў, каб атрымаць пажыўныя рэчывы<ref name=":1" />. Калі самца [[Кастрацыя|кастрыраваць]] фізічна або {{нп3|Хімічная кастрацыя|хімічным спосабам||Chemical castration}}, ён скіне цяперашні набор рагоў на працягу двух тыдняў, а затым адразу ж пачне адрошчваць новы набор дэфармаваных і бясформеных рагоў, якія ён будзе насіць да канца жыцця, не скідаючы зноў; падобныя дэфармаваныя рогі могуць быць вынікам дэфіцыту тэстастэрону, выкліканага {{нп3|Крыптархізм|крыптархізмам|ru|Крипторхизм}} або старасцю<ref name=":22">{{Кніга|загаловак=Ecology and management of the North American moose|адказны=Albert W. Franzmann, Wildlife Management Institute|год=1997|выданне=1. ed|месца=Washington, DC|выдавецтва=Smithsonian Inst. Press|старонак=733|серыя=A Wildlife Management Institute book|isbn=978-1-56098-775-8}}</ref>. Гэтыя дэфармаваныя рогі складаюцца з жывых касцей, якія ўсё яшчэ растуць або могуць расці, бо тэстастэрон неабходны, каб спыніць рост рагоў<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17754996|аўтар=K. L|загаловак=Horns, Pronghorns, and Antlers. Evolution, Morphology, Physiology, and Social Significance. George A. Bubenik and Anthony B. Bubenik, Eds. Springer-Verlag, New York, 1990. xii, 562 pp., illus. $89|год=1990-12-07|выданне=Science (New York, N.Y.)|том=250|выпуск=4986|старонкі=1458|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.250.4986.1458}}</ref>. Яны могуць прымаць адну з дзвюх формаў. «Кактусавыя рогі»<ref name=":3" /> звычайна захоўваюць прыблізную форму рагоў звычайнага лася, але маюць на сваёй паверхні шматлікія перламутрападобныя {{нп3|Экзастоз|экзастозы|ru|Экзостоз}}; створаныя з жывой косці, яны лёгка ламаюцца, але могуць адрасці. Перукі ({{IPAc-en|US|p|ə|'|ɹ|u:|k|s}}) — падобныя на пухліны рогі, якія пастаянна растуць, а іх знешні выгляд нагадвае каралы<ref name=":22" />. Як у [[Казуля еўрапейская|еўрапейскіх казуль]] у ласёў часцей развіваюцца перукі, чым рогі кактуса, чым у больш развітых аленяў, але ў адрозненне ад казуль у ласёў не адбываецца фатальнай дэкальцынацыі чэрапа ў выніку росту перукаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=bcWZX-IMEVkC&pg=PA244|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":3" />, а яны могуць падтрымліваць працяглы рост, пакуль не стануць занадта вялікімі для поўнага забеспячэння крывёй<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|title=University Press of Colorado - Ecology and Management of the North American Moose|website=upcolorado.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183154/https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|url-status=dead}}</ref>. арактэрныя на выгляд перукі (часта іх называюць «рагамі д’ябла») з’яўляюцца крыніцай некалькіх міфаў і легенд сярод многіх груп [[Інуіты|інуітаў]], а таксама шэрагу іншых плямёнаў карэнных народаў Паўночнай Амерыкі. У вельмі рэдкіх выпадках у ласіц таксама могуць вырасці рогі. Звычайна гэта тлумачыцца гарманальным дысбалансам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|title=It’s a Bull Moose…No a Cow…|last=Patrick Yack, Alaska Public Media|website=Alaska Public Media|date=2009-10-20|access-date=2025-04-02|archive-date=20 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120114602/http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|url-status=dead}}</ref>. ==== Пыса і нюх ==== Пыса лася вылучаецца сярод жывых аленевых буйнымі памерамі; таксама ёсць ноздры, якія лось можа закрываць, калі ласуецца воднай расліннасцю. Губа лася, у англамоўнай літаратуры {{lang-en|proboscis}} (літаральна хобат), імаверна, развілася як прыстасаванне да паўводнага харчавання са стратай {{нп3|Рынарый|рынарыя||Rhinarium}} і развіццём верхняга нюхальнага слупа, асобнага ад ніжняга дыхальнага слупа<ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19|аўтар=Anthony Santino Pagano, Jeffrey T. Laitman, Kurt Albertine, Samuel Marquez|загаловак=Evolution of the proboscis in the moose, <i>Alces alces</i>: Evidence from Morphology and Ecology|год=2019-04|выданне=The FASEB Journal|том=33|выпуск=S1|issn=0892-6638|doi=10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19}}</ref>. Гэта раздзяленне спрыяе востраму нюху ласёў, якія яны выкарыстоўваюць для выяўлення крыніц вады, пошуку ежы пад снегам, а таксама для ідэнтыфікацыі партнёраў або драпежнікаў<ref name=":4" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/ar.24022|аўтар=Samuel Márquez, Anthony S. Pagano, Carrie S. Mongle, Kurt H. Albertine, Jeffrey T. Laitman|загаловак=The Nasal Complex of a Semiaquatic Artiodactyl, the Moose (<i>Alces alces</i>): Is it a Good Evolutionary Model for the Ancestors of Cetaceans?|год=2018-12-14|выданне=The Anatomical Record|том=302|выпуск=5|старонкі=667–692|issn=1932-8486|doi=10.1002/ar.24022}}</ref>. === Тулава === Масіўнае тулава і шыя ў лася кароткія, карак высокі, у выглядзе гарба. Афарбоўка тулава параўнальна аднатонная, бурая. Ніжнія часткі бакоў, перад жывата і верхнія часткі ног крыху цямнейшыя за шыю і спіну. Сезонны дымарфізм у афарбоўцы выяўлены слаба<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]], [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]]|загаловак=Млекопитающие Беларуси|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Изд. центр БГУ|том=|старонкі=|старонак=319|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. ==== Падгрудак ==== У самца і самкі лася ёсць {{нп3|падгрудак|||Dewlap}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/animal/moose-mammal#ref1022349|title=Moose {{!}} Habitat, Size, Weight, Diet, Antlers, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|date=2025-03-23|access-date=2025-04-02}}</ref>, які прадстаўляе сабой зморшчыну скуры пад падбародкам. Яго дакладная функцыя невядомая, але некаторыя марфалагічныя аналізы паказваюць на астуджальную (тэрмарэгуляцыйную) функцыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4949748/|аўтар=Jakob Bro-Jørgensen|загаловак=Evolution of the ungulate dewlap: thermoregulation rather than sexual selection or predator deterrence?|год=2016|выданне=Frontiers in Zoology|том=13|старонкі=33|issn=1742-9994|doi=10.1186/s12983-016-0165-x}}</ref>. Іншыя тэорыі ўключаюць сігнал прыдатнасці ў спарванні, як візуальны і нюхальны сігнал, або як сігнал дамінавання самцоў, як і рогі<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|title=Moose - Homepage|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2025-04-02|archive-date=8 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208200728/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|url-status=dead}}</ref>. ==== Скура і поўсць ==== Шкура лася тыповая для [[Алені|сямейства аленевых]]. Валасяны пакроў лася складаецца з чатырох тыпаў валасоў: [[вейкі]], [[Вібрысы|вусы]], {{нп3|восцевыя валасы||uk|Остьове волосся}} і [[воўна]]. Даўжыня і гушчыня поўсці вар’іруецца ў залежнасці ад сезону, узросту і вобласці цела<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/260120646_Morphology_of_the_skin_of_Moose_Alces_alces_L|title=(PDF) Morphology of the skin of Moose (Alces alces L.)|website=ResearchGate|access-date=2025-04-02}}</ref>. Поўсць складаецца з двух слаёў — верхняга з доўгіх восцевых валасоў і мяккага шарсцістага падшэрстка. Восцевыя валасы полыя і напоўнены паветрам для лепшай ізаляцыі, што таксама дапамагае жывёлам заставацца на плаву падчас плавання<ref>{{Cite web|url=https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|title=Newfoundland Big Game Hunting — Newfoundland Moose Trivia|website=www.newfoundlandbiggamehunting.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183155/https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|url-status=dead}}</ref><ref name=":5" />. === Ногі === Ногі моцна выцягнутыя, на вадапоі лось змушана заходзіць глыбока ў ваду ці становіцца на запясці. Поўсць на нагах светла-шэрая, амаль белая. ==== Капыты ==== [[Файл:Tracksdeepsnow.JPG|злева|міні|250px|Доўгія ногі дазваляюць ласю лёгка прабірацца па глыбокай вадзе або снезе.]] Як і ва ўсіх прадстаўнікоў атрада [[Парнакапытныя|парнакапытных]], ногі лася маюць два вялікія арагавелыя капыты, якія адпавядаюць трэцяму і чацвёртаму пальцам, з двума маленькімі заднебаковымі {{нп3|Прыбыты кіпцюр|прыбытымі кіпцюрамі||Dewclaw}} (рудыментарнымі пальцамі), якія адпавядаюць другому і пятаму пальцам. Капыт чацвёртага пальца шырэйшы за капыт трэцяга пальца, у той час як унутраны капыт трэцяга пальца даўжэйшы за капыт чацвёртага пальца. Такая канфігурацыя ступні спрыяе хадзе па мяккай зямлі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/j.zool.2008.11.001|аўтар=Anna Keller, Marcus Clauss, Evelyne Muggli, Karl Nuss|загаловак=Even-toed but uneven in length: the digits of artiodactyls|год=2009-07|выданне=Zoology|том=112|выпуск=4|старонкі=270–278|issn=0944-2006|doi=10.1016/j.zool.2008.11.001}}</ref>. Пад нагрузкай капыт расхінаецца, павялічваючы паверхню, што абмяжоўвае апусканне лапы лася ў мяккі грунт або снег і павялічвае эфектыўнасць пры плаванні. Маса цела на плошчу паверхні адбітка ступні лася займае сярэдняе значэнне паміж значэннямі ступні {{bt-bellat|Віларог{{!}}віларога|Antilocapra americana}}, якая мае жорсткія ступні без прыбытых кіпцюроў — аптымізаваная для хуткаснага бегу, і ступні [[Паўночны алень|карыбу]], якая больш круглявая з вялікімі кіпцюрамі, аптымізаванымі для хады па глыбокім снезе. Маса цела лася на плошчу {{нп3|След|следу||Footprint}} прыкладна ўдвая большая, чым у карыбу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://publications.slu.se/?file=publ/show&id=19275|аўтар=Caroline Lundmark|загаловак=Morphological and behavioral adaptations of moose to climate, snow, and forage|год=2008|мова=en|выданне=Acta Universitatis Agriculturae Sueciae|выпуск=2008:67|issn=1652-6880}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/1937779|аўтар=Edmund S. Telfer, John P. Kelsall|загаловак=Adaptation of Some Large North American Mammals for Survival In Snow|год=1984-12|выданне=Ecology|том=65|выпуск=6|старонкі=1828–1834|issn=0012-9658|doi=10.2307/1937779}}</ref>. Капыты на пярэдніх нагах завостраныя, што дазваляе ласю выкарыстоўваць іх як зброю ў сутычках з драпежнікамі накшталт ваўкоў ці мядзведзяў (але не ў шлюбных паядынках з супернікамі, каб не вырабіць ім калецтваў). Усяго аднаго ўдару такім капытом дастаткова для таго, каб прабіць ворагу чэрап ці распароць жывот. == Арэал і месцы распаўсюджання == [[Файл:Thermal_image_of_a_cow_moose_during_winter.jpg|міні|250px|Цеплавая выява ласіцы. Яе густы, грубы мех з полымі валасінкамі ў сярэднім толькі на 8,3 °C вышэй за тэмпературу навакольнага асяроддзя — 23 °C, паказваючы нізкія страты цяпла.]] Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Ласі патрабуюць асяроддзя пражывання з адпаведнымі ядомымі раслінамі (напрыклад, сажалкавая трава, маладыя дрэвы і кусты), хованкі ад драпежнікаў і абароны ад вельмі гарачага ці халоднага надвор’я. Каб задаволіць гэтыя патрабаванні, ласі падарожнічаюць па розных месцах пражывання з улікам сезонаў<ref name="autogenerated12">{{cite report|url=https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|title=New Hampshire's moose population vs climate change|first=Kristine|last=Rines|publisher=New Hampshire Fish and Game Department|access-date=May 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516103753/https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|archive-date=May 16, 2018|url-status=live}}</ref>. Ласі — прыстасаваныя да холаду млекакормячыя з патоўшчанай скурай, шчыльнай цеплазахоўваючай поўсцю і нізкім суадносінамі паверхні да аб’ёму, што забяспечвае выдатную холадаўстойлівасць, але дрэнную ўстойлівасць ад спякоты. Ласі выжываюць у гарачым надвор’і, знаходзячыся ў цені або прахалодным ветры, або апускаючыся ў прахалодную ваду. У спякотнае надвор’е ласёў часта бачаць у балотах, азёрах і сажалках, дзе яны не толькі ядуць ля берага, але плаваюць і занырваюць на глыбіню. Пры цеплавым стрэсе ласі могуць не здабываць ежу летам і не набіраюць дастаткова тлушчу, каб перажыць зіму. Акрамя таго, ласіцы могуць не цяліцца без адпаведнага летняга прыросту вагі. Ласі патрабуюць доступу як да маладога лесу для харчавання, так і да спелага лесу для прытулку і хованкі. Парушаны пажарамі і высечкамі лес спрыяе росту кармоў для ласёў. Ласі таксама маюць патрэбу ў доступе да мінеральных лізунцоў, бяспечных месцаў для цялення і водных кармленняў<ref name="autogenerated12" />. Ласі пазбягаюць раёнаў з невялікім снегам або без яго, бо гэта павялічвае рызыку нападу ваўкоў, і пазбягаюць раёнаў з глыбокім снегам, бо гэта пагаршае рухомасць. Такім чынам, ласі выбіраюць месца пражывання на аснове кампрамісаў паміж рызыкай драпежніцтва, даступнасцю ежы і глыбінёй снегу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x|аўтар=Christian Dussault, Jean‐Pierre Ouellet, Réhaume Courtois, Jean Huot, Laurier Breton, Hélène Jolicoeur|загаловак=Linking moose habitat selection to limiting factors|год=2005-08-20|выданне=Ecography|том=28|выпуск=5|старонкі=619–628|issn=0906-7590|doi=10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x}}</ref>. З рэінтрадукцыяй зуброў у барэальныя лясы ўзнікла некаторая заклапочанасць, што зубры будуць канкурыраваць з ласямі за зімовыя месцы пражывання, што пагоршыць дынаміку зніжэння папуляцыі ласёў. Аднак гэта не здаецца праблемай. Ласі аддаюць перавагу субальпійскім хмызнякам ранняй зімой, а зубры аддаюць перавагу вільготным асаковым далінным лугам ранняй зімой. Позняй зімой ласі аддаюць перавагу далінам рэк з ліставым лясным покрывам або альпійскай мясцовасці над лініяй дрэў, а зубры — вільготным асаковым лугам або сонечным паўднёвым травяністым схілам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s10344-018-1184-z|аўтар=Thomas S. Jung, Sophie M. Czetwertynski, Fiona K. A. Schmiegelow|загаловак=Boreal forest titans do not clash: low overlap in winter habitat selection by moose (Alces americanus) and reintroduced bison (Bison bison)|год=2018-04-16|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=64|выпуск=3|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-018-1184-z}}</ref>. === Паўночная Амерыка === Пасля павелічэння на працягу большай часткі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] папуляцыя ласёў у Паўночнай Амерыцы рэзка скарачалася з 1990-х гадоў. Папуляцыі значна павялічыліся з паляпшэннем асяроддзя пражывання і аховы, але цяпер папуляцыя ласёў хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-04}}</ref>. Гэта зніжэнне было звязана з адкрыццём дарог і ландшафтаў у паўночным арэале ласёў, што дазволіла аленям размножыцца ў раёнах, дзе яны раней не былі распаўсюджаны. Такі замах аленяў на асяроддзе пражывання ласёў прывёў апошніх да кантакту з раней незнаёмымі ўзбуджальнікамі, у тым ліку з {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і {{bt-bellat||Fascioloides magna}}, і, меркавана, гэтыя паразіты спрыялі зніжэнню папуляцыі ласёў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|title=Solved: Deer have direct role in death of Minnesota moose|first=Josephine|last=Marcotty|website=www.startribune.com|date=2017-11-07|access-date=2025-04-04|archive-date=16 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416152009/https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://firstforwildlife.wordpress.com/2014/12/02/studies-show-relationship-between-wolves-and-minnesota-moose-population-decline/|title=Studies Show Relationship between Wolves and Minnesota Moose Population Decline|last=firstforwildlife|website=First For Wildlife|date=2014-12-02|access-date=2025-04-04}}</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] арэал ласёў уключае амаль усю [[Канада|Канаду]] (за выключэннем [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Ванкувер (востраў)|вострава Ванкувер]]), большую частку [[Аляска|Аляскі]], паўночную і ўсходнюю [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]]<ref>{{Cite web|url=https://gf.nd.gov/wildlife/id/ungulates/moose|title=Moose {{!}} North Dakota Game and Fish|website=gf.nd.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, поўнач [[Новая Англія|Новай Англіі]], раён гор [[Адырандак]] і нагор’е Таканік на паўночным усходзе штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73|аўтар=David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=STATUS AND MANAGEMENT OF MOOSE IN THE NORTHEASTERN UNITED STATES|год=2011-01-13|мова=en|выданне=Alces|том=47|старонкі=53–68|issn=2293-6629|archive-date=4 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104181813/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, вярхоўі [[Скалістыя горы|Скалістых гор]], поўнач [[Мінесота|Мінесоты]], поўнач [[Вісконсін]]а, верхні паўвостраў [[Мічыган]]а і [[востраў Раяль]] у [[Верхняе (возера)|Верхнім возеры]]. Гэты велізарны арэал, які змяшчае разнастайныя асяроддзі пражывання, змяшчае чатыры з шасці паўночнаамерыканскіх падвідаў. На Захадзе папуляцыі ласёў распаўсюджваюцца па Канадзе ([[Брытанская Калумбія]] і [[Альберта (правінцыя)|Альберта]]). Ізаляваныя групы былі правераны на поўдні да гор [[Юта|Юты]] і [[Каларада]] і на захадзе да [[Уэнатчы|возера Уэнатчы]] ў [[Каскадныя горы|Вашынгтонскіх каскадах]]. На паўночным захадзе ЗША арэал уключае [[Ваёмінг]], [[Мантана|Мантану]], [[Айдаха]] і меншыя раёны [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтона]] і [[Арэгон]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.dfw.state.or.us//conservationstrategy/news/2009/2009_october.asp|title=ODFW Oregon Conservation Strategy News|website=www.dfw.state.or.us|access-date=2025-04-04}}</ref>. Ласі пашырылі свой арэал на поўдзень у заходніх Скалістых гарах, з першымі назіраннямі ў [[Елаўстонскі нацыянальны парк|Елаўстонскім нацыянальным парку]] ў 1868 годзе, а затым да паўночнага схілу [[Юінта (горы)|гор Юінта]] ў штаце [[Юта]] ў першай палове XX стагоддзя<ref name=":30">{{Артыкул|спасылка=https://digitalcommons.usu.edu/wild_facpub/2836/|аўтар=Michael L. Wolfe, Kent R. Hersey, David C. Stoner|загаловак=A History of Moose Management in Utah|год=2010|мова=en}}</ref>. Гэта самая паўднёвая натуральна створаная папуляцыя ласёў у Злучаных Штатах<ref name=":30" />. У 1978 годзе некалькі жывёл былі выпушчаныя ў заходнім [[Каларада]], і цяпер папуляцыя ласёў у штаце складае больш за 2400 галоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/182|аўтар=M. Steven Nadeau, Nicholas J. DeCesare, Douglas G. Brimeyer, Eric J. Bergman, Richard B. Harris, Kent R. Hersey, Kari K. Huebner, Patrick E. Matthews, Timothy P. Thomas|загаловак=STATUS AND TRENDS OF MOOSE POPULATIONS AND HUNTING OPPORTUNITY IN THE WESTERN UNITED STATES|год=2017-08-21|мова=en|выданне=Alces|том=53|старонкі=99–112|issn=2293-6629}}</ref>. На паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі гісторыя ласёў падвіду {{bt-bellat||Alces alces americana}} вельмі добра задакументавана: мяса лася было адным з асноўных прадуктаў харчавання карэнных народаў на працягу стагоддзяў. Англійская назва лася «moose» была перанесена ў англійскую мову ад слова, якое выкарыстоўвалася тымі, хто жыў у сучасным прыбярэжным [[Род-Айленд]]а. Карэнныя жыхары часта выкарыстоўвалі скуру лася ў якасці матэрыялу і яго мяса ў якасці інгрэдыента для {{нп3|Пемікан|пемікана|ru|Пеммикан}}, тыпу сушанага вяленага мяса, якое выкарыстоўвалася ў якасці крыніцы харчавання зімой або ў працяглых падарожжах<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=u-uomE8l8g8C&pg=PA14|аўтар=Nancy Cappelloni|загаловак=Cranberry Cooking for All Seasons|год=2002|выдавецтва=Spinner Publications|старонак=152|isbn=978-0-932027-71-9}}</ref>. Гістарычны арэал падвіда распасціраўся ад [[Квебек (правінцыя)|Квебека]], {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і {{нп3|Усходняе Антарыё|Усходняга Антарыё|ru|Восточное Онтарио}} на поўдзень, каб уключыць усю [[Новая Англія|Новую Англію]] і ўрэшце заканчваўся на самым паўночна-ўсходнім ускрайку [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] на захадзе, даходзячы дзесьці да вусця [[Гудзон|ракі Гудзон]] на поўдні. Лось вымер на большасці ўсходняй часткі ЗША на працягу 150 гадоў з-за празмернага палявання ў каланіяльную эпоху і знішчэння асяроддзя яго пражывання: нідэрландскія, французскія і брытанскія каланіяльныя крыніцы сведчаць аб яго прысутнасці ў сярэдзіне XVII стагоддзя ад поўдня штата [[Мэн (штат)|Мэн]] да раёнаў у межах 150 км каля сучаснага Манхэтэна. Аднак да 1870-х гадоў ва ўсім гэтым рэгіёне ў вельмі аддаленых лясах існавала толькі купка ласёў; засталося менш за 20 % прыдатных для іх месцапражыванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>. Аднак з 1980-х гадоў папуляцыя ласёў аднавілася дзякуючы аднаўленню багатых крыніц харчавання<ref name=":40">{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>, закіданню сельскагаспадарчых угоддзяў, лепшаму землеўпарадкаванню, ачыстцы ад забруджванняў і натуральнаму рассейванню з канадскіх {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і [[Квебек (правінцыя)|Квебека]]. На поўдзень ад канадска-амерыканскай мяжы ў [[Мэн (штат)|штаце Мэн]] пражывае большая частка папуляцыі з колькасцю ў 2012 годзе каля 76 000 ласёў<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2012/09/07/survey-shows-maine-has-about-76000-moose/|title=Survey estimates Maine has 76,000 moose|website=Press Herald|date=2012-09-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Рассяленне з штата Мэн на працягу многіх гадоў прывяло да здаровага росту папуляцыі ў [[Вермонт|Вермонце]] і [[Нью-Гэмпшыр]]ы, у прыватнасці паблізу вадаёмаў і на вышыні да 910 метраў над узроўнем мора ў гарах. У [[Масачусетс|штаце Масачусетс]] лосі вымерлі да 1870 года, але зноў рэкаланізавалі штат у 1960-х гадах, папуляцыя пашырылася з Вермонта і Нью-Гэмпшыра; да 2010 года колькасць папуляцыі ацэньвалася ў 850—950 асобін<ref name=":40" />. Ласі аднавілі папуляцыі ва ўсходнім [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]] і [[Канектыкут|Канэктыкуце]] і, здавалася, накіраваліся на поўдзень у бок {{нп3|Кэтскіл (горы)|гор Кэтскіл||Catskill Mountains}}, ранейшага месца пражывання<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.mass.gov/dfwele/dfw/wildlife/living/living_with_moose.htm|title=Living With Moose|last=Massachusetts Division of Fisheries and Wildlife|website=www.mass.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.maine.gov/ifw/hunting-trapping/hunting/species/moose/moose-permit.html|title=Moose Permit: Moose: Game Species: Hunting: Hunting & Trapping: Maine Dept of Inland Fisheries and Wildlife|website=www.maine.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>[http://www.ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf Connecticut Wildlife Sep/Oct 2004] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811104345/http://ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf|date=August 11, 2010}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|title=Moose are on the Loose|website=www.cpbn.org|access-date=2025-04-05|archive-date=22 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622071458/https://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|url-status=dead}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.csmonitor.com/2007/0214/p13s02-sten.html|загаловак=Forests lure moose to Massachusetts|выданне=Christian Science Monitor|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|title=Moose in a Mess? - Defenders of Wildlife|website=www.defenders.org|access-date=2025-04-05|archive-date=4 жніўня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804222937/http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-05}}</ref>. На Сярэднім Захадзе ЗША ласі ў асноўным абмежаваныя верхнім рэгіёнам [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], але адзіночных асобін, у асноўным непалаваспелых самцоў, сустракаюць на поўдні да ўсходняй Аёвы<ref>{{Cite web|url=http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|title=A Moose Still on the Loose in Eastern Iowa {{!}} KCRG-TV9 {{!}} Cedar Rapids, Iowa News, Sports, and Weather {{!}} Local News|website=web.archive.org|date=2013-12-09|access-date=2025-04-05|archive-date=9 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209012754/http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. Па невядомых прычынах папуляцыя ласёў на Сярэднім Захадзе хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref>. Ласі былі паспяхова інтрадукаваны на [[Ньюфаўндленд]] у 1878 і 1904 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.coastalsafari.com/MOOSE.htm|title=NEWFOUNDLAND MOOSE|website=www.coastalsafari.com|access-date=2025-04-05}}</ref>, дзе цяпер яны з’яўляюцца дамінантнымі {{bt-bellat|Капытныя{{!}}капытнымі|Euungulata}}, і крыху менш паспяхова на [[Антыкосты|востраве Антыкосты]] ў [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліве Святога Лаўрэнція]]. <gallery heights="160px" mode="packed"> Файл:Alaskan_moose_pair_(6862339335).jpg|Ласіца і самец Файл:Cow_moose.jpg|Ласіца Файл:Alces_alces_(juvenile).jpg|Ласяня </gallery> ==== Змяншэнне колькасці папуляцыі ==== З 1990-х гадоў папуляцыі ласёў рэзка скараціліся ў большай частцы [[Умераны клімат|ўмеранай]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], хоць яна застаецца стабільнымі ў [[Арктыка|арктычных]] і [[Субарктычны пояс|субарктычных]] рэгіёнах<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|title='Moose die-off' not seen in Yukon, where populations stable|date=October 16, 2013|work=cbc.ca|access-date=April 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234825/http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|archive-date=December 30, 2014|url-status=live}}</ref>. Дакладныя прычыны гібелі асобных асобін не вызначаны, але большасць задакументаваных смяротных выпадкаў была звязана з драпежніцтвам ваўкоў, бактэрыяльнай інфекцыяй з-за траўмаў, атрыманых ад драпежнікаў, і [[Паразітызм|паразітамі]] аленяў віду {{bt-bellat||Odocoileus virginianus}}, перад якімі ў ласёў не выпрацавалася натуральная абарона, такімі як {{нп3|Пячоначныя смактуны|пячоначнымі смактунамі||Liver fluke}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і заражэнне {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.pbs.org/newshour/show/researchers-track-new-hampshire-moose-hopes-pinpointing-cause-population-decline|title=Researchers track New Hampshire moose in hopes of pinpointing cause of population decline|website=PBS News|date=2014-04-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Значна ўплывае і драпежніцтва ласёў бурым мядзведзем<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/wsb.733|аўтар=Christopher J. Brockman, William B. Collins, Jeffery M. Welker, Donald E. Spalinger, Bruce W. Dale|загаловак=Determining kill rates of ungulate calves by brown bears using neck‐mounted cameras|год=2017-03|выданне=Wildlife Society Bulletin|том=41|выпуск=1|старонкі=88–97|issn=2328-5540|doi=10.1002/wsb.733}}</ref>. Змяненне ландшафту ў выніку высечкі лясоў, прычыненай {{bt-bellat||Dendroctonus ponderosae}}, прывяло да таго, што самкі ласёў часцей здабываюць ежу на вырубаных участках, і гэта з’яўляецца галоўнай гіпотэзай аб тым, чаму папуляцыя ласёў скарачаецца ва ўсходніх паўночнаамерыканскіх лясах, бо гэта, верагодна, прыводзіць да росту драпежніцтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/jwmg.21963|аўтар=Alexandra L. Francis, Chris Procter, Gerald Kuzyk, Jason T. Fisher|загаловак=Female Moose Prioritize Forage Over Mortality Risk in Harvested Landscapes|год=2020-10-19|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=1|старонкі=156–168|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.21963}}</ref>. Альтэрнатыўнай гіпотэзай біёлагаў аб агульным, не звязаным з паляваннем зніжэнні папуляцыі ласёў на паўднёвай частцы іх арэала з’яўляецца ўзмацненне цеплавога стрэсу, выкліканага хуткімі сезоннымі перападамі тэмпературы ў выніку [[Змена клімату|змены клімату, выкліканай чалавекам]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/rapid-climate-changes-turn-north-woods-into-moose-graveyard/|title=Rapid Climate Changes Turn North Woods into Moose Graveyard|first=Daniel Cusick|last=ClimateWire|website=Scientific American|access-date=2025-04-07}}</ref>. Біёлагі, якія вывучаюць папуляцыі ласёў, звычайна выкарыстоўваюць парог цеплавога стрэсу ў цёплы час года ад 14 and 24 °C<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/cjz-2013-0175|аўтар=N.P. McCann, R.A. Moen, T.R. Harris|загаловак=Warm-season heat stress in moose (Alces alces)|год=2013-12|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=91|выпуск=12|старонкі=893–898|issn=0008-4301|doi=10.1139/cjz-2013-0175}}</ref>. Аднак павышэнне сярэдняй тэмпературы нязначнае — 0,83-1,11 °C, за апошнія 100 гадоў, прывялі да больш мяккіх зім, якія ствараюць спрыяльныя ўмовы для росквіту кляшчоў, паразітаў і іншых інвазійных відаў у паўднёвым арэале пражывання ласёў у Паўночнай Амерыцы<ref name=":2" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304380011003826|аўтар=Robert S. Rempel|загаловак=Effects of climate change on moose populations: Exploring the response horizon through biometric and systems models|год=2011-09|мова=en|выданне=Ecological Modelling|том=222|выпуск=18|старонкі=3355–3365|doi=10.1016/j.ecolmodel.2011.07.012}}</ref>. Папуляцыя ласёў у [[Нью-Гэмпшыр]]ы ўпала з 7500 галоў у пачатку 2000-х гадоў да 4000 у 2014 годзе, а ў Вермонце колькасць знізілася да 2200 ад высокага ўзроўню ў 5000 жывёл у 2005 годзе. Значная частка зніжэння тлумачыцца {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}, на долю якога ў перыяд з 2017 па 2019 год прыйшлося 74 % усёй зімовай гібелі і 91 % зімовай гібелі ласянят у [[Вермонт|Вермонце]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Ласі з цяжкімі кляшчовымі інфекцыямі будуць шараваць сваю поўсць аж да сырой скуры, спрабуючы адарваць кляшчоў, што робіць іх белымі, калі іх поўсць сціраецца. Мясцовыя жыхары называюць іх ласямі-прывідамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://insideclimatenews.org/news/29052017/climate-change-ticks-killing-new-england-moose-hunters/|title=Climate Change Is Killing New England’s Moose. Can Hunters Save Them?|first=By Nicholas|last=Kusnetz|website=Inside Climate News|date=2017-05-29|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.bostonglobe.com/metro/2017/01/13/winter-ticks-exact-heavy-toll-new-england-moose/PmpQ3QAHm9C1imAxkzMhDM/story.html|title=Ticks devastate Maine, N.H. moose populations - The Boston Globe|first=Share on Facebook Share on TwitterView|last=Comments|website=BostonGlobe.com|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://theworld.org/stories/2017/03/13/moose-dying-ticks|title=Moose in New England face grisly deaths from tick infestations|website=The World from PRX|date=2017-03-13|access-date=2025-04-07}}</ref>. Страта ўцяпляльнай зімовай поўсці праз спробы пазбавіць лася ад зімовага кляшча павялічвае рызыку пераахаладжэння зімой<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1139/z91-176|аўтар=W. M. Samuel|загаловак=Grooming by moose (<i>Alces alces</i>) infested with the winter tick, <i>Dermacentor albipictus</i> (Acari): a mechanism for premature loss of winter hair|год=1991-05-01|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=69|выпуск=5|старонкі=1255–1260|issn=0008-4301|doi=10.1139/z91-176}}</ref>. === Еўропа і Азія === [[Файл:Elk_(Alces_alces)_calf_Biebrzanski.jpg|міні|250px|''А. а. alces'' ласяня [[Бебжанскі нацыянальны парк]], [[Польшча]]]] [[Файл:Jakt_på_utstoppet_elg.jpg|міні|250px|Пастаноўка палявання на лася ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], дата невядомая]] [[Файл:Alces alces elan trophee chateau Tanlay.jpg|міні|250px|{{нп3|Трафейнае паляванне|Трафейная|ru|Трофейная охота}} галава лася]] [[Файл:Snowpoop.JPG|міні|250px|Звычайна на сцежках можна сустрэць ласіныя [[Кал|экскрыменты]]. У некаторых сувенірных крамах прадаюцца пакуначкі з імі, запячатаныя {{нп3|Шэлак|шэлакам|ru|Шеллак}} і падпісаныя жартоўнымі назвамі.]] У [[Еўропа|Еўропе]] ласі ў цяперашні час сустракаюцца ў вялікай колькасці ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Польшча|Польшчы]], з больш сціплай колькасцю ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]], [[Беларусь|Беларусі]] і паўночнай [[Украіна|Украіне]] . Яны таксама шырока распаўсюджаныя ў [[Расія|Расіі]] да мяжы з Фінляндыяй на поўдзень да мяжы з Эстоніяй, Беларуссю і Украінай і цягнуцца далёка на ўсход да [[Енісей|ракі Енісей]] у [[Сібір]]ы . Еўрапейскі лось жыве ў большасці ўмераных раёнаў з прыдатным асяроддзем пражывання на кантыненце і нават у [[Шатландыя|Шатландыі]] з канца апошняга ледніковага перыяду, паколькі ў Еўропе была сумесь умераных барэальных і лісцяных лясоў. Да класічных часоў від, безумоўна, квітнеў як у [[Галія|Галіі]], так і ў [[Старажытная Германія|Вялікай Германіі]], як гэта паказваецца ў ваенных і паляўнічых справаздачах той эпохі. Аднак, калі рымская эпоха пераходзіла ў сярэднявечча, звер павольна знік: неўзабаве пасля праўлення [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] лось знік з [[Францыя|Францыі]], дзе яго арэал распасціраўся ад [[Нармандыя|Нармандыі]] на поўначы да [[Пірэнеі|Пірэнеяў]] на поўдні. Далей на ўсход ён захаваўся ў [[Эльзас]]е і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] да [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]], калі балоты ў апошніх былі асушаны, а лясы былі высечаны пад феадальныя землі ў першых. Ён знік са [[Швейцарыя|Швейцарыі]] да 1000 года, з заходняй [[Чэхія|Чэхіі]] да 1300 года, з [[Мекленбург]]а ў [[Германія|Германіі]] прыкладна да 1600 года, а з [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Каўказ]]а адпаведна да XVIII і XIX стагоддзяў. Да пачатку XX стагоддзя апошнія ўгоддзі еўрапейскага лася знаходзіліся ў [[Фенаскандыя|фенаскандыйскіх]] раёнах і ў асобных раёнах [[Расія|Расіі]], некалькі мігрантаў сустракаліся на тэрыторыі сучасных [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Літва|Літвы]]. [[СССР]] і [[Польшча|Польшчы]] ўдалося аднавіць часткі арэала ў сваіх межах (напрыклад, рэінтрадукцыя ў {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінаскім нацыянальным парку|ru|Кампиноский национальный парк}} ў 1951 годзе і пазнейшая рэінтрадукцыя ў Беларусі ў 1958 годзе), але палітычныя ўскладненні абмежавалі магчымасць рэінтрадукцыі ў іншыя часткі арэала. Спробы ў 1930 годзе і паўторна ў 1967 годзе ў балоцістай мясцовасці на поўнач ад [[Берлін]]а не ўвянчаліся поспехам. У цяперашні час у Польшчы папуляцыі адзначаны ў даліне [[Бебжа|Бебжы]], {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінасе|ru|Кампиноский национальный парк}} і ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] . Ён міграваў у іншыя часткі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і быў заўважаны ва ўсходняй і паўднёвай [[Германія|Германіі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s10344-009-0272-5|аўтар=Fiona Schönfeld|загаловак=Presence of moose (Alces alces) in Southeastern Germany|год=2009-08|мова=en|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=55|выпуск=4|старонкі=449–453|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-009-0272-5}}</ref>. Дагэтуль не дасягнуўшы поспеху ў рэкаланізацыі гэтых тэрыторый шляхам натуральнага рассейвання з папуляцый, якія зыходзілі з [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]], здаецца, ён дасягае большага поспеху ў міграцыі на поўдзень, на [[Каўказ]] . Лось занесены ў Дадатак III Бернскай канвенцыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thelocal.de/20091002/22315|title=Wayward elk ‘Knutschi’ found dead|website=The Local Germany|date=2009-10-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. У 2008 годзе два ласі былі рэінтрадукаваныя на [[Паўночна-Шатландскае нагор’е|Шатландскім нагор’і]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Euq1KEgysKg|title=Re-Introducing Moose to the Glen {{!}} Moose {{!}} BBC Studios|last=BBC Studios|date=2009-04-24|access-date=2025-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|title=Moose to roam free again in Scotland - Telegraph|website=web.archive.org|date=2010-01-27|access-date=2025-04-08|archive-date=27 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127184812/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ў {{нп3|Аладэйл (запаведнік)|Аладэйл||Alladale Wilderness Reserve}}<ref>{{Cite web|url=http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|title=One moment, please...|website=www.alladale.com|access-date=2025-04-08|archive-date=19 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119054359/http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|url-status=dead}}</ref>. Лось знік як пастаянны від з Даніі каля 4500 гадоў таму (у мінулым стагоддзі вельмі невялікая колькасць жыла ў [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]] без стварэння папуляцыі пасля таго, як пераплыла [[Эрэсун]] са [[Швецыя|Швецыі]])<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://pattedyratlas.lex.dk/Elg|title=Elg|website=Dansk Pattedyratlas {{!}} Lex|date=2017-08-15|access-date=2025-04-08}}</ref>, але ў 2016-17 гадах дзесяць асобін былі завезены ў {{нп3|Ліль-Вільдмозе|||Lille Vildmose}} са [[Швецыя|Швецыі]]. У 2020 годзе гэтая папуляцыя павялічылася прыкладна да 25 жывёл<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://nordjyske.dk/nyheder/aalborg/elge-formerer-sig-lystigt-tre-nye-elgkalve-i-vildmosen/a27e64e2-43bd-4c9f-95f2-11da6706d6b6|title=Elge formerer sig lystigt: Tre nye elgkalve i Vildmosen|first=Ole Fink|last=Mejlgaard|website=www.nordjyske.dk|date=2020-06-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. Папуляцыі ўсходнеазіяцкіх ласёў прымеркаваныя ў асноўным да тэрыторыі [[Расія|Расіі]], значна меншыя папуляцыі ў [[Манголія|Манголіі]] і Паўночна-Усходнім [[Кітай|Кітаі]]. Папуляцыі ласёў адносна стабільныя ў [[Сібір]]ы і павялічваюцца на [[Камчатка|паўвостраве Камчатка]]. У [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]], дзе {{нп3|браканьерства||uk|Браконьєрство}} нанесла вялікія страты ласям, што прывяло іх да знікнення, яны ахоўваюцца, але прымяненне палітыкі слабае, а попыт на традыцыйныя лекі, атрыманыя з частак лася, высокі. У 1978 годзе Абласное паляўнічае ўпраўленне перавезла ў цэнтр Камчаткі 45 маладых ласёў. Іх прывезлі з [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоткі]], дзе жывуць самыя вялікія ласі на планеце. Цяпер Камчатка кожны сезон рэгулярна з’яўляецца адказнай за самага вялікага трафейнага лася ў свеце. Паколькі гэта спрыяльнае асяроддзе для ласёў з мякчэйшым кліматам, меншай колькасцю снегу і багаццем ежы, ласі хутка размножыліся і рассяліліся па даліне [[Камчатка (рака)|ракі Камчаткі]] і многіх прылеглых рэгіёнах. Папуляцыя за апошнія 20 гадоў вырасла да больш чым 2900 жывёл. Памеры лася вар’іруюцца. Згодна з {{нп3|Правіла Бергмана|правілам Бергмана|ru|Правило Бергмана}}, асобіны з папуляцыі на поўдні (''A. a. cameloides'') звычайна меншага памеру, у той час як ласі на поўначы і паўночным усходзе (''A. a. buturlini'') могуць параўнацца з велізарнымі памерамі аляскінскага лася (''A. a. gigas'') і цэняцца як каштоўныя {{нп3|Трафейнае паляванне|паляўнічыя трафеі|ru|Трофейная охота}}. === Новая Зеландыя === У 1900 годзе была спроба засяліць ласёў у раён [[Хакітыка|Хакітыкі]] правалілася; затым у 1910 годзе дзесяць ласёў (чатыры самцы і шэсць ласіц) былі завезены ў {{нп3|Фіёрдленд||uk|Фіордленд}}. Гэтая тэрыторыя лічыцца не вельмі прыдатным асяроддзем пражывання, і наступная малая колькасць назіранняў і забойстваў прывяла да некаторай здагадкі аб няўдачы гэтай папуляцыі<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.1071/9781486306299|загаловак=Handbook of New Zealand Mammals|адказны=Carolyn King, David Forsyth|год=2021|выдавецтва=CSIRO Publishing|isbn=978-1-4863-0629-9}}</ref>. Апошняе даказанае назіранне лася ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адбылося ў 1952 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://teara.govt.nz/en/deer-and-deer-farming/page-1|title=Introduction and impact of deer|first=New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu|last=Taonga|website=teara.govt.nz|access-date=2025-04-08}}</ref>. Аднак у 1972 годзе быў знойдзены ласіны рог, а аналізы ДНК паказалі, што поўсць, сабраная ў 2002 годзе, была ласінай. Быў праведзены шырокі пошук, і хаця аўтаматычныя камеры не змаглі зрабіць фотаздымкі, былі заўважаныя плямы лёжак, пагрызы і адмеціны ад рагоў<ref>{{Cite web|lang=en-NZ|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/hairs-move-nz-moose-out-of-realm-of-nessie/ZLR2BGOTHEB4OW7I4OXDT4HEOA/|title=Hairs move NZ moose out of realm of Nessie|website=NZ Herald|date=2025-04-08|access-date=2025-04-08}}</ref>. == Экалогія і біялогія == === Харчаванне === {{multiple image|image1=Moose exclosure.jpg|image2=Moose exclosure sign.jpg|footer=Гэтая агароджаная тэрыторыя з'яўляецца часткай доўгатэрміновага даследчага праекта па вывучэнні ўплыву прагляду ласёў на біяразнастайнасць раслін.|center}} Лось з’яўляецца [[Фітафагія|траваедным]] {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзерам||Browser}} і здольны есці шмат відаў раслін і пладоў. Сярэдні дарослы лось для падтрымання сваёй масы цела спажывае каля 23 000 кілакалорый (96 МДж) у дзень<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Uj8lAQAAMAAJ&dq=moose+calories+needed&pg=PA96|аўтар=United States Bureau of Sport Fisheries and Wildlife|загаловак=Report of the Cooperative Wildlife Research Unit Program|год=1971|выдавецтва=The Bureau.|старонак=180}}</ref>. Значную частку энергіі ласі атрымліваюць з наземнай расліннасці, якая пераважна складаецца з {{нп3|Разнатраўе|разнатраўя|ru|Разнотравье}}, а таксама свежых парасткаў дрэў: напрыклад, {{bt-bellat|вярба|Salix}} і {{bt-bellat|бяроза|Betula}}. Лось тыпова драўнянаядная жывёла. У лясных экасістэмах адыгрывае вялікую роль як {{нп3|Кансументы|кансумент|ru|Консументы}} першага парадку, які ўжывае шмат драўняна-галінкавага корму<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Віктар Фёдаравіч Дунін|Дунин В. Ф.]], [[Пётр Рыгоравіч Козла|Козло П. Г.]]|загаловак=Лось в Беларуси : экология и лесохозяйственное значение|адказны=[[Аляксандр Мікітавіч Курскоў|А. Н. Курсков]]|год=1992|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=|старонкі=|старонак=206, [2] с. : ил., табл.|серыя=|isbn=5-343-00996-4|тыраж=2200}}</ref>. Корміцца ліствой, парасткамі карой і драўнінай {{bt-bellat|Асіна{{!}}асіны|Populus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|Бяроза{{!}}бярозы|Betula}}<ref name="Гельминтофауна">{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Уладзімір Антонавіч Пянькевіч|Пенькевич В. А.]], [[Алена Іванаўна Анісімава|Анисимова Е. И.]]|загаловак=Гельминтофауна диких копытных животных Беларуси|адказны=|год=2016|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белорусская наука|том=|старонкі=|старонак=247|серыя=|isbn=978-985-08-1966-6|тыраж=}}</ref>. З травяністых раслін ужывае {{bt-bellat|падвей|Eriophorum}}, {{bt-bellat|скрыпень|Epilobium}}, {{bt-bellat|маннік|Glyceria}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes}}, хвашчы, {{bt-bellat|гарлачык|Nymphaea}}, {{bt-bellat|аер|Acorus}}, {{bt-bellat|рагоз|Typha}}, {{bt-bellat|чарот|Scirpus}}, {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites}}<ref name="Гельминтофауна" />. Зімой у асноўным харчуюцца карой і маладымі парасткамі {{bt-bellat|Хвоя{{!}}хвоі|Pinus}}, [[Лішайнікі|лішайнікам]]. З-пад снегу адкапваюць лісце {{bt-bellat|Брусніцы{{!}}брусніц|Vaccinium vitis-idaea}} і {{bt-bellat|Чарніцы{{!}}чарніц|Vaccinium myrtillus}}<ref name="Гельминтофауна" />. Паколькі гэтыя наземныя расліны маюць даволі нізкі ўзровень [[Натрый|натрыю]], амаль палову яго рацыёну звычайна складаюць водныя расліны, у тым ліку прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|гарлачыкавыя|Nymphaeaceae}} і роду {{bt-bellat|эладэя|Elodea}}, якія, хоць і менш энергаёмістыя, забяспечваюць патрэбы лася ў натрыі<ref name=":20">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/cbo9780511802713.021|загаловак=Notes|год=1998-02-26|выданне=Biology by Numbers|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=224–232|isbn=978-0-521-57156-2}}</ref>. Узімку ласёў часта цягне на праезную частку, каб слізаць соль, якая выкарыстоўваецца для расплаўлення снегу і лёду<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.abebooks.co.uk/products/isbn/9780762703302|title=Journey to New England: A Traveller's Guide - Harris, Patricia; Lyon, David: 9780762703302 - AbeBooks|website=www.abebooks.co.uk|access-date=2025-04-03}}</ref>. Тыповы лось, вагой 360 кг, можа з’есці да 32 кг ежы ў дзень<ref name=":20" />. У ласёў адсутнічаюць верхнія пярэднія [[зубы]], але ёсць восем вострых разцоў на ніжняй сківіцы. У іх таксама жорсткі язык, губы і дзёсны, якія дапамагаюць есці драўняную расліннасць. Ласі маюць шэсць пар вялікіх плоскіх карэнных зубоў і, перад імі, шэсць пар прэмаляраў, каб здрабняць ежу. Верхняя губа лася вельмі адчувальная, каб дапамагчы адрозніць свежыя парасткі ад больш цвёрдых галінак, і {{нп3|Учэпістасць|чэпкая||Prehensility}}, каб захапіць ежу. Улетку ласі могуць выкарыстоўваць гэтую чэпкую губу, каб хапаць галінкі і цягнуць, пазбаўляючы ўсю галінку лісця адным глытком, або каб выцягваць [[Трава|травы]], напрыклад, [[Дзьмухавец|дзьмухаўцы]], або водныя расліны цалкам з каранямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Seasons_of_the_Moose.html?id=WYfIVQSdXDMC&redir_esc=y|аўтар=Jennie Promack|загаловак=Seasons of the Moose|год=1992|выдавецтва=Gibbs Smith, Publisher|старонак=106|isbn=978-0-87905-455-7}}</ref>. Харчаванне лася часта залежыць ад яго месцазнаходжання, але яны, відаць, аддаюць перавагу маладым раслінам з [[Лістападныя расліны|лістападных дрэў]] з высокім утрыманнем цукру, такіх як {{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat||Populus tremuloides}} і {{bt-bellat|явар пенсільванскі|Acer pensylvanicum}}, сярод многіх іншых. Каб дабрацца да высокіх галін, лось можа прыгінаць невялікія саджанцы ўніз, выкарыстоўваючы чэпкую губу, рот або цела. Для вялікіх дрэў лось можа стаяць прама і хадзіць вертыкальна на задніх лапах, што дазваляе яму дацягвацца да галін даўжынёй да 4.26 метра<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/North_American_Big_game_Animals.html?id=htBNqCuY92QC&redir_esc=y|аўтар=Byron William Dalrymple|загаловак=North American Big-game Animals|год=1985|выдавецтва=Outdoor Life Books|старонак=280|isbn=978-0-943822-56-3}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Land_and_Wildlife_of_North_America.html?id=cyx-AGUkIbAC&redir_esc=y|аўтар=Peter Farb|загаловак=The Land and Wildlife of North America|год=1966|старонак=206}}</ref>. Ласі могуць час ад часу ўжываць [[Папарацепадобныя|папараці]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pubs.cif-ifc.org/doi/10.5558/tfc64238-3|аўтар=H. R. Timmermann, J. G. McNicol|загаловак=Moose Habitat Needs|год=1988-06|выданне=The Forestry Chronicle|том=64|выпуск=3|старонкі=238–245|issn=0015-7546|doi=10.5558/tfc64238-3}}</ref>. Ласі выдатныя плыўцы, забіраюцца ў ваду, каб паласавацца воднымі раслінамі, а таксама для астуджэння ў летнія дні і пазбаўлення ад [[Мошкі|мошак]]. Ласі здольныя ныраць больш чым на 5,5 метра, каб дабрацца да раслін на дне возера<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=SB_xAAAAMAAJ|аўтар=Randolph L. Peterson|загаловак=North American Moose|год=1955|выдавецтва=University of Toronto|старонак=336|isbn=978-0-8020-7021-0}}</ref>, і складаная будова пысы можа дапамагчы ласю ў гэтым тыпе харчавання. Ласі — адзіныя алені, якія здольныя харчавацца пад вадой<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. У якасці прыстасавання для харчавання раслінамі пад вадой нос уладкаваны тлушчавымі падушачкамі і цягліцамі, якія закрываюць ноздры пад ціскам вады, прадухіляючы трапленне вады ў нос<ref>{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/science/2004-05-05-moose-nose_x.htm|title=USATODAY.com - Researchers take a look at the moose's enigmatic nose|website=usatoday30.usatoday.com|access-date=2025-04-03}}</ref>. Іншыя віды аленяў таксама могуць вырываць расліны з вады, але ім трэба падняць галаву, каб праглынуць. Ласі — гэта не [[выпасовыя жывёлы]], а {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}} (выбіральнікі). Як і [[жырафы]], ласі старанна выбіраюць ежу з меншай колькасцю [[Харчовыя валокны|абалоніны]] і большай канцэнтрацыяй пажыўных рэчываў. Стрававальная сістэма лася эвалюцыянавала, каб прыстасавацца да гэтай дыеты з адносна нізкім утрыманнем абалоніны. У адрозненне ад большасці капытных свойскіх жывёл ([[Жвачныя|жвачных]]), ласі не могуць пераварыць [[Сена (корм)|сена]], і скормліванне яго ласям можа прывесці да смерці<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Comparative_Animal_Nutrition_and_Metabol.html?id=XvU6NH57RTAC&redir_esc=y|аўтар=Peter R. Cheeke, Ellen Sue Dierenfeld|загаловак=Comparative Animal Nutrition and Metabolism|год=2010|выдавецтва=CABI|старонак=351|isbn=978-1-84593-631-0}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|title=Deadly diet of hay can bring down a moose {{!}} Juneau Empire - Alaska's Capital City Online Newspaper|first=TIM|last=MOWRY|website=m.juneauempire.com|access-date=2025-04-03|archive-date=1 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301221605/http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|url-status=dead}}</ref>.<gallery heights="160" mode="packed"> Файл:Alces alces bark stripping.jpg|Зачыстка [[Кара (біялогія)|кары]] Файл:Bull moose close up feeding on fireweed.JPG|Лось есць {{bt-bellat||Chamaenerion angustifolium}} Файл:Moose 983 LAB.jpg|Лось брыдзе па [[Бабры|бабровай]] сажалцы </gallery> === Натуральныя драпежнікі === [[Файл:Moose_Tiger.jpg|злева|міні|250px|Сядло [[Жалезны век|жалезнага веку]] з [[Сібір]]ы з выявай лася, на якога палюе {{bt-bellat|бенгальскі тыгр|Panthera tigris tigris}}]] У дарослага лася мала ворагаў, за выключэннем {{bt-bellat|Бенгальскі тыгр{{!}}бенгальскіх тыграў|Panthera tigris tigris}}, якія рэгулярна палююць на дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Feline_Behaviour_and_Welfare.html?id=CyrA16_yt3MC&redir_esc=y|аўтар=Andrew Ferguson Fraser|загаловак=Feline Behaviour and Welfare|год=2012|выдавецтва=CABI|старонак=210|isbn=978-1-84593-926-7}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|аўтар=M. W. Hayward, W. Jędrzejewski, B. Jêdrzejewska|загаловак=Prey preferences of the tiger anthera tigris|год=2012|мова=en|выданне=Journal of Zoology|том=286|выпуск=3|старонкі=221–231|issn=1469-7998|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x}}</ref>, але зграя {{bt-bellat|Воўк{{!}}ваўкоў|Canis lupus}} усё яшчэ можа прадстаўляць пагрозу, асабліва для самак з ласянятамі<ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. Таксама вядома, што {{bt-bellat|Буры мядзведзь{{!}}бурыя мядзведзі|Ursus arctos}}<ref name=":21" /> палююць на ласёў рознага памеру і з’яўляюцца адзіным драпежнікам, акрамя ваўка, які нападае на ласёў як у [[Еўразія|Еўразіі]], так і ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. У [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы Расіі]] ласі забяспечваюць бурым мядзведзям прыкладна 15 % штогадовай калорыйнасці рацыёну і з’яўляюцца найважнейшай крыніцай ежы для гэтых драпежнікаў вясной<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/ursus/volume-2023/issue-34e11/URSUS-D-22-00007/Brown-bear-food-habits-in-natural-and-human-modified-landscapes/10.2192/URSUS-D-22-00007.short|аўтар=Sergey S. Ogurtsov, Anatoliy A. Khapugin, Anatoliy S. Zheltukhin, Elena B. Fedoseeva, Alexander V. Antropov, María del Mar Delgado, Vincenzo Penteriani|загаловак=Brown bear food habits in natural and human-modified landscapes in West-European Russia|год=2024-01|мова=en|выданне=Ursus|том=2023|выпуск=34e11|issn=1537-6176|doi=10.2192/ursus-d-22-00007.short}}</ref>. Тым не менш, буры мядзведзь, хутчэй за ўсё, здабудзе здабычу ваўка або схопіць маладую асобіну, чым будзе паляваць на дарослых ласёў самастойна<ref name=":21" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2981/10-113|аўтар=Bj⊘rn Dahle, Kjell Wallin, Göran Cederlund, Inga‐Lill Persson, Line Stabell Selvaag, Jon E. Swenson|загаловак=Predation on adult moose <i>Alces alces</i> by European brown bears <i>Ursus arctos</i>|год=2013-06|выданне=Wildlife Biology|том=19|выпуск=2|старонкі=165–169|issn=1903-220X|doi=10.2981/10-113}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/s0006-3207(96)00142-5|аўтар=David J. Mattson|загаловак=Use of ungulates by Yellowstone grizzly bears Ursus arctos|год=1997-07|выданне=Biological Conservation|том=81|выпуск=1-2|старонкі=161–177|issn=0006-3207|doi=10.1016/s0006-3207(96)00142-5}}</ref>. {{bt-bellat|Барыбал{{!}}барыбалы|Ursus americanus}} і {{bt-bellat|Пума{{!}}пумы|Puma concolor}} могуць быць істотнымі драпежнікамі ласёў у маі і чэрвені і ў рэдкіх выпадках могуць паляваць на дарослых асобін (у асноўным ласіц, а не буйнейшых самцоў)<ref>{{Cite web|url=https://www.frames.gov/catalog/2994|title=Effects of tree crushing on black bear predation on moose calves {{!}} Fire Research and Management Exchange System|website=www.frames.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hww.ca/hww2.asp?id=87|title=Hinterland Who's Who - Cougar|website=www.hww.ca|access-date=2025-04-03|archive-date=26 верасня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926111053/http://hww.ca/hww2.asp?id=87|url-status=dead}}</ref>. {{bt-bellat|Расамаха{{!}}Расамахі|Gulo gulo}}, хутчэй за ўсё, ядуць ласёў як падаль, але забіваюць ласёў, у тым ліку дарослых асобін, калі буйныя капытныя аслаблены суровымі зімовымі ўмовамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=wolverine.printerfriendly#:~:text=Wolverines%20are%20opportunistic;%20eating%20about,are%20well%20adapted%20for%20scavenging.&text=In%20the%20right%20situations,%20wolverines,when%20they%20are%20most%20vulnerable.|title=Wolverine Species Profile, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>Scrafford, Matthew A., and Mark S. Boyce.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/jmammal/article-abstract/99/3/693/4992369?redirectedFrom=fulltext|аўтар=Matthew A Scrafford, Mark S Boyce|загаловак=Temporal patterns of wolverine (Gulo gulo luscus) foraging in the boreal forest|год=2018-06-01|выданне=Journal of Mammalogy|том=99|выпуск=3|старонкі=693–701|issn=0022-2372|doi=10.1093/jmammal/gyy030}}</ref>. {{bt-bellat|Касатка{{!}}Касаткі|Orcinus orca}} — адзіны пацверджаны марскі драпежнік ласёў, паколькі вядома, што яны палююць на ласёў і іншых аленяў, якія плаваюць паміж астравамі паўночна-заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Аднак такія забойствы рэдкія і справа магчымасці, бо ласі не з’яўляюцца рэгулярнай часткай рацыёну касаткі<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Rjksm-5-ap4C&pg=PA23|аўтар=Robert W. Baird, Robin W. Baird|загаловак=Killer Whales of the World: Natural History and Conservation|год=2006|выдавецтва=MBI Publishing Company LLC|старонак=136|isbn=978-0-7603-2654-1}}</ref>. Існуе па меншай меры адзін зарэгістраваны выпадак, калі {{bt-bellat||Somniosus microcephalus}} паглынула лася<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-eating-shark-rescued-in-newfoundland-harbour-1.2434102|title=Moose-eating shark rescued in Newfoundland harbour}}</ref>. [[Файл:Wolves_attack_moose_2012-04-12_001_(cropped).jpg|міні|250px|Лася атакуюць ваўкі]] [[Файл:Moose mom with calves and a bear, Denali National Park.png|міні|250px|Ласіца з цялятамі, да якіх набліжаецца [[буры мядзведзь]], Нацыянальны парк [[Нацыянальны парк Дэналі|Дэналі]], [[Аляска]]]] У некаторых раёнах ласі з’яўляюцца асноўнай крыніцай ежы для ваўкоў. Выявіўшы ваўкоў, ласі звычайна ўцякаюць. Ваўкі часта ідуць за ласём на адлегласці ад 100 да 400 метраў, часам на адлегласці ад 2 да 3 км. Напады ваўкоў на маладых ласёў могуць доўжыцца некалькі секунд, хоць часам разам з дарослымі асобінамі яны могуць расцягвацца на некалькі дзён. Часам ваўкі заганяюць ласёў у неглыбокія ручаі або на замерзлыя рэкі, дзе іх рух значна абцяжараны. Часам ласі стаяць на сваім і абараняюцца, кідаючыся на ваўкоў або адбіваючыся ад іх сваімі магутнымі капытамі. Ваўкі звычайна забіваюць ласёў, раздзіраючы ім азадкі і {{нп3|прамежнасць||ru|Промежность}}, выклікаючы масіўную [[Крывацёк|страту крыві]]. Часам воўк можа абезрухоміць лася, укусіўшы яго за адчувальны нос, боль ад чаго можа {{нп3|Паралюш|паралізаваць|ru|Паралич}} лася. Ваўчыныя зграі ў першую чаргу нацэлены на цялят і старых жывёл, але могуць паляваць і здаровых дарослых ласёў. Ласі ва ўзросце ад двух да васьмі гадоў рэдка забіваюцца ваўкамі. Хаця на ласёў звычайна палююць зграямі, вядомыя выпадкі, калі адзінкавыя ваўкі паспяхова забівалі здаровых, дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Carnivores_of_the_World.html?id=ydOOtgEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Luke Hunter|загаловак=Carnivores of the World: Second Edition|год=2018|выдавецтва=Princeton University Press|старонак=256|isbn=978-0-691-18295-7}}</ref>. Даследаванні паляўніцтва драпежнікаў на ласёў паказваюць, што іх рэакцыя на ўяўныя пагрозы з’яўляецца хутчэй навучанай, чым інстынктыўнай. Практычна гэта азначае, што ласі больш уразлівыя ў раёнах, дзе папуляцыі ваўкоў і мядзведзяў былі знішчаны ў мінулым, але цяпер яны аднаўляюцца. Гэтыя ж даследаванні паказваюць, аднак, што ласі хутка вучацца і прыстасоўваюцца, уцякаючы з мясцовасці, калі яны адчуваюць пах ваўкоў, мядзведзяў або птушак-падальшчыкаў, такіх як [[Крумкачовыя|крумкачы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|title=Recolonizing Carnivores and Naive Prey: Conservation Lessons from Pleistocene Extinctions. - Science {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-03|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211113/http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|url-status=dead}}</ref>. === Паразіты === Ласі пакутуюць на паразітаў, як знешніх, так і ўнутраных. {{нп3|Паразітарныя захворванні|Паразітозы|ru|Паразитарные болезни}} з’яўляюцца важнай прычынай захворвання і смяротнасці ласёў, а таксама спрыяюць уразлівасці да драпежнікаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Да {{нп3|Эктапаразітызм|эктапаразітаў||Ectoparasitic infestation}} ласёў адносяцца {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} і {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}. У [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} — паразіт, арэал якога, здаецца, пашыраецца<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://lakartidningen.se/klinik-och-vetenskap-1/2011/04/larver-av-nasstyngfluga-i-ogat-ovanligt-men-allvarligt-problem/#:~:text=Fall%20av%20human%20oftalmomyiasis%20fr%C3%A5n%20Dalarna%20och%20syd%C3%B6stra%20Finland%20redovisas&text=Larver%20av%20%C3%A4lgens%20n%C3%A4sstyngfluga,%20Cephenemyia,larverna%20i%20en%20m%C3%A4nniskas%20%C3%B6ga.|title=Larver av nässtyngfluga i ögat – ovanligt men allvarligt problem|first=Thomas G. T.|last=Jaenson|website=Läkartidningen|date=2011-04-19|access-date=2025-04-03}}</ref>. {{нп3|Эндапаразітызм|Эндапаразіты|ja|内部寄生}} ласёў: {{bt-bellat||Echinococcus granulosus}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/51/1/157/122429/NECROPSY-FINDINGS-IN-62-OPPORTUNISTICALLY|аўтар=Arno Wünschmann, Anibal G. Armien, Erika Butler, Mike Schrage, Bert Stromberg, Jeff B. Bender, Anna M. Firshman, Michelle Carstensen|загаловак=NECROPSY FINDINGS IN 62 OPPORTUNISTICALLY COLLECTED FREE-RANGING MOOSE (ALCES ALCES) FROM MINNESOTA, USA (2003–13)|год=2015-01-01|выданне=Journal of Wildlife Diseases|том=51|выпуск=1|старонкі=157|issn=0090-3558|doi=10.7589/2014-02-037}}</ref>, {{нп3|лёгачныя чэрві|||Lungworm}} і [[Круглыя чэрві|нематоды]]. Сярод [[Гельмінтозы|гельмінтозаў]] найбольшую шкоду пагалоўю лася наносіць [[Смактуны|трэматода]] {{bt-bellat|парафасцыялопсіс фасцыялеморфа|Parafasciolopsis fasciolaemorpha}}<ref name="Гельминтофауна" />. === Сацыяльная структура і размнажэнне === [[Файл:Riddle_of_the_racks.jpg|міні|250px|У {{нп3|Кенай (нацыянальны рэзерват дзікай прыроды)|Нацыянальным запаведніку дзікай прыроды Кенай|ru|Кенай (национальный резерват дикой природы)}} чарапы двух самцоў, якія, верагодна, загінулі, калі іх рогі счапіліся падчас бойкі.]] Ласі пераважна вядуць {{нп3|Дзённы лад жыцця жывёл|дзённы лад жыцця|ru|Дневной образ жизни животных}}. Як правіла, яны адзіночныя з наймацнейшымі сувязямі паміж ласіцай і ласянём. Ласі рэдка збіраюцца ў групы, у шлюбны перыяд іх можа быць некалькі асобін разам. Лад жыцця адрозніваецца маларухомасцю. За дзень лось праходзіць кіламетр-паўтара, а калі дастаткова ежы, то можа перасунуцца на 100—300 метраў. Бурая спіна і светлыя ногі робяць яго малазаўважным нават у зімнім лесе. З пачатку жніўня лось пачынае вастрыць рогі аб маладыя дрэўцы, рыхтуючыся да шлюбных баёў. У сярэдзіне верасня самцы пачынаюць мычаць, прызываючы суродзіча на бой за самку. Гон і спарванне адбываюцца ў верасні-кастрычніку. Падчас {{нп3|Гон (біялогія)|гону|ru|Гон (биология)}} дарослыя самцы цалкам спыняюць кармленне прыкладна на два тыдні; такія паводзіны тлумачацца нейрафізіялагічнымі зменамі, звязанымі з пераразмеркаваннем нюху для выяўлення мачы ласей і ласіц<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.jstor.org/stable/4600457|аўтар=Dale G. Miquelle|загаловак=Why Don't Bull Moose Eat during the Rut?|год=1990|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=27|выпуск=2|старонкі=145–151|issn=0340-5443}}</ref>. Самцы палігамныя і шукаюць некалькі самак для размнажэння. За час гону прадстаўнікі абодвух палоў клічуць адзін аднаго. Самцы цяжка рохкаюць, гэта можна пачуць на адлегласці да 500 метраў, самкі выдаюць гукі, падобныя да плачу. Самцы змагаюцца за самак: спачатку яны ацэньваюць, хто з іх дамінантны, і адзін самец можа адступіць, аднак супрацьстаянне можа перарасці ў бойку з выкарыстаннем рогаў. Бойкі самцоў вельмі жорсткія, хаця і не працяглыя. Калі сілы няроўныя, то слабейшы хутка збягае. Але калі б’юцца два роўныя па моцы самцы, то гэта можа быць бойка да пагібелі. Самкі лася маюць васьмімесячны перыяд цяжарнасці, звычайна выношваюць аднаго ласяня або двайнят, калі ежы шмат<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Smithsonian_Book_of_North_American_M.html?id=qNFgzIPGuSUC&redir_esc=y|аўтар=American Society of Mammalogists, Smithsonian Institution|загаловак=The Smithsonian Book of North American Mammals|год=1999|выдавецтва=UBC Press|старонак=798|isbn=978-0-7748-0762-3}}</ref>, у маі або чэрвені<ref>{{Cite web|url=http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|title=Moose: Minnesota DNR|website=web.archive.org|date=2009-12-07|access-date=2025-04-04|archive-date=7 снежня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091207233626/http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|url-status=dead}}</ref>. Пры добрым харчаванні колькасць двайнят можа складаць ад 30 % да 40 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=2025-04-04}}</ref>. Нованароджаныя ласі маюць поўсць чырванаватага адцення ў адрозненне ад карычневага колеру дарослых асобін. Маладняк застанецца з маці да моманту нараджэння наступных ласянят. Працягласць жыцця лася ў сярэднім — каля 15-25 гадоў. Папуляцыя ласёў стабільная і складае 25 ласянят на кожныя 100 ласіц ва ўзросце 1 года. Пры наяўнасці належнага харчавання, мяккага надвор’я і нізкай колькасці драпежнікаў ласі маюць велізарны патэнцыял для пашырэння папуляцыі<ref name="A.T. Bergerud">{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|author=Crichton|first=Vince|publisher=[[The Canadian Encyclopedia]]|access-date=September 1, 2019|last2=A. T. Bergerud|last3=James-Abra|first3=Erin}}</ref>. <gallery heights="120px" mode="packed"> Файл:Moose_calves_nursing.jpg|(нованароджаныя) Выкормліванне ласянят вясной. Файл:Cowcalflyingdown.JPG|(3 месяцы) Ласяняты ўвесь час знаходзяцца побач з маці. Файл:Ninemomoose.JPG|(9 месяцаў) Ласяня гатовае пакінуць сваю маці. Файл:Mainstmoose.JPG|(10-11 месяцаў) Верагодна, нядаўна яго выгнала цяжарная маці. </gallery> === Агрэсія === Ласі звычайна не агрэсіўныя да людзей, але могуць нападаць, калі іх справакаваць або спалохаць. Ласі нападаюць на людзей больш, чым [[Мядзведзевыя|мядзведзі]] і [[Воўк|ваўкі]] агулам, але звычайна з нязначнымі наступствамі. У Амерыцы ласі раняць людзей больш, чым любыя іншыя дзікія млекакормячыя; ва ўсім свеце толькі гіпапатамы наносяць больш траўм<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Adventure_Guide_Inside_Passage_Coastal_A.html?id=ARFyz_5UXK8C&redir_esc=y|аўтар=Ed Readicker-Henderson, Lynn Readicker-Henderson|загаловак=Adventure Guide Inside Passage & Coastal Alaska|год=2005-10|выдавецтва=Hunter Publishing, Inc|старонак=488|isbn=978-1-58843-515-6}}</ref>. Калі яго пераследуюць або спалохаюць людзі або ў прысутнасці [[Сабака свойскі|сабакі]], лось можа атакаваць. Акрамя таго, як і ў выпадку з мядзведзямі або большасцю дзікіх жывёл, ласі, якія прывыклі да таго, што іх кормяць людзі, могуць паводзіць сябе агрэсіўна, калі ім адмаўляюць у ежы. У восеньскі шлюбны перыяд самцы могуць быць агрэсіўнымі да чалавека. Ласіцы абараняюць маладых ласянят і нападаюць на людзей, якія набліжаюцца, асабліва калі яны становяцца паміж маці і цялятамі. Ласі не тэрытарыяльныя, не разглядаюць людзей як ежу і звычайна не пераследуюць людзей, якія ўцякаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Alaska's Species Information, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. [[Файл:Bull_moose_growing_new_antlers_and_shedding_fur.JPG|міні|250px|Самец, патрывожаны фатографам, апускае галаву і паказвае гатоўнасць да атакі]] Ласі непрадказальныя. Яны, хутчэй за ўсё, нападуць, калі іх раздражняюць, пераследуюць або падыдуць занадта блізка. Лось, які падвергся пераследу, можа зліваць свой гнеў на кім заўгодна, хто знаходзіцца паблізу, і яны часта не робяць адрозненняў паміж сваімі крыўдзіцелямі і нявіннымі мінакамі. Ласі — вельмі шпаркія жывёлы з вельмі гнуткімі суставамі і вострымі капытамі, здольныя біць пярэднімі і заднімі нагамі. У адрозненне ад іншых буйных капытных млекакормячых, такіх як коні, ласі могуць біць ва ўсе бакі, у тым ліку ўбок. Такім чынам, няма бяспечнага боку, з якога можна падысці. Ласі перад нападам часта падаюць папераджальныя знакі, дэманструючы агрэсію мовай цела. Пастаянны глядзельны кантакт звычайна з’яўляецца першай прыкметай агрэсіі, а закладзеныя вушы або апушчаная галава — прыкметай хвалявання. Калі шэрсць на шыі і плячах лася ўстае дуба, гэта звычайна азначае непазбежнасць атакі. Цэнтры для наведвальнікаў [[Анкарыдж]]а папярэджваюць турыстаў, што «…ласі з натапыранай поўсцю — гэта тое, чаго трэба баяцца»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.goodreads.com/book/show/8164172-adventure-guide-to-the-alaska-highway|title=Adventure Guide to the Alaska Highway|website=Goodreads|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.goodreads.com/book/show/7344374-explorer-s-guide-50-hikes-around-anchorage|аўтар=Lisa Maloney|загаловак=Explorer's Guide 50 Hikes Around Anchorage|год=2010|выданне=1st ed|месца=Erscheinungsort nicht ermittelbar|выдавецтва=W. W. Norton & Company, Incorporated|старонак=1|isbn=978-0-88150-905-2, 978-1-58157-751-8}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.ebay.com/itm/313631665005|title=Aug 2002 Field & Stream Magazine Elk, Moose and Caribou|website=eBay|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=AbxTl7BNmpwC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=Paul Tawrell|загаловак=Wilderness Camping & Hiking|год=2008-03-18|выдавецтва=Paul Tawrell|старонак=232|isbn=978-0-9740820-3-5}}</ref>. Ласіцы часцей выдаюць пратэстныя стогны, калі за імі заляцаюцца маленькія самцы. Гэта прыцягвае ўвагу буйных самцоў, спрыяе канкурэнцыі паміж самцамі і гвалту, памяншае пераслед ласіх з боку маленькіх самцоў і павялічвае магчымасці спарвання з буйнымі самцамі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s00265-011-1234-y|аўтар=R. Terry Bowyer, Janet L. Rachlow, Kelley M. Stewart, Victor Van Ballenberghe|загаловак=Vocalizations by Alaskan moose: female incitation of male aggression|год=2011-07-20|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=65|выпуск=12|старонкі=2251–2260|issn=0340-5443|doi=10.1007/s00265-011-1234-y}}</ref>. Гэта, у сваю чаргу, азначае, што ласіца мае хаця б невялікую ступень кантролю над тым, з якімі самцамі яна спарваецца<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|title=FEMALE MOOSE MOANS PROVOKE BULL FIGHTS, FEMALES HAVE MORE CHOICE IN PICKING MATES, CONCLUDES IDAHO STATE UNIVERSITY STUDY - US Fed News Service, Including US State News {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-04|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211143/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|url-status=dead}}</ref>. Нярэдка ласі праяўляюць агрэсію і да іншых жывёл, асабліва драпежнікаў. Мядзведзі нападаюць на маладых ласёў, радзей дарослых. Ёсць сведчанні, што аляскінскі лось паспяхова адбіўся ад нападаў чорных і бурых мядзведзяў. Зафіксаваны выпадкі, калі ласі тапталі на смерць нападаючых мядзведзяў і ваўкоў, таму ваўкі ў якасці здабычы ласёў выбіраюць у крайнім выпадку. Зарэгістраваны выпадак, калі самка лася забіла двух дарослых ваўкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34347342|аўтар=Ottawa Field-Naturalists' Club, Ottawa Field-Naturalists' Club|загаловак=The Canadian field-naturalist|год=1992|частка=v.106 (1992)|месца=Ottawa|выдавецтва=Ottawa Field-Naturalists' Club|старонак=608}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/part/356893|аўтар=J. L. Weaver, J. L. Weaver, C. Arvidson, P. Wood|загаловак=Two wolves, Canis lupus, killed by a Moose, Alces alces, in Jasper National Park, Alberta|год=1992|выданне=The Canadian field-naturalist|том=106|выпуск=1|старонкі=126––127|doi=10.5962/p.356893}}</ref>. Лось, незалежна ад полу, пры небяспекцы выдае гучны рык, больш падобны да рыку драпежнай жывёлы. Еўрапейскія ласі часта больш агрэсіўныя за паўночнаамерыканскіх, напрыклад, шведскія ласі, якія часта моцна ўзбуджаюцца пры выглядзе драпежніка. Тым не менш, як і ўсе капытныя, якія, як вядома, нападаюць на драпежнікаў, больш агрэсіўныя асобіны заўсёды больш цёмнага колеру, прычым найбольш цёмны колер звычайна знаходзіцца ў месцах, звернутых да суперніка, што служыць натуральным папярэджаннем для іншых жывёл<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. == Эвалюцыйная гісторыя == [[Файл:Libracles gallicus.JPG|міні|250px|Мастацкая рэканструкцыя выявы {{bt-bellat||Libralces gallicus}}]] [[Файл:Cervalces latifrons Tubingen.JPG|міні|250px|Рогі {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}]] [[Файл:Cervalces scotti - MUSE.JPG|міні|250px|Копія шкілета амерыканскага {{bt-bellat||Cervalces scotti}}]] Ласі з’яўляюцца прадстаўнікамі падсямейства {{bt-bellat||Capreolinae}}. Прадстаўнікоў роду ласёў знаходзяць у адкладах {{нп3|Пліяцэн|пліяцэну|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|ранняга плейстацэну|ru|Эоплейстоцен}}<ref name=":02">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Некаторыя навукоўцы аб’ядноўваюць ласёў і ўсіх яго вымерлых сваякоў у адзін род, ''Alces''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>, іншыя, напырклад {{нп3|Аўгуста Ацаролі||ru|Аццароли, Аугусто}}, абмяжоўваюць ''Alces'' толькі жывымі відамі, змяшчаючы выкапнёвыя віды ў роды {{bt-bellat||Cervalces}} і {{bt-bellat||Libralces}}<ref name=":02" />. Самым раннім вядомым відам у лініі ласёў з’яўляецца {{bt-bellat||Libralces gallicus}}, які жыў у {{нп3|Пліяцэн|пліяцэне|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэне|ru|Эоплейстоцен}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0277379104001593|аўтар=Marzia Breda, Marco Marchetti|загаловак=Systematical and biochronological review of Plio-Pleistocene Alceini (Cervidae; Mammalia) from Eurasia|год=2005-03-01|выданне=Quaternary Science Reviews|том=24|выпуск=5|старонкі=775–805|issn=0277-3791|doi=10.1016/j.quascirev.2004.05.005}}</ref>. ''Libralces gallicus'' паходзіць з цёплых саван пліяцэнавай Еўропы, а найбольш захаваныя шкілеты былі знойдзены ў паўднёвай Францыі. ''L. gallicus'' быў у 1,25 разы большы за аляскінскага лася ў лінейных памерах, што рабіла яго амаль у два разы масіўней. ''L. gallicus'' меў шмат яркіх адрозненняў ад сваіх сучасных нашчадкаў. У яго была больш доўгая, вузкая пыса і менш развітая насавая поласць, больш падобная да сучаснага аленя, без якіх-небудзь прыкмет сучаснай ласінай пысы. Яго твар нагадваў твар сучаснага {{bt-bellat|вапіці|Cervus canadensis}}. Аднак астатняя структура яго чэрапа, структура шкілета і зубы мелі моцнае падабенства з тымі рысамі, якія беспамылкова характэрныя для сучасных ласёў, што паказвае на падобны рацыён. Яго рогі складаліся з гарызанталі 2,5 метра, былі доўгімі, без зубцоў і заканчваліся невялікімі далонепадобнымі часткамі. Будова яго чэрапа і шыі сведчыць аб тым, што жывёла змагалася з выкарыстаннем высакахуткасных удараў, як {{bt-bellat||Ovis dalli}}, а не замыкаючы і скручваючы рогі, як сучасныя ласі. Іх доўгія ногі і структура костак сведчаць пра жывёлу, прыстасаванай да хуткага бегу па перасечанай мясцовасці<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":13">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Morphological_Change_in_Quaternary_Mamma.html?id=bx0wywEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Anthony D. Barnosky|загаловак=Morphological Change in Quaternary Mammals of North America|год=1993|выдавецтва=Cabrigde University Press|старонак=415}}</ref>. У першай палове {{нп3|Ранні плейстацэн|ранняга плейстацэну||Early Pleistocene}} за {{bt-bellat||Libralces gallicus}} рушыў услед {{bt-bellat||Cervalces carnutorum}}. А за Cervalces carnutorum неўзабаве з’явіўся услед значна буйнейшы від пад назвай {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}, які ўпершыню з’явіўся ў канцы ранняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.24751.53928|аўтар=Charalampos Kevrekidis, Dimitris S. Kostopoulos|загаловак=The southernmost occurrence of Cervalces latifrons (Johnson, 1874) (Artiodactyla: Cervidae) in Europe|год=2017|doi=10.13140/RG.2.2.24751.53928}}</ref>. Мноства закамянеласцяў ''Cervalces latifrons'' было знойдзена па ўсёй Еўразіі. Як і яго нашчадкі, ён жыў у асноўным у паўночных шыротах і, верагодна, быў добра прыстасаваны да холаду. ''C. latifrons'' быў самым буйным з сучасных і гістарычных аленяў, яго рост у карку перавышаў 2.1 метра. Ён буйнейшы нават за {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, які быў 1.8 метра вышыні ў карку. Яго рогі былі меншыя, чым у {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, але параўнальныя па памеры з рагамі ''L. gallicus''. Аднак рогі мелі больш кароткую гарызантальную паласу і больш буйныя пальмы, якія больш нагадваюць рогі сучаснага лася<ref name=":0" /><ref name=":13" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover.html|title=Discover {{!}} Natural History Museum|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2025-04-09}}</ref>. Верагодна, дзесьці ў {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэднім плейстацэне||Middle Pleistocene}} ''Cervalces latifrons'' мігравалі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], даўшы пачатак віду {{bt-bellat||Cervalces scotti}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>. Лічыцца, што сучасны лось выйшаў ад ''Cervalces latifrons'' прыкладна ў канцы {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэдняга плейстацэну||Middle Pleistocene}} — пачатку {{нп3|Позні плейстацэн|позняга плейстацэну||Late Pleistocene}}, верагодна, дзесьці ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], а самыя раннія закамянеласці гэтага віду ў [[Еўропа|Еўропе]] адносяцца да пачатку позняга плейстацэну. Сучасны лось з’явіўся ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] толькі каля 15 000 гадоў таму, у канцы позняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13935|аўтар=Meirav Meiri, Adrian Lister, Pavel Kosintsev, Grant Zazula, Ian Barnes|загаловак=Population dynamics and range shifts of moose ( Alces alces ) during the Late Quaternary|год=2020-10|мова=en|выданне=Journal of Biogeography|том=47|выпуск=10|старонкі=2223–2234|issn=0305-0270|doi=10.1111/jbi.13935}}</ref>. == Адносіны з людзьмі == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg|thumb|250px|Выява лася на паштовай марцы Беларусі]] === Гісторыя === [[Файл:A_moose_with_reflection_in_Grand_Teton_NP.jpg|міні|250px|Лось і яго адлюстраванне]] [[Файл:Collared_muddy_moose_yearlings.jpg|міні|250px|Два маладыя ласі ў ашыйніках для радыёсачэння]] [[Петрогліф|Наскальныя малюнкі]] і [[Пячорны жывапіс|малюнкі ў пячорах]] Еўропы паказваюць, што паляванне на ласёў вялося з [[Каменны век|каменнага веку]]. Раскопкі ў {{нп3|Албю (Швецыя)|Албю||Alby, Öland}} ў [[Швецыя|Швецыі]], побач са {{нп3|Стура-Альварэт||uk|Стура-Альварет}}, выявілі рогі лася ў рэштках драўляных хацін з 6000 года да н.э., што сведчыць аб адным з самых ранніх паляванняў на ласёў у паўночнай Еўропе. У паўночнай Скандынавіі да гэтага часу можна знайсці рэшткі {{нп3|Звералоўная яма|лоўчых ям|ru|Звероловная яма}}, якія выкарыстоўваліся для палявання на ласёў. Гэтыя ямы, якія могуць быць памерам да 4 м × 7 м і 2 м глыбыні, маскіраваліся галінамі і лісцем. У іх былі б стромкія бакі, абабітыя дошкамі, каб ласі не маглі ўцячы, калі яны ўпалі. Ямы звычайна сустракаюцца вялікімі групамі, перасякаючы звычайныя дарожкі лася і цягнучыся на некалькі кіламетраў. У балотах і торфе знойдзены рэшткі драўляных агароджаў, прызначаных для накіравання жывёл да ям. У Нарвегіі ранні ўзор гэтых прылад для адлову быў датаваны прыкладна 3700 годам да н.э. Адлоў лася ў ямах — надзвычай эфектыўны спосаб палявання. Ужо ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] ўрад Нарвегіі спрабаваў абмежаваць іх выкарыстанне; аднак метад выкарыстоўваўся да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Самае ранняе апісанне лася знаходзіцца ў ''[[Запіскі пра Гальскую вайну|Commentarii de Bello Gallico]]'' [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]], дзе ён апісваецца так: {{цытата|Ёсць яшчэ [жывёлы], якіх завуць ''[[alces]]'' (ласі). Форма іх і разнастайны колер іх скуры вельмі падобныя на казуль, але памерам яны крыху перавышаюць іх і пазбаўленыя рагоў і маюць ногі без суставаў і звязкаў; яны таксама не ляжаць з мэтай адпачынку, і, калі яны былі кінуты ўніз якой-небудзь выпадковасцю, яны не могуць падняцца або ўстаць. Ложкамі ім служаць дрэвы; яны абапіраюцца на іх і, такім чынам, крыху адкінуўшыся, адпачываюць; калі паляўнічыя выяўляюць па слядах гэтых жывёл, куды яны прывыклі хадзіць, яны або падкопваюць усе дрэвы з коранем, або ўразаюцца ў іх настолькі, што здаецца, што верхняя частка дрэў засталася стаяць. Калі яны абапіраюцца на іх, то па звычцы збіваюць сваёй вагой дрэвы, якія не падтрымліваюцца, і самі падаюць разам з імі<ref>{{Cite book|publisher=Harper & brothers|last1=Caesar|first1=Julius|first2=Aulus|last2=Hirtius|title=Caesar's Commentaries on the Gallic and civil wars|chapter=XXVII|page=154|year=1879|isbn=978-0-217-45287-8}}</ref>.}} У кнізе 8, раздзел 16 «{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}» [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] 77 года, лось і жывёла пад назвай ахліс, якая, меркавана, адна і тая ж жывёла, апісваюцца так: {{цытата|…ёсць таксама лось, які вельмі нагадвае нашых бычкоў, толькі адрозніваецца даўжынёй вушэй і шыі. Ёсць таксама ахліс, які разводзіцца ў краіне [[Скандынавія|Скандынавіі]]; яго ніколі не бачылі ў гэтым горадзе, хоць у нас былі яго апісанні ад многіх асоб; ён не падобны на лася, але не мае суставаў на задніх нагах. Такім чынам, ён ніколі не ляжыць, але ляжыць на дрэве, пакуль спіць; яго можна злавіць, толькі папярэдне ўрэзаўшыся ў дрэва і, такім чынам, зладзіўшы для яго пастку, бо ў адваротным выпадку ён уцёк бы дзякуючы сваёй шпаркасці. Яго верхняя губа настолькі вялікая, што па гэтай прычыне ён вымушаны ісці назад, калі пасвіцца; у адваротным выпадку, пры руху наперад, губа б яму перашкаджала<ref>{{Cite web|url=http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|title=Pliny the Elder, The Natural History|editor=John Bostock (physician)|archive-url=https://archive.today/20120713100336/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|archive-date=2012-07-13|access-date=2009-11-08}}</ref>.}} === У якасці ежы === {{main|Ласяціна}} [[Файл:Elk (482186353).jpg|250px|міні|Страва з ласяціны]] [[Файл:Moose meat drying at a warehouse in Dease Lake, British Columbia (S2004-890 LS).jpg|250px|міні|Сушка ласяціны ў Брытанскай Калумбіі]] У многіх краінах, дзе яны водзяцца, на ласёў палююць як на від [[Дзічына|дзічыны]]. Мяса лася на смак, як пісаў [[Генры Дэйвід Тора]] ў «The Maine Woods», «як мяккая ялавічына, магчыма, з большым смакам; часам як {{нп3|цяляціна|||Veal}}». Нягледзячы на тое, што ўзровень [[Бялкі|бялку]] ў {{нп3|Ласяціна|ласяціне|fi|Hirvenliha}} падобны да ўзроўню іншага параўнальнага {{нп3|Чырвонае мяса|чырвонага мяса||Red meat}}(напрыклад, [[Ялавічына|ялавічыны]], {{нп3|Аленіна (мяса)|аленіны|ru|Оленина}} і мяса [[вапіці]]), у ім нізкае ўтрыманне {{нп3|Тлушчы (дыеталогія)|тлушчу|ru|Жиры (диетология)}}, а тлушч, які прысутнічае, складаецца з большай долі {{нп3|Поліненасычаныя тлушчы|поліненасычаных тлушчаў|ru|Полиненасыщенные жиры}}, чым {{нп3|Насычаныя тлушчы||ru|Насыщенные жиры}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://a-z-animals.com/blog/moose-meat/|title=Moose Meat: Everything You Need to Know About This Healthy and Delicious Game Meat|first=Aaron|last=Webber|website=A-Z Animals|date=2023-09-03|access-date=2025-04-16}}</ref>. {{нп3|Валерыус Гейст|||Valerius Geist}}, які эміграваў у [[Канада|Канаду]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], напісаў у сваёй кнізе «Лось: паводзіны, экалогія, захаванне» ў 1999 годзе: {{цытата|У Швецыі ні адно восеньскае меню не абыходзіцца без апетытнай стравы з лася. Шведы агароджваюць свае аўтамагістралі, каб знізіць гібель ласёў, і ствараюць аўтамабілі, абароненыя ад ласёў. Швецыя менш чым удвая меншая за канадскую правінцыю [[Брытанская Калумбія]], але штогадовая здабыча ласёў у Швецыі — больш за 150 000 — у два разы перавышае агульную здабычу ласёў у Паўночнай Амерыцы}} Павелічэнне папуляцыі ласёў на [[Аляска|Алясцы]] ў мэтах палявання з’яўляецца адным з наступстваў дазволу паветраных метадаў выдалення ваўкоў у адведзеных раёнах. Некаторыя навукоўцы лічаць, што такое штучнае павелічэнне папуляцый дзічыны на самай справе шкодзіць як папуляцыям карыбу і ласёў, так і экасістэме ўвогуле. Гэта таму, што даследаванні паказалі, што калі гэтыя папуляцыі дзічыны штучна павялічваюцца, гэта прыводзіць як да {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|разбурэння асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}}, так і да дэградацыі гэтых папуляцый<ref>[http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf Aerial Hunting FAQs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712145731/http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf|date=July 12, 2010}}, Defenders of Wildlife — Protect America’s Wildlife (PAW) Act — Aerial hunting FAQs</ref>. ==== Спажыванне субпрадуктаў ==== У [[Печань|печані]] і [[нырка]]х фінскіх ласёў узровень [[кадмій|кадмію]] — высокі, таму спажыванне гэтых органаў жывёл старэйшых за год забаронена ў Фінляндыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foodnavigator.com/Article/2003/08/12/All-clear-for-Finnish-foods/|title=All-clear for Finnish foods|website=FoodNavigator.com|date=2003-08-11|access-date=2025-04-16}}</ref>. У выніку даследавання, праведзенага ў 1988 годзе, {{нп3|Міністэрства прыродных рэсурсаў і лясной гаспадаркі Антарыа|Міністэрства прыродных рэсурсаў Антарыа|ru|Министерство природных ресурсов и лесного хозяйства Онтарио}} рэкамендавала адмовіцца ад ужывання нырак і печані лася і аленя. Узровень кадмію быў значна вышэйшым, чым у Скандынавіі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0048969788901659|аўтар=V. Glooschenko, C. Downes, R. Frank, H.E. Braun, E.M. Addison, J. Hickie|загаловак=Cadmium levels in Ontario moose and deer in relation to soil sensitivity to acid precipitation|год=1988-05|мова=en|выданне=Science of The Total Environment|том=71|выпуск=2|старонкі=173–186|doi=10.1016/0048-9697(88)90165-9}}</ref>. Дэпартамент прыродных рэсурсаў [[Нью-Брансуік]]а раіць паляўнічым не ўжываць субпрадукты аленяў<ref>{{Cite web|url=https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|title=Public Health Advisory / Hunters and wildlife diseases (05/09/16)|website=web.archive.org|date=2019-07-03|access-date=2025-04-16|archive-date=3 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703172302/https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|url-status=dead}}</ref>. Было выяўлена, што спажыванне [[Кадмій|кадмію]] павышана сярод усіх спажыўцоў мяса лася, хоць было ўстаноўлена, што мяса толькі нязначна спрыяе штодзённаму спажыванню кадмію. Аднак спажыванне ласінай печані або нырак значна павялічвала спажыванне кадмію, і даследаванне паказала, што інтэнсіўныя спажыўцы ласіных органаў маюць адносна вузкі запас бяспекі ніжэй узроўняў, якія, верагодна, выклікаюць негатыўныя [[наступствы для здароўя]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/0265203031000094636|аўтар=L. Vahteristo, T. Lyytikäinen, E.-R. Venäläinen, M. Eskola, E. Lindfors, R. Pohjanvirta, R. Maijala|загаловак=Cadmium intake of moose hunters in Finland from consumption of moose meat, liver and kidney|год=2003-05-01|мова=EN|выданне=Food Additives & Contaminants|doi=10.1080/0265203031000094636}}</ref>. == Дарожна-транспартныя здарэнні == [[Цэнтр мас]] лася знаходзіцца вышэй за капот большасці [[Легкавы аўтамабіль|легкавых аўтамабіляў]]. Пры сутыкненні ўдар раздушвае пярэднія стойкі даху і людзей на пярэдніх сядзеннях<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184713/http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|archive-date=March 11, 2012|access-date=October 4, 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненні такога тыпу часта бываюць смяротнымі; {{нп3|Рэмень бяспекі|рамяні бяспекі|ru|Ремень безопасности}} і {{нп3|Падушка бяспекі|падушкі бяспекі|ru|Подушка безопасности}} забяспечваюць невялікую абарону<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|title=Number 1, 2004, of Nordic Road & Transport Research. Annotations Sweden|website=web.archive.org|date=2008-05-29|access-date=2025-04-16|archive-date=29 мая 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529203439/http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|url-status=dead}}</ref>. Пры сутыкненні з больш высокімі транспартнымі сродкамі (напрыклад, грузавікамі) большая частка дэфармацыі прыпадае на пярэднюю частку транспартнага сродку, і пасажырскі салон у значнай ступені захоўваецца. Сутыкненні з ласямі падштурхнулі да распрацоўкі выпрабаванняў транспартнага сродку, якія называюцца «{{нп3|Ласіны тэст||ru|Лосиный тест}}» ({{lang-sv|Älgtest}}, {{lang-de|Elchtest}}). Масачусецкае даследаванне паказала, што ў выніку сутыкненняў ласёў з аўтатранспартам назіраецца вельмі высокі ўзровень гібелі людзей і што такія сутыкненні прыводзяць да гібелі 3% масачусэтскай папуляцыі ласёў штогод<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s00267-018-1058-x|аўтар=Katherine A. Zeller, David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=Incorporating Road Crossing Data into Vehicle Collision Risk Models for Moose (Alces americanus) in Massachusetts, USA|год=2018-09|мова=en|выданне=Environmental Management|том=62|выпуск=3|старонкі=518–528|issn=0364-152X|doi=10.1007/s00267-018-1058-x}}</ref>. [[Файл:Moose_carcass_at_a_solid_waste_facility,_Homer,_Alaska.jpg|міні|250px|Туша лася, прычына смерці якога невядомая, на сховішчы для перавозкі цвёрдых адходаў на Алясцы.]] На дарогах у рэгіёнах, дзе існуе небяспека наезду на жывёлу, выкарыстоўваюцца знакі, якія папярэджваюць пра ласёў. Трохкутныя папераджальныя знакі, распаўсюджаныя ў [[Швецыя|Швецыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], сталі жаданымі сувенірамі сярод турыстаў, якія падарожнічаюць па гэтых краінах, выклікаючы ў дарожных уладаў столькі выдаткаў, што ў некаторых рэгіёнах знакі з ласямі былі заменены на агульныя папераджальныя знакі без выявы<ref>{{Cite web|lang=sv|url=https://www.allehanda.se/2007-08-13/algsafari-lockar-tusentals-turister|title=Älgsafari lockar tusentals turister|website=Allehanda.se|date=2007-08-13|access-date=2025-04-16}}</ref>. У Антарыа, Канада, прыкладна 265 ласёў гінуць кожны год у выніку сутыкнення з цягнікамі ({{На|2019}}). Сутыкненні ласёў з цягнікамі адбываліся часцей зімой са снегападам вышэйшым за сярэдні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242|аўтар=Joe Hamr, Mike Hall, Jesse N. Popp|загаловак=AN ASSESSMENT OF MOOSE AND ELK TRAIN COLLISIONS IN ONTARIO, CANADA|год=2019-05-07|мова=en|выданне=Alces|том=55|старонкі=1–12|issn=2293-6629|archive-date=3 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260203200359/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242}}</ref>. У студзені 2008 года нарвежская газета {{нп3|Aftenposten|||Aftenposten}} падлічыла, што з 2000 года каля 13 000 ласёў загінулі ў выніку сутыкнення з нарвежскімі цягнікамі. Дзяржаўнае агенцтва, якое адказвае за чыгуначную інфраструктуру (Jernbaneverket), планавала выдаткаваць 80 мільёнаў [[Нарвежская крона|нарвежскіх крон,]] каб у будучыні знізіць узровень сутыкненняў шляхам агароджвання чыгункі, ачысткі расліннасці побач з пуцямі і забеспячэння альтэрнатыўных бесснежных месцаў кармлення для жывёл у іншых месцах<ref>{{Cite web|url=http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|title=Railroad takes steps to reduce moose crashes - Aftenposten.no|website=web.archive.org|date=2008-09-28|access-date=2025-04-16|archive-date=28 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928100858/http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. У канадскай правінцыі [[Нью-Брансуік]] сутыкненні аўтамабіляў з ласямі настолькі частыя, што ўсе новыя шашы маюць агароджы, якія не дазваляюць ласям выходзіць на дарогу, як гэта даўно зроблена ў Фінляндыі, Нарвегіі і Швецыі. Дэманстрацыйны праект, Highway 7 паміж [[Фрэдэрыктан|Фрэдэрыктанам]] і [[Сент-Джон|Сент-Джонам]], дзе частата сутыкненняў ласёў адна з самых высокіх у правінцыі, не мела такіх агароджаў да 2008 года, хоць яна была і працягвае заставацца вельмі добрай<ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|title=Moose-Vehicle Collision Information - New Brunswick Department of Transportation|first=DOT|last=Communications|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=14 студзеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070114141943/http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|title=More wildlife fencing to be installed on Route 7 in 2008 (08/04/08)|last=Province of New Brunswick|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=17 студзеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117200940/http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Ньюфаўндленд і Лабрадор]] рэкамендавалі аўтамабілістам быць асцярожнымі ў перыяд паміж змярканнем і світаннем, таму што ў гэты час ласі найбольш актыўныя і іх найбольш цяжка ўбачыць, што павялічвае рызыку сутыкненняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.nl.ca/ti/roads/department/moose/|title=Moose Advisory}}</ref>. Мясцовыя папярэджанні пра ласей часта паведамляюць на радыёстанцыях, каб аўтамабілісты маглі быць уважлівымі падчас руху ў пэўных раёнах. Электронная «сістэма выяўлення ласёў» была ўстаноўлена на двух участках {{нп3|Трансканадская шаша|Трансканадскай шашы|ru|Трансканадское шоссе}} ў Ньюфаўндлендзе ў 2011 годзе, але сістэма аказалася ненадзейнай і была выдалена ў 2015 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-detection-lights-being-removed-not-effective-for-n-l-1.2951688|title=Moose detection lights being removed, 'not effective' for N.L.}}</ref>. Да 2024 года папуляцыя ласёў у Ньюфаўндлендзе павялічвалася разам з колькасцю дарожна-транспартных здарэнняў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/world/canada/newfoundland-moose-car-accidents.html|title=A Menace to Motorists, but the ‘Noble’ Moose Is Adopted by Newfoundland|first=Ian|last=Austen|website=The New York Times|date=2024-10-05|access-date=2025-04-16|last2=Willms|first2=Ian}}</ref>. У [[Швецыя|Швецыі]] дарога не будзе агароджана, калі на ёй не здарылася хаця б адна аварыя з ласём на кожны кіламетр у год. Ва ўсходняй Германіі, дзе скудная папуляцыя павольна павялічваецца, з 2000 па 2007 год адбыліся два дарожна-транспартныя здарэнні з удзелам ласёў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>. === Выкарыстанне ў якасці цяглавых і верхавых жывёл === На наскальных малюнках паблізу [[Ангара|Ангары]], [[Енісей|Енісея]], [[Лена|Лены]] адлюстравана, як людзі выкарыстоўваюць лася ў якасці свойскай жывёлы: запрагаюць, ездзяць вярхом. У XV стагоддзі на ласях ездзілі шведскія салдаты і паліцэйскія. Фермеры ЗША ў XIX стагоддзі запрагалі ласёў у плуг. Але ён так і не стаў такой звыклай свойскай жывёлай, як конь ці карова. Як цяглавую сілу яго можна выкарыстоўваць абмежавана — лось не вытрымлівае доўгіх нагрузак, бо мае маленькае, не адпаведнае масе цела, сэрца<ref>''Граковіч Е.'' Лось вядомы і загадкавы // Гоман Барысаўшчыны, № 2(107), 2008.</ref>. == У культуры == === Геральдыка === Выяву лася можна сустрэць на гербах шматлікіх гарадоў: <gallery class="center"> File:Coat of Arms of Rasony, Belarus.svg|Герб г.п.[[Расоны]] Файл:Coat of Arms of Gusev (Kaliningrad oblast).png|Герб г.[[Гусеў (горад)|Гусева]] (Калінінградская вобл., Расія) Файл:Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png|Герб г.[[Іашкар-Ала]] (Расія) Файл:Coat of Arms of Miass (Chelyabinsk oblast) (2002).png|Герб г.[[Міяс]] (Расія) Файл:Östersund vapen.svg|Герб г.[[Эстэрсунд]] ([[Швецыя]]) Файл:Escut Jelgava.png|Герб города [[Елгава]] ([[Латвія]]). </gallery> === Нумізматыка === Выява лася прысутнічае на шэрагу манет: <gallery class="center"> File:RR5217-0044R.jpg|Расія (2015 год) </gallery> === Баністыка === <gallery class="center"> File:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|25 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]], (1992 год) File:50 литовских талонов 1991.jpg|50 [[Літоўскі талон|літоўскіх талонаў]] (1993 год) </gallery> === Філатэлія === Выява лася на паштовых марках <center><gallery> File:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg| File:The Soviet Union 1964 CPA 3051 stamp (Centenary of Moscow Zoo. Elk or moose (Alces alces)).jpg| File:The Soviet Union 1957 CPA 1992 stamp (Eurasian Elk).jpg| File:Stamps of Kazakhstan, 2014-009.jpg| </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] [[Катэгорыя:Дзічына]] batkhaczyc21rhjm86lcuex08e4xm5u Луцк 0 52600 5178118 5099961 2026-08-10T10:10:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178118 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Луцк''' ({{lang-uk|Луцьк}}) — горад ва [[Украіна|Украіне]], адміністрацыйны цэнтр [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. Насельніцтва — 215 тыс. чал. (2022). == Гісторыя == Першая пісьмовая згадка датуецца [[1085]] годам. Да сярэдзіны XII ст. ў складзе Кіеўскай Русі, пазней ва Уладзіміра-Валынскім ([[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім]]) княстве. У 1240 разбураны мангола-татарамі. 3 сярэдзіны XIV ст. у складзе [[ВКЛ]]. У XIV — сярэдзіне XX ст. цэнтр Луцкай рымска-каталідкай епархіі, у якую ўваходзілі тэрыторыя Валыні і паўднёвай Беларусі (да канца XVIII ст.). Важнай дыпламатычнай і гістарычнай падзеяй для тагачаснага Луцка, як аднаго з галоўных гарадоў ВКЛ, быў [[З’езд у Луцку|з’езд еўрапейскіх манархаў]] у 1429 годзе. У 1432 годзе горад атрымаў [[магдэбургскае права]]. Паводле [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) у складзе Польшчы, цэнтр [[Валынскае ваяводства|Валынскага ваяводства]]. Гараджане падтрымалі [[паўстанне Налівайкі]] (1594—1596).У 1706 разбураны шведамі. 3 1795 у складзе Расійскай Імперыі, з 1797 года — павятовы горад Валынскай губерні. У І сусветную вайну каля Луцка рускія войскі прарвалі аўстра-германскі фронт (1916). У 1918 годзе акупіраваны войскамі Германіі, у 1919 — Польшчы. Паводле Рыжскага мірнага дагавора 1921 года — у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1924—1937 гадах у горадзе дзейнічала [[Брыгада КАП «Валынь»]]. 3 1939 года ў складзе [[УССР]], цэнтр Валынскай вобласці. == Насельніцтва == === Колькасць насельніцтва<ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/2004/0173/analit05.php|title=Итоги переписи населения Украины 2001 года|website=www.demoscope.ru|access-date=2024-03-22}}</ref> === * 1979 год — 141 тыс. чал. * 1989 год — 198 тыс. чал. * 2001 год — 207 тыс. чал. * 2010 год — 214 тыс. чал. * 2015 год — 217 тыс. чал. * 2022 год — 215 тыс. чал Станам на 2024 год, агулам на тэрыторыі Луцка стала жыве 97 042 мужчыны (44.7 %) і 120 055 жанчын (55.3 %)<ref>{{Cite web|url=https://awdb.ru/ukraine/lutsk/?ysclid=lu2uwg5jyy591203561|title=Население Луцка (Украина), численность населения Луцка (Украина) 2024, 2023 {{!}} awdb.ru|website=awdb.ru|access-date=2024-03-22}}</ref>. === Моўны склад === {| class="wikitable" |+'''Насельніцтва па роднай мове''' <small>(2023)</small><ref>{{Cite web|url=https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/municipal_survey_may_2023_ua_-_final.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|access-date=2024-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230719164824/https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/municipal_survey_may_2023_ua_-_final.pdf|archivedate=19 ліпеня 2023|url-status=}}</ref> !'''украінская мова''' !'''руская мова''' !iншыя мовы |- |98 % |1 % |1 % |} == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == Клімат Луцка ўмерана кантынентальны, з мяккай зімой і цёплым летам. Сярэднегадавая тэмпература паветра складае + 7,4&nbsp;°C, самая нізкая яна ў студзені (-4,9&nbsp;°C), найбольшая — у ліпені (+18,0&nbsp;°C). У сярэднім за год у Луцку выпадае 560 мм атмасферных ападкаў, найменш — у сакавіку, найбольшая — у ліпені. У сярэднім за год у горадзе назіраецца 148 дзён з ападкамі; менш за ўсё іх (10) у жніўні, больш за ўсё (16) — у снежні. Штогод у Луцку ўтвараецца снежнае покрыва, аднак яго вышыня нязначная. Адносная вільготнасць паветра ў сярэднім за год складае 78 %, найменшая яна ў траўні (64 %), найбольшая — у снежні (89 %). Найменшая воблачнасць назіраецца ў жніўні, найбольшая — у снежні<ref>{{Cite web|url=https://www.climate.top/ukraine/luck/graphs/|title=Climate Graph for Luck, Ukraine|website=www.climate.top|access-date=2024-03-22|archive-date=22 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322162137/https://www.climate.top/ukraine/luck/graphs/|url-status=dead}}</ref>. == Эканоміка == Луцк ёсць важным цэнтрам прамысловасці. У раёне размешчаны заводы па вытворчасці аўтамабіляў, абутку, падшыпнікаў, мэблі, станкоў і электронікі, а таксама ткацкія заводы, сталеліцейныя заводы і хімічны завод. Сярод іх самымі вялікімі з’яўляюцца: * АТ «ВГП» — вытворчасць санітарна-гігіенічных вырабаў. * ЛуАЗ — аўтамабільны завод, які ўваходзіць у групу «Багдан»<ref>{{Cite web|url=http://busplant.bogdan.ua/|title=ДП «Автоскладальний завод №1»|website=busplant.bogdan.ua|access-date=2024-03-22}}</ref>. * SKF — вытворчасць падшыпнікаў, ушчыльненняў, сістэм змазкі і змазачных сістэм, прадуктаў для тэхнічнага абслугоўвання, мехатроніка, сілавых трансмісій і спадарожных паслуг па ўсім свеце. * Modern-Expo Group — адзін з найбуйнейшых вытворцаў і пастаўшчыкоў абсталявання (металічныя стэлажы, высокія стэлажныя сістэмы, касы, абсталяванне для грамадскага харчавання, халадзільнае абсталяванне, POS-абсталяванне і сістэмы навядзення) для рознічнага гандлю і складскога выкарыстання ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://modern-expo.eu/en|title=Retail equipment, retail and business solutions {{!}} Modern Expo|website=modern-expo.eu|access-date=2024-03-22}}</ref>. Таксама Луцк з’яўляецца сталіцай вэб-распрацоўкі на Drupal. == Транспарт == [[Файл:Залізничний вокзал Луцьк.jpg|міні|Чыгуначны вакзал у Луцку]] Па горадзе курсуюць маршрутныя таксі і тралейбусы. Праз Луцк праходзяць некаторыя нацыянальныя і міжнародныя аўтадарогі, ёсць міжгародняя сувязь з [[Масква|Масквой]], [[Кіеў|Кіевам]], [[Львоў|Львовам]] і іншымі вялікімі гарадамі. У горадзе размяшчаецца найбуйнейшая ў Валынскай вобласці пасля [[Ковель|Ковеля]] чыгуначная станцыя<ref>{{Cite web|url=https://railway.lviv.ua/schedule/suburban/|title=Львівська залізниця :: Розклад руху приміських поїздів|website=web.archive.org|date=2022-01-18|access-date=2024-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220118182600/https://railway.lviv.ua/schedule/suburban/|archivedate=18 студзеня 2022|url-status=}}</ref>. == Навука і адукацыя == [[Файл:Lutsk Univercity.jpg|міні|[[Валынскі нацыянальны ўніверсітэт імя Лесі Украінкі]]]] Вышэйшыя навучальныя ўстановы Луцка: * [[Валынскі нацыянальны ўніверсітэт імя Лесі Украінкі]] * [[Луцкі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * Валынскі інстытут эканомікі і менеджменту * Адкрыты міжнародны ўніверсітэт развіцця чалавека «Украіна» (луцкі інстытут) * Міжрэгіянальная акадэмія кіравання персаналам (луцкі філіял) Навучальныя ўстановы Луцка прафесійна-тэхнічнай адукацыі: * Валынскі каледж [[Нацыянальны ўніверсітэт харчовых тэхналогій|Нацыянальнага ўніверсітэта харчовых тэхналогій]] * Валынскі каледж культуры і мастацтваў імя [[Ігар Стравінскі|Ігара Стравінскага]] * Каледж тэхналогій, бізнесу і права [[Усходнееўрапейскі нацыянальны ўніверсітэт імя Лесі Украінкі|Усходнееўрапейскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Лесі Украінкі]] * Луцкі педагагічны каледж * Луцкі медыцынскі каледж == Культура == [[Файл:ЛуцькФілармонія.jpg|міні|Валынская абласная філармонія]] [[Файл:Lutsk Volynska-building Dragomanova-11.jpg|міні|Аптэка-музей]] У Луцку дзейнічаюць наступныя тэатры: * Валынскі акадэмічны абласны ўкраінскі музычна-драматычны тэатр імя Т. Р. Шаўчэнкі<ref>{{Cite web|url=https://teatr.volyn.ua/|title=Головна - Волинський академічний обласний український музично-драматичний театр імені Т. Г. Шевченка|website=teatr.volyn.ua|access-date=2024-03-22}}</ref> * Валынскі акадэмічны абласны тэатр лялек * Валынская абласная філармонія Таксама ў горадзе працуюць: * Валынскі краязнаўчы музей<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://volynmuseum.com/|title=«Волинський краєзнавчий музей»|website=euroholding.net.ua|access-date=2024-03-22}}</ref> * Музей Валынскай іконы<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZUOG6PcVomk|title=МУЗЕЙ ВОЛЫНСКОЙ ИКОНЫ. ЛУЦК. УКРАИНА (Museum of Volyn Icon. Lutsk. Ukraine)|access-date=2024-03-22}}</ref> * Валынскі рэгіянальны музей украінскага войска і ваеннай тэхнікі * Аптэка-музей<ref>{{Cite web|url=https://volyn-museum.com.ua/index/apteka_muzej_m_luck/0-64|title=Музейний простір Волині - Аптека-музей, м. Луцьк|website=volyn-museum.com.ua|access-date=2024-03-22}}</ref> * Луцкі мастацкі музей * Музей археалогіі Валынскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Лесі Украінкі * Музей сучаснага ўкраінскага мастацтва Корсакаў З 1994 годзе ў Луцку праводзіцца Міжнародны фестываль «Палескае лета з фальклорам» ({{lang-uk|«Поліське літо з фольклором»}})<ref>{{Артыкул|спасылка=https://uk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B5_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE_%D0%B7_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BC&oldid=40942041|загаловак=Поліське літо з фольклором|год=2023-11-17|мова=uk|выданне=Вікіпедія}}</ref>. Фестываль закліканы спрыяць выхаванню эстэтычнага густу і павагі да народных традыцый у дзяцей і моладзі. За пятнаццаць гадоў існавання фестывалю ў ім прынялі ўдзел 7836 удзельнікаў, у тым ліку 99 замежных калектываў з 47 краін свету і 102 калектывы з Украіны. == Спорт == [[Файл:Lutsk Avanhard Stadium 2.jpg|міні|Стадыён «Авангард»]] Самым папулярным камандным відам спорту сярод гараджан з’яўляюцца футбол. Мясцовая каманда называецца ФК «Валынь» ({{lang-uk|ФК «Волинь»}}), які быў заснаваны ў 1960 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.fcvolyn.net/|title=Офіційний сайт ФК «Волинь» Луцьк|website=www.fcvolyn.net|access-date=2024-03-22}}</ref>. У горадзе размешчана некалькі стадыёнаў («Авангард», «Верэсневе», «Падшыпнік» і інш.), функцыянуе вялікая колькасць клубаў і секцый, штогод праводзяцца розныя спаборніцтвы. У чэрвені 2012 года ў Луцку прайшоў чэмпіянат Еўропы па сумо<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://buffen-do.com/2013/06/07/%d1%87%d0%b5%d0%bc%d0%bf%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b0%d1%82-%d0%b5%d0%b2%d1%80%d0%be%d0%bf%d1%8b-%d0%bf%d0%be-%d1%81%d1%83%d0%bc%d0%be-%d0%b3-%d0%bb%d1%83%d1%86%d0%ba-%d1%83%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b8/|title=Чемпионат Европы по сумо, г. Луцк (Украина)|last=kolur85|website=BUFFEN-DO|date=2013-06-07|access-date=2024-03-22}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Славутасці == [[Файл:Луцьк Собор Святих Апостолів Петра і Павла 2022.jpg|міні|Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла]] [[Луцкі замак]], XIII—XIV стст. абарончае збудаванне, сімвал горада. У адной з веж размешчаны музей званоў. На тэрыторыі замка музей старажытнай кнігі, карцінная галерэя, раскопкі Кафедральнай царквы Іаана Багаслова (вул. Кафедральная, 1). [[Пакроўская царква (Луцк)|Пакроўская царква]], адзін з найбольш старажытных храмаў, пабудаваны ў XIII—XV ст. князем Вітаўтам. Царква рэканструявана ў 1873-76 гг. у царкве да 1962 г. знаходзілася старажытная ікона Валынскай Маці Божай (вул. Даніла Галіцкага, 12). [[Файл:Будинок Голованя, Луцьк, 2021.jpg|міні|Дом архітэктара Галаваня]] [[Свята-Траецкі кафедральны сабор (Луцк)|Свята-Траецкі кафедральны сабор]], 1752—1755 гг. першапачаткова быў каталіцкім кляштарам бернардзінцаў. Перабудаваны ў сабор у 1877—1879 гг., праект архітэктара Паўла Гіжыцкага.(пл. Тэатральная). [[Файл:Лютеранська кірха (Луцьк) P1070856.jpg|міні|Лютэранская кірха]] [[Кляштар дамініканцаў (Луцк)|Кляштар дамініканцаў]], 1390 г., спачатку драўляны, у XVIII ст. перабудаваны ў камені. У 1847 г. зачынены расійскімі ўладамі. Цяпер тут працуе Валынская духоўная семінарыя УПЦ МП (вул. Драгаманава). [[Крыжаўзвіжанская царква (Луцк)|Крыжаўзвіжанская царква]], 1619 г. — ранні ўзор перабудовы драўлянага збудавання ў каменнае. У 1702 г. у царкоўным падзямеллі пахаваны паэт Браткоўскі (вул. Данііла Галіцкага, 2). [[Кафедральны сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла]], 1639 г., першапачаткова храм будаваўся як езуіцкі касцёл пры манастыры. Пасля пажару кафедральнага касцёла ў 1781 г. сюды пераносіцца кафедра каталіцкага біскупа. Цяпер гэта дзеючы рымска-каталіцкі кафедральны сабор Луцкай дыяцэзіі (вул. Кафедральная, 6). [[Дом архітэктара Галаваня]] — архітэктурны помнік, які размешчаны на тэрыторыі гісторыка-культурнага запаведніка «Стары Луцк» на беразе [[Стыр]]ы (вул. Кафедральная). [[Дом-музей памяці Лесі Украінкі]] — менавіта ў гэтым доме з 1890 па 1891 год жыла вядомая валынская і ўкраінская паэтка (вул. Драгаманава, 23). [[Дом-вулей]] — самы доўгі ў свеце жылы дом, яго даўжыня складае каля 2775 метраў (33 мікрараён, праспект Саборнасці і вул. Моладзі). [[Дом Пятра I (Луцк)|Дом Пятра I]] — жылы дом у якім спыняўся маскоўскі цар Пётр I падчас візіту ў Луцк у 1709 годзе. Рэдкі ўзор каменнага жылога дома, які паўтарае планіроўку народнага жытла — «хаты на дзве паловы» (вул. Лесі Украінкі, 2). == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Луцка}} * [[Любарт]] — валынскі князь * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Ларыса Аляксеева]] — беларуская оперная спявачка <!--* [[Тарас Уладзіміравіч Кабанаў|Тарас Кабанаў]] — украінскі футбаліст--> * [[Анатоль Аляксандравіч Цімашчук|Анатоль Цімашчук]] — украінскі футбаліст * [[Лявонцій Леанідавіч Бражэўскі]] (нар. [[1963]]) — беларускі архітэктар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Луцк}} * ''Терський С. В.'' [https://www.academia.edu/31579585/ Лучеськ X—XV ст.] — Львів, 2006.— 252 с. == Спасылкі == * [http://www.visitlutsk.com/ Турыстычны сайт Луцка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120804032814/http://visitlutsk.com/ |date=4 жніўня 2012 }} * [http://www.lutsk.ua Афіцыйны сайт Луцка] * [https://lt.locator.ua/?l=ru Гарадскі даведнік і анлайн карта Луцка] {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Валынская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Валынскай вобласці]] [[Катэгорыя:Луцк| ]] 19xsk5bvh9f9tdkcdj4hywe3y85jy26 Людвіг Міс ван дэр Роэ 0 53729 5178129 4595316 2026-08-10T11:33:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178129 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |подпіс = Нямецкая паштовая марка з партрэтам Міс ван дэр Роэ |імя = Людвіг Міс ван дэр Роэ |грамадзянства = {{Сцяг Германскай імперыі}} [[Германская імперыя]]<br /> {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = [[Берлін]], [[Барселона]], [[Брно]], [[Нью-Ёрк]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Таронта]], [[Чыкага]] |стыль = [[Інтэрнацыянальны стыль]] |найважнейшыя пабудовы = [[Павільён Германіі (Барселона)|Павільён Германіі ў Барселоне]], Новая нацыянальная галерэя ў Берліне, Сігрэм Білдынг |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = {{Прэмія Фельтрынелі|1953}} |вікісховішча =Ludwig_Mies_van_der_Rohe |}} '''Людвіг Міс ван дэр Роэ''' ({{lang-de|Ludwig Mies van der Rohe}}; {{ДН|27|3|1886}}, {{МН|Ахен||горад Ахен}}, [[Германія]] — {{ДС|17|8|1969}}, {{МС|Чыкага|у Чыкага|}}, [[ЗША]]) — выбітны нямецкі [[архітэктар]]-мадэрніст, прадстаўнік «інтэрнацыянальнага стылю», адзін з архітэктараў, якія вызначылі аблічча архітэктуры [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]]. == Біяграфія == Людвіг Міс быў самым малодшым сынам архітэктара ''Міхаэля Міса'' ([[1851]]—[[1927]] г.г.) і яго жонкі ''Амаліі Роэ'' ([[1843]]—[[1928]] г.г.). У дзяцінстве працаваў у майстэрні бацькі, а з [[1899]] года вучыўся ў школе рамёстваў па спецыяльнасці цагельніка. У [[1904]] годзе прайшоў практытку ў архітэктурным бюро. У [[1905]] годзе Людвіг атрымаў працу ў майстэрні ''Бруна Паўля'' ў [[Берлін]]е, а ў [[1908]] годзе яго прынялі ў бюро ''Петэра Берэнса'' дзе ён працаваў да [[1912]] года. У [[1913]] годзе ён ажаніўся з ''Адэ Брухн'', і хутка ў іх нарадзіліся тры дачкі але ў [[1926]] годзе яны развяліся. Пад уплывам Берэнса Міс выпрацаваў уласны стыль, які спалучаў мажлівасці сучасных матэрыялаў і класіцызм у духу ''Карла Фрыдрыха Шынкля''. Некаторы ўплыў на творчасць Міса аказалі ў перакананні канструктывістаў. [[File:860-880 Lake Shore Drive.jpg|thumb|left|Хмарачос на Лэйк Шор (Чыкага)]] Пераломам у кар’еры Міса было апублікаванне чарцяжоў будынка, які павінен быў быць пабудаваны на трохвугольнай пляцоўцы ў Берліне. Наступныя радыкальныя мадэрнісцкія праекты доўгі час былі стандартамі тагачаснага праектавання. У [[1927]] годзе разам Міс кіруе ''Міжнароднай выставай жылля'' ў [[Штутгарт|Штутгарце]], дзе распрацаваў генеральны план узорнага паселішча ''Вайсенхоф''. Асноўным унёскам Міса ў праект стаў трохпавярховы дом, які адрозніваўся ад звычайных праетаў тым, што ў ім можна было ствараць кватэры рознага памеру і формы. Кухні і ванныя пакоі размяшчаліся ў фіксаваным месцы кватэры, а ўся астатняя прастора дзялілася рухомымі перагародкамі (т. зв. «''вольная планіроўка''»). Як мастацкі дырэктар Веркбунду, Міс арганізаваў выстаўку гэтай архітэктурнай групы ў Штутгарце, а ў [[1930]]—[[1932]] г.г ён стаў дырэктарам Баўхаўзу. У гэта час ён спраектаваў некалькі прыватных дамоў. У [[1937]] годзе, бачачы адсутнасць інтарэсу да яго працы, а таксама не прымаючы парадкі [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]], Міс пераехаў у [[ЗША]]. Пасля кароткага наведвання Германіі ў наступным годзе, звязанага з вырашэнне пытанняў прыналежнасці яго патэнтаў на мэблю, паступленні ад якой сталі асноўнай крыніцай яго прыбытку, Міс застаўся ў ЗША на заўсёды. У Злучаных Штатах Міс пасяліўся ў [[Чыкага]], дзе яму было прапанавана пасада_кіраўніка''Архітэктурнай Школы'' ў [[Ілінойскі Тэхналагічны інстытут|Ілінойскім Тэхналагічным інстытуце]]. Ён пагадзіўся заняць пасаду з умовай поўнай свабоды ў праектаванні кампусу школы. У гэты час узніклі некаторыя з яго найвядомейшых будынкаў, шматлікія з якіх функцыянуюць і да нашых дзён. Кіруючыся прынцыпам «меней — азначае болей» (Less is more), у «амерыканскі» перыяд свайго жыцця, Міс развівае канцэпцыю «універсальнага» будынку — вельмі простага па форме шклянога паралелепіпеда, паверхня якога падзелена паўтараючыміся стойкамі. Дзякуючы шырока ўжыванаму шклу, будынкі Міса атрымліваюцца вельмі светлымі — у адпаведнасці з філасофіяй ''неатамізма'', якую падзяляў Міс. У [[1944]] годзе Міс прыняў амерыканскае грамадзянства. [[File:TD Centre Toronto.jpg|thumb|left|Гандлёвы цэнтр (Таронта)]] У [[1946]]—[[1851]] г.г. у ''Плэйна'', [[Ілінойс|штат Ілінойс]], Міс будуе «''Шкляны дом''» (''Фарнсуорт-Хауз'') для доктара ''Эдзіт Фарнсуорт'', вядомай жанчыны-хірурга. Дом прадстаўляе сабой шкляны белы каркас, які стаіць на прыўзнятай на стойках над узроўнем разліва вады пліце. Дом як быццам уздымаецца над паверхняй. У самім доме няма ўнутраных перагародак, ён складаецца з адзінага пакоя, алкам адкрытага на навакольны пейзаж. Гэты дом быў абвешчаны помнікам архітэктуры Ілінойса, дзе ў нашы дні адчынены музей. Другім значным кірункам дзейнасці Міса стала будаўніцтва [[небаскроб]]аў. Самым вядомым стаў пабудаваны ў [[1958]] годзе небаскроб ''Сітгрэм Білдзінг'' у [[Нью-Ёрк]]у, які стаў прататыпам шматлікіх карпаратыўных офісаў па ўсім свеце. [[File:Berlin Neue Nationalgalerie asv2021-11 img1.jpg|thumb|left|Новая Нацыянальная Галерэя (Берлін)]] Пасля Сігрэма, у майстэрні Міса ствараюцца яшчэ некалькі небаскробаў, сярод якіх ''ІВМ Плаза'' ў Чыкага і небаскробы ў [[Таронта]]. Адначасова Міс будуе высотныя жылыя дамы, якія амаль не адрозніваюцца ад офісных будынкаў і значна адрозніваюцца ад традыцыйнай цаглянай забудовы жылых раёнаў. Самым вядомым высотным шматкватэрным домам стаў будынак ''Лэйк Шор Драйв 860/880'', які цяпер адносіцца да ліку славутасцей Чыкага. У [[1963]] годзе прэзідэнт [[Джон Кенэдзі]] ўзнагародзіў яго ''Медалём Волі''. Апошняй буйной працай Міса стаў будынак ''Новай нацыянальнай Галерэі'' ў Заходнім Берліне, які быў пабудаваны ў [[1968]] годзе. Людвіг Міс ван дэр Роэ памёр [[17 жніўня]] [[1969]] года ў Чыкага. == Факты == * На радзіме Міс ван дэр Роэ, у [[Ахен]]е, ёсць вуліца, названая ў яго гонар.<ref>[http://maps.google.com/maps?f=q&q=Mies-van-der-Rohe-Stra%C3%9Fe,+Deutschland&sll=50.774295,6.078318&sspn=0.010991,0.037551&ie=UTF8&cd=2&geocode=0,50.780638,6.068176&ll=50.780625,6.069946&spn=0.01099,0.037551&z=15&iwloc=addr Улица Mies-van-der-Rohe-Straße на Google Maps]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ludwig_Mies_van_der_Rohe}} * [http://www.farnsworthhouse.org Афіцыйны сайт дому-музея Фарнсуарт] {{ref-en}} * [http://www.tugendhat-villa.cz/ Афіцыйны сайт вілы Тугендхата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100107225003/http://www.tugendhat-villa.cz/ |date=7 студзеня 2010 }} {{ref-en}}, {{ref-cs}} * [http://archinews.ru/2010/11/pavilon-mis-van-der-roe-v-barselone/ Артыкул пра павільён у Барселоне, фатаграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330010749/http://archinews.ru/2010/11/pavilon-mis-van-der-roe-v-barselone/ |date=30 сакавіка 2012 }} * [http://kannelura.info/?tag=%D0%9C%D0%B8%D1%81-%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%A0%D0%BE%D1%8D Чарцяжы пабудоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120502042811/http://kannelura.info/?tag=%d0%9c%d0%b8%d1%81-%d0%b2%d0%b0%d0%bd-%d0%b4%d0%b5%d1%80-%d0%a0%d0%be%d1%8d |date=2 мая 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Роэ Людвіг ван дэр}} [[Катэгорыя:Архітэктары Германіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары ЗША]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары-мадэрністы]] [[Катэгорыя:Архітэктары небаскробаў]] [[Катэгорыя:Функцыяналізм]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Баўхауса]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Грэсленд]] [[Катэгорыя:Архітэктары Барселоны]] [[Катэгорыя:Архітэктары Іспаніі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Берліна]] [[Катэгорыя:Архітэктары Таронта]] [[Катэгорыя:Архітэктары Канады]] [[Катэгорыя:Архітэктары Чыкага]] [[Катэгорыя:Архітэктары Чэхіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Брно]] cqkgmie1ratxcisr9yvuxb7e1me45ro Сямён Дзмітрыевіч (князь друцкі) 0 54499 5177859 4280027 2026-08-09T15:32:13Z M.L.Bot 261 5177859 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Сямён Дзмітрыевіч з князёў [[Друцкія|друцкіх]]''' (памёр пасля 1422) — вялікалітоўскі арыстакрат. Сын друцкага князя [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Упершыню згаданы ў 1401 года ва ўласнай пісьмовай прысязе па смерці [[Вітаўт]]а захаваць вернасць [[Карона Каралеўства Польскага|польскай кароне]]. Па смерці князя [[Андрэй Іванавіч Гальшанскі|Андрэя Гальшанскага]], мужа сваёй сястры Аляксандры, апекаваў іх дачок — сваіх пляменніц князёвен [[Васіліса Гальшанская|Васілісу]], [[Соф’я Гальшанская|Соф’ю]] і [[Марыя Гальшанская|Марыю]]. У 1422 годзе выдаў Васілісу замуж за князя бельскага [[Іван Уладзіміравіч Бельскі|Івана Уладзіміравіча]], а Соф’ю — за польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава Ягайлу]]. == Сям’я == Меў сыноў [[Іван Сямёнавіч Баба|Івана Бабу]], [[Дзмітрый Сямёнавіч Зубравіцкі|Дзмітрыя Сякіру]], [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]], [[Рыгор Сямёнавіч Друцкі|Рыгора]], [[Міхаіл Сямёнавіч Балабан|Міхаіла Балабана]] і [[Іван Сямёнавіч Пуцята|Івана Пуцяту]]. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Wolff J.'' Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. — Warszawa, 1895. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друцкія]] kbdza91dzsm4mu1yw6gt1qthhaa1m7g Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі 0 54833 5178111 4998081 2026-08-10T09:47:57Z Цімох 101134 дадаў інфармацыю пра важную кнігу 5178111 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі |Арыгінал імя = |Выява = Nikiforovskiy_N_J.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[краязнаўства]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = збіральнік помнікаў матэрыяльнай і духоўнай культуры [[беларусы|беларусаў]] |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі''' ({{ДН|17|5|1845}}, в. [[Вымна (аграгарадок)|Вымна]] [[Веліжскі павет|Веліжскага павета]], цяпер [[Віцебскі раён]] — [[1910]]) — беларускі [[этнограф]] і [[фалькларыст]]. == Дзяцінства == Нарадзіўся ў сям’і панамара вясковай царквы. Сям’я жыла бедна, блізка да жабрацтва, але маці імкнулася даць двум сынам і дачцэ пачатковую адукацыю. Першымі настаўнікамі М. Нікіфароўскага былі выпадковыя людзі: адстаўны салдат, хросны бацька, пісьменны падлетак, манах, сельскі святар. У 1854—1855 г. у панскім маёнтку была арганізавана школа для дзяцей сялян, дзе выкладаў зволены гімназіст Віцебскай гімназіі, бацькі ўладкавалі М. Нікіфароўскага ў гэту школу. Яшчэ адным настаўнікам М. Нікіфароўскага быў Іван Зазубовіч, былы слухач Віцебскага духоўнага вучылішча. І. Зазубовіч падрыхтаваў М. Нікіфароўскага да паступлення ў Віцебскі архірэйскі хор, а потым — у духоўнае вучылішча. == Навучанне == У ліпені 1861 г. М. Нікіфароўскага як лепшага вучня з духоўнага вучылішча перавялі ў Віцебскую семінарыю. У семінарыі М. Нікіфароўскі захапіўся кнігамі: біяграфіямі герояў вайны 1812 г., падарожжамі, выпісваў у сшыткі выказванні, выразы, старажытныя народныя вераванні і забабоны. Рыхтуючыся стаць святаром, М. Нікіфароўскі збіраў матэрыялы для барацьбы з перажыткамі [[паганства]]. Пасля заканчэння семінарыі (1867) яму прапанавалі паступіць у Пецярбургскую духоўную акадэмію за свой кошт, але грошай не было і ніхто з блізкіх не мог дапамагчы. Пасля смерці маці гаспадарка заняпала, М. Нікіфароўскі прасіў у архірэя дапамогу і месца свяшчэнніка, але атрымаў адмову. М. Нікіфароўскі вырашыў стаць настаўнікам і пасля 1,5-месячнай падрыхтоўкі быў прызначаны выкладчыкам народнага вучылішча ў в. Лоўжа. Большую частку жыцця М. Нікіфароўскі працаваў у навучальных установах Віцебска, але вышэй настаўніка падрыхтоўчага класа гімназіі ці семінарыі яго кар’ера не пайшла. == Навуковая дзейнасць == М. Нікіфароўскі пакінуў багатую спадчыну па этнаграфічнаму вывучэнню Віцебшчыны, асабліва плённую пасля знаёмства з [[П. В. Шэйн]]ам. М. Нікіфароўскі больш за 20 гадоў супрацоўнічаў з П. Шэйнам як карэспандэнт, даслаў яму значную колькасць фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў, але ў выданнях П. Шэйна змешчаная толькі іх частка, астатняе перадана ў архіў Акадэміі навук. М. Нікіфароўскаму фальклорна-этнаграфічныя зборнікі П. Шэйна ў значнай ступені абавязаныя сваёй навуковай каштоўнасцю. Пры гэтым, М. Нікіфароўскамі не меў ніякай карысці, адно што хацеў каб усё ім сабранае ўбачыла свет. У 1890 г. М. Нікіфароўскі стаў сябрам Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі (ТАПЭ) пры [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]] і рэдактарам часопіса «Этнографическое обозрение», пачаў выступаць з самастойнымі працамі. Апублікаваў каля 20 даследаванняў датычных матэрыяльнай і духоўнай культуры, вуснапаэтычнай творчасці беларусаў. == Асноўныя працы == Этнаграфічны аддзел ТАПЭ з 1892 г. пачаў выдаваць серыю нарысаў М. Нікіфароўскага пад агульнай назвай «Нарысы Віцебскай Беларусі». Асноўную ўвагу ў гэтай працы даследчык удзяляў характарыстыцы становішча розных груп насельніцтва Віцебшчыны (старцаў, музыкантаў і інш.) у час прыгонніцтва. «Нарысы…» складаліся з васьмі частак і былі завершаныя ў 1899 г. М. Нікіфароўскі таксама аўтар [http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html «Нарысаў простанароднага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў ужытку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221120209/http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html |date=21 лютага 2020 }} (1895) — буйнейшага даследавання матэрыяльнай культуры і вытворчай дзейнасці беларусаў ХІХ ст., у прыватнасці сялян Віцебшчыны. Трэцяя капітальная праца М. Нікіфароўскага, «Простанародныя прыкметы і павер’і, прымхлівыя абрады і звычаі, легендарныя паданні пра асобы і мясціны» (1897), змяшчае 2307 народных прыкмет, павер’яў, забабонаў, абрадаў, звычаяў, сродкаў народнай медыцыны і ветэрынарыі, а таксама сказы і паданні пра [[асілак|асілкаў]]. З фальклорных прац М. Нікіфароўскага заслугоўвае ўвагі першы буйны зборнік беларускіх частушак «Беларускія песні-частушкі» (1911), выдадзены ўжо пасля смерці збіральніка — зборнік змяшчае 2356 частушак, сабраных М. Нікіфароўскім і яго карэспандэнтам у 1860—1905 г., і дапамагае прасачыць працэс развіцця частушачнага жанру з сяр. ХІХ да пач. ХХ ст. Таксама М. Нікіфароўскі ўкладальнік зборнікаў «Простанародныя загадкі» (1898), «Нячысцікі. Збор простанародных у Віцебскай Беларусі паданняў пра нячыстую сілу» (1907, 2-е выд. Віцебск, 1995), «Напаўпрыказкі і напаўпрыслаўкі» (1928) і інш. [[Файл:Nikifarouski-duda-i-muzyka.pdf|міні|справа|250пкс|page=1|Першая старонка працы М. Я. Нікіфароўскага «Дудар і музыка» (1892)]] Асобнае месца ў серыі «Нарысы Віцебскай Беларусі» займае яе другая частка — «Дудар і музыка», апублікаваная ў 1892 годзе ў Маскве ў часопісе «Этнографическое обозрение». Праца прысвечана дударскай традыцыі Віцебшчыны. У ёй Нікіфароўскі апісаў становішча дудара ў вясковай супольнасці, навучанне музыкантаў, іх рэпертуар, удзел у народных святах, забавах, каляндарных і сямейных абрадах.<ref name="Dudar1892">Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — Москва, 1892. — № 2—3. — С. 170—202. — [[:Файл:Nikifarouski-duda-i-muzyka.pdf|PDF на Вікісховішчы]].</ref> == Ушанаванне памяці == * У Віцебску ў гонар Мікалая Нікіфароўскага ўсталявана мемарыяльная дошка<ref>[https://vkurier.by/wp-content/uploads/2015/12/1-2014-047.jpg Мемарыяльная дошка Мікалаю Нікіфароўскаму]</ref> == Бібліяграфія == * [http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html ''Никифоровский, Н. Я.'' Очерки простонародного житья-бытья в Витебской Белоруссии и описание предметов обиходности // Этнографические данные. Витебск, 1895. — VIII+548+CLIV с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221120209/http://by.ethnology.ru/by_lib/nkfrvsk_01/graf/nkfrvsk_01_cont.html |date=21 лютага 2020 }} * ''Никифоровский, Н. Я.'' Странички из недавней старины города Витебска : воспоминания старожила / Н. Я. Никифоровский; предисл., текстол. подгот. и коммент. А. М. Подлипского. — Мн. : Полымя, 1995. — 149 с. — (Литературные памятники Беларуси). * Н''икифоровский, Н. Я.'' Нечистики : свод простонародных в Витеб. Белоруссии сказаний о нечистой силе / Н. Я. Никифоровский. — Витебск : Изд. Н. А. Паньков, 1995. — 85 с. — (Серия «Народная культура»; вып. 1.). * [http://kryuja.org/download.php?nikifarouski-duda-i-muzyka.pdf ''Нікіфароўскі, М. Я.'' «Дудар і Музыка»]{{Недаступная спасылка}} {{зноскі}} == Літаратура == * Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // Асветнікі зямлі Беларускай, Х — пач. ХХ ст.: энцыкл. давед. Мн., 2001. С. 311—312. * Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Мн., 2000. Т. 11. С. 342. * Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. Мн., 1999. Т. 5. С. 326—327. * Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч // Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя. Мн., 1989. С. 368. * Пятроўская, Г. А. Пачынальнік беларускага народазнаўства М. Я. Нікіфароўскі / Г. А. Пятроўская. — Мн. : Навука і тэхніка, 1991. — 72 с. * Пятроўская, Г. Праўдзівае ; Спраўджанае / Галіна Пятроўская // Мастацтва. 1995. № 7. С. 27-35. == Спасылкі == {{Commonscat|Mikalaj Nikifaroŭski}} * [http://old.nlb.by/html/news2005/nikifarouski.html Артыкул з нагоды 160-годдзя з дня нараджэння М. Я. Нікіфароўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305065220/http://old.nlb.by/html/news2005/nikifarouski.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.pws-conf.ru/nauchnaya/lss-2008/223-literatura-falklor/6123-uzro%D1%9Eni-klasifikatsyii-is.html Узроўні класіфікацыі істот ніжэйшай міфалогіі беларусаў у кантэксце даследаванняў канца XIX — пачатку XX стст. (па М. Я. Нікіфароўскаму)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110811183934/http://www.pws-conf.ru/nauchnaya/lss-2008/223-literatura-falklor/6123-uzro%D1%9Eni-klasifikatsyii-is.html |date=11 жніўня 2011 }} * [https://zviazda.by/sites/default/files/23-2015.indd_.pdf ''Святлана Паўлавіцкая'' Досвед Нікіфароўскага] // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. № 23 (4823), 12 чэрвеня 2015 г. — С. 3. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] 0movwb6rdjpmvvm037bd7gnpvvbepav Кіжы 0 57802 5178052 5068931 2026-08-10T02:31:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178052 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Пагост Кіжы |Name = Kizhi Pogost |Image = [[Выява:Kizhi churches.jpg|300px]] |imagecaption= |State Party = {{Сцягафікацыя|Расія}} |Type = Культурны |Criteria = i, iv, v |ID = 544 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/544 |Region = [[Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе|Еўропа і Паўночная Амерыка]] |Coordinates = {{coord|62|04|01|N|35|13|26|E|type:landmark_region:RU}} |Year = 1990 |Session = 14 |Extension = |Danger = }} '''Кіжы''' (карэльск. Kiži) — [[востраў]] на [[Анежскае возера|Анежскім возеры]] ў [[Карэлія|Карэліі]], на якім размешчаны сусветна вядомы архітэктурны ансамбль Кіжскага пагоста, што складаецца з двух цэркваў і званіцы XVIII—XIX стагоддзяў, акружаных адзінай агароджай — рэканструкцыяй традыцыйных агароджай пагоста. [[1 студзеня]] [[1966]] года на базе архітэктурнага ансамбля Кіжскага пагоста быў заснаваны Дзяржаўны гісторыка-архітэктурны музей «Кіжы». Куды акрамя існуючых на сваіх першапачатковых месцах пабудоў была перасунута вялікая колькасць бажніц, дамоў і гаспадарчых пабудоў з Заанежжа і іншых рэгіёнаў Карэліі. Паводле адной з легенд, Праабражэнская царква была пабудавана адной сякерай, якую потым майстар выкінуў у возера. == Галерэя == <gallery> Image:ЦЕРКОВЬ ВОСКРЕШЕНИЯ ЛАЗАРЯ - Resurreccion de Lazaro.jpg|Царква Уваскрашэння Лазара, да XVI ст. Image:Кижи (36).JPG|Ветраны млын з вострава Воўк Image:Kizhi farmhouse 01.jpg|Сялянская хата Елізарава XIX ст. Image:Амбар Судьина из д. Липовицы.JPG|Свіран 1930-х гг. Image:Поклонный крест из деревни Чуйнаволок 4.JPG|Паклонны крыж 1763 г. Image: Конструктивные приёмы зодчества в музее Кижи 03.JPG|Выстава "Канструкцыйныя метады дойлідства" </gallery> == Карта == <gallery align=center widths=400px> Выява:Kizhi be.png|Востраў Кіжы </gallery> == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|544}} * [http://kizhi.karelia.ru/ Музей-запаведнік «Кіжы» (афіцыйны сайт)] * [http://kizhi.karelia.ru/gallery/ Фота і відэа галерэя Музея-запаведніка «Кіжы»] * [http://kizhi.karelia.ru/journey/ Віртуальныя вандраванні Музея-запаведніка «Кіжы»] * [http://trip-guide.ru/kigi.htm Востраў Кіжы — фота і артыкулы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130055954/http://trip-guide.ru/kigi.htm |date=30 студзеня 2012 }} * [http://sova.rsh.ru/kizi/index.html Кіжы — фотагалерэя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130930185703/http://sova.rsh.ru/kizi/index.html |date=30 верасня 2013 }} * [http://kizhi.karelia.ru/architecture/catalog/ Каталог помнікаў архітэктуры музея-запаведніка «Кіжы»] * [http://kizhi.karelia.ru/collection/catalogs.htm Музейныя калекцыі Кіжы] * [http://kizhi.karelia.ru/architecture/iconostasis/ Іканастас Праабражэнскай царквы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305115655/http://kizhi.karelia.ru/architecture/iconostasis/ |date=5 сакавіка 2012 }} * [http://kizhi.karelia.ru/architecture/pages/restoration-kizhi-pogost-c544 «На вачах ва ўсяго свету» рэстаўрацыя помнікаў Кіжскага цвінтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305115705/http://kizhi.karelia.ru/architecture/pages/restoration-kizhi-pogost-c544 |date=5 сакавіка 2012 }} * [http://vizerra.com/ru/locations/kizhi Кіжы — бясплатная 3D мадэль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018204209/http://vizerra.com/ru/locations/kizhi |date=18 кастрычніка 2012 }} * [http://photocity.ru/Album64/idx.php Фотаальбом «Кіжы. Драўлянае дойлідства Русі.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070506065344/http://www.photocity.ru/Album64/idx.php |date=6 мая 2007 }} * [http://fotki.yandex.ru/users/anna-ya1/album/115389/ Фотаальбом «Кіжы. Жнівень 2010» ] * [http://kannelura.info/?p=3300/ Чарцяжы Кіжскага пагоста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513052911/http://kannelura.info/?p=3300%2F |date=13 мая 2021 }} {{Сусветная спадчына ў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Астравы Карэліі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Расіі|Кіжы]] [[Катэгорыя:Храмы Карэліі|Кіжы]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі|Кіжы]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта|Кіжы]] [[Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Расіі|Кіжы]] [[Катэгорыя:Музеі пад адкрытым небам|Кіжы]] [[Катэгорыя:Славутасці Карэліі|Кіжы]] [[Катэгорыя:Астравы Анежскага азёры]] 39et338y066x6frgijoxn16pme2qbe0 Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў 0 59169 5178071 5114373 2026-08-10T05:51:26Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Courtyard_of_Belarusian_State_Academy_of_Art.jpg|Courtyard_of_Belarusian_State_Academy_of_Art.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Street 5178071 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў |скарачэнне = БДАМ |эмблема = Лагатып БДАМ.svg |выява =Праспект. Акадэмія мастацтваў.jpg |арыгінал = |міжназва = Belarusian State Academy of Arts |ранейшыя = Беларускі дзяржаўны тэатральны інстытут, Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут, Беларуская акадэмія мастацтваў |дэвіз = |заснаваны = [[1945]] |рэарганізаваны = [[1953]], [[1991]] |тып = Дзяржаўная |прэзідэнт = |рэктар = [[Анастасія Каласоўская]] |студэнты = 1353 |бакалаўрыят = |магістратура = 37 |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]], [[Мінск]] |кампус = |адрас = 220012, [[Мінск|г. Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], 81 |сайт = http://www.bdam.by }} '''Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў г. [[Мінск]]у. Рыхтуе спецыялістаў у галіне тэатральнага, выяўленчага, дэкаратыўна-прыкладнога, кіна-, тэлемастацтва і іншых відаў экранных мастацтваў і дызайну. == Гісторыя == У 1945 годзе па распараджэнні [[Савет Народных Камісараў СССР|Савета народных камісараў СССР]] № 9971-р ад 29 чэрвеня 1945 г. [[Саўнаркам Беларускай ССР|Саўнаркаму Беларускай ССР]] і [[Камітэт па справах мастацтваў пры Саўнаркаме СССР|Камітэту па справах мастацтваў пры Саўнаркаме СССР]] дазволена арганізаваць у 1945 годзе ў г. Мінску тэатральны інстытут з кантынгентам прыёму на першы курс 90 навучэнцаў. Пастановай [[Савета Народных Камісараў Беларускай ССР]] № 1217 ад 20 жніўня 1945 г. быў арганізаваны ''Беларускі дзяржаўны тэатральны інстытут''. 12 лістапада 1945 года 27 студэнтаў акцёрскага аддзялення прыступілі да заняткаў у памяшканні [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. У 1949 годзе адбыўся першы выпуск акцёраў драматычнага тэатра. У 1953 годзе Пастановай Бюро ЦК КП(б)Б № 155 ад 28 красавіка 1952 года Беларускі дзяржаўны тэатральны інстытут рэарганізаваны ў Беларускі дзяржаўны мастацкі інстытут. Па загадзе Міністэрства культуры СССР № 1359 ад 28.07.1953 з 1 верасня 1953 адкрываецца мастацкі факультэт са спецыяльнасцямі «Жывапіс», «Графіка», «Скульптура» (першы выпуск спецыялістаў па названых спецыяльнасцях адбыўся ў 1959 годзе). Былі створаны кафедры графікі, выяўленчага мастацтва, скульптуры. У 1956 годзе на мастацкім факультэце адкрыта спецыяльнасць «Тэатральна-дэкарацыйнае мастацтва» (першы выпуск адбыўся ў 1962 годзе), у гэтым жа годзе створана кафедра рэжысуры. У 1957 годзе арганізавана кафедра акадэмічнага малюнка, а таксама ў выніку рэарганізацыі кафедры выяўленчага мастацтва заснавана кафедра жывапісу. У 1958 годзе набраны першы курс студэнтаў спецыяльнасці «Рэжысура драматычнага мастацтва» (першы выпуск адбыўся ў 1963 годзе). У 1959 годзе загадам Міністра культуры БССР № 261 ад 17.07.1959 «Аб адкрыцці рэжысёрскага факультэта пры БДТМІ і арганізацыі кафедры рэжысуры ў адпаведнасці з распараджэннем Савета Міністраў БССР № 855-р ад 8 ліпеня 1959 быў адкрыты рэжысёрскі факультэт, а таксама вячэрняе аддзяленне па спецыяльнасцях «Жывапіс», «Скульптура», «Графіка», «Тэатральна-дэкаратыўнае мастацтва». У 1961 годзе на вячэрняе аддзяленне мастацкага факультэта набраны першы курс на новыя спецыяльнасці дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва: «Кераміка», «Праектаванне інтэр’ера і мэблі», «Мастацкая апрацоўка тканін», «Манументальна-дэкаратыўны роспіс». У 1962 годзе адкрыта завочнае аддзяленне па спецыяльнасцях «Тэатразнаўства», «Тэорыя і гісторыя замежных мастацтваў». Адкрыта аспірантура. Кафедра дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва падзелена на кафедру манументальна-дэкаратыўнага роспісу і кафедру керамікі. У 1964 годзе на аддзяленні дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва мастацкага факультэта пачата дзённае навучанне па спецыялізацыях «Кераміка», «Праектаванне інтэр’ера і мэблі», «Мастацкая апрацоўка тканін», «Манументальна-дэкаратыўны роспіс». У 1965 годзе была адкрыта спецыялізацыя «Мастацкае канструяванне» пры кафедры інтэр’ера і абсталявання. У 1967 годзе пачалася падрыхтоўка мастакоў (дызайнераў) для прамысловасці. На тэатральным факультэце адкрыта спецыялізацыя «Рэжысура народнага тэатра» з вочнай і завочнай формамі навучання. Адбыўся першы выпуск мастакоў па праектаванні мэблі. Адкрыта кафедра прамысловага мастацтва. У 1968 годзе набраны першы курс па спецыялізацыі «Кіраўнік самадзейнага тэатральнага калектыву», адбыўся першы выпуск мастакоў па праектаванні інтэр’ера. У 1970 годзе першы набор студэнтаў на аддзяленне мастацкай апрацоўкі металу кафедры манументальна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1971 годзе па загадзе Мінвну БССР № 528 ад 14 снежня 1970 г. з 1 студзеня 1971 гады ў БДТМІ адкрываецца тэатральны факультэт «у мэтах павышэння якасці падрыхтоўкі спецыялістаў па тэатразнаўству, рэжысёрскаму і акцёрскаму майстэрству і культурна-асветніцкай працы, а таксама паляпшэння навучальнага працэсу па гэтых спецыяльнасцях». Пачалася падрыхтоўка замежных студэнтаў. У 1974 годзе набраны першы курс па спецыялізацыі «Рэжысура тэлебачання». У 1975 годзе набраны першы курс па спецыялізацыі «Акцёр тэатра лялек». Створана кафедра манументальна-дэкаратыўнага роспісу, пазней пераназваная ў кафедру манументальна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1976 годзе па загадзе Мінвну БССР № 275 ад 22 мая 1976 г. з 1 верасня 1976 г мастацкі факультэт падзелены на мастацкі факультэт і мастацка-прамысловы факультэт. У 1977 годзе пачалася падрыхтоўка мастакоў па спецыяльнасцях «Прамысловая графіка і ўпакоўка», «Праектаванне выставак і рэкламы» на кафедры праектавання выставак і рэкламы. У 1980 годзе адкрыты вучэбны тэатр. У 1985 годзе быў адкрыты музей. У 1987 годзе быў набраны першы курс па спецыялізацыі «Акцёр тэатра лялек» (завочная форма навучання). Кафедра прамысловага мастацтва перайменаваная ў кафедру дызайну. У 1988 годзе пры кафедры манументальна-дэкаратыўнага мастацтва створана спецыяльнасць «Праектаванне вырабаў тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці». Кафедра праектавання выставак і рэкламы перайменаваная ў кафедру выяўленчых сродкаў агітацыі і рэкламы. У 1989 годзе на рэжысёрскае аддзяленне тэатральнага факультэта набраны першы курс па спецыялізацыях «Рэжысура мастацкага фільма», «Рэжысура дакументальнага фільма» (вочная форма навучання), на акцёрскае аддзяленне — «Акцёр драматычнага тэатра і кіно» (завочная форма навучання). У 1991 годзе Беларускі дзяржаўны тэатралььна-мастацкі інстытут пераўтвораны ў Беларускую акадэмію мастацтваў.<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-424-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-belorusskogo-gosudarstvennogo-teatralno-hudozhestvennogo-instituta-v-belorusskuyu-akademiyu-iskusstv/ |title=Постановление № 424 Совета Министров Республики Беларусь от 15 ноября 1991 г. «О преобразовании Белорусского государственного театрально-художественного института в Белорусскую академию искусств» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927072816/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-424-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-belorusskogo-gosudarstvennogo-teatralno-hudozhestvennogo-instituta-v-belorusskuyu-akademiyu-iskusstv/ |url-status=dead }}</ref> У 1992 годзе набраны першы курс па спецыялізацыях «Рэжысура мультыплікацыйнага фільма», «Кінааператарства», «Тэлеаператарства» (завочная форма навучання), «Выяўленчае рашэнне фільма», «Мастацтвазнаўства» (вочная форма навучання). У 1993 годзе адкрыта асістэнтура-стажыроўка. Створана кафедра мадэлявання адзення і мастацкага ткацтва. Набраны першы курс па спецыялізацыях «Гісторыя і тэорыя тэатра», «Тэлеаператарства» (вочная форма навучання), «Гукарэжысура» (завочная форма навучання). У 1994 годзе кафедра майстэрства акцёра і кафедра рэжысуры рэарганізаваны ў адну кафедру майстэрства акцёры і рэжысуры. Створана кафедра кінатэлемастацтва. Мастацка-прамысловы факультэт перайменаваны ў факультэт дызайну. Набраны першы курс па спецыялізацыі «Тэатральна-дэкаратыўны жывапіс» (кваліфікацыя «Мастак тэатра лялек»). У 1996 годзе на тэатральны факультэт набраны першы курс па спецыялізацыях «Акцёрскае майстэрства музычнага тэатра», «Рэжысура музычнага тэатра». У 1997 годзе створаны аддзел выхаваўчай работы з моладдзю, а таксама рэдакцыйна-выдавецкі аддзел. У 1998 годзе факультэт дызайну перайменаваны ў факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. У 1999 годзе кафедра майстэрства акцёра і рэжысуры рэарганізавана ў кафедру майстэрства акцёра, кафедру рэжысуры, кафедру сцэнічнай мовы і вакалу. У 2000 годзе на факультэце дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва створана кафедра малюнка, жывапісу і скульптуры. У 2001 годзе ў Акадэміі створаны Савет па абароне дысертацый па спецыяльнасці «Дызайн і тэхнічная эстэтыка». Адкрыты падрыхтоўчыя курсы для тых, хто паступае ў БДАМ. Беларуская акадэмія мастацтваў перайменаваная ў Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў. У 2002 годзе на факультэце дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва створана навукова-творчая лабараторыя па камп’ютарным дызайнерскім праектаванні. Першы набор на спецыялізацыю «Тэлерэклама». Створана кафедра фізвыхавання. У 2003 годзе створана кафедра тэорыі і гісторыі дызайну. Кафедра мадэлявання адзення і мастацкага ткацтва рэарганізавана ў кафедру касцюма і тэкстылю. Кафедра праектавання выставак і рэкламы рэарганізавана ў кафедру графічнага дызайну. Адбыліся першыя наборы на напрамкі спецыяльнасці «Дызайн (віртуальнага асяроддзя)» і «Рэжысура тэатра (эстрада)». У 2004 годзе створана вучэбная кінавідэастудыя кафедры кінатэлемастацтва. Адкрыта дактарантура. Адкрыта магістратура па спецыяльнасцях «Мастацтвазнаўства», «Дызайн». Першы набор на спецыялізацыю «Фатаграфіка». У 2005 годзе адкрыты факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў. Адбыліся першыя наборы на спецыялізацыі «Экспазіцыйны дызайн», «Кінатэлезнаўства». Вучэбны тэатр атрымаў статус Тэатра-студыі імя Е. Міровіча. У 2007 годзе кафедра дызайну перайменаваная ў кафедру прамысловага дызайну. Адкрыта галерэя «Акадэмія». У 2008 годзе кафедра кінатэлемастацтва рэарганізавана ў кафедру рэжысуры кіно і тэлебачання і кафедру кінатэлеаператарства. Першы набор на спецыяльнасць «Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва (рэстаўрацыя)». Створаны аддзел міжнародных сувязяў. У 2010 годзе створаны факультэт экранных мастацтваў, навукова-даследчы аддзел, кафедра менеджменту, гісторыі і тэорыі мастацтваў. Першы набор на спецыяльнасць «Мастацтвазнаўства (кінатэлевытворчасць)». У 2011 годзе на факультэце экранных мастацтваў арганізавана кафедра гукарэжысуры<ref>{{cite web | url =https://bdam.by/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F/ | title =Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў/Гісторыя | publisher =БДАМ | access-date =2023-12-11 | url-status =dead | archive-date =11 снежня 2023 | archive-url =https://web.archive.org/web/20231211182210/https://bdam.by/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F/ }}</ref>. === 2020—2021 гады === Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, шматлікія студэнты акадэміі падтрымалі пратэсты. [[26 кастрычніка]] па закліку [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] яны далучыліся да агульнанацыянальнай забастоўкі. [[27 кастрычніка]] [[Аляксандр Лукашэнка]] запатрабаваў адлічваць усіх студэнтаў і звальняць выкладчыкаў, якія прымаюць удзел у несанкцыянаваных акцыях<ref name="nashaniva-адлічваць">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261389 Лукашэнка запатрабаваў адлічваць і звальняць пратэстуючых студэнтаў, медыкаў, рабочых]</ref>. БДАМ стала першай ВНУ, дзе пачалі адлічваць бастуючых студэнтаў пасля загаду Лукашэнкі. Увечары таго ж дня стала вядома пра адлічэнні студэнтаў акадэміі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261424 «Калі хочаце, ідзіце ў палітычную ВНУ». З Акадэміі мастацтваў адлічылі студэнтаў.]</ref>. Кіраўніцтва факультэта дызайну адмовілася адлічваць сваіх студэнтаў, але загады былі аформлены ў абыход дэканата. Таксама прынцыпова адмовілася падпісвацца пад загадам аб адлічэнні студэнтаў прарэктарка па вучэбнай працы, мастацтвазнаўца [[Алена Сяргееўна Бохан|Алена Бохан]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261461 Прарэктарка Акадэміі мастацтваў прынцыпова адмовілася падпісваць загад аб адлічэнні студэнтаў.]</ref>. 30 кастрычніка стала вядома пра адкрыты ліст, у якім больш за 60 супрацоўнікаў Акадэміі мастацтваў запатрабавалі аднавіць адлічаных студэнтаў, не чыніць перашкод для мірных сходаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261566 Прарэктар Акадэміі мастацтваў і яшчэ больш за 60 супрацоўнікаў запатрабавалі аднавіць адлічаных студэнтаў] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] 30 кастрычніка 2020</ref>. Дзеянні кіраўніцтва ўніверсітэта былі асуджаныя на міжнародным узроўні<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-10-02|title=As students protest, Belarusian universities aid regime crackdown|url=https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|access-date=2020-12-17|publisher={{нп3|Times Higher Education|Times Higher Education|uk|Times Higher Education}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=2020-10-20 Minsk State Linguistic University, Belarusian State University of Culture and Arts, Brest State Technical University|url=https://www.scholarsatrisk.org/report/2020-10-20-minsk-state-linguistic-university-belarusian-state-university-of-culture-and-arts-brest-state-technical-university/|access-date=2020-12-17|publisher={{нп3|Scholars at Risk|Scholars at Risk|en|Scholars at Risk}}|language=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года рэктар [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіл Баразна]] быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]<ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. Паводле рашэння [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] Баразна ''«нясе адказнасць за рашэнне адміністрацыі ўніверсітэта адлічыць студэнтаў за ўдзел у мірных акцыях пратэсту»'', пастановы аб чым былі прыняты пасля закліку Лукашэнкі 27 кастрычніка 2020 года адлічаць студэнтаў універсітэтаў, якія ўдзельнічаюць у акцыях пратэсту і [[Страйк (2020)|страйках]], — рэпрэсіі супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і падтрымку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. == Будынак == [[Файл:Будынак Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута. План 1-га паверха.jpg|міні|thumb|План 1-га паверха]] [[Файл:Belarusian State Academy of Arts 1.jpg|thumb|Будынак акадэміі]] Будынак акадэміі — твор савецкай архітэктуры з элементамі [[савецкі класіцызм|класіцызму]]. Пяціпавярховы Г-падобны ў плане будынак (5-ы паверх надбудаваны ў [[1977]] годзе) на перакрыжаванні вуліцы [[Вуліца Сурганава (Мінск)|Сурганава]] і [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]]<ref name="ЗП"/> пабудаваны па праекце архітэктара [[Якаў Рыгоравіч Шапіра|Я. Шапіры]]<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref> як навучальны корпус [[Мінскі фінансавы тэхнікум|Мінскага фінансавага тэхнікума]]. Бакавыя крылы, што разыходзяцца па ўзаемаперпендыкулярных вуліцах, у месцы свайго перасячэння аб’яднаны магутным вуглавым [[рызаліт]]ам. Галоўны ўваход вылучаны буйным на ўзроўні 2—4-га паверхаў чатырохкалонным [[порцік]]ам [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]], завершаным масіўным [[антаблемент]]ам. Сцены 1-га паверха [[раскрапоўка|раскрапаваны]] пад [[руст]], у абліцоўцы цокаля выкарыстаны [[мармур]]. [[Аконныя праёмы]] аформлены простым абрамленнем, якое кантрастна вылучаецца на [[Тэракота (колер)|тэракотавым]] фоне сцен<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|151|Будынак Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута|[[А. М. Кулагін]], [[Т. Р. Чуракова]]}} </ref>. [[Планіроўка|Планіровачнае]] ядро будынка — [[вестыбюль]]ная група, якая складаецца з авальнага [[фае]] і параднай трохмаршавай [[лесвіца|лесвіцы]]. Планіроўка [[калідор]]ная з двухбаковым размяшчэннем аўдыторый і службовых памяшканняў. У [[тарэц|тарцах]] дадатковыя [[лесвічная клетка|лесвічныя клеткі]]. 3 боку двара да будынка прымыкае крыло канцэртнай і [[спартыўная зала|спартыўнай]] залаў<ref name="ЗП"/>. == Кіраўніцтва == {{Div col|2}} * [[Міхаіл Адамавіч Гурскі|Міхаіл Гурскі]] — першы дырэктар інстытута (1945—1946) * [[Іосіф Пятровіч Прыс|Іосіф Прыс]] — дырэктар інстытута (1946—1957) * [[Аляксандр Іванавіч Бутакоў|Аляксандр Бутакоў]] — выконваючы абавязкі дырэктара інстытута (1957—1958) * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] — дырэктар інстытута (1958—1960) * [[Павел Васільевіч Масленікаў|Павел Масленікаў]] — рэктар інстытута (1960—1964) * [[Віктар Захараў]] — рэктар інстытута (1964—1968) * [[Эльвіра Пятроўна Герасімовіч|Эльвіра Герасімовіч]] — рэктар інстытута (1968—1984) * [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Анатоль Сабалеўскі]] — рэктар інстытута (1984—1989) * [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]] — рэктар (1989—1997) * [[Рычард Баляслававіч Смольскі|Рычард Смольскі]] — рэктар (1997—2010) * [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіл Баразна]] — рэктар (2010—2026) * [[Анастасія Мікалаеўна Каласоўская|Анастасія Каласоўская]] — рэктар (з 2026) {{Div col end}} == Структура == === Факультэты і кафедры === {{Div col|2}} * [[Тэатральны факультэт БДАМ|Тэатральны факультэт]] ** Кафедра майстэрства акцёра ** Кафедра рэжысуры ** Кафедра сцэнічнай мовы і вакалу * [[Мастацкі факультэт БДАМ|Мастацкі факультэт]] ** Кафедра малюнка ** Кафедра жывапісу ** Кафедра графікі ** Кафедра скульптуры ** Кафедра манументальна-дэкаратыўнага мастацтва * [[Факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва БДАМ|Факультэт дызайну і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] ** Кафедра дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ** Кафедра інтэр’ера і абсталявання ** Кафедра прамысловага дызайну ** Кафедра касцюма і тэкстылю ** Кафедра графічнага дызайну ** Кафедра малюнка, жывапісу і скульптуры ** Кафедра тэорыі і гісторыі дызайну * [[Факультэт экранных мастацтваў БДАМ|Факультэт экранных мастацтваў]] ** Кафедра рэжысуры кіно і тэлебачання ** Кафедры кінатэлеаператарства ** Кафедра гукарэжысуры ** Кафедра менеджменту, гісторыі і тэорыі экранных мастацтваў * [[Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў БДАМ|Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў]] * [[Агульнаакадэмічныя кафедры БДАМ|Агульнаакадэмічныя кафедры]] ** Кафедра гуманітарных дысцыплін ** Кафедра гісторыі і тэорыі мастацтваў ** Кафедра фізвыхавання {{Div col end}} === Іншыя падраздзяленні === {{Div col|2}} * Магістратура * Аспірантура і дактарантура * Падрыхтоўчае аддзяленне * Навучальны аддзел * Аддзел міжнародных сувязяў * Аддзел выхаваўчай работы з моладдзю * Навукова-даследчы аддзел * Рэдакцыйна-выдавецкі аддзел * Бібліятэка * Музей * Галерэя «Акадэмія» * Тэатр-студыя імя Е.Міровіча {{Div col end}} == Вядомыя выкладчыкі == === Колішнія === <div class="references" style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;"> * [[Яўген Кузьміч Адамовіч|Яўген Адамовіч]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Вальмен Аладаў]] * [[Андрэй Фёдаравіч Андросік|Андрэй Андросік]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Дзмітрый Арлоў]] * [[Вацлаў Арэшка]] * [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|Іван Ахрэмчык]] * [[Гурый Іларыёнавіч Барышаў|Гурый Барышаў]] * [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]] * [[Андрэй Ануфрыевіч Бембель|Андрэй Бембель]] * [[Зінаіда Іванаўна Браварская|Зінаіда Браварская]] * [[Людміла Генрыхаўна Бржазоўская|Людміла Бржазоўская]] * [[Аляксандр Іванавіч Бутакоў|Аляксандр Бутакоў]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Бяспалы|Аляксандр Бяспалы]] * [[Фама Сільвестравіч Варанецкі|Фама Варанецкі]] * [[Гаўрыіл Харытонавіч Вашчанка|Гаўрыла Вашчанка]] * [[Элеанора Іванаўна Вецер|Элеанора Вецер]] * [[Барыс Якаўлевіч Вішкароў|Барыс Вішкароў]] * [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|Валянцін Волкаў]] * [[Георгій Андрэевіч Волкаў|Георгій Волкаў]] * [[Натан Майсеевіч Воранаў|Натан Воранаў]] * [[Ігар Віктаравіч Воўчак|Ігар Воўчак]] * [[Вольга Уладзіміраўна Галіна|Вольга Галіна]] * [[Уладзімір Цітавіч Гардзеенка|Уладзімір Гардзеенка]] * [[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў|Аляксей Глебаў]] * [[Глеб Паўлавіч Глебаў|Глеб Глебаў]] * [[Уладзімір Пятровіч Грамовіч|Уладзімір Грамовіч]] * [[Мікалай Цімафеевіч Гуціеў|Мікалай Гуціеў]] * [[Барыс Нічыпаравіч Дакутовіч|Барыс Дакутовіч]] * [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]] * [[Віктар Нічыпаравіч Дашук|Віктар Дашук]] * [[Аляксандр Георгіевіч Длатоўскі|Аляксандр Длатоўскі]] * [[Ірына Дубянецкая]] * [[Ірына Міхайлаўна Ялатамцава|Ірына Ялатамцава]] * [[Ірына Фларыянаўна Ждановіч|Ірына Ждановіч]] * [[Каляда, Андрэй Андрэевіч|Андрэй Каляда]] * [[Маргарыта Наімаўна Касымава|Маргарыта Касымава]] * [[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Міхаіл Кацар]] * [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]]  * [[Мікалай Уладзіміравіч Кірэеў|Мікалай Кірэеў]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Кішчанка|Аляксандр Кішчанка]] * [[Аляксандра Клімава]] * [[Піліп Піліпавіч Кобля|Піліп Кобля]] * [[Пётр Серапіёнавіч Крохалеў|Пётр Крохалеў]] * [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]] * [[Арсень Аляксандравіч Лабовіч|Арсень Лабовіч]] * [[Сяргей Паўлавіч Лакішык|Сяргей Лакішык]] * [[Хаім Майсеевіч Ліўшыц|Хаім Ліўшыц]] * [[Павел Канстанцінавіч Любамудраў|Павел Любамудраў]] * [[Анатоль Аляксандравіч Ляляўскі|Аляксей Ляляўскі]] * [[Аляксандр Пятровіч Мазалёў|Аляксандр Мазалёў]] * [[Любоў Іванаўна Мазалеўская|Любоў Мазалеўская]] * [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерый Мазынскі]] * [[Уладзімір Андрэевіч Маланкін|Уладзімір Маланкін]] * [[Павел Сцяпанавіч Малчанаў|Павел Малчанаў]] * [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]] * [[Барыс Мардвінаў]] * [[Аскар Пятровіч Марыкс|Аскар Марыкс]] * [[Павел Васільевіч Масленікаў|Павел Масленікаў]] * [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|Аўгуст Мілаванаў]] * [[Еўсцігней Міровіч]] * [[Леніна Мікалаеўна Міронава|Леніна Міронава]] * [[Уладзімір Іванавіч Няфёд|Уладзімір Няфёд]] * [[Тарас Мікалаевіч Паражняк|Тарас Паражняк]] * [[Эльмарт Адэльбертавіч Петэрсон|Эльмарт Петэрсон]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў|Барыс Платонаў]] * [[Міхаіл Пташук]] * [[Валерый Раеўскі]] * [[Вячаслаў Антонавіч Ракіцкі|Вячаслаў Ракіцкі]] * [[Леанід Рыгоравіч Рахленка|Леанід Рахленка]] * [[Вера Паўлаўна Рэдліх|Вера Рэдліх]] * [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Анатоль Сабалеўскі]] * [[Іван Саверчанка]] * [[Канстанцін Мікалаевіч Саннікаў|Канстанцін Саннікаў]] * [[Пётр Уладзіміравіч Свентахоўскі|Пётр Свентахоўскі]] * [[Павел Апанасавіч Семчанка|Павел Семчанка]] * [[Арон Якаўлевіч Скір|Арон Скір]] * [[Уладзімір Стальмашонак]] * [[Здзіслаў Францавіч Стома|Здзіслаў Стома]] * [[Рыд Сяргеевіч Таліпаў|Рыд Таліпаў]] * [[Віктар Тарасаў]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]] * [[Барыс Пятровіч Утораў|Барыс Утораў]] * [[Інеса Аўксенцьеўна Ушацкая|Інеса Ушацкая]] * [[Аліна Рыгораўна Фаміна|Аліна Фаміна]] * [[Іван Пятровіч Харламаў|Іван Харламаў]] * [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Сяргей Харэўскі]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Альбіна Аляксандраўна Шагідзевіч|Альбіна Шагідзевіч]] * [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]] * [[Мая Міхайлаўна Яніцкая|Мая Яніцкая]] </div> === Цяперашнія === <div class="references" style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;"> * [[Галіна Яўгенаўна Адамовіч|Галіна Адамовіч]] * [[Нінэль Іванаўна Аладава|Нінэль Аладава]] * [[Юрый Мікалаевіч Алісевіч|Юрый Алісевіч]] * [[Віктар Уладзіміравіч Альшэўскі|Віктар Альшэўскі]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Мікалай Андрэеў]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Валерый Анісенка]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Анатоль Арцімовіч]] * [[Віктар Кірылавіч Барабанцаў|Віктар Барабанцаў]] * [[Баравік, Рыгор Іванавіч|Рыгор Баравік]] * [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіл Баразна]] * [[Валянціна Пятроўна Бартлава|Валянціна Бартлава]] * [[Зоя Белахвосцік]] * [[Аксана Глебаўна Васільева|Аксана Васільева]] * [[Святлана Пятроўна Вінакурава|Святлана Вінакурава]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]] * [[Галіна Леанідаўна Галкоўская|Галіна Галкоўская]] * [[Гардзіёнак, Ігар Леанідавіч|Ігар Гардзіёнак]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў|Аляксандр Гарцуеў]] * [[Віталь Анатолевіч Герасімаў|Віталь Герасімаў]] * [[Эльвіра Пятроўна Герасімовіч|Эльвіра Герасімовіч]] * [[Барыс Федасеевіч Герлаван|Барыс Герлаван]] * [[Яраслаў Аляксеевіч Громаў|Яраслаў Громаў]] * [[Вітаўтас Грыгалюнас]] * [[Эдуард Эдуардавіч Жакевіч|Эдуард Жакевіч]] * [[Уладзімір Паўлавіч Забела|Уладзімір Забела]] * [[Ларыса Мікалаеўна Зайцава|Ларыса Зайцава]] * [[Алег Барысавіч Залётнеў|Алег Залётнеў]] * [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]] * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] * [[Вячаслаў Сяргеевіч Іваноўскі|Вячаслаў Іваноўскі]] * [[Міхаіл Станіслававіч Кавальчык|Міхаіл Кавальчык]] * [[Міхаіл Рыгоравіч Казарог|Міхаіл Казарог]] * [[Віталь Уладзіміравіч Катавіцкі|Віталь Катавіцкі]] * [[Мікалай Кірычэнка]] * [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Аляксандр Ксёндзаў]] * [[Ілья Львовіч Курган|Ілья Курган]] * [[Якаў Юр’евіч Ленсу|Якаў Ленсу]] * [[Таццяна Вітальеўна Лісавенка|Таццяна Лісавенка]] * [[Сяргей Анатольевіч Логвін|Сяргей Логвін]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Лукашык|Уладзімір Лукашык]] * [[Барыс Луцэнка]] * [[Лідзія Аляксееўна Манакова|Лідзія Манакова]] * [[Уладзімір Андрэевіч Мішчанчук|Уладзімір Мішчанчук]] * [[Дзмітрый Максімавіч Мохаў|Дзмітрый Мохаў]] * [[Генадзь Ільіч Мурамцаў|Генадзь Мурамцаў]] * [[Вольга Аляксандраўна Мядзведзева|Вольга Мядзведзева]] * [[Галіна Мяшкова]] * [[Руслан Мікалаевіч Найдзен|Руслан Найдзен]] * [[Віктар Віктаравіч Нямцоў|Віктар Нямцоў]] * [[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей|Вера Палякова-Макей]] * [[Вячаслаў Паўлавіч Паўлюць|Вячаслаў Паўлюць]] * [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|Мікалай Пінігін]] * [[Аляксандр Віктаравіч Прохараў|Аляксандр Прохараў]] * [[Валянціна Сяргееўна Пятліцкая|Валянціна Пятліцкая]] * [[Аляксандр Леанідавіч Рэнанскі|Аляксандр Рэнанскі]] * [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]] * [[Вадзім Аляксеевіч Салееў|Вадзім Салееў]] * [[Юрый Апанасавіч Санжарэўскі|Юрый Санжарэўскі]] * [[Віктар Уладзіміравіч Саркісьян|Віктар Саркісьян]] * [[Вячаслаў Якаўлевіч Семянько|Вячаслаў Семянько]] * [[Валянціна Сцяпанаўна Сідарава|Валянціна Сідарава]] * [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скорабагатаў]] * [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]] * [[Рычард Баляслававіч Смольскі|Рычард Смольскі]] * [[Крысціна Аляксандраўна Стрыкелева|Крысціна Стрыкелева]] * [[Анастасія Аляксандраўна Суханава|Анастасія Суханава]] * [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка|Уладзімір Сытчанка]] * [[Юрый Аляксандравіч Тарэеў|Юрый Тарэеў]] * [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]] * [[Уладзімір Тоўсцік]] * [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Фінскі|Аляксандр Фінскі]] * [[Юрый Іванавіч Хілько|Юрый Хілько]] * [[Людміла Багданаўна Церах|Людміла Церах]] * [[Канстанцін Пятровіч Шаранговіч|Канстанцін Шаранговіч]] * [[Міхаіл Лявонцьевіч Шкробат|Міхаіл Шкробат]] * [[Яўген Феліксавіч Шунейка|Яўген Шунейка]] * [[Міхаіл Рыгоравіч Шыкаў|Міхаіл Шыкаў]] * [[Ганна Генрыхаўна Шымялевіч|Ганна Шымялевіч]] * [[Аляксандр Васілевіч Яфрэмаў|Аляксандр Яфрэмаў]] </div> == Дактары honoris causa == * [[Анджэй Вайда]] == Вядомыя выпускнікі == === Акцёры, рэжысёры, тэатральныя дзеячы === {{кал|2}} * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Святлана Акружная]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Андрэй Фёдаравіч Андросік|Андрэй Андросік]] — рэжысёр * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Мікалай Андрэеў]] — рэжысёр * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Валерый Анісенка]] — [[рэжысёр]], заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Зоя Васілеўна Асмалоўская|Зоя Асмалоўская]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Генадзь Аўсяннікаў]] — [[акцёр]], народны артыст СССР і Беларусі * [[Галіна Францаўна Бальчэўская|Галіна Бальчэўская]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Рыгор Іванавіч Баравік|Рыгор Баравік]] — рэжысёр, педагог * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Барыс Васільевіч Барысёнак|Барыс Барысёнак]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Зоя Белахвосцік]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Рыгор Якаўлевіч Белацаркоўскі|Рыгор Белацаркоўскі]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Таіса Іванаўна Белічэнка|Таіса Белічэнка]] — рэжысёр * [[Галіна Мікалаеўна Букаціна|Галіна Букаціна]] — актрыса * [[Аляксандр Іванавіч Бутакоў|Аляксандр Бутакоў]] — рэжысёр, педагог * [[Людміла Усеваладаўна Былінская|Людміла Былінская]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Фама Сільвестравіч Варанецкі|Фама Варанецкі]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Васько]] — акцёр * [[Людміла Аляксандраўна Волкава|Людміла Волкава]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Рыгоравіч Галко|Аляксандр Галко]] — акцёр, народны артыст Расіі * [[Эдуард Мікалаевіч Гарачы|Эдуард Гарачы]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Алег Аляксандравіч Гарбуз|Алег Гарбуз]] — акцёр * [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева|Валянціна Гарцуева]] — актрыса * [[Аляксандр Гарцуеў]] — рэжысёр * [[Эдуард Іванавіч Герасімовіч|Эдуард Герасімовіч]] — арганізатар тэатральнай справы, заслужаны работнік культуры Беларусі * [[Ларыса Мікалаеўна Горцава|Ларыса Горцава]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Уладзімір Пятровіч Грамовіч|Уладзімір Грамовіч]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Маргарыта Аляксееўна Громава|Маргарыта Громава]] — актрыса * [[Яраслаў Аляксеевіч Громаў|Яраслаў Громаў]] — акцёр, рэжысёр, педагог * [[Лілія Міхайлаўна Давідовіч|Лілія Давідовіч]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Генадзь Браніслававіч Давыдзька|Генадзь Давыдзька]] — [[грамадскі дзеяч]], акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Вадзім Дапкюнас]] — тэатральны дзеяч * [[Галіна Аляксееўна Дзягілева|Галіна Дзягілева]] — актрыса * [[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў|Аляксандр Дзянісаў]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Ігар Леанідавіч Дзянісаў|Ігар Дзянісаў]] — акцёр * [[Аляксандр Васільевіч Дольнікаў|Аляксандр Дольнікаў]] — рэжысёр * [[Лілія Сцяпанаўна Драздова|Лілія Драздова]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Георгій Савельевіч Дубаў|Георгій Дубаў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Павел Піліпавіч Дубашынскі|Павел Дубашынскі]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Віталь Андрэевіч Дудзін|Віталь Дудзін]] — рэжысёр * [[Ала Сяргееўна Ельяшэвіч|Ала Ельяшэвіч]] — актрыса * [[Валянцін Іванавіч Ермаловіч|Валянцін Ермаловіч]] — акцёр, рэжысёр, заслужаны работнік культуры Беларусі * [[Алег Жугжда]] — рэжысёр * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Сяргей Барысавіч Журавель|Сяргей Журавель]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт|Юрый Жыгамонт]] — акцёр, журналіст * [[Уладзімір Яфімавіч Зайцаў|Уладзімір Зайцаў]] — акцёр, рэжысёр, мастак тэатра * [[Марыя Георгіеўна Захарэвіч|Марыя Захарэвіч]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Святлана Зелянкоўская]] — актрыса * [[Зінаіда Пятроўна Зубкова|Зінаіда Зубкова]] — актрыса, народная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Міхаіл Валер’евіч Зуй|Міхаіл Зуй]] — акцёр * [[Міхаіл Станіслававіч Кавальчык|Міхаіл Кавальчык]] — рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Расіі * [[Аляксандр Мікалаевіч Казакоў|Аляксандр Казакоў]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Вікторыя Станіславаўна Казлова|Вікторыя Казлова]] — рэжысёр * [[Міхаіл Аляксандравіч Каладзінскі|Міхаіл Каладзінскі]] — акцёр, [[педагог]], тэатразнавец * [[Андрэй Андрэевіч Каляда|Андрэй Каляда]] — акцёр, педагог * [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] — акцёр, рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Віталь Уладзіміравіч Катавіцкі|Віталь Катавіцкі]] — акцёр, педагог * [[Наталля Качаткова]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Анатоль Фёдаравіч Кашкер|Анатоль Кашкер]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Уладзімір Тадэвушавіч Кін-Камінскі|Уладзімір Кін-Камінскі]] — акцёр * [[Мікалай Кірычэнка]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Вольга Клебановіч]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Яўген Віктаравіч Клімакоў|Яўген Клімакоў]] — арганізатар тэатральнай справы, заслужаны работнік культуры Беларусі * [[Аляксандр Аляксандравіч Козак|Аляксандр Козак]] — акцёр, арганізатар тэатральнай справы, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Тадэвуш Антонавіч Кокштыс|Тадэвуш Кокштыс]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Людміла Канстанцінаўна Корхава|Людміла Корхава]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Анатоль Леанідавіч Кот|Анатоль Кот]] — акцёр * [[Віталь Васільевіч Краўчанка|Віталь Краўчанка]] — акцёр * [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Яўген Анатольевіч Крыжаноўскі|Яўген Крыжаноўскі]] — акцёр * [[Уладзімір Аляксеевіч Куляшоў|Уладзімір Куляшоў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Мікалай Мікалаевіч Кучыц|Мікалай Кучыц]] — акцёр, рэжысёр * [[Алесь Іванавіч Лабанок|Алесь Лабанок]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Сяргеевіч Лабуш|Аляксандр Лабуш]] — акцёр * [[Пётр Аляксандравіч Ламан|Пятро Ламан]] — акцёр * [[Віктар Цімафеевіч Лебедзеў|Віктар Лебедзеў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Таццяна Уладзіміраўна Ліхачова|Таццяна Ліхачова]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Анатоль Васільевіч Луцэвіч|Анатоль Луцэвіч]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Барыс Луцэнка]] — рэжысёр, народны артыст Беларусі * [[Аляксей Анатолевіч Ляляўскі|Аляксей Ляляўскі]] — рэжысёр * [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|Валерый Мазынскі]] — рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Уладзімір Андрэевіч Маланкін|Уладзімір Маланкін]] — акцёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Яраслававіч Малчанаў|Аляксандр Малчанаў]] — акцёр * [[Георгій Маляўскі]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Віктар Сяргеевіч Манаеў|Віктар Манаеў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Лідзія Аляксееўна Манакова|Лідзія Манакова]] — рэжысёр, педагог * [[Галіна Пятроўна Маркіна|Галіна Маркіна]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Таццяна Рыгораўна Мархель|Таццяна Мархель]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Аляксандр Іванавіч Марцынюк|Аляксандр Марцынюк]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]] — рэжысёр * [[Бэла Амаўна Масумян|Бэла Масумян]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Яніна Уладзіміраўна Мелехава|Яніна Мелехава]] — актрыса маскоўскіх тэатраў * [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|Аўгуст Мілаванаў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Уладзімір Андрэевіч Мішчанчук|Уладзімір Мішчанчук]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Цімур Муратаў]] — акцёр * [[Генадзь Уладзіміравіч Мушперт|Генадзь Мушперт]] — рэжысёр * [[Святлана Аляксееўна Некіпелава|Святлана Некіпелава]] — актрыса * [[Тамара Нікалаева]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Вольга Валянцінаўна Няфёдава|Вольга Няфёдава]] — актрыса * [[Аляксандр Падабед]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Раман Уладзіміравіч Падаляка|Раман Падаляка]] — акцёр * [[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей|Вера Палякова-Макей]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандр Парфяновіч]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Вячаслаў Паўлавіч Паўлюць|Вячаслаў Паўлюць]] — акцёр * [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|Мікалай Пінігін]] — рэжысёр * [[Ніна Іванаўна Піскарова|Ніна Піскарова]] — актрыса * [[Тамара Генрыхаўна Пузіноўская|Тамара Пузіноўская]] — актрыса * [[Ігар Віктаравіч Пятроў|Ігар Пятроў]] — акцёр, рэжысёр * [[Міхаіл Уладзіміравіч Пятроў|Міхаіл Пятроў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Святлана Леанідаўна Рабава|Святлана Рабава]] — актрыса, народная артыстка Расіі * [[Уладзімір Мітрафанавіч Рагаўцоў|Уладзімір Рагаўцоў]] — акцёр, заслужаны артыст Беларусі * [[Валерый Раеўскі]] — рэжысёр, народны артыст Беларусі * [[Віктар Антонавіч Рыбчынскі|Віктар Рыбчынскі]] — акцёр * [[Валянцін Мікалаевіч Салаўёў|Валянцін Салаўёў]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Алена Юр'еўна Сідарава|Алена Сідарава]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Валерый Васілевіч Смірноў|Валерый Смірноў]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Галіна Феліксаўна Сідзельнікава|Галіна Сідзельнікава]] — актрыса, дыктар, заслужаная артыстка БССР * [[Баляслаў Іванавіч Сяўко|Баляслаў Сяўко]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Галіна Сямёнаўна Талкачова|Галіна Талкачова]] — актрыса, народная артыстка Беларусі * [[Віктар Паўлавіч Тарасаў|Віктар Тарасаў]] — акцёр, народны артыст СССР і Беларусі * [[Аляксандр Леанідавіч Ткачонак|Аляксандр Ткачонак]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Мікола Трухан]] — акцёр, рэжысёр * [[Аляксандр Барысавіч Уладамірскі]] — акцёр * [[Леанід Аляксандравіч Улашчанка|Леанід Улашчанка]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Барыс Пятровіч Утораў|Барыс Утораў]] — рэжысёр * [[Вольга Яфімаўна Фадзеева|Вольга Фадзеева]] — актрыса * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Юрый Міхайлавіч Фейгін|Юрый Фейгін]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — акцёр, народны артыст Беларусі * [[Павел Аляксандравіч Харланчук-Южакоў|Павел Харланчук]] — акцёр, рэжысёр * [[Ганна Хітрык]] — актрыса, спявачка * [[Людміла Яфімаўна Цімафеева|Людміла Цімафеева]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Мікалай Пятровіч Цішакін|Мікалай Цішачкін]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Галіна Віктараўна Чарнабаева|Галіна Чарнабаева]] — актрыса * [[Яўген Пятровіч Шабан|Яўген Шабан]] — акцёр, рэжысёр, [[драматург]], сцэнарыст * [[Альбіна Аляксандраўна Шагідзевіч|Альбіна Шагідзевіч]] — актрыса, педагог * [[Аляксей Адольфавіч Шадзько|Аляксей Шадзько]] — акцёр, музыкант * [[Віктар Шалкевіч]] — акцёр, [[паэт]], музыкант * [[Рыгор Іванавіч Шацько|Рыгор Шацько]] — акцёр, арганізатар тэатральнай справы * [[Тамара Рыгораўна Шашкіна|Тамара Шашкіна]] — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь * [[Генадзь Васілевіч Шкуратаў|Генадзь Шкуратаў]] — акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Янушкевіч]] — рэжысёр, акцёр {{кал-канец}} === Мастакі === {{кал|2}} * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Эдуард Агуновіч]] — [[Графіка (мастацтва)|графік]], заслужаны работнік культуры Рэспублікі Беларусь * [[Віктар Францавіч Александровіч|Віктар Александровіч]] — графік, жывапісец * [[Віктар Уладзіміравіч Альшэўскі]] — жывапісец * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] — [[скульптар]], народны мастак Беларусі * [[Мікалай Апанасавіч Апіёк|Мікалай Апіёк]] — [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыс Аракчэеў]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Анатоль Арцімовіч]] — скульптар, педагог * [[Людвіг Пятровіч Асецкі|Людвіг Асецкі]] — графік, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Сяргей Апанасавіч Бандарэнка|Сяргей Бандарэнка]] — скульптар * [[Лявон Баразна]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, [[мастацтвазнаўца]], грамадскі дзеяч * [[Анатоль Бараноўскі]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Міхаіл Фёдаравіч Барздыка|Міхаіл Барздыка]] — графік * [[Бартлава, Валянціна Пятроўна|Валянціна Бартлава]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, педагог * [[Міхаіл Самуілавіч Басалыга|Міхаіл Басалыга]] — графік * [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]] — графік * [[Аляксандр Батвінёнак]] — скульптар * [[Эдуард Белагураў]] — жывапісец * [[Генадзь Васільевіч Буралкін|Генадзь Буралкін]] — скульптар * [[Сяргей Міхайлавіч Вакар|Сяргей Вакар]] — скульптар, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Руслан Вашкевіч]] — жывапісец, дызайнер * [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]] — графік * [[Сяргей Анатолевіч Волкаў|Сяргей Волкаў]] — графік, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Яўген Георгіевіч Волкаў|Яўген Волкаў]] — мастак тэатра * [[Віктар Іванавіч Вярсоцкі|Віктар Вярсоцкі]] — жывапісец, заслужаны настаўнік Беларусі, заслужаны дзеяч культуры Польшчы * [[Людміла Мікалаеўна Ганчарова|Людміла Ганчарова]] — мастак тэатра * [[Святлана Рыгораўна Гарбунова|Святлана Гарбунова]] — скульптар * [[Уладзімір Цітавіч Гардзеенка|Уладзімір Гардзеенка]] — мастак тэатра * [[Гардзіёнак, Ігар Леанідавіч|Ігар Гардзіёнак]] — графік, педагог * [[Барыс Федасеевіч Герлаван|Барыс Герлаван]] — мастак тэатра, народны мастак Беларусі * [[Ларыса Рыгораўна Герлаван|Ларыса Герлаван]] — мастак тэатра * [[Уладзімір Васільевіч Гладкевіч|Уладзімір Гладкевіч]] — графік, жывапісец * [[Жанна Генадзеўна Грак|Жанна Грак]] — мастачка і скульптарка * [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|Віктар Грамыка]] — жывапісец, народны мастак Беларусі * [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Леў Гумілеўскі]] — скульптар, народны мастак Беларусі * [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргей Гумілеўскі]] — скульптар * [[Валерый Цімафеевіч Даўгала|Валерый Даўгала]] — мастак-манументаліст * [[Юрый Альфрэдавіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]] — жывапісец * [[Леанід Паўлавіч Дубар|Леанід Дубар]] — графік * [[Эдуард Эдуардавіч Жакевіч|Эдуард Жакевіч]] — графік, дызайнер * [[Уладзімір Жбанаў]] — скульптар * [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] — мастак тэатра, заслужаны работнік культуры Беларусі * [[Уладзімір Пятровіч Жданаў|Уладзімір Жданаў]] — мастак тэатра * [[Валянцін Паўлавіч Занковіч|Валянцін Занковіч]] — скульптар, архітэктар * [[Вячаслаў Адамавіч Захарынскі|Вячаслаў Захарынскі]] — жывапісец * [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]] — жывапісец, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Валянціна Уладзіміраўна Іванькова|Валянціна Іванькова]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва * [[Уладзімір Паўлавіч Ісачанка|Уладзімір Ісачанка]] — жывапісец * [[Мікалай Канстанцінавіч Казакевіч|Мікалай Казакевіч]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Барыс Іванавіч Казакоў|Барыс Казакоў]] — мастак тэатра, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Аляксандравіч Касцючэнка|Аляксандр Касцючэнка]] — галоўны мастак-пастаноўшчык [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага Вялікага тэатру оперы і балета]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Качан|Уладзімір Качан]] — жывапісец, мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва * [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]] — графік, народны мастак Беларусі * [[Сяргей Іванавіч Кірушчанка|Сяргей Кірушчанка]] — жывапісец, дызайнер * [[Яўген Аляксеевіч Колчаў|Яўген Колчаў]] — скульптар * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — жывапісец, мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь * [[Ірына Міхайлаўна Котава|Ірына Котава]] — графік, жывапісец * [[Мікалай Мікалаевіч Крукаў|Мікола Крукаў]] — мастак-манументаліст * [[Язэп Крупскі]] — жывапісец * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая|Галіна Крываблоцкая]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва * [[Уладзімір Васілевіч Крываблоцкі|Уладзімір Крываблоцкі]] — жывапісец, манументаліст * [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Аляксандр Ксёндзаў]] — жывапісец * [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоль Кузняцоў]] — жывапісец * [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўген Кулік]] — графік, грамадскі дзеяч * [[Мікола Купава]] — графік, жывапісец * [[Міхаіл Якаўлевіч Лісоўскі|Міхаіл Лісоўскі]] — жывапісец, графік * [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Логвін, Сяргей Анатольевіч|Сяргей Логвін]] — скульптар, педагог * [[Уладзімір Аляксандравіч Лукашык|Уладзімір Лукашык]] — графік, дызайнер * [[Валерый Магучы]] — скульптар * [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]] — жывапісец * [[Зіновій Эмануілавіч Марголін|Зіновій Марголін]] — мастак тэатра, дызайнер * [[Віктар Маркавец]] — жывапісец * [[Генадзь Вацлававіч Матусевіч|Генадзь Матусевіч]] — скульптар * [[Віктар Васілевіч Мікіта|Віктар Мікіта]] — графік * [[Іван Якімавіч Міско|Іван Міско]] — скульптар, народны мастак Беларусі * [[Дзмітрый Максімавіч Мохаў|Дзмітрый Мохаў]] — мастак тэатра * [[Мікалай Аляксандравіч Назарчук|Мікалай Назарчук]] — жывапісец * [[Таццяна Ашотаўна Нерсісян|Таццяна Нерсісян]] — мастак тэатра * [[Віктар Віктаравіч Нямцоў|Віктар Нямцоў]] — жывапісец * [[Наталля Мікалаеўна Паплаўская|Наталля Паплаўская]] — графік * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — графік, жывапісец, народны мастак Беларусі * [[Вячаслаў Паўлавец]] — жывапісец, графік * [[Аляксандр Віктаравіч Прохараў|Аляксандр Прохараў]] — скульптар * [[Юзаф Пучынскі]] — графік * [[Алесь Пушкін]] — жывапісец * [[Людміла Іванаўна Пятруль|Людміла Пятруль]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва * [[Янка Раманоўскі]] — графік * [[Валерый Рачкоўскі]] — мастак тэатра * [[Алесь Родзін]] — жывапісец, перформер * [[Людміла Русава]] — мастачка і перформерка * [[Іван Пятровіч Рэй|Іван Рэй]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]] — графік, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Ніна Мікалаеўна Сакалова-Кубай|Ніна Сакалова-Кубай]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, дызайнер * [[Генадзь Сакалоў-Кубай]] — графік, мастацтвазнаўца, педагог * [[Дзмітрый Уладзіміравіч Сарока|Дзмітрый Сарока]] — жывапісец * [[Пётр Уладзіміравіч Свентахоўскі|Пётр Свентахоўскі]] — жывапісец * [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] — жывапісец, графік * [[Павел Апанасавіч Семчанка|Павел Семчанка]] — графік, мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, педагог * [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]] — графік * [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]] — графік * [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|Уладзімір Слабодчыкаў]] — скульптар, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]] — графік, педагог * [[Андрэй Мікалаевіч Смаляк]] — жывапісец * [[Віктар Сташчанюк]] — графік * [[Уладзімір Якаўлевіч Сулкоўскі|Уладзімір Сулкоўскі]] — жывапісец * [[Васіль Фёдаравіч Сумараў|Васіль Сумараў]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Сытчанка, Уладзімір Іванавіч|Уладзімір Сытчанка]] — графік, педагог * [[Ігар Васілевіч Сямека|Ігар Сямека]] — жывапісец * [[Марыя Яўгенаўна Таболіч|Марыя Таболіч]] — жывапісец * [[Рыгор Фядосавіч Таболіч|Рыгор Таболіч]] — жывапісец * [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]] — графік * [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]] — жывапісец, народны мастак Беларусі * [[Юрый Тур]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Уладзімір Васільевіч Уродніч|Уладзімір Уродніч]] — жывапісец, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Аліна Рыгораўна Фаміна|Аліна Фаміна]] — мастак тэатра, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Аляксандр Міхайлавіч Фінскі|Аляксандр Фінскі]] — скульптар * [[Хілько, Юрый Іванавіч|Юрый Хілько]] — графік, педагог * [[Людміла Багданаўна Церах|Людміла Церах]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва * [[Сяргей Аляксандравіч Цімохаў|Сяргей Цімохаў]] — жывапісец * [[Генрых Яўгенавіч Ціхановіч|Генрых Ціхановіч]] — жывапісец * [[Ігар Мікалаевіч Цішын|Ігар Цішын]] — жывапісец * [[Алесь Цыркуноў]] — жывапісец * [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]] — графік, народны мастак Беларусі * [[Канстанцін Пятровіч Шаранговіч|Канстанцін Шаранговіч]] — графік * [[Алесь Шатэрнік]] — скульптар * [[Валерый Фёдаравіч Шкаруба|Валерый Шкаруба]] — жывапісец * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леанід Шчамялёў]] — жывапісец, народны мастак Беларусі * [[Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч|Валяр’ян Янушкевіч]] — скульптар * [[Фелікс Янушкевіч]] — жывапісец {{кал-канец}} === Дызайнеры === {{Div col|2}} * [[Андрэй Мікалаевіч Азараў|Андрэй Азараў]] — мультымедыя-дызайнер * [[Сяргей Войчанка]] — дызайнер * [[Уладзімір Уладзіміравіч Голубеў|Уладзімір Голубеў]] — дызайнер, навуковец * [[Роберт Мацвеевіч Клімін]] — дызайнер, мастак * [[Якаў Юр’евіч Ленсу|Якаў Ленсу]] — [[дызайнер]], мастацтвазнаўца * [[Алег Паўлавіч Марозаў|Алег Марозаў]] — дызайнер * [[Генадзь Мацур]] — дызайнер, графік * [[Сяргей Уладзіміравіч Саркісаў|Сяргей Саркісаў]] — дызайнер, мастак, графік * [[Мікалай Васільевіч Стас|Мікалай Стас]] — мастак, дызайнер * [[Крысціна Аляксандраўна Стрыкелева|Крысціна Стрыкелева]] — дызайнер, мастацтвазнаўца * [[Сяргей Уладзіміравіч Сцельмашонак|Сяргей Сцельмашонак]] — мастак, дызайнер * [[Леў Іванавіч Талбузін|Леў Талбузін]] — дызайнер, скульптар * [[Юрый Аляксандравіч Тарэеў|Юрый Тарэеў]] — дызайнер, педагог * [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]] — дызайнер * [[Міхаіл Рыгоравіч Шыкаў|Міхаіл Шыкаў]] — дызайнер * [[Андрэй Ігаравіч Шэлюта|Андрэй Шэлюта]] — дызайнер, мастак-канцэптуаліст, арт-дырэктар{{Div col end}} === Дзеячы кінематографа === {{Div col|2}} * [[Галіна Валянцінаўна Адамовіч|Галіна Адамовіч]] — кінарэжысёр-дакументаліст * [[Віктар Аслюк]] — кінарэжысёр-дакументаліст * [[Аляксандр Залманавіч Гутковіч|Аляксандр Гутковіч]] — акцёр, рэжысёр тэлебачання, драматург * [[Колбышаў, Аляксандр Іванавіч|Аляксандр Колбышаў]] — кінарэжысёр * [[Андрэй Кудзіненка]] — кінарэжысёр * [[Іван Міхайлавіч Паўлаў|Іван Паўлаў]] — кінарэжысёр * [[Валерый Рубінчык]] — кінарэжысёр {{Div col end}} === Дзеячы тэлебачання і радыё === {{Div col|2}} * [[Уладзімір Анатольевіч Баклейчаў|Уладзімір Баклейчаў]] — акцёр, дыктар радыё і тэлебачання * [[Алег Аляксандравіч Вінярскі|Алег Вінярскі]] — акцёр, дыктар і рэжысёр радыё * [[Адам Глобус]] — літаратар, жывапісец * [[Віктар Рыгоравіч Карпілаў|Віктар Карпілаў]] — рэжысёр тэлебачання, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Сяргей Галіевіч Кацьер|Сяргей Кацьер]] — рэжысёр тэлебачання * [[Ілья Львовіч Курган|Ілья Курган]] — акцёр, дыктар радыё, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь * [[Вера Іванаўна Ропат|Вера Ропат]] — дыктар тэлебачання * [[Уладзімір Уладзіміравіч Станкевіч|Уладзімір Станкевіч]] — акцёр, рэжысёр тэлебачання {{Div col end}} === Мастацтвазнаўцы === {{Div col|2}} * [[Вацлаў Арэшка]] — [[тэатразнаўца]], грамадскі дзеяч * [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Міхаіл Баразна]] — мастацтвазнаўца, дызайнер * [[Таццяна Георгіеўна Гаранская|Таццяна Гаранская]] — мастацтвазнаўца * [[Тамара Яўгенаўна Гаробчанка|Тамара Гаробчанка]] — тэатразнаўца * [[Іна Паўлаўна Герасімава|Іна Герасімава]] — мастацтвазнаўца, грамадскі дзеяч * [[Эльвіра Пятроўна Герасімовіч|Эльвіра Герасімовіч]] — актрыса, тэатразнаўца * [[Людміла Аляксееўна Грамыка|Людміла Грамыка]] — тэатразнаўца, крытык * [[Леанід Міканоравіч Дробаў|Леанід Дробаў]] — мастацтвазнаўца, жывапісец * [[Вячаслаў Сяргеевіч Іваноўскі|Вячаслаў Іваноўскі]] — тэатразнаўца * [[Пётр Аляксеевіч Карнач|Пётр Карнач]] — мастацтвазнаўца * [[Таццяна Команава]] — тэатразнаўца, крытык * [[Арсень Аляксандравіч Лабовіч|Арсень Лабовіч]] — тэатразнаўца * [[Зянон Пазняк]] — тэатразнаўца, [[археолаг]], [[палітык]] і грамадскі дзеяч * [[Сяргей Астапавіч Пятровіч|Сяргей Пятровіч]] — тэатразнаўца * [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Міхась Раманюк]] — мастацтвазнаўца, этнограф * [[Ала Аляксееўна Савіцкая|Ала Савіцкая]] — тэатразнавец * [[Ларыса Фёдараўна Салавей|Ларыса Салавей]] — мастацтвазнаўца, заслужаны настаўнік Беларусі * [[Рычард Баляслававіч Смольскі|Рычард Смольскі]] — тэатразнаўца * [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктар Шматаў]] — мастацтвазнаўца, графік * [[Яўген Феліксавіч Шунейка|Яўген Шунейка]] — мастацтвазнаўца, жывапісец {{Div col end}} === Іншыя === {{Div col|2}} * [[Мікалай Уладзіміравіч Аксаміт|Мікалай Аксаміт]] — грамадскі дзеяч, мастацтвазнаўца * [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]] — мастак, забіты ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі 2020—2021 гадоў]] * [[Ігар Варашкевіч]] — музыкант * [[Валерый Карлавіч Гедройц|Валерый Гедройц]] — арганізатар культуры, дзяржаўны дзеяч * [[Аляксей Дудараў]] — драматург, [[сцэнарыст]], акцёр * [[Валянцін Уладзіміравіч Дудкевіч|Валянцін Дудкевіч]] — харэограф, мастацтвазнаўца, народны артыст Беларусі * [[Тодар Кашкурэвіч]] — [[музыкант]], жывапісец * [[Уладзімір Сяргеевіч Лісіцын]] — беларускі паэт * [[Алесь Лось]] — музыкант * [[Георгій Васільевіч Марчук|Георгій Марчук]] — драматург, сцэнарыст * {{нп3|Андрэй Плясанаў|Андрэй Плясанаў|be-x-old|Андрэй Плясанаў}} — музыкант, рэжысёр * [[Фёдар Поўны]] — протаіерэй Беларускай праваслаўнай царквы * [[Уладзімір Сцяпан]] — [[пісьменнік]], журналіст * [[Гардзей Эдуардавіч Шчаглоў|Гардзей Шчаглоў]] — іерэй Беларускай праваслаўнай царквы, дызайнер * [[Palina]] — [[Спявак|спявачка]]. {{Div col end}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|151|Будынак Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута|[[А. М. Кулагін]], [[Т. Р. Чуракова]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|1а1Е400511}} * [http://www.bdam.by/ Афіцыйны сайт акадэміі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150204182322/http://bdam.by/ |date=4 лютага 2015 }} {{Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў}} {{Рэктары Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў}} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў| ]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:1945 год у Мінску]] eo6owd9rw3g0x3zphpi0simvrfogxt9 Валюта (архітэктура) 0 59391 5177903 5128558 2026-08-09T17:42:28Z Ciepiersia 162280 афармленне 5177903 wikitext text/x-wiki [[Image:Jonisk.kapitel.jpg|thumb|Калона з двума валютамі]] '''Валюта''' ({{lang-it|voluta}} — завіток, спіраль) — пластычнае аздабленне ў выглядзе спіральнага завітка. Як элемент архітэктурнага [[Архітэктурны ордар|ордара]] звычайна выкарыстоўваўся ў аздабленні [[капітэль|капітэляў]] [[калона|калон]]. У асобных выпадках форму валюты маюць архітэктурныя дэталі для сувязі частак будынка, а таксама кансолі карнізаў, упрыгожанні парталаў, дзвярэй, вокнаў і інш. Выкарыстоўвалася з часоў позняга Адраджэння і [[барока]]. == Гл. таксама == * [[Рэнесанс]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Volute|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] f7xl9pdagsov85bf4eaq3m6zcavgk2c Лагойскі сельсавет 0 62648 5178062 5134151 2026-08-10T04:22:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178062 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Лагойскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Лагойск]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[26 снежня]] [[1995]] |Скасаванне = [[24 верасня]] [[1926]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Алег Міхайлавіч Кулікоў<ref name="Сайт">{{Cite web |url=http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/120-logojskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |title=Афіцыйная старонка сельсавета на сайце Лагойскага райвыканкама |access-date=12 жніўня 2019 |archive-date=12 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812231534/http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/120-logojskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |url-status=dead }}</ref> |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2752 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 135,9<ref name="Сайт"/> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/120-logojskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Лаго́йскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Лагойск]] (не ўваходзіць у склад). == Геаграфія == Лагойскі сельсавет знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] ў радыусе 15 км вакол горада [[Лагойск]]. Мяжуе з [[Гайненскі сельсавет|Гайненскім]], [[Астрошыцкі сельсавет|Астрошыцкім]], [[Швабскі сельсавет|Швабскім]] сельсаветамі Лагойскага раёна, а таксама са [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёнам]]. Да 2009 года агульная плошча сельсавета складала 4113 га, з іх землі РДУП «Беларуснафта-Мінскаблнафтапрадукт» філіял СК «Лагойскі» — 3329 га, землі сельсавета — 784 га. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лагойскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка Лагойск. 24 верасня 1926 года скасаваны ў сувязі з утварэннем Лагойскага местачковага Савета. 26 снежня 1995 года ўтвораны зноў у складзе Лагойскага раёна Мінскай вобласці Беларусі з населеных пунктаў, якія знаходзіліся ў адміністрацыйным падпарадкаванні Лагойскага пассавета. Цэнтр — гарадскі пасёлак Лагойск. 3 чэрвеня 1998 года Лагойск атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 12 верасня 2007 года скасавана вёска [[Луцаўшчына]] (далучана да Лагойска)<ref>[http://www.maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf Перечень наименований географических объектов, прекративших своё существование за 1997—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220420034247/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/abolition2008.pdf |date=20 красавіка 2022 }}</ref>. 17 ліпеня 2009 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны пасёлак [[Лагожаск]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-294/2009_294_9_27393.pdf#page=1 Решение Логойского районного Совета депутатов от 17 июля 2009 г. № 188 Об образовании территориальной единицы] {{ref-ru}}</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Знаменкаўскі сельсавет|Знаменкаўскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: [[Аўгустова (Лагойскі раён)|Аўгустова]], [[Гаішча (Лагойскі раён)|Гаішча]], [[Жалудоўшчына]], [[Загор’е (Лагойскі сельсавет)|Загор’е]], [[Замасточча (Лагойскі раён)|Замасточча]], [[Знаменка (Лагойскі раён)|Знаменка]], [[Карцоўшчына]], [[Косіна (Лагойскі раён)|Косіна]], [[Мачужычы]], [[Пархава]], [[Свідна (Лагойскі раён)|Свідна]], [[Сілічы (Лагойскі раён)|Сілічы]], [[Чарняхоўскі (Лагойскі раён)|Чарняхоўскі]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. == Склад == Да ўзбуйнення сельсавета 30 кастрычніка 2009 года на тэрыторыі сельскага савета было размешчана 11 населеных пунктаў: [[Верагі]], [[Гасцілавічы (Лагойскі раён)|Гасцілавічы]], [[Заазер’е (Лагойскі раён)|Заазер’е]], [[Зялёны Луг (Лагойскі раён)|Зялёны Луг]], [[Міхалова (Лагойскі раён)|Міхалова]], [[Ніўкі (Лагойскі раён)|Ніўкі]], [[Панізоўе (Лагойскі раён)|Панізоўе]], [[Рудня (Лагойскі сельсавет)|Рудня]], [[Слагавішча]], [[Церхавічы]], [[Чорны Лес (Лагойскі раён)|Чорны Лес]] — у якіх пражывалі 1298 чалавек, а таксама пасёлак [[Лагожаск]], які знаходзіўся ў стадыі будаўніцтва. Пасля ўзбуйнення ў склад сельсавета ўваходзяць 25 населеных пунктаў. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (12 населеных пунктаў, без Лагойска) — 1256 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 лістапада 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (25 населеных пунктаў) — 2752 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Арганізацыі == На тэрыторыі сельсавета размешчаны наступныя арганізацыі: * РДУП «Беларуснафта-Мінскаблнафтапрадукт» філіял СК «Лагойскі» (аг. [[Гасцілавічы (Лагойскі раён)|Гасцілавічы]]) * ООО «Паркерпласт» (вытворчасць вырабаў з пластмасы), размешчаны ў в. [[Заазер’е (Лагойскі раён)|Заазер’е]] * ООО «Вега» (закуп грыбоў, ягад), размешчаны ў в. [[Верагі]]. == Сацыяльная-культурная інфраструктура == === Установы адукацыі і дашкольныя ўстановы === * ДУА «Гасцілавіцкая сярэдняя агульнаадукацыйная школа» * ДУА «Косінская сярэдняя агульнаадукацыйная школа» * ДУА «Гасцілавіцкі дзіцячы сад» * ДУА «Косінскі дзіцячы сад» * ДУА «Аўгустоўскі дзіцячы сад» === Установы культуры === * Гасцілавіцкі цэнтр культуры і досугу * Косінскі сельскі дом культуры * Бібліятэка аг. Гасцілавічы === Установы аховы здароўя === * Аўгустоўская амбулаторыя * Косінскі ФАП === Аддзяленні сувязі === * Аддзяленне сувязі аг. Гасцілавічы * Аддзяленне сувязі аг. Косіна == Гандаль == Крамы ў аг. Гасцілавічы, аг. Заазер’е, аг. Слагавішча. == Транспарт == Транспартнае абслугоўванне ажыццяўляецца ДУП «Аўтапарк № 12». == Турызм == * Сельская сядзіба «Лалуа», в. [[Панізоўе (Лагойскі раён)|Панізоўе]] * [[Лагойск (гарналыжны цэнтр)|Гарналыжны комплекс «Лагойск»]] каля в. [[Верагі]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А. И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://museum.logoysk.info/ru/logoysk-photos/selsovety/logoysk.html Фота. Былыя будынкі сельсаветаў Лагойскага раёна] {{Лагойскі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Лагойскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1995 годзе]] qmjza0ctu4s9bgl1pdu53tb737zyo2b Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 0 67105 5177879 5125602 2026-08-09T16:39:22Z Reteeeee 3133 132326 /* Удзельнікі сезона 2026 года */ 5177879 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК Макслайн|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * з 2013 — [[Беларусбанк]] == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 8 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 7, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] і [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] r60l5v17e6dik90sispqtwx1wanwgtz 5177880 5177879 2026-08-09T16:40:24Z Reteeeee 3133 132326 /* Удзельнікі сезона 2026 года */ 5177880 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * з 2013 — [[Беларусбанк]] == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 8 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 7, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] і [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] i1hb96tn55mn72l5ntir8vhdbsilbcg 5177881 5177880 2026-08-09T16:41:54Z Reteeeee 3133 132326 /* Тытульныя спонсары */ 5177881 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 8 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 7, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] і [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] ouub0vomy4u3tlwgqdykp8zotv4tkgg 5177885 5177881 2026-08-09T16:45:03Z Reteeeee 3133 132326 /* Гісторыя */ 5177885 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |- |з 2024||16 каманд||30 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 8 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 7, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] і [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] anf6ovvvvdxfini1s9auzqrpzmqices 5177888 5177885 2026-08-09T16:56:52Z Reteeeee 3133 132326 /* Пераможцы */ 5177888 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |- |з 2024||16 каманд||30 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 8 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 7, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] і [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (9) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Габон}} [[Джуніёр Эфаге|Дж. Эфаге]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |'''[[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Шасцюк|А. Шасцюк]] <small>[[ФК Іслач|Іслач]]</small> '''17''' |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] km4f2f20i4qwmfee31ckefx42nr3yn3 5177889 5177888 2026-08-09T16:58:14Z Reteeeee 3133 132326 /* Пераможцы */ 5177889 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2026 года === * [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]] * [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Віцебск|Віцебск]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |- |з 2024||16 каманд||30 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * 2013-2024 — [[Беларусбанк]] * з 2025 — Betera == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 9 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 9, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]], [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] і [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (9) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Габон}} [[Джуніёр Эфаге|Дж. Эфаге]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |'''[[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Шасцюк|А. Шасцюк]] <small>[[ФК Іслач|Іслач]]</small> '''17''' |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] 4gyvptnquep0o8cltjjhqgsfj9z2y7j Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск) 0 71953 5178131 4751873 2026-08-10T11:40:37Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, арфаграфія, удакладненне: вуліца У. Галубка знаходзіцца ў іншым мікрараёне 5178131 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кунцаўшчына}} '''Ку́нцаўшчына''' — [[мікрараён]] у складзе [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна]] горада [[Мінск]]а. == Назва == Назва мікрараёна паходзіць ад назвы вёскі [[Кунцаўшчына (Мінскі раён)|Кунцаўшчына]], якая была недалёка ад цяперашняга мікрараёна. == Размяшчэнне == У заходняй частцы [[Мінск]]а. Мяжуе з мікрараёнамі [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]], [[Дамброўка (жылы раён)|Дамброўка]], [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]]. Вёска Кунцаўшчына, ад назвы якой названы мікрараён, была больш на захад, у раёне цяперашняй вуліцы [[Валожынская вуліца|Валожынскай]] у мікрараёне [[Красны Бор (жылы раён, Мінск)|Красны Бор]]. == Вуліцы == [[Вуліца Кунцаўшчына (Мінск)|Кунцаўшчына]], [[вуліца Ляшчынскага (Мінск)|Ляшчынскага]], [[Вуліца Матусевіча (Мінск)|Матусевіча]], [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|Прытыцкага]]. == Гарадская інфраструктура == 2 філіяла ААТ «ААБ Беларусбанк», пошта, аптэкі, паліклініка № 26, гарадскі кардыялагічны дыспансер, 7 дзіцячых садкоў, гімназіі № 4 і № 39, 3 сярэднія школы, музычная школа № 17, 2 ЖЭУ, 3 універсамы («Кунцаўшчына», «Заходнi», «Рублёўскі»), 4 прадуктовыя крамы, мэблевы магазін, дом быту. == Транспарт == * Дыспетчарская станцыя «Кунцаўшчына» === Аўтобусы === * № 12, 17, 29, 30а, 30с, 36, 40, 41, 42, 54, 78, 83э, 101, 107, 116, 121, 121д, 122э, 128, 137, 138, 140, 144с, 149, 177э, 185 * Прыпынак прыгарадных аўтобусаў === Тралейбусы === * № 9, 13, 18, 21, 25, 31, 48, 52, 55 === Маршрутныя таксі === * № 1026, 1106, 1130, 1149, 1183, 1230, 1259 === Метро === 7 лістапада 2005 года былі адкрыты [[Кунцаўшчына (станцыя метро, Мінск)|станцыя метро «Кунцаўшчына»]] і [[Каменная горка (станцыя метро)|станцыя метро «Каменная горка»]], якія размясціліся па краях мікрараёна. == Стрыт-арт == Восенню 2019 года на фасадах трох 12-павярховых жылых дамоў па вул. Прытыцкага 134, 136 і 150 створаны тры манументальных муралы «Будучыня», якія ўяўляюць сабой трыпціх на тэму сучаснасці і будучыні Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/obshchestvo/society-different/1266319/|title=Триптих "Будучыня": новые минские муралы художников из Беларуси, Сербии и Испании|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630072605/https://interfax.by/news/obshchestvo/society-different/1266319/|archivedate=30 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Над стварэннем трыпціха працавалі мастакі Artez з Сербіі (мурал «Фрыланс»), Mutus з Беларусі (мурал «Лічбавы свет»), Тонкі і Jofre Oliveras з Іспаніі (мурал «Героі новага часу»). Праект быў рэалізаваны намаганнямі адміністрацыі [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна Мінска]], стрыт-арт-актывістаў Urban Myths і кампаніі [[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Жылыя раёны Мінска}} {{DEFAULTSORT:Кунцаўшчына}} [[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] gxv230q0wxr4hffnvx6yul6kzt4d3tk 5178132 5178131 2026-08-10T11:43:13Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5178132 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Кунцаўшчына}} '''Ку́нцаўшчына''' — [[мікрараён]] у складзе [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна]] горада [[Мінск]]а. == Назва == Назва мікрараёна паходзіць ад назвы вёскі [[Кунцаўшчына (Мінскі раён)|Кунцаўшчына]], якая была недалёка ад цяперашняга мікрараёна. == Размяшчэнне == У заходняй частцы [[Мінск]]а. Мяжуе з мікрараёнамі [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]], [[Дамброўка (жылы раён)|Дамброўка]], [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]]. Вёска Кунцаўшчына, ад назвы якой названы мікрараён, была больш на захад, у раёне цяперашняй вуліцы [[Валожынская вуліца (Мінск)|Валожынскай]] у мікрараёне [[Красны Бор (жылы раён, Мінск)|Красны Бор]]. == Вуліцы == [[Вуліца Кунцаўшчына (Мінск)|Кунцаўшчына]], [[вуліца Ляшчынскага (Мінск)|Ляшчынскага]], [[Вуліца Матусевіча (Мінск)|Матусевіча]], [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|Прытыцкага]]. == Гарадская інфраструктура == 2 філіяла ААТ «ААБ Беларусбанк», пошта, аптэкі, паліклініка № 26, гарадскі кардыялагічны дыспансер, 7 дзіцячых садкоў, гімназіі № 4 і № 39, 3 сярэднія школы, музычная школа № 17, 2 ЖЭУ, 3 універсамы («Кунцаўшчына», «Заходнi», «Рублёўскі»), 4 прадуктовыя крамы, мэблевы магазін, дом быту. == Транспарт == * Дыспетчарская станцыя «Кунцаўшчына» === Аўтобусы === * № 12, 17, 29, 30а, 30с, 36, 40, 41, 42, 54, 78, 83э, 101, 107, 116, 121, 121д, 122э, 128, 137, 138, 140, 144с, 149, 177э, 185 * Прыпынак прыгарадных аўтобусаў === Тралейбусы === * № 9, 13, 18, 21, 25, 31, 48, 52, 55 === Маршрутныя таксі === * № 1026, 1106, 1130, 1149, 1183, 1230, 1259 === Метро === 7 лістапада 2005 года былі адкрыты [[Кунцаўшчына (станцыя метро, Мінск)|станцыя метро «Кунцаўшчына»]] і [[Каменная горка (станцыя метро)|станцыя метро «Каменная горка»]], якія размясціліся па краях мікрараёна. == Стрыт-арт == Восенню 2019 года на фасадах трох 12-павярховых жылых дамоў па вул. Прытыцкага 134, 136 і 150 створаны тры манументальных муралы «Будучыня», якія ўяўляюць сабой трыпціх на тэму сучаснасці і будучыні Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/obshchestvo/society-different/1266319/|title=Триптих "Будучыня": новые минские муралы художников из Беларуси, Сербии и Испании|publisher=interfax.by|lang=ru|accessdate=2020-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630072605/https://interfax.by/news/obshchestvo/society-different/1266319/|archivedate=30 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Над стварэннем трыпціха працавалі мастакі Artez з Сербіі (мурал «Фрыланс»), Mutus з Беларусі (мурал «Лічбавы свет»), Тонкі і Jofre Oliveras з Іспаніі (мурал «Героі новага часу»). Праект быў рэалізаваны намаганнямі адміністрацыі [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна Мінска]], стрыт-арт-актывістаў Urban Myths і кампаніі [[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Жылыя раёны Мінска}} {{DEFAULTSORT:Кунцаўшчына}} [[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Мінска]] cnkggon6nbezsticq6ke0e4omoeo1bh Луксорскі храм 0 90030 5178117 5151581 2026-08-10T10:02:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178117 wikitext text/x-wiki {{Hiero|align=left|era=egypt|Луксорскі храм|<hiero>M17-p:t O45-M24 N21:Z1-X1:O49</hiero> <br />''Ipt-rsjt''<br />''Іпет-рэзіт''<br />«''Паўднёвы гарэм''»}} {{храм}} '''Луксорскі храм''' — разваліны цэнтральнага храма [[Амон (бажаство)|Амона]]-[[Ра]], на правым беразе [[Ніл]]а, у паўднёвай частцы [[Фівы (Егіпет)|Фіваў]], у межах сучаснага горада [[Луксор]]. Храм богаў Амона, [[Мут]] і [[Хансу]] ўяўляе сабою найбольш поўнае ўвасабленне архітэктурных асаблівасцей [[Новае царства|Новага царства]] (XVI—XI стст. да н.э.). Яго адрозніваюць грандыёзнасць задумы, манументальнасць і ўрачыстасць дэталей, вялікая колькасць калон. Узвядзенне храма адбывалася ў канцы XIV—XIII ст. да н.э. пры фараонах [[Аменхатэп III|Аменхатэпе III]] (архітэктары [[Аменхатэп Малодшы]], Горы, Суці) і [[Рамсес II|Рамсесе II]] (архітэктар Бекенхонсу). Будынкі комплексу выцягнуліся ўздоўж [[Ніл]]а з поўначы на поўдзень на сотні метраў. Комплекс вызначаецца дакладнай і зладжанай кампазіцыяй, паколькі асноўныя работы былі выкананы практычна адным архітэктарам — Аменхатэпам Малодшым. Аб геніальнасці гэтага майстра сведчаць выкарыстанне каланад, калон у выглядзе вязак папіруса з лёгкімі, вытанчанымі прапорцыямі, дасканалыя суадносіны каланады адкрытага двара і цэнтральнага ўваходу, якія, нягледзячы на розную вышыню, складаюць адзінае цэлае. Храм арыентаваны з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Для адпаведнасці з [[пілон]]амі, якія стаяць у паўгадзіннай адлегласці на поўнач [[Карнак]]а, з якім ён быў злучаны брукаванай алеяй [[сфінкс]]аў, паўночны пілон яго ўхілены крыху на ўсход ад агульнай восі. [[Файл:Plan of Luxor temple.png|thumb|right|100px|План Храма ў Луксоры]] Найстаражытнейшая частка — святая святых, з прылеглымі заламі, упрыгожанымі манументальнымі рэльефамі і надпісамі — заснавана пры [[Аменхатэп III|Аменхатэпе III]]; першыя цары XIX дынастыі дадалі на поўдзень двор з 74 калонамі з перамежнымі статуямі фараонаў. [[Рамсес II|Рамсес Вялікі]] прыбудаваў паўночны [[перыстыль]] і пілон і намаляваў на вонкавым боку апошняга свае подзвігі ў вайне з [[хеты|хетамі]]; тут жа напісаны так званы «эпас Пентаўра». У паўночнага ўваходу Луксорскага храма — чатыры [[калос]]ы-маналіты і два [[абеліск]]і, з якіх [[Луксорскі абеліск (Парыж)|адзін]] перавезены ў 1830-я гг. у [[Парыж]], на [[плошча Згоды|плошчу Згоды]]. Даўжыня збудавання ад уваходу да самай паўночнай сцяны — 260 метраў. <center> <gallery> Image:Louxor dromos & pylône.JPG|Алея сфінксаў і пілоны днём. Image:Luxor, West Bank, Ramesseum, colonnade, Egypt, Oct 2004.jpg|Рамесеум Image:Luxor-Court of Amenhotep III.jpg|Старадаўняя фатаграфія калоннай залы Аменхатэпа III Image:Luxor, Luxor Temple, inside, at night, Egypt, Oct 2004.jpg|Калоны храма ў цёмны час сутак Luxor Temple, The Colonnade of Amenhotep III, Luxor, Egypt.jpg Luxor Temple at night, Sanctuary, Luxor, Egypt.jpg Image:Egypt.LuxorTemple.06.jpg Image:Egypt.LuxorTemple.02.jpg Image:Luxor Temple, Pillars, Luxor, Egypt.jpg Image:Luxor, Luxor Temple, south west view, Egypt, Oct 2004.jpg Image:LuxorTempleEgypt 2007feb9-13 byDanielCsorfoly.JPG Image:Luxor, Luxor Temple, front view at night, Egypt, Oct 2004.jpg </gallery> </center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9|Луксор||366—367}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Луксор}} == Спасылкі == {{commons|Category:Luxor Temple}} * [http://www.egyptology.ru/sites/Luxor.htm Луксор] // [http://www.egyptology.ru Египтологический Изборник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=12 сакавіка 2005 }} {{ref-ru}} * [http://arheo.manefon.org/?p=104 Шаталин И. Египет: Луксорский храм.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150413123507/http://arheo.manefon.org/?p=104 |date=13 красавіка 2015 }} {{ref-ru}} {{Стобрамныя Фівы}} {{Сусветная спадчына ў Егіпце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Турызм у Егіпце]] [[Катэгорыя:Архітэктура Егіпта]] [[Катэгорыя:Храмы Егіпта]] [[Катэгорыя:Старажытны Егіпет]] [[Катэгорыя:Луксор]] krz5wsa1u86h5wixipm6kd4hlzdr9e8 Аўтамабільная шына 0 95487 5177875 4969708 2026-08-09T16:18:02Z Ciepiersia 162280 афармленне 5177875 wikitext text/x-wiki {{іншае значэнне|Артыкул пра частку кола аўтамабіля. Для іншых значэнняў, глядзі [[Шына (значэнні)]].}} [[Файл:Vredestein Wintrac Pro.jpg|200px|міні|справа|Аўтамабільная шына]] '''Аўтамабільная шына''' (ад {{lang-de|Schiene}}; сінонімы: пакрышка<ref name=pr>У адпаведнасці з Тлумачальным слоўнікам беларускай літаратурнай мовы. Мн.:БелЭн, 2002, С.427.</ref>, балон або гума) — адзін з найбольш важных элементаў [[кола]] (аўтамабіля, самалёта, веласіпеда і інш.), які ўяўляе сабой пругкую гума-метала-тканінную абалонку, усталяваную на вобад кола. Шына забяспечвае кантакт транспартнага сродку з дарожным палатном, прызначана для паглынання нязначных ваганняў, выкліканых недасканаласцю дарожнага пакрыцця, кампенсацыі хібнасці траекторый колаў, рэалізацыі і ўспрымання сіл, якія ўзнікаюць у пляме кантакту. {{зноскі}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будова аўтамабіля]] [[Катэгорыя:Колы]] lcj4c40mpye0bkq4i75raoelk5nlx98 Касцянка 0 97449 5177838 3708554 2026-08-09T14:10:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177838 wikitext text/x-wiki [[Выява:Apricot and cross section.jpg|thumb|250px|Плод [[абрыкос]]а]] {{Значэнні|Касцянка (значэнні)}} '''Касцянка''' — сакавіты [[плод]] раслін з рэзкай дыферэнцыяцыяй слаёў [[каляплоднік]]а. Мае ў сабе тонкі скурысты пазаплоднік, сакавіты міжплоднік і адраўнелы ўнутрыплоднік (эндакарпій), які ўтварае костачку, дзе знаходзіцца семя. Аднакасцянка ў [[вішня|вішні]], [[сліва|слівы]], міндаля, шматкасцянка ў малін, ажын, крушыны (іх плод складаецца з многіх дробных касцянак, якія знаходзяцца на агульным кветаложы). Вядомы сухія касцянкі са скурыстым ([[міндаль]], [[грэцкі арэх]]) ці валакністым ([[какосавая пальма]]) міжплоднікам. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Биологический энциклопедический словарь|адказны=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.|выданне=2-е изд., исправл.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=288|старонак=864|isbn=5-85270-002-9|тыраж=150&nbsp;600}}{{ref-ru}} * {{кніга|частка=Костянка|загаловак=Сельскохозяйственный энциклопедический словарь|адказны=Редкол.: В. К. Месяц (гл. ред.) и др.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=250|старонак=656|тыраж=100&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://beaplanet.ru/cvetkovye_rasteniya/vidy_plodov/kostyanka.html Костянка // Мир растений — Beaplanet.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161011174049/http://beaplanet.ru/cvetkovye_rasteniya/vidy_plodov/kostyanka.html |date=11 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анатомія раслін]] [[Катэгорыя:Плод]] 1s7rmwf7f1ynqlqv47xmtb2ekk8ywmj Шаблон:Музычны лэйбл 10 100535 5177814 982337 2026-08-09T12:37:53Z DzBar 156353 абнаўленне 5177814 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня_лагатыпа|}}}|caption={{{подпіс|}}}}} |клас_выявы = logo |выява3 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня_выявы|{{{памер выявы|}}}}}}|caption={{{апісанне_выявы|{{{подпіс выявы|}}}}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафіцыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> m9bzg0ir7chi4feq40ae8kqbydc82si 5177817 5177814 2026-08-09T12:46:56Z DzBar 156353 5177817 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня_лагатыпа|}}}|caption={{{подпіс|}}}}} |клас_выявы = logo |выява3 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня_выявы|{{{памер выявы|}}}}}}|caption={{{апісанне_выявы|{{{подпіс выявы|}}}}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафіцыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} {{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> brs8u4n5d3fpnbldz13ps8t9yo6ubbe Шаблон:Музычны лэйбл/Дакументацыя 10 100536 5177815 3041410 2026-08-09T12:40:33Z DzBar 156353 Замена старонкі на '<noinclude>{{docpage}}</noinclude>[[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблон]]-картка для адлюстравання кароткай інфармацыі пра музычны лэйбл. <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Музыка|Музычны лэйбл]] [[de:Vorlage:Infobox Plattenlabel]] [[uk:Шаблон:Музичний лейбл]] </includeonly>' 5177815 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{docpage}}</noinclude>[[Вікіпедыя:Шаблоны|Шаблон]]-картка для адлюстравання кароткай інфармацыі пра музычны лэйбл. <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Музыка|Музычны лэйбл]] [[de:Vorlage:Infobox Plattenlabel]] [[uk:Шаблон:Музичний лейбл]] </includeonly> 505wxtlenhjdvf9myqxwhgcrcgynnhe Касцярова 0 103002 5177839 4429741 2026-08-09T14:15:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177839 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = горад |беларуская назва = Касцярова |арыгінальная назва = |герб =Coat_of_Arms_of_Kosteryovo.png |сцяг = |апісанне сцяга = |lat_deg = 55|lat_min = 56|lat_sec = 00 |lon_deg = 39|lon_min = 37|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(9001)_region:RU |CoordScale = <!-- * (дадатковыя параметры каардынат)--> |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=2344&map_type=address&text=%CA%EE%F1%F2%E5%F0%E5%E2%EE |памер карты краіны = |памер карты раёна = |рэгіён = Уладзімірская вобласць |рэгіён у табліцы = |раён = Петушынскі раён{{!}}Петушынскі |від раёна = Муніцыпальны раён |раён у табліцы = |від паселішча = Гарадское паселішча |паселішча = Касцярова |паселішча ў табліцы = |унутранае дзяленне = |глава = Ганчароў Аляксандр Міхайлавіч |дата заснавання = |першае згадванне = 1890 |ранейшыя імёны = |статус з = 1981 |плошча = 6 |вышыня цэнтра НП = 115 |насельніцтва = {{падзенне}} 8709<ref>[http://web.archive.org/web/20090828062338/http://www.gks.ru/wps/PA_1_0_S5/Documents/jsp/Detail_default.jsp?category=1112178611292&elementId=1140096199984 Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі паводле гарадоў, пасёлкам гарадскога тыпу і раёнам на 1 студзеня 2010 года]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +3 |паштовы індэкс = 601110 |паштовыя індэксы = |тэлефонны код = 49243 |аўтамабільны код = |лічбавы ідэнтыфікатар = 17 246 510 |катэгорыя ў Commons = Kosteryovo |сайт = http://www.kosterevo.ru/ }} '''Касцярова''' — горад у Петушынскім раёне [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва — 8,7 тыс. чалавек (2010). == Геаграфія == Размешчаны за 52 км на захад ад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміра]] і 9 км ад горада Петушкі на рацэ Вялікая Ліпня (левы прыток [[Клязьма|Клязьмы]]). Чыгуначная станцыя Касцярова на лініі Масква - Уладзімір. == Адукацыя, культура == У горадзе дзейнічаюць культурна-дасугавы цэнтр, краязнаўчы музей, музычная школа. == Прамысловасць == * Асноўнае прадпрыемства — камбінат тэхнічных [[пластмаса|пластмас]] — у 1991 годзе распалася на некалькі дробных вытворчасцяў. * Развіта лясная прамысловасць. * Паляванне і рыбалоўства. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kosterevo.ru/ Афіцыйны сайт гарадской адміністрацыі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.petushki.info/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=59 На сайце адміністрацыі Петушынскага раёна] * [http://vgv.avo.ru/11/03.HTM На сайце «Віртуальны Уладзімір»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080428040337/http://vgv.avo.ru/11/03.HTM |date=28 красавіка 2008 }} {{Гарады Уладзімірскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці]] 3yytzuz1j4tgr5rjgpww5v4of3tc6o0 Курлава 0 103006 5178041 4758378 2026-08-10T01:27:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178041 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = горад |беларуская назва = Курлава |герб = |сцяг = Flag of Kurlovo (Vladimirskaya oblast).png |апісанне сцяга = Сцяг Курлава |lat_deg = 55 |lat_min = 27 |lat_sec = |lon_deg = 40 |lon_min = 37 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(7035)_region:RU |CoordScale = |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=2100&mapX=4520449&mapY=7414627&descx=4520449&descy=7414627&scale=9&text=%CA%F3%F0%EB%EE%E2%EE&slices=1&res=exact |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = Уладзімірская вобласць |рэгіён у табліцы = Уладзімірская вобласць |раён = Гусь-Хрустальны раён |від раёна = Муніцыпальны раён |раён у табліцы = Гусь-Хрустальны раён Уладзімірскай вобласці{{!}}Гусь-Хрустальны |від паселішча = Гарадское паселішча |паселішча = Курлава |паселішча ў табліцы = |унутранае дзяленне = |глава = Цялятнікова Таццяна Рыгораўна |дата заснавання = |першае згадванне = 1811 |ранейшыя імёны = Курлыва, Курлаўскі |статус з = 1998 |плошча = 6 |вышыня цэнтра НП = 130 |насельніцтва = {{падзенне}} 6&nbsp;803<ref name="Расстат">{{cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm|title=Ацэнка Расстата на 1 студзеня 2010 г.|archiveurl=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm|archivedate=21 жніўня 2011|accessdate=13 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +3 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 601570 |тэлефонны код = 49241 |аўтамабільны код = |лічбавы ідэнтыфікатар = 17 220 515 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Курлава''' (да 1998 года пасёлак гарадскога тыпу '''Курлаўскі''') — горад у Гусь-Хрустальным раёне [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва — 6,9 тыс. чалавек (2009). Размешчаны за 18 км на поўдзень ад [[Гусь-Хрустальны|Гусь-Хрустальнага]], чыгуначная станцыя на лініі Уладзімір-Тумская. == Славутасці == Драўляная царква прападобнага [[Серафім Сароўскі|Серафіма Сароўскага]] (пабудавана ў [[1990-я|1990-х]]), музычная школа, гасцініца. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://vgv.avo.ru/04/1/02530/086_20.HTM На сайце «Віртуальны Уладзімір»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130209074232/http://vgv.avo.ru/04/1/02530/086_20.HTM |date=9 лютага 2013 }} * [http://kurlovo-city.ru/ Афіцыйны сайт Адміністрацыі горада Курлова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230428093337/http://kurlovo-city.ru/ |date=28 красавіка 2023 }} {{Гарады Уладзімірскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці]] ku4q1b98pkfuvqsqynre3zkulvaqjeb Курыльскія астравы 0 103884 5178042 5152340 2026-08-10T01:32:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178042 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Курыльскія астравы |Карта = Kurily.svg |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 151|lon_min = 30|lon_sec = |region = RU |CoordScale = 10000000 |Колькасць астравоў = 56 |Краіна = Расія |Найбуйнейшы востраў = Ітуруп |Агульная плошча = 10500 |Найвышэйшы пункт = 2339 |Насельніцтва = 18735 |Год перапісу = 2010 |Выява = Kurily_fotokarta_NASA.jpg |Подпіс выявы= Касмічны здымак Курыльскіх астравоў }} '''Курыльскія астравы''' — ланцуг астравоў паміж паўвостравам [[Камчатка]] і [[востраў Хакайда|востравам Хакайда]], крыху выпуклай дугой аддзяляе [[Ахоцкае мора]] ад [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. == Геаграфічнае становішча == Працягласць — каля 1200 км. Агульная плошча — 10,5 тыс. км². Уключаюць 30 вялікіх і шмат дробных астраўкоў і скал. Складаюцца з Вялікай (даўжыня 1200 км) і [[Малая Курыльская града|Малой]] (даўжыня 120 км) Курыльскіх град. Астравы падзелены [[Курыльскія пралівы|Курыльскімі пралівамі]]. Глыбокія пралівы Крузенштэрна і Бусоль падзяляюць Вялікую граду на 3 групы астравоў: паўночную ([[Шумшу]], [[Парамушыр]], [[Анекатан]], [[Шыяшкотан]] і інш.), сярэднюю ([[Сімушыр]], [[Кетой]], [[Расшуа]], [[Райкоке]] і інш.), паўднёвую ([[Кунашыр]], [[Ітуруп]], [[Уруп (востраў)|Уруп]] і інш.). На ўсход ад вострава Кунашыр за Паўднёва-Курыльскім пралівам [[Малая Курыльская града]] (востраў [[Шыкатан]] і інш.). Курыльскія астравы ўваходзяць у [[Сахалінская вобласць|Сахалінскую вобласць]] Расіі. Паўднёвыя астравы архіпелага — [[Ітуруп]], [[Кунашыр]], [[Шыкатан]] і так званыя [[Хабамаі]] — аспрэчваюцца [[Японія]]й, якая ўключае іх у склад прэфектуры Хакайда. Спіс астравоў плошчай болей за 1 км² у напрамку з поўначы на поўдзень: {| class="standard" |- class="highlight" !align=center|Назва !align=center|Плошча,<br /> км² !align=center|Максімальная<br /> вышыня, м !align=center|Шырата !align=center|Даўгата |- align=center | colspan=5 class="bright"|<big>'''''Вялікая Курыльская града'''''</big> |- align=center | colspan=5 class="highlight"|'''''Паўночная група''''' |- align=right | [[Востраў Атласава|Атласава]] || 150 || 2339 || 50°52' || 155°34' |- align=right | [[Шумшу]] || 388 || 189 || 50°45' || 156°21' |- align=right | [[Парамушыр]] || 2053 || 1816 || 50°23' || 155°41' |- align=right | [[Востраў Анцыферава|Анцыферава]] || 7 || 747 || 50°12' || 154°59' |- align=right | [[Маканрушы]] || 49 || 1169 || 49°46' || 154°26' |- align=right | [[Анекатан]] || 425 || 1324 || 49°27' || 154°46' |- align=right | [[Харымкатан]] || 68 || 1157 || 49°07' || 154°32' |- align=right | [[Чырынкатан]] || 6 || 724 || 48°59' || 153°29' |- align=right | [[Экарма]] || 30 || 1170 || 48°57' || 153°57' |- align=right | [[Шыяшкотан]] || 122 || 934 || 48°49' || 154°06' |- align=center | colspan=6 class="highlight"|'''''Сярэдняя група''''' |- align=right | [[Райкоке]] || 4,6 || 551 || 48°17' || 153°15' |- align=right | [[Матуа]] || 52 || 1446 || 48°05' || 153°13' |- align=right | [[Расшуа]] || 67 || 948 || 47°45' || 153°01' |- align=right | ''[[Ушышыр|а-вы Ушышыр]]'' || 5 || 388 || — || — |- class="shadow" align=right | [[Рыпанкіча]] || 1,3 || 121 || 47°32' || 152°50' |- class="shadow" align=right | [[Янкіча]] || 3,7 || 388 || 47°31' || 152°49' |- align=right | [[Кетой]] || 91 || 1166 || 47°20' || 152°31' |- align=right | [[Сімушыр]] || 353 || 1539 || 46°58' || 152°00' |- align=right | [[Востраў Броўтана|Броўтана]] || 7 || 800 || 46°43' || 150°44' |- align=right | ''[[Чорныя Браты|а-вы Чорныя Браты]]'' || 37 || 749 || — || — |- class="shadow" align=right | [[Чырпой]] || 21 || 691 || 46°30' || 150°55' |- class="shadow" align=right | [[Брат-Чырпоеў]] || 16 || 749 || 46°28' || 150°50' |- align=center | colspan=6 class="highlight"|'''''Паўднёвая группа''''' |- align=right | [[Уруп (востраў)|Уруп]] || 1450 || 1426 || 45°54' || 149°59' |- align=right | [[Ітуруп]] || 3318,8 || 1634 || 45°00' || 147°53' |- align=right | [[Кунашыр]] || 1495,24 || 1819 || 44°05' || 145°59' |-align=center |colspan=6 class="bright"|<big>'''''[[Малая Курыльская града]]'''''</big> |- align=right | [[Шыкатан]] || 264,13 || 412 || 43°48' || 146°45' |- align=right | [[Востраў Палонскага|Палонскага]] || 11,57 || 16 || 43°38' || 146°19' <!-- |- align=right | ''[[Астравы Асколкі|а-вы Асколкі]]'' || 0,2 || 38 || 43°35' || 146°25'--> |- align=right | [[Зялёны (востраў, Малая Курыльская града)|Зялёны]] || 58,72 || 24 || 43°30' || 146°08' |- align=right | [[Востраў Танфільева|Танфільева]] || 12,92 || 15 || 43°26' || 145°55' |- align=right | [[Юрый (востраў)|Юрый]] || 10,32 || 44 || 43°25' || 146°04' <!-- |- align=right | ''[[Астравы Дзёміна|а-вы Дзёміна]]'' || 0,7 || 34 || 43°25' || 146°10'--> |- align=right | [[Анучына]] || 2,35 || 33 || 43°22' || 146°00' |} == Будова і рэльеф == [[Файл:Fussa ISS cut.jpg|thumb|Вулкан на востраве Парамушыр]] Кожны востраў — вулкан, частка вулкана або ланцуг вулканаў (больш за 160 вулканаў, з іх каля 40 дзеючых), якія зліліся падножжамі або злучаны нізіннымі перашыйкамі. Астравы складзены пераважна з вулканагенных і вулканагенна-асадкавых парод. 3 карысных выкапняў ёсць сера і тэрмальныя воды. Бываюць землетрасенні і [[цунамі]]. Рэльеф гарысты, пераважаюць вышыні 500—1000 м, максімальная — 2339 м (вулкан [[Алаід]] на [[Востраў Атласава|востраве Атласава]])<ref name="bel1">{{Крыніцы/БелЭн|1|Алаід||226}}</ref>. == Клімат == Клімат на астравах марскі, даволі суровы, з халоднай і працяглай зімой, прахалодным летам, высокай вільготнасцю паветра. На паўднёвай частцы Курыльскіх астравоў маразы ўзімку могуць дасягаць −25 °C, сярэдняя тэмпература лютага −8 °C. На паўночнай жа частцы зіма мякчэйшая, з маразамі да −16 °C і −7 °C у лютым. Узімку на астравы ўплывае Алеуцкі барычны мінімум, дзеянне якога слабее да чэрвеня. Сярэдняя тэмпература жніўня на паўднёвай частцы Курыльскіх астравоў — 17 °C, на паўночнай — 10 °C. == Гідраграфія == На значных астравах густая сетка рэк і ручаёў. Шмат азёр, у тым ліку кратэрных. == Глебы, расліннасць і жывёльны свет == Глебы пераважна дзярновыя, лугавыя і алювіяльныя, пад лесам — слабападзолістыя са значнымі дамешкамі вулканічнага матэрыялу. На паўночных астравах альхова-рабінавае крывалессе, [[кедравы сланік]], нізкія кусцікі шыкшы (варанікі). На поўдні трапляецца крывалессе з каменнай бярозы, курыльскі бамбук, ялова-піхтавыя і шыракалістыя лясы з ліянамі і бамбукам, месцамі рэдкалессе з курыльскай лістоўніцы. Для наземнай фаўны характэрны мядзведзь, гарнастай, чорна-бурая і чырвоная лісы, [[бурундук]]. Шмат птушак, асабліва марскіх, на скалах птушыныя базары. Мора багатае рыбай, асабліва ласасёвымі, [[крабы|крабамі]], марскім зверам ([[Кольчатая нерпа|нерпа]], [[сівуч]], [[марскі коцік]], [[калан]]). == Гісторыя == [[Файл:Japanese-Buddhist-Temple-Iturup-Etorofu.png|thumb|Японскія перасяленцы на Ітурупе, Будыйскі храм (раней за 1939)]] Да сярэдзіны ХХ ст. астравы насялялі [[айны]]. Першым з еўрапейцаў астравы наведаў [[Нідэрланды|галандскі]] мараплавец [[М. Г. дэ Фрыз]] у [[1644]] г. На карце [[1644]] г. астравы пазначаны як тэрыторыя [[Японія|японскага]] клана Мацумаэ. У [[Расія|Расіі]] першыя звесткі пра Курыльскія астравы атрыманы ад землепраходца У. Атласава ў [[1697]] г. У [[1711]] г. іх даследаваў, падрабязна апісаў і склаў іх чарцёж расійскі служылы [[беларусы|беларускага]] паходжання [[І. Казырэўскі]]. У [[1721]] г. І. Яўрэінаў (таксама паходзіў з [[Беларусь|Беларусі]]) разам з Ф. Лужыным па заданні [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] правёў [[Геадэзія|геадэзічнае]] вывучэнне Курыльскіх астравоў і ўпершыню пазначыў іх на карце Расіі. У [[1745]] г. большая частка астравоў нанесена на «Генеральную карту Расійскай імперыі» ў Акадэмічным атласе. 3 канца XVIII ст. пачалася расійская і японская каланізацыя. Паводле расійска-японскага дагавора 1855 г. востраў Ітуруп і іншыя астравы на поўдзень ад яго адыходзілі да [[Японія|Японіі]], астатнія Курыльскія астравы прызнаваліся ўладаннем Расіі. У [[1875]] г. у абмен на прызнанне Японіяй расійскага суверэнітэту над востравам [[Востраў Сахалін|Сахалін]] Расія перадала ёй сваю частку Курыльскіх астравоў, якія да [[1945]] г. знаходзіліся пад японскім кіраваннем. У час [[другая сусветная вайна|ІІ сусветнай вайны]] ў адпаведнасці з рашэннем [[Ялцінская канферэнцыя|Крымскай канферэнцыі]] 1945 г. (апублікавана ў лютым 1946 г.) Курыльскія астравы перададзены [[СССР]] і заняты савецкімі войскамі ў час Курыльскай дэсантнай аперацыі 1945 г.; японскае насельніцтва з іх было эвакуіравана і заменена савецкімі перасяленцамі. 3 1947 г. астравы ў складзе [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] Расіі. Японія не пагадзілася з перадачай Савецкаму Саюзу паўднёвых Курыльскіх астравоў ([[Ітуруп]], [[Кунашыр]], [[Шыкатан]], града [[Хабамаі]]) і выказвае свае правы на іх, што стала прычынай нязгоды Японіі падпісаць Дагавор аб міры з СССР, а з 1991 г. — з Расіяй як яго правапераемніцай. == Насельніцтва і гаспадарка == Вядзецца рыбалоўства, на поўдні лясная гаспадарка. Развіта рыбаперапрацоўчая і кансервавая прамысловасць. Гарады Курыльск (на востраве Ітуруп), Севера-Курыльск (на востраве Парамушыр). У цяперашні час на Курылах пражывае каля 20 тыс. чалавек, і іх адзінай сувяззю са знешнім светам застаецца паром на востраў Сахалін, які адбывае раз на тыдзень, — авіярэйсы застаюцца занадта дарагімі. Пры гэтым у рэгіёне вельмі дрэнная сітуацыя з доступам да інтэрнэту і сотавай сувязі і маецца ўсяго 13 км асфальтаваных дарог. Урад РФ планаваў развіваць на астравах турызм, аднак гэтаму перашкаджае адсутнасць інфраструктуры ў выглядзе дарог, гасцініц і сувязі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Курыльскія астравы|Афнагель І., Нікіцін М.|55-56}} == Спасылкі == {{Commonscat|Kuril Islands}} * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml Геаграфія Курыльскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120830003826/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml |date=30 жніўня 2012 }} * [http://www.sakhalin.info/kuriles.ru Навіны Курыльскіх астравоў] * [http://www.pref.hokkaido.lg.jp/sm/hrt/hopporyodo/rosia1.htm Кіраванне па пытаннях Паўночных тэрыторый агульнага дэпартамента губернатарства Хакайда] * [http://www.forcedmigration.org/video/chishima/ru/ Чышыма: межы Сан-Францыска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110216152209/http://www.forcedmigration.org/video/chishima/ru/ |date=16 лютага 2011 }} * [http://www.kuriles.ru/ Курыльскія астравы] * [http://kurils-history.ru/ Гісторыя курыльскіх астравоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110413040453/http://kurils-history.ru/ |date=13 красавіка 2011 }} {{Курыльскія астравы}} {{Ціхі акіян}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курыльскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] [[Катэгорыя:Вулканічныя астравы]] e5tanfz215n50qxqp9ongdup104djep Тур (князь) 0 107247 5178076 5065151 2026-08-10T06:41:16Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5178076 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Тур | арыгінальнае імя = {{lang-orv|Туръ}} | партрэт = Татарнікаў. Князь Тур.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Князь Тур ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]]. | тытул = [[Князь тураўскі]] | парадак = | перыяд праўлення = зг. [[980]] | папярэднік = | пераемнік = магчыма, [[Святаполк Уладзіміравіч]] | каментар = | Commons = }} '''Тур''' ({{lang-orv|Туръ}}) — першы вядомы [[Тураўскае княства|князь тураўскі]] (зг. 980). Тураўскі князь Тур, разам з першым вядомым полацкім князем [[Рагвалод]]ам — стаяць у пачатках дзяржаўнасці [[Беларусь|Беларусі]]. == Летапісныя звесткі == [[Файл:Radzivill chronicle 083.jpg|міні|Аркуш «Аповесці мінулых часоў» ([[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскі спіс]]) са згадкай Тура.|злева]] Пад 980 годам «[[Аповесць мінулых часоў]]» (XII ст.) паведамляе: «''…быў Рагвалод прыйшоў з-за мора, і меў уладу сваю ў Полацку, a Тур — у Тураве, па ім і тураўцы празваліся''» («…бе бо Рогъволодъ перешелъ изъ заморья, имяше волость свою Полотьске, а Туръ Турове, от него же и туровци прозвашася»). Ва [[Усцюжскі летапісны збор|Усцюжскім летапісным зборы]] (XVI ст.) Тур названы братам Рагвалода. Іншых летапісных звестак пра Тура няма. == Пытанне гістарычнасці == Пытанне гістарычнасці Тура не вырашана. Адны навукоўцы ([[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|В. М. Тацішчаў]], [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|В. В. Ключэўскі]], [[Уладзімір Завітневіч|У. З. Завітневіч]], [[Міхаіл Мікалаевіч Ціхаміраў|М. М. Ціхаміраў]]) лічаць Тура гістарычнай асобай, бо ён згаданы летапісам побач гістарычнага Рагвалода. Іншыя ([[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматаў]], [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Аляксандр Сяргеевіч Грушэўскі|А. С. Грушэўскі]], [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Дз. С. Ліхачоў]]) — лічаць летапісную згадку [[Этымалогія|этымалагічнай]] легендай для тлумачэння назвы Турава, а Тура — асобай легендарнай. На думку [[Павел Васілевіч Галубоўскі|Паўла Галубоўскага]], Тур — мясцовае [[Язычніцтва|язычніцкае]] бажаство, раўназначнае [[Ярыла|Ярылу]]. Аднак, сам культ Ярылы з’явіўся толькі ў XVIII cт., быў лакальным і ніяк не звязаны з Тураўскім рэгіёнам. На думку [[Пётр Лысенка|Пятра Лысенкі]], магчыма, Тур — мянушка мясцовага князя, бо назва горада несумненна ўтворана ад антрапоніма (імя асобы)<ref>''Лысенка, П.'' Тур // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1. — Мінск, 2001. — С. 539.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Прохоров А.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/41331 Князь Тур: история легенды. Сакрализация княжеской власти у славян] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170321000156/http://elib.bsu.by/handle/123456789/41331 |date=21 сакавіка 2017 }} — Минск: БГУ, 2005. -- 252 с. * ''Прохоров А. А.'' [https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/tif/1/Prokhorov.pdf О туровских преданиях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916195909/https://hist.bsu.by/images/stories/files/nauka/izdania/tif/1/Prokhorov.pdf |date=16 верасня 2021 }} // Працы гістарычнага факультэта : навук. зб. Вып. 1 / рэдкал. : У. К. Коршук (адк. рэд.) [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2006. — С. 85-100. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі тураўскія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Турава]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі ўсходніх славян да Рурыкавічаў]] [[Катэгорыя:980]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] k0gpm7wzc6w2nvt3uesv6zj25ay8cut Людвік Абрамовіч 0 112074 5178130 5091335 2026-08-10T11:40:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178130 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Абрамовіч}} '''Людвік Караль Абрамовіч'''<ref name=":0">''Смалянчук А.'' Апошні грамадзянін Вялікага Княства Літоўскага, або Уводзіны ў жыццяпіс рэдактара Людвіка Абрамовіча (1879—1939) // [https://kamunikat.org/download.php?item=61314-1.pdf&pubref=61314 Homo Historicus 2022. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi]{{Недаступная спасылка}} / пад. рэд. А. Ф. Смаленчука. — Мінск: Выдавец Зміцер Колас, 2022. — С. 143—177.</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[гісторык]], [[грамадскі дзеяч]], [[журналіст]], [[выдавец]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Людвік Абрамовіч нарадзіўся 5 ліпеня 1879 г. у Маскве ў сям’і юрыста і быў трэцім сынам пасля старэйшых Мар’яна і Вітальда. Бацькі Ян і Марыя з Мрачкоўскіх падтрымлівалі сувязі са сваякамі з беларускіх губерняў. Пасля заканчэння гімназіі Людвік Абрамовіч паступіў у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], але не правучыўся там доўга і навучанне працягваў у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім універсітэце]], адкуль выехаў у Францыю. Там і распачалася яго публіцыстычная і грамадская дзейнасць. Вядома, што на пачатку ХХ ст. перабраўся ў [[Галічына|Галіцыю]]. Ён вучыўся на гістарычным факультэце [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] і адначасова працягваў дзейнасць публіцыста. У гэты час Абрамовіч далучыўся да польскага руху і падтрымліваў кантакты з польскімі вайсковымі арганізацыямі ў Галіцыі. === Журналісцкая і палітычная дзейнасць у часы Расійскай імперыі === У 1904 г. прыехаў у [[Вільнюс|Вільню]], далучыўся да «Клуба аўтанамістаў», у які ўвайшлі прадстаўнікі той часткі мясцовага польскага, літоўскага і беларускага грамадства, якіх яднала ідэя аўтаноміі земляў былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Якраз у Вільні адбылася сустрэча Людвіка Абрамовіча з будучым лідарам [[Краёўцы|краёвай ідэі]] ў яе дэмакратычнай версіі [[Міхал Піус Ромер|Міхалам Піусам Ромерам]]. Ромер вырашыў распачаць уласны выдавецкі праект у выглядзе штодзённай газеты ліберальна-дэмакратычнага накірунку. Людвік Абрамовіч прапанаваў свае паслугі новастворанай рэдакцыі. 15 (28) лютага 1906 г. выйшаў з друку першы нумар «''Gazety Wileńskiej''». Гэта выданне стала трыбунай ліберальна-дэмакратычнага асяроддзя Беларусі і Літвы. Адным з вядучых публіцыстаў выдання стаў Людвік Абрамовіч. Ромэр пазней прыгадваў: «''Людвік аказаўся добрым журналістам, быў адным з лепшых у газеце. Асабліва добрымі былі яго фельетоны, якія пісаў пад псеўданімам Licza''». Галоўнай задачай газеты лічылася спрыянне сужыццю розных нацыянальна-культурных элементаў на падмурку супольнага краёвага грамадзянства. Людвік Абрамовіч стаў гарачым прыхільнікам краёвасці, актыўна ўдзельнічаў у дыскусіях, у якіх выпрацоўваліся асновы краёвай ідэі і абмяркоўваліся практычныя крокі па яе рэалізацыі. Аднак «''Gazeta Wileńska''» праіснавала толькі паўгода. Судовы пераслед і фінансавыя праблемы прыспешылі яе закрыццё ў ліпені 1906 г. Улетку 1906 г., калі М. Ромэр і калегі спрабавалі адрадзіць газету, Людвік Абрамовіч падпісаў кантракт з рэдакцыяй найбольш папулярнай у краі польскай штодзённай газеты «''Kurier Litewski''». Рэдактар і вядомы паэт і публіцыст [[Чэслаў Янкоўскі]] запрасіў яго да супрацы. «''Kurier Litewski''» таксама прэзентаваў краёвую пазіцыю, але ў больш кансерватыўнай версіі. Л. Абрамовіч стаў адным з вядучых публіцыстаў газеты. Якраз яму было даручана асвятленне пасяджэнняў Дзяржаўнай Думы, дзе даволі актыўную ролю адыгрывалі прадстаўнікі «літоўскіх палякаў» дэпутаты-краёўцы з Беларусі і Літвы. У першай палове 1911 г. пад уплывам актывізацыі велікарускіх шавіністаў пачалося збліжэнне віленскіх краёўцаў-кансерватараў з мясцовымі прыхільнікамі Партыі нацыянальных дэмакратаў. У чэрвені газета, якая ўжо выходзіла пад назвай «''Kurier Wileński''», аб’ядналася з эндэцкім выданнем «''Goniec Codzienny''». Абрамовіч не пагадзіўся з гэтым і пакінуў рэдакцыю. У гэты час ён ізноў зблізіўся з М. Ромэрам. Не апошнюю ролю ўгэтым адыграла спадарожніца жыцця Л. Абрамовіча публіцыстка [[Алена Ромэр-Ахенькоўска]], якая была стрыечнай сястрой Міхала Ромэра. Апошняга звязвалі з ёй не толькі крэўныя сувязі, але таксама блізкасць поглядаў У лістападзе 1911 г. Людвік Абрамовіч разам з Міхалам Ромэрам заснавалі яшчэ адно выданне краёвага накірунку — штотыднёвы «''Przegląd Wileński''» (1911—1915). Рэдакцыю ўзначаліў Л. Абрамовіч. Ужо ў першым нумары рэдактар заявіў пра намер працягваць традыцыі «''Gazety Wileńskiej''». Ён абяцаў, што «''Przegląd Wileński''» «''будзе стаяць на пазіцыях краёвага грамадзянства і, адпаведна, прызнаваць літоўска-беларускія землі за адметны край, які мае агульныя інтарэсы і ўяўляе сабой адзіную тэрыторыю, дзе пражываюць некалькі народаў, раўнапраўных у вызначэнні ўласнага лёсу і лёсу краю''»². Пачатак дзейнасці Абрамовіча як рэдактара быў даволі складаным. Гэтыя складанасці былі абумоўлены не толькі цэнзурнымі прэтэнзіямі і фінансавымі праблемамі, але таксама спрэчкамі і дыскусіямі ў асяроддзі віленскіх краёўцаў як пра сутнасць краёвай ідэі, так і пра метады яе рэалізацыі. Галоўным апанентам Л. Абрамовіча стаў М. Ромэр, якому пазіцыя былога калегі падавалася занадта кансерватыўнай. Ён пагадзіўся на яго рэдактарства толькі па прычыне адсутнасці іншых кандыдатур. «''Przegląd Wileński''» найбольш увагі надаваў нацыянальнай праблеме. Асабліва шмат месца на яго старонках займаў літоўскі рух і польска-літоўскі канфлікт. Абрамовіч, як зрэшты і Ромэр, быў упэўнены, што працэсы дэмакратызацыі паспрыяюць паразуменню палякаў і літоўцаў. Рэдакцыя надавала шмат увагі «габрэйскаму пытанню», пратэстуючы супраць антысемітызму ва ўсіх яго праявах. Вельмі зычліва рэдакцыя ставілася да беларускага руху, хоць яго праблематыка займала значна менш месца на старонках газеты. У гэты час Л.Абрамовіч разумеў краёвае грамадства як свайго роду канфедэрацыю самастойных і роўных нацыянальных супольнасцей, кожная зякіх мела права на ўласнае нацыянальна-культурнае развіццё. Для яго краёвасць была метадам суіснавання розных нацый гістарычнай Літвы, прасякнутага міжнацыянальнай і міжканфесійнай талерантнасцю, а таксама сродкам захавання тэрытарыяльнага адзінства Беларуска-Літоўскага краю. У гэтым суіснаванні ён клапаціўся пра права польскай супольнасці развіваць уласную культуру. М. Ромэр у пазіцыі калегі ўбачыў прыхаваны польскі нацыяналізм і пакінуў рэдакцыю Людвік Абрамовіч выступіў галоўным апанентам беларускіх краёўцаў. У шэрагу артыкулаў на старонках «''Przeglądu Wileńskiego''» ён рэзка крытыкаваў пазіцыю рэдакцыі «''Kuriera Krajowego''» і «''Вечерней газеты''» (выдаваных [[Антон Луцкевіч|Антонам]] і [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічамі]]) адносна супольнасці «літоўскіх палякаў» і адстойваў права апошніх на развіццё і пашырэнне польскай культуры. Л. Абрамовіч заяўляў, што краёвасць — гэта не падпарадкаванне польскасці літоўскаму і беларускаму руху, а іх роўнасць і гармонія. Але беларускія краёўцы зразумелі пазіцыю Л. Абрамовіча як імкненне працягваць палітыку паланізацыі. Градус дыскусіі часамі аказваўся вельмі высокім, загучалі ўзаемныя абвінавачанні ў нацыяналізме. Л. Абрамовіч пакінуў «''Przegląd Wileński''» ў лютым 1914 г. Газета сціпла паведаміла пра яго пераход на «шырэйшую варшаўскую арэну». Сыход Абрамовіча з заснаванай ім газеты быў абумоўлены фінансавымі праблемамі, з якімі ўвесь час даводзілася змагацца. На пачатку 1914 г. ён перабраўся ў [[Варшава|Варшаву]], дзе працягваў публіцыстычную дзейнасць і актыўна супрацоўнічаў з коламі прыхільнікаў незалежнасці Польшчы. У Варшаве ўзначаліў газету «''Strażnica''», але паспеў выпусціць толькі два нумары, якія цэнзура канфіскавала, пасля чаго газету забаранілі. У першым нумары быў апублікаваны артыкул Л. Абрамовіча, прысвечаны беларускаму руху, у якім таксама закраналася праблема генезы краёвай ідэі і яе важнасці для літоўскіх палякаў. Пасля закрыцця «''Strażnicy''» Абрамовіч не застаўся без працы. Напярэдадні «Вялікай вайны» ён падмяніў Вінцэнта Жымоўскага на пасадзе рэдактара варшаўскай газеты «Prawda». Падчас вайны Абрамовіч актыўна працаваў у асяродку прыхільнікаў незалежнасці Польшчы. Ён дзейнічаў у канспіратыўнай арганізацыі «Саюз патрыётаў» (Zwizek Patriotów), быў адным са стваральнікаў Аб’яднання незалежніцкіх арганізацый (Zjednoczenie Organizacji Niepodległościowych), а таксама рэдактарам падпольнага двухтыднёвіка «''Wiadomości Wojenne''». Рэдактару давялося нават пераадольваць лінію фронту, каб наладзіць кантакты з Галоўным нацыянальным камітэтам (Naczelny Komitet Narodowy), які знаходзіўся ў Вене, атаксама са штабам Польскай вайсковай арганізацыі (Polska Organizacja Wojskowa) у Сасноўцы. Абрамовіч быў адным з ініцыятараў заснавання ў Варшаве Кола Вялікага Княства Літоўскага, сябры якога разважалі пра будучыню Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага ў выпадку перамогі Германіі. Рэдактар заставаўся прынцыповым прыхільнікам непадзельнасці зямель Беларуска-Літоўскага краю. Адначасна ён працаваў у Лізе польскай дзяржаўнасці (Liga Państwowości Polskiej), якая ў пытаннях незалежнасці Польшчы арыентавалася на Аўстра-Венгрыю. Абрамовіч выконваў абавязкі сакратара Лігі і рэдагаваў адноўленую газету «''Strażnica''». Такім чынам, ён актыўна ўдзельнічаў у працэсе адраджэння польскай дзяржаўнасці. Пры гэтым, як адзначалася, ён быў прыхільнікам дзяржаўнасці гістарычнай Літвы, а яе адносіны з Польшчай бачыліся ў форме пэўнай федэрацыі<ref name=":0" />. === Журналісцкая і палітычная дзейнасць у міжваеннай польскай дзяржаве === У 1917—1918 гг. Абрамовіч даволі часта выступаў як вядучы польскі эсперт па «літоўскім пытанні». Урэшце ён апынуўся на пасадзе рэферэнта па літоўска-беларускіх пытаннях пры Часовай дзяржаўнай радзе (Tymczasowa Rada Stanu), утворанай нямецкімі і аўстра-венгерскімі акупацыйнымі ўладамі ў студзені 1917 г. на тэрыторыі былога Каралеўства Польскага. Вывучаў [[Літоўская мова|літоўскую мову]], кантактаваў з дзеячамі розных нацыянальных рухаў і арганізацыямі літоўскіх палякаў, аналізаваў нямецкую палітыку. Адным з вынікаў гэтай дзейнасці стаў зборнік дакументаў, якія апавядалі пра палітычную інацыянальную сітуацыю на землях гістарычнай Літвы ў перыяд нямецкай акупацыі, а таксама пра спробы літоўскіх і беларускіх дзеячаў ператварыць Край у суб’ект еўрапейскай палітыкі. Увесну 1918 г. Абрамовіч як рэферэнт выехаў у Вільню, якую яшчэ займалі нямецкія войскі. Між іншым ён збіраў інфармацыю пра сітуацыю ў Менску. 1 лістапада 1918 г. у сувязі зпланаваным вывадам нямецкіх войск з Віленшчыны Польскі камітэт стварыў Камітэт грамадскай бяспекі, віцэ-старшынёй якога стаў Л. Абрамовіч. Мясцовая польская грамадскасць імкнулася да пэўнай самаарганізацыі, важным элементам якой павінны былі стаць часткі самааброны. Аднак нямецкая адміністрацыя не дазволіла гэта зрабіць. Напрыканцы снежня 1918 г. Л. Абрамовіч страціў пасаду рэферэнта. Напрыканцы 1918 г. Абрамовіч выехаў у Варшаву. Ён стаў супрацоўнікам Цывільнай управы Усходніх зямель. У красавіку 1919 г., калі Вільню занялі польскія войскі, вярнуўся ў гэты горад (дзе пражыў да канца жыцця). Л. Абрамовіч вітаў красавіцкі зварот «''Да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага''», у якім [[Юзаф Пілсудскі]] абяцаў вырашэнне лёсу гістарычнай Літвы з улікам меркаванняў усіх яе жыхароў. У ліпені 1919 г. у дакладной запісцы кіраўніцтву Цывільнай управы Л. Абрамовіч як кіраўнік аддзела прэсы Віленскай акругі паведамляў, што першапачаткова беларуская, літоўская і габрэйская супольнасці паставіліся да гэтага звароту з недаверам або з іроніяй. Аднак яго практычная рэалізацыя паступова змяніла адносіны да яго, Абрамовіч заўважыў выразны рост антыпольскіх настрояў. Не пакінуў Вільню нават у ліпені 1920 г., калі горад быў заняты войскамі бальшавікоў. Нейкім цудам пазбег рэпрэсій. Больш таго, ён выступіў апекуном маёмасці адноўленага [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Пасля перадачы Вільні Літоўскай рэспубліцы Л. Абрамовіч вярнуўся да журналісцкай працы, імкнучыся працягваць традыцыі публіцыстыкі краёўцаў, спрабаваў спалучыць падтрымку літоўскай дзяржаўнасці з польскімі нацыянальнымі інтарэсамі. У верасні 1920 г. у Вільні пачала выходзіць «''Gazeta Krajowa''», рэдактарам якой стаў Л. Абрамовіч. У рэдакцыйным артыкуле першага нумару «''Gazety Krajowej''» рэдактар пісаў пра нязменнасць краёвай пазіцыі і выступаў супраць расавай, класавай і нацыянальнай нянавісці. Будучыню Беларуска-літоўскіх зямель ён звязваў з Устаноўчым сходам, абраным на аснове ўсеагульных выбараў. Таксама на старонках газеты прысутнічала ідэя польска-літоўскай федэрацыі. Абрамовіч быў рэдактарам да канца мая 1921 г., калі перадаў газету [[Людвік Хаміньскі|Людвіку Хаміньскаму]]. З гэтым адыходам пачыналася праца па аднаўленні выдання «''Przegląd Wileński''», першы нумар якога выйшаў ужо ў лістападзе. Абрамовіч вітаў «бунт» генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Жалігоўскага]] і захоп польскімі войскамі Вільні, бо ўбачыў у гэтым шанс адраджэння краёвай ідэі намаганнямі Польшчы. Але даволі хутка Абрамовіч зразумеў, што паўсталае квазідзяржаўнае ўтварэнне было толькі прыкрыццём польскай улады над спрэчнымі з Літвой тэрыторыямі. «''Przegląd Wileńsk''i» (двухтыднёвік невялікага фармату) стаўся сапраўднай трыбунай асуджэння польскай дзяржаўнай палітыкі нацыянальнага ціску і прыгнёту ў 1920-30-я гг. Мэтаю газеты стала аб’ектыўнае і крытычнае асвятленне найбольш вострых праблем жыцця Беларуска-Літоўскага краю, супрацьстаянне польскаму нацыяналістычнаму друку. Пры гэтым галоўным апанентам Абрамовіча стала выданне нацыянальных дэмакратаў «''Dziennik Wileński''» (рэд. Ян Обст, пазней Аляксандр Звяжыньскі). У лістападзе 1923 г., падводзячы пэўныя вынікі двухгадовага існавання, Л. Абрамовіч заявіў, што асноўнай задачай «''Przeglądu''» стала барацьба супраць нацыяналізму, які пераўтварае Беларуска-Літоўскі край у «даследчую пляцоўку для розных цэнтралістычна-ўніфікацыйных эксперыментаў». Ён прызнаваў існаванне таксама літоўскага і беларускага нацыяналізмаў, але сцвярджаў іх абарончы характар. Рэдакцыя і аўтары газеты закраналі вострыя праблемы існавання беларускага і літоўскага школьніцтва, крытыкавалі палітыку каталіцкага празелітызму і пашырэнне ўжывання [[Польская мова|польскай мовы]] ў касцёле ў беларускіх мясцовасцях, пратэставалі супраць беспадстаўных абвінавачванняў беларускіх дабрачынных, культурніцкіх і нават рэлігійных арганізацый у вядзенні нібыта прасавецкай прапаганды, асуджалі эканамічны ціск мясцовых улад супраць беларускіх і літоўскіх гаспадарчых арганізацый, абмяркоўвалі русіфікацыйныя тэндэнцыі неауніі і г. д. Вельмі востра выданне рэагавала на праявы антысемітызму ў польскім грамадскім і палітычным жыцці. Падчас святкавання ў Вільні ў лістападзе 1929 г. 25-годдзя публіцыстычнай дзейнасці Л. Абрамовіча Антон Луцкевіч даслаў ліст з наступным віншаваннем з юбілеем публіцыстычнай працы:<blockquote>Праца гэта, ведзеная пры вельмі рознародных варунках на працягу чвэрці веку, натуральна, шукала для сябе розных шляхоў, на якіх мы з Вамі, бывала, разыходзіліся. Але з праўдзівай прыемнасьцяй мушу сяньня адзначыць, што ў гэтай працы сваёй Вы — водле сваіх сіл і свайго разуменьня — верна служылі нашаму Краю, стаўляючы інтарэсы яго панад усімі варожымі яму палітычнымі камбінацыямі, незалежна ад таго, скуль яны выходзілі. Хай жа й далей пяро Вашае служыць інтарэсам гэтага многапакутнага Краю, жывое цела якога, парэзанае на кускі гранічнымі межамі, усьцяж сплыве крывёю!<ref name=":0" /></blockquote> [[Файл:Abramowicz Rosy.jpg|міні|Магіла Людвіка Абрамовіча на могілках Росы]] 1930-я гг. былі асабліва цяжкімі для газеты. Колькасць падпісчыкаў скарачалася, абвастрылася фінансавая праблема. У снежні 1931 г. Людвік Абрамовіч быў вымушаны перавесці рэдакцыю ва ўласную кватэру на вул. Серакоўскага, 21/6. У сярэдзіне 1930-х гг. у часы кіравання віленскага ваяводы [[Людвік Бацянскі|Людвіка Бацянскага]] распачаўся жорсткі адміністрацыйны і судовы пераслед выдання<ref>''Wojtacki M.'' [https://www.zapiskihistoryczne.pl/files/issues/109a126e46aaa78f117efac56f77c4e5_ZH_2016_3_Wojtacki_N.pdf Represje administracyjne wobec «Przeglądu Wileńskiego» Ludwika Abramowicza w latach trzydziestych XX wieku: przyczynek do polityki prasowej obozu pomajowego] // Zapiski historyczne. 2016, t. 81, z. 3, p. 129—150.</ref>. Не апошнюю ролю ў гэтым адыграў уплыў «''Przeglądu''» na нацыянальныя супольнасці рэгіёна. У прыватнасці, улады звярнулі ўвагу на супрацу рэдакцыі з дзеячамі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]], органам якой была газета «''[[Беларуская крыніца]]''». У кастрычніку 1938 г. з прычыны хваробы рэдактара «Przegląd Wileński» спыніў сваё існаванне. Яго закрыццё выклікала моцны розгалас. Шкадавалі нават тыя, хто змагаўся з ідэямі Л. Абрамовіча. Так, [[Станіслаў Мацкевіч]] параўнаў закрыццё «Przeglądu» зпахаваннем усіх «тутэйшых людзей»². Людвіка Абрамовіча не стала ў сакавіку 1939 г. М. Ромэр на старонках свайго дзённіка ў дзень смерці Абрамовіча запісаў: <blockquote>Гэта быў публіцыст незвычайнага таленту, ён меў выдатнае і вострае пяро. Да канца — usque ad finem — заставаўся верным г. зв. краёвасці, якая абапіралася на ідэю дзяржаўнасці Вялікай Літвы, што аб’яднала землі этнаграфічнай Літвы і Літоўскай Русі са сталіцай у Вільні. Меў мужнасць супрацьставіцца польскаму нацыяналізму і польскай дзяржаўнасці на гістарычных літоўскіх землях. Для яго гэта было тым больш складана, бо быў палякам. Але перш за ўсё быў віленчуком і сынам Літвы, а не ўласна Польшчы. Людвік Абрамовіч меў тэмперамент, і адзінота ўласнай ідэйнай пазіцыі і непапулярнасць прамоўленых палітычных меркаванняў яго не палохалі і не схілялі да адступлення, яны хутчэй дадавалі энергіі і ўзмацнялі супраціў. Ён ішоў па жыцці, не адрываючы вачэй ад зоркі сваёй ідэі.<ref name=":0" /></blockquote> == Даследчыцкая дзейнасць == Менавіта Абрамовіч на пачатку ХХ ст. на старонках «''Gazety Wileńskiej''» нагадаў чытачам віленскага друку пра асобу [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]. Падобна, што гэта была наогул першая публікацыя пра Каліноўскага ў легальным віленскім друку (1906). Артыкул быў прымеркаваны да 42-й гадавіны смерці К. Каліноўскага. Л. Абрамовіч убачыў у дзейнасці і поглядах Каліноўскага вытокі краёвай ідэі ў яе дэмакратычным варыянце. З навуковых тэкстаў Людвіка Абрамовіча асобнай увагі заслугоўвае яго гісторыя кнігадруку ў Вільні: «''Cztery wieki drukarstwa w Wilnie. Zarys historyczny (1525—1925)''». Яна выйшла ў 1925 г. у друкарні «Lux», і мела характар юбілейнага выдання. Даследаванне Л. Абрамовіча ў пэўным сэнсе мела наватарскі характар, бо гэта была першая спроба навуковага нарыса гісторыі кнігадруку ў Вільні. Пасля нацыяналізацыі [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы|Бібліятэкі імя Урублеўскіх]] у 1926 г. Абрамовіч стаў адным з кіраўнікоў Таварыства дапамогі бібліятэцы і ініцыяваў стварэнне ў яе будынку Віленскага музея іканаграфіі. Таксама ён перадаў у фонд бібліятэкі ўласныя зборы, якія складаліся з гістарычных дакументаў, матэрыялаў перыядычнага друку, рэдкіх выданняў віленскіх друкарань, а таксама незакончанага рукапісу даследавання бібліяграфіі Вялікага Княства Літоўскага. Важнай часткай калекцыі Л. Абрамовіча быў архіў «''Przeglądu Wileńskiego''»<ref name=":0" />. == Беларускія пераклады == * ''Абрамовіч Л.'' [http://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/276_Abramovich.pdf Два шляхі]; [http://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/281_Abramovich.pdf Краёвая пазіцыя і нацыянальная ідэя]; [http://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/286_Abramovich.pdf In Hoc Signo Vinces!]; [http://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/290_Abramovich.pdf Трыццацігоддзе краёвай ідэалогіі] // [http://palityka.org/2015/04/antalohija-krajovaj-idei-xix-xx/ Краёвая ідэя: канец ХІХ — пачатак ХХ стагоддзя: Анталогія]. — Вільня : Палітычная сфера, 2014. — 602 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Адам Мальдзіс|''Мальдзіс, А.'']] Абрамовіч // БЭ : у 18 т. — Т. 1. — Мн., 1996. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А.]]'' Апошні грамадзянін Вялікага Княства Літоўскага, або Уводзіны ў жыццяпіс рэдактара Людвіка Абрамовіча (1879—1939) // Homo Historicus 2022. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. А. Ф. Смаленчука. — Мінск: Выдавец Зміцер Колас, 2022. — С. 143—177. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А.'']] Краёвая ідэя і беларускі нацыянальны рух у Заходняй Беларусі ў 1920—1930-я гг. / А. Ф. Смалянчук // Homo Historicus 2012. Гадавiк антрапалагiчнай гiсторыi / пад. рэд. А. Ф. Смаленчука. — Вiльня: ЕГУ, 2012. — С. 380—405. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935da/%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html Пра Людвіка Абрамовіча. Некралогі.] {{DEFAULTSORT:Абрамовіч Людвік}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] rwnt4w4s51qb12de9jnaw7cm89gnfcm Кетой 0 114139 5177910 4634335 2026-08-09T18:03:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177910 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Кетой |Нацыянальная назва= ru/Кетой |Карта = Kuriles Ketoy.PNG |Краіна = Расія |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 20 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 152 |lon_min = 31 |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |Плошча = 91 |Плошча заліваў = |Вышыня = 1166 |Насельніцтва = 0 |Год = |Выява = KetoiSTS112-E-5674.PNG |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Ketoy }} '''Востраў Кетой''' ({{lang-ru|Кетой}}) — востраў у Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 91 км²<ref>{{Cite web |url=http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ketoy |title=Востраў Кетой |access-date=28 красавіка 2012 |archive-date=15 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515220502/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ketoy |url-status=dead }}</ref>. Востраў мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Большая частка вострава гарыстая. Найвышэйшы пункт — гара Кетой (1166 м). Адна з вяршынь — актыўны вулкан (1002 м). Схілы гор пакрытыя лагчынамі ад вясенніх і дажджавых вадацёкаў. Усходняя частка вострава ўяўляе сабой пагорыстую раўніну. Некалькі рэк. Сцёк накіраваны на ўсход і поўнач. Адносна буйное возера Малахітавае з прэснай і малое возера Глазок з акісленай вадой. Раслінны свет даволі багаты ў параўнанні з суседнімі астравамі. Зараснікі кедровага хмызняку, [[бяроза|бярозы]] і курыльскага [[бамбук]]а. Сустракаюцца [[вольха|алешына]], рабіна, на пагорках — разнатраўе. Фаўна — [[лісіца|лісы]], [[грызуны]], [[ластаногія]], марскія [[птушкі]]. З мовы курыльскіх [[айны|айнаў]] назва вострава перакладаецца, відавочна, як «хрыбет» або «шкілет». Ніколі стала не засяляўся. Незаселеным застаецца і ў наш час. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ketoy Востраў Кетой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200515220502/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?ketoy |date=15 мая 2020 }} * [http://www.kscnet.ru/ivs/lavdi/staff/belousov/ketoir.html Фотаздымкі] [[Катэгорыя:Курыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] sdzhrnjcurind7gsckkimc2q8qc66ev Копцкая мова 0 115038 5177926 5070891 2026-08-09T20:04:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177926 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Копцкая мова |саманазва={{coptic|Ⲙⲉⲧⲣⲉⲙ̀ⲛⲭⲏⲙⲓ}} /met-remenkʰīmi/ |краіны= [[Рымскі Егіпет|Рымскі]], [[Візантыйскі Егіпет|Візантыйскі]] і [[Егіпет|Арабскі]] Егіпет |рэгіёны= |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў= |рэгулюе= |рэйтынг= |статус= мёртвая, у нашы дні як [[мова набажэнства]] |вымер= [[XVII|XVII ст.]], у [[Копцкая праваслаўная царква|копцкай царквы]] выкарыстоўваецца па нашы дні |кірунак = злева направа |катэгорыя= [[Мовы Афрыкі]] |класіфікацыя= [[Афразійскія мовы|Афразійская макрасям'я]] : [[егіпецкая мова|Егіпецкая сям'я]] |пісьменнасць= [[копцкі алфавіт]] |ISO2=cop |ISO3=cop }} [[Выява:Coptic and Arabic inscriptions in an Old Cairo church.jpg|thumb|291px|<center>Надпіс на копцкай і арабскай мовах у [[Каір]]ы]] '''Ко́пцкая мо́ва''' — мова [[копты|коптаў]], апошняя прадстаўніца егіпецкай сям’і, якая ўваходзіць у [[Афразійскія мовы|афразійскую макрасям’ю]]. Уяўляе сабою апошнюю прыступку развіцця старажытнаегіпецкай мовы, якая ахоплівае прыкладна дзве тысячы гадоў. Выкарыстоўвае ўласны алфавіт на аснове грэчаскай сістэмы пісьма. Адну з першых граматык копцкай мовы склаў нямецкі вучоны-езуіт А. Кірхер («Prodromus copticus», 1636). == Гісторыя == Склалася на аснове дэматычнай егіпецкай у I—II стст. н. э., да 5 ст. суіснавала з апошняй. Запісвалася спачатку дэматычным і грэчаскім пісьмом, на іх аснове да пачатку IV ст. склалася копцкая пісьменнасць. Як пісьмовая мова суіснавала спачатку з грэчаскай, а з VII ст. — з арабскай мовай да XIV ст. Час канчатковага знікнення ў якасці першай мовы невядомы, магчыма, у некаторых сем'ях захоўваецца і зараз. Выкарыстоўваецца як культавая мова ў копцкім абрадзе. Акрамя таго, з канца XX стагоддзя назіраецца некаторая цікавасць у адраджэнні копцкай мовы як гутарковай сярод копцкіх актывістаў. == Літаратура == * БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.414-415 * Emmel, Stephen. 1992. «Languages (Coptic)». In ''The Anchor Bible Dictionary'', edited by David Noel Freedman. Vol. 4 of 6 vols. New York: Doubleday. 180—188. * {{cite journal | last= Gessman | first=A. M. | title=The Birth of the Coptic Script | journal=University of South Florida Language Quarterly 14 | volume=2-3 | year=1976}} * Gignac, Francis Thomas. 1991. «Old Coptic». In ''The Coptic Encyclopedia'', edited by Aziz Suryal Atiya. Vol. 8 of 8 vols. New York and Toronto: Macmillian Publishing Company and Collier Macmillian Canada. 169—188. * Kasser, Radolphe. 1991. «Dialects». In ''[[The Coptic Encyclopedia]]'', edited by Aziz Suryal Atiya. Vol. 8 of 8 vols. New York and Toronto: Macmillian Publishing Company and Collier Macmillian Canada. 87—96. * Loprieno, Antonio. 1995. ''Ancient Egyptian: A Linguistic Introduction''. Cambridge: Cambridge University Press. * Polotsky, Hans Jakob. 1971. «Coptic». In ''Afroasiatic: A Survey'', edited by Carleton Taylor Hodge. (Jana Linguarum: Series Practica; 163). 's Gravenhage and Paris: Mouton. 67—79. === Граматыкі === * Chaîne, Marius. 1933. ''Éléments de grammaire dialectale copte: bohairique, sahidique, achmimique, fayoumique''. Paris: Paul Geuthner. * Eberle, Andrea, & Regine Schulz. 2004. ''Koptisch — Ein Leitfaden durch das Saïdische''. LINCOM Languages of the World/Materials 07. Munich: LINCOM Europa. * Lambdin, Thomas Oden. 1983. ''Introduction to Sahidic Coptic''. Macon: Mercer University Press. * Layton, Bentley. 2000. ''A Coptic Grammar (Sahidic Dialect): With a Chrestomathy and Glossary''. (Porta linguarum orientalium; N.S., 20). Wiesbaden: Harrassowitz. * Mallon, Alexis. 1956. ''Grammaire copte: bibliographie, chrestomathie et vocabulaire''. 4th edition. Beyrouth. * Mattar, Nabil. 1990. ''A Study in Bohairic Coptic''. Pasadena: Hope Publishing House. * Polotsky, Hans Jakob. 1987. ''Grundlagen des koptischen Satzbaus''. American Studies in Papyrology 28. Decatur, Ga.: Scholars Press. * Plumley, J. Martin. 1948. ''[http://www.metalog.org/files/plum.html An Introductory Coptic Grammar (Sahidic Dialect)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329064611/http://metalog.org/ |date=29 сакавіка 2014 }}''. London: Home & van Thal. * Shisha-Halevy, Ariel. 1988. ''Coptic Grammatical Chrestomathy: a course for academic and private study''. Orientalia lovaniensia analecta 30. Leuven: Peeters. * Shisha-Halevy, Ariel. 1986. ''Coptic Grammatical Categories: Structural Studies in the Syntax of Shenoutean Sahidic''. Analecta Orientalia 53. Roma: Pontificium Institutum Biblicum. ISBN 88-7653-255-2. * Shisha-Halevy, Ariel. 2007. ''Topics in Coptic Syntax: Structural Studies in the Bohairic Dialect''. Orientalia Lovaniensia Analecta 160. Leuven — Paris — Dudley, MA: Peeters. ISBN 978-90-429-1875-7. * Till, Walter C. 1994. ''Koptische Dialektgrammatik''. Berlin: Walter De Gruyter. * Vergote, Jozef. 1973—1983. ''Grammaire copte''. Leuven: Peeters. * Younan, Sameh. 2005. ''[http://www.learncoptic.com So, you want to learn Coptic? A guide to Bohairic Grammar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921081241/http://www.learncoptic.com/ |date=21 верасня 2013 }}''. Sydney: St.Mary, St.Bakhomious and St.Shenouda Coptic Orthodox Church. * [http://books.google.pl/books?id=-w0GAAAAQAAJ&dq=&printsec=frontcover&source=#v=&f=false Henry Tattam, ''A compendious grammar of the Egyptian language as contained in the Coptic, Sahidic, and Bashmuric Dialects'' (London 1863)] === Фаналогія === * Depuydt, Leo. 1993. «On Coptic Sounds.» ''Orientalia'' 62 (new series): 338—375. * Loprieno, Antonio. 1997. «Egyptian and Coptic Phonology». In ''Phonologies of Asia and Africa (Including the Caucasus)'', edited by Alan S. Kaye. Vol. 1 of 2 vols. Winona Lake: Eisenbrauns. 431—460. * Peust, Carsten. 1999. ''Egyptian Phonology: An Introduction to the Phonology of a Dead Language''. (Monographien zur ägyptischen Sprache; 2). Göttingen: Peust & Gutschmidt. === Слоўнікі === * Černý, Jaroslav. 1976. ''Coptic Etymological Dictionary''. Cambridge and New York: Cambridge University Press. * Crum, Walter Ewing. 1939. ''[http://www.metalog.org/files/crum.html ''A Coptic Dictionary''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140423083522/http://www.metalog.org/files/crum.html |date=23 красавіка 2014 }}''. Oxford: Clarendon Press. * [[Wolfgang Kosack]]: ''Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke'', Graz 1974. * [[Wolfgang Kosack]]: ''Der koptische Heiligenkalender. Deutsch — Koptisch — Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste''. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2. * [[Wolfgang Kosack]]: ''Schenute von Atripe De judicio finale.'' Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2013, ISBN 978-3-9524018-5-9. * [[Wolfgang Kosack]]: ''Koptisches Handlexikon des Bohairischen.'' Koptisch — Deutsch — Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7. * Vycichl, Werner. 1983. ''Dictionnaire étymologique de la langue copte''. Leuven: Éditions Peeters. * Westendorf, Wolfhart. 1965/1977. ''Koptisches Handwörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter. === Бібліяграфіі === * Kammerer, Winifred (compiler), ''A Coptic Bibliography'', Ann Arbor: University of Michigan Press, 1950. (Reprint New York: Kraus Reprint Co., 1969) == Спасылкі == {{Інкубатар|cop||копцкай|}} {{wiktionarycat|type= коптского языка|category=Копцкая мова}} * [http://trilinguis.com/coptic/dictionary.htm Копцкі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101002115534/http://www.trilinguis.com/coptic/dictionary.htm |date=2 кастрычніка 2010 }} {{Мова і пісьмо Старажытнага Егіпта}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Егіпецкая моўная сям’я]] [[Катэгорыя:Копты]] [[Катэгорыя:Мовы набажэнстваў]] [[Катэгорыя:Мовы Егіпта]] pnsgy7xapyg4eld7y385hhr90w71vi7 Кельцкая царква 0 116961 5177908 4290768 2026-08-09T17:52:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177908 wikitext text/x-wiki [[Выява:Celtic_cross.svg|150px|thumb|[[Кельцкі крыж]], адзін з сімвалаў кельцкай царквы]] '''Кельцкая царква''' — агульная назва для [[хрысціянства|хрысціянскай]] царкоўнай арганізацыі [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Брытанія|Брытаніі]], [[Уэльс]]а, [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Брэтань|Брэтані]], існавала ў другой палове першага тысячагоддзя - пачатку другога тысячагоддзя нашай эры. Назвы '''кельцкая царква''' і '''кельцкае хрысціянства''' маюць ўмоўны характар, з'явіліся ў [[літаратура|літаратуры]] ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. і распаўсюдзіліся пад уплывам [[рамантызм]]у. У наш час яны ўжываюцца толькі для вылучэння некаторых асаблівасцяў, што мелі месца ў развіцці хрысціянства на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]]. Існаванне ж у [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] асобнай царкоўнай арганізацыі або веравучэння, адрозных ад [[Рымска-Каталіцкая Царква|каталіцкай]], у наш час абвяргаецца большасцю [[гісторык]]аў<ref>Гл.: [http://www.palgraveconnect.com/pc/doifinder/10.1057/9780230601154 Caitlin Corning, The Celtic and Roman Traditions: Conflict and Consensus in the Early Medieval Church. - Palgrave MacMillan, 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305023338/http://www.palgraveconnect.com/pc/doifinder/10.1057/9780230601154 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == [[Хрысціянства]] ў [[кельты|кельтаў]] Брытанскіх астравоў з'яўляецца ва II-III стагоддзі н. э. намаганнямі місіянераў з еўрапейскага кантынента. Асабліва моцна яно ўкараняецца ў Ірландыі, якая робіцца галоўным цэнтрам кельцкага хрысціянства ў наступныя стагоддзі. На думку прыхільнікаў існавання самастойнай кельцкай царквы, у VI-VII стагоддзі адбываецца суперніцтва паміж кельцкай і каталіцкай (папскай) цэрквамі за хрысціянізацыю Англіі, населеную да таго часу германскімі плямёнамі [[англы|англаў]], [[саксы|саксаў]] і [[юты|ютаў]]. На саборы ва Уітбі (Нартумбрыі) у [[664]] годзе ў багаслоўскім дыспуце перамаглі прадстаўнікі папскай царквы, з прычыны чаго каталіцкі абрад пачаў пераважаць не толькі ў Англіі, але і ва Уэльсе і Шатландыі. У Ірландыі ж кельцкая царква спыніла сваё існаванне толькі ў XII стагоддзі, калі краіна была захоплена Англіяй. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. прыхільнікі існавання самастойнай кельцкай царквы пачалі захады для яе адраджэння. У наш час існуе некалькі арганізацый з падобнай назвай, якія аб'ядноўваюць групы вернікаў (пераважна [[ірландыя|ірландцаў]]) з некалькіх краін свету. == Асаблівасці == Асноўнае адрозненне кельцкай царквы ад каталіцкай - гэта больш частае ўжыванне прац антычных аўтараў, у тым ліку грэчаскіх, Старога запавету, а таксама ў пераважнай ролі кляштароў. Яна ўвабрала ў сябе вялікую колькасць мясцовых кельцкіх традыцый, і па сутнасці з'яўлялася інстытутам супольным, узначаленым кельцкімі вышэйшымі. Таксама адрозненнем двух існуючых ў Брытаніі абрадаў (кельцкага і каталіцкага) з'яўляўся спосаб вылічэння царкоўных святаў, з прычыны чаго [[Вялікдзень]] у розных цэрквах прыходзіўся на розныя дні. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ірландыі]] gfeabi1wlkppgvfsaqhdfi0mvfdqnjy Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч 0 117520 5178101 5168087 2026-08-10T09:13:55Z Дэно 12897 5178101 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марціновіч}} {{навуковец}} '''Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі гісторык, літаратурны і тэатральны [[крытык]], [[журналіст]]. Кандыдат гістарычных навук (2015). == Біяграфія == [[Файл:RubllevskajaPrezentacija2.jpg|thumb|right|250px|Прэзентацыя кнігі [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]] «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]». Злева направа: [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], Ганна Бутырчык, Людміла Рублеўская, [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганна Кісліцына]], '''Дзяніс Марціновіч''', [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]].]] Нарадзіўся 8 жніўня 1986 года ў Мінску ў сям’і пісьменніка [[Алесь Марціновіч|Алеся Марціновіча]]. Мае брата [[Ягор Аляксандравіч Марціновіч|Ягора]], журналіста. Вучыўся ў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальным гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]]. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2004). Як пераможца рэспубліканскай алімпіяды па гісторыі быў залічаны без экзаменаў на [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[БДУ]], які скончыў у 2009 годзе з чырвоным дыпломам. У 2010 годзе закончыў магістратуру, у 2013 годзе — [[Аспірантура|аспірантуру]] БДУ па спецыяльнасці «Усеагульная гісторыя». У 2015 годзе пад кіраўніцтвам прафесара [[Алег Антонавіч Яноўскі|Алега Яноўскага]] абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Станаўленне савецкай вышэйшай школы (1917 — сярэдзіна 1930-х гг.)». Працаваў журналістам у газетах «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (2010−2013), [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]] (2013−2014) і [[Народная Воля (1995)|«Народная Воля»]] (2015−2016), рэдактарам партала [[TUT.BY]] (2016−2021). == Творчасць == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=xt0cwNgEcPg&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Дзяніса Марціновіча. 23 лістапада 2015}} Друкуецца з 1999 года. Аўтар кніг: * «"Донжуанскі спіс"» Караткевіча» (Мн.: «[[Чатыры чвэрці]]», 2012. — 114 с. — ISBN 978-985-7026-43-2). * «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча» (Мн.: «Чатыры чвэрці», 2014. — 178 с.: іл.; [2] л. укл. — ISBN 978-985-7058-53-2). * «"Донжуанскі спіс"» Уладзіміра Караткевіча» (Мн.: Звязда, 2021. — 144 с. -— ISBN 978-985-575-308-8). * «Слюнькоў. Палітычная біяграфія» ([[Зомбкі]]: «Янушкевіч», 2023. — 296 с. — ISBN 978-83-970292-0-0)<ref>{{cite web| author =| date =2023-12-18| url =https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/332427 | title =Выдавецтва «Янушкевіч» выпусціла біяграфію Слюнькова і яшчэ тры кнігі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2023-12-18}}</ref>. У даследваннях пра [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] даследуюцца асобы 15 жанчын, якіх кахаў класік беларускай літаратуры. Імёны некаторых з іх уведзены ў навуковы зварот упершыню. У 2023 годзе ў выдавецтве «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]» выдаў кнігу біяграфіі кіраўніка БССР [[Мікалай Мікітавіч Слюнькоў|Мікалая Слюнькова]]: Друкаваўся ў часопісах «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]», «Бярозка», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «[[Мастацтва (1983)|Мастацтва]]», «[[Нёман (1945)|Нёман]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]]», газетах «Культура», «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», «Настаўніцкая газета» і іншых. == Прызнанне == * Чэмпіён Беларусі сярод школьнікаў па гульні «Брэйн-рынг» (у складзе каманды «Дурол»; 2004). * Бронзавы прызёр чэмпіяната Беларусі сярод школьнікаў па гульні «[[Што? Дзе? Калі? (спартыўная версія)|Што? Дзе? Калі?]]» (у складзе каманды «Дурол»; 2004). * Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 2012 года). * Лонг-ліст прэміі імя Аляксандра і Марыі Стагановічаў за кнігу «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча» (2015). * «[[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]]» ў намінацыі «Лепшы твор літаратурнай крытыкі і літаратуразнаўства» за кнігу «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча» (2015)<ref>{{cite web| author =Яна Багданава| date =6 верасня 2015| url = http://www.sb.by/v-belarusi/article/6-avtorov-stali-nominantami-pervoy-natsionalnoy-literaturnoy-premii.html| title =6 авторов получили Первую национальную литературную премию | work = |publisher =[[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 6 верасня 2015| lang =ru}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =6 верасня 2015| url =http://nashaniva.by/?c=ar&i=155904 | title =Аўтар «Нашай Нівы» стаў уладальнікам Першай нацыянальнай літаратурнай прэміі | work = |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 7 верасня 2015 | lang =}}</ref>. * Лонг-ліст прэміі Гедройця за кнігу «Слюнькоў. Палітычная біяграфія» (2024) <ref>{{cite web| author =| date =16 верасня 2024| url =https://penbelarus.org/2024/09/16/dougi-spis-premii-gedrojczya-2024.html | title =Доўгі спіс прэміі Гедройця 2024 | work = |publisher =Беларускі ПЭН-цэнтр| accessdate = 10 жніўня 2026 | lang =}}</ref>. * Другое месца на Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі за лепшыя навуковыя публікацыі ў намінацыі «Гісторыя (манаграфіі)» за кнігу кніга «Слюнькоў. Палітычная біяграфія» (2024).<ref>{{cite web| author =| date =29 верасня 2024| url =https://www.facebook.com/share/p/1C1QegoHW8/ | title =28 верасня 2024 года падведзеныя вынікі Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі за лепшыя навуковыя публікацыі 2023 года. | work = |publisher =Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі| accessdate = 10 жніўня 2026 | lang =}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Афанасьеў Ф.'' [http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7452 «Донжуанскі спіс» Караткевіча раскрыты! ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141208062046/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7452 |date=8 снежня 2014 }}// Культура. 2012. 26 мая. № 21. С. 14. * ''Бязлепкіна А.'' [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=98113 Літаратуразнаўства і донжуанства]{{Недаступная спасылка}}// Звязда. 2012. 6 чэрвеня. № 106. С. 6. * ''Карп А.'' Тактоўная правакацыя, або Ціхае архіўнае паляванне// Літаратура і мастацтва. 2012. 8 чэрвеня. № 23. С. 20. * ''Рублевская Л.'' [http://www.sb.by/post/131759/ Короткевич был настоящим романтиком] // Беларусь сегодня. 2012. 7 июня. № 104. С. 12. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://martsinovich.of.by/ Блог Дзяніса Марціновіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305042222/http://martsinovich.of.by/ |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.belactors.info/int5.html Дзяніс Марціновіч на сайце «Беларускія акцёры тэатра і кіно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111119062634/http://belactors.info/int5.html |date=19 лістапада 2011 }} * [http://arche.by/by/page/author/?name=%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87 Дзяніс Марціновіч на партале «Arche.by»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529164656/http://arche.by/by/page/author/?name=%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87 |date=29 мая 2012 }} * [https://kamunikat.org/marcinovicz-dzianis Дзяніс Марціновіч на сайце «Камунікат»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марціновіч Дзяніс Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] bdl2yyi4vjc9vni6gnnr1qdqkxgjef1 Касмічная прастора 0 126771 5177832 5151564 2026-08-09T13:49:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177832 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Космас}} [[Файл:Webb%27s_First_Deep_Field.jpg|thumb|upright=1.4|Паколькі касмічная прастора па сутнасці пустая, яна дазваляе бесперашкодна назіраць самыя раннія (чырванейшыя) галактыкі, як гэта відаць на [[Першае глыбокае поле Уэба|першым глыбокім полі «Уэба»]].]] '''Касмічная прастора''' (або проста '''космас'''; ад {{lang-gr|κόσμος}} — «парадак, лад; сусвет») — [[Прастора ў фізіцы|прастора]], якая існуе па-за межамі [[Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]] і паміж [[Астранамічны аб’ект|нябеснымі целамі]]<ref name=Merriam-Webster/>. Яна адрозніваецца [[Парады велічыні ціску|надзвычай нізкай]] [[Канцэнтрацыя часціц|шчыльнасцю часціц]] і ўяўляе сабой [[Звышвысокі вакуум|амаль ідэальны вакуум]]<ref name=Roth_2012/>. Касмічны вакуум складаецца пераважна з [[вадарод]]на-[[Гелій|геліевай]] [[Плазма|плазмы]], пранізанай [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітным выпраменьваннем]], [[Касмічныя прамяні|касмічнымі прамянямі]], [[нейтрына]], [[Магнітнае поле|магнітнымі палямі]] і [[Касмічны пыл|пылам]]. [[Тэмпература|Тэмпературны фон]] космасу вызначаецца [[Рэліктавае выпраменьванне|рэліктавым выпраменьваннем]], якое засталося пасля [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]]: яно падтрымлівае базавую тэмпературу на ўзроўні 2,7 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|кельвіна]] ({{num|−270|[[Градус Цэльсія|°C]]}}; {{num|−455|[[Градус Фарэнгейта|°F]]}})<ref name="CBE2008" />. Мяркуецца, што [[Цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|міжгалактычная плазма]] складае каля паловы [[Барыённая матэрыя|барыённай (звычайнай) матэрыі]] ў [[Сусвет|Сусвеце]]. Гэта рэчыва вельмі разрэджанае — менш за адзін [[атам вадароду]] на кубічны метр, — але пры гэтым мае [[Кінетычная тэмпература|кінетычную тэмпературу]] ў мільёны кельвінаў<ref name=baas41_908/>. Лакальныя згусткі матэрыі з цягам часу скандэнсаваліся ў [[Зорка|зоркі]] і [[Галактыка|галактыкі]], але нават унутры іх пераважае пустэча. Астатняя частка [[Эквівалентнасць масы і энергіі|масы і энергіі]] ў [[Назіраны Сусвет|назіраным Сусвеце]] прыпадае на загадкавыя, пакуль невывучаныя формы: [[Цёмная матэрыя|цёмную матэрыю]] і [[Цёмная энергія|цёмную энергію]]{{sfn|Freedman|Kaufmann|2005|pp=573, 599–601, 650-653}}<ref name="Trimble 1987" /><ref name="nasa_darkenergy" />. Касмічная прастора не мае выразнай мяжы на пэўнай вышыні над паверхняй Зямлі. Як умоўны пачатак космасу ў міжнародных дагаворах і для рэгістрацыі аэракасмічных рэкордаў звычайна выкарыстоўваецца [[лінія Кармана]] — вышыня 100 км над [[Узровень мора|узроўнем мора]]{{sfn|O'Leary|2009|p=84}}<ref name=space_begin/>. Некаторыя слаі верхняй [[Стратасфера|стратасферы]] і [[Мезасфера|мезасферы]] часам называюць «[[Блізкі космас|блізкім космасам]]». [[Касмічнае права|Прававыя асновы касмічнай дзейнасці]] заклаў міжнародны «[[Дагавор аб космасе]]», які набыў моц 10 кастрычніка 1967 года. Ён забараняе краінам абвяшчаць суверэнітэт над касмічнымі аб’ектамі і гарантуе свабоду [[Даследаванне космасу|даследаванняў]] для ўсіх дзяржаў. Аднак, нягледзячы на [[Рэзалюцыя ААН|рэзалюцыі ААН]] аб мірным выкарыстанні космасу, на [[Геацэнтрычная арбіта|арбіце Зямлі]] ўжо праводзіліся выпрабаванні [[Супрацьспадарожнікавая зброя|супрацьспадарожнікавай зброі]]. Уяўленне пра тое, што прастора паміж Зямлёй і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцам]] — гэта вакуум, узнікла ў XVII стагоддзі, пасля адкрыцця зніжэння [[Атмасферны ціск|атмасфернага ціску]] з вышынёй. Неабсяжныя маштабы космасу былі ўсвядомлены ў XX стагоддзі, калі ўпершыню была вымерана адлегласць да [[Галактыка Андрамеды|галактыкі Андрамеды]]. У тым жа стагоддзі пачалося фізічнае асваенне космасу: спачатку з дапамогай вышынных [[аэрастат]]аў, потым — ракет, і, нарэшце, у 1961 годзе [[Юрый Аляксеевіч Гагарын|Юрый Гагарын]] здзейсніў першы ў гісторыі [[Касмічны палёт|пілатаваны палёт на арбіту]]. Праз вялізны кошт вываду грузаў на арбіту пілатаваная касманаўтыка пакуль абмежавана [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбітай]] і Месяцам, затое аўтаматычныя апараты ўжо наведалі ўсе вядомыя планеты [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. Космас уяўляе сабой складанае асяроддзе для даследавання чалавекам праз небяспекі вакууму і радыяцыі. [[Мікрагравітацыя]] аказвае негатыўны ўплыў на фізіялогію чалавека, выклікаючы як [[Атрафія цягліц|атрафію цягліц]], так і [[Астэапенія пры касмічным палёце|страту касцяной масы]]. Часам пад космасам разумеюць усю прастору па-за межамі Зямлі разам з усімі астранамічнымі целамі ў ёй. У шырокім сэнсе, космас — сінонім астранамічнага азначэння Сусвету<ref>БЭ ў 18 т. Т. 8. Мн., 1999</ref>. == Этымалогія == Першапачаткова [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскі]] тэрмін «космас» ({{lang|gr|κόσμος}}; «парадак», «светабудова») меў філасофскае значэнне: так старажытныя грэкі называлі гіпатэтычную замкнутую сферу вакол Зямлі, якую лічылі цэнтрам Сусвету<ref>{{Cite web |url=http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |title=CABINET // In Between Space and Cosmos |access-date=2015-10-09 |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905073839/http://www.cabinetmagazine.org/issues/14/turkina_mazin.php |url-status=live }}</ref>. У [[Раманскія мовы|мовах лацінскай групы]] (і запазычаннях з іх) замацаваўся больш практычны тэрмін «прастора» ({{lang-la|spatium}} → {{lang-it|spazio}}; {{lang-es|espacio}}; {{lang-fr|espace}} → {{lang-en|space}}), паколькі з навуковага пункту гледжання пустата па-за межамі Зямлі практычна бясконцая. У [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай мовах]] гэтыя дзве традыцыі злучыліся. У выніку ўзнікла ўстойлівае словазлучэнне «касмічная прастора». З [[Мовазнаўства|лінгвістычнага]] пункту гледжання гэта з’яўляецца [[плеаназм]]ам (сэнсавай празмернасцю), бо «космас» само па сабе ўжо мае на ўвазе прастору. == Гісторыя адкрыцця і вывучэння == {{Падрабязны артыкул|Храналогія вывучэння галактык, скопішчаў галактык і буйнамаштабнай будовы Сусвету}} === Старажытныя ўяўленні === У 350 годзе да н. э. грэчаскі філосаф [[Арыстоцель]] вылучыў тэзіс пра тое, што «прырода не церпіць пустэчы». Гэты прынцып, які стаў вядомым як ''[[horror vacui]]'' («страх пустэчы»), абапіраўся на [[Анталогія|анталагічныя]] аргументы філосафа V стагоддзя да н. э. [[Парменід]]а, які адмаўляў саму магчымасць існавання небыцця (пустэчы) у прасторы{{sfn|Grant|1981|p=10}}. Праз перакананасць у немагчымасці вакууму на [[Заходняя культура|Захадзе]] стагоддзямі панавала меркаванне, што космас не можа быць пустым{{sfn|Porter|Park|Daston|2006|p=27}}. Нават у XVII стагоддзі французскі філосаф [[Рэнэ Дэкарт]] працягваў сцвярджаць, што ўся прастора без астатку запоўнена матэрыяй{{sfn|Eckert|2006|p=5}}. Іншая карціна назіралася ў старажытным [[Кітай|Кітаі]]. Астраном II стагоддзя [[Чжан Хэн]] быў перакананы, што космас бясконцы і распасціраецца далёка за межы механізма, які ўтрымлівае Сонца і зоркі. У працах школы Сюань-е, якія захаваліся да нашых дзён, гаворыцца, што нябёсы бязмежныя, «пустыя і пазбаўленыя субстанцыі». Аналагічным чынам апісваліся і нябесныя целы: «сонца, месяц і мноства зорак плаваюць у пустой прасторы, рухаючыся або застаючыся нерухомымі»{{sfn|Needham|Ronan|1985|pp=82–87}}. === Навуковая рэвалюцыя: доказ вакууму === Італьянскі вучоны [[Галілеа Галілей]] ведаў, што паветра мае [[Маса|масу]] і, такім чынам, схільнае да гравітацыі. У 1640 годзе ён прадэманстраваў, што пэўная сіла перашкаджае ўзнікненню вакууму. Аднак стварыць апарат для атрымання частковага вакууму ўдалося толькі ягонаму вучню, [[Эванджэліста Тарычэлі|Эванджэлісце Тарычэлі]], у 1643 годзе. Гэты эксперымент прывёў да вынаходства першага ртутнага [[барометр]]а і стаў навуковай сенсацыяй у Еўропе. Тарычэлі выказаў здагадку: калі паветра мае вагу, то атмасферны ціск павінен падаць з наборам вышыні<ref name=West_2013/>. Для праверкі гэтай гіпотэзы французскі матэматык [[Блез Паскаль]] прапанаваў правесці эксперымент{{sfn|Holton|Brush|2001|pp=267–268}}. У 1648 годзе ягоны зяць Фларэн Пер’е паўтарыў вопыт з барометрам на гары [[Дом (гара, Францыя)|Пюі-дэ-Дом]] у цэнтральнай Францыі, выявіўшы, што ртутны слупок стаў карацейшым на тры дзюймы. Падзенне ціску было таксама наглядна прадэманстравана з дапамогай паўнадзьмутага пузыра, які пашыраўся пры пад’ёме ў гару і сціскаўся пры спуску{{sfn|Cajori|1917|pp=64–66}}. [[Файл:Magedurger Halbkugeln Luftpumpe Deutsches Museum.jpg|thumb|upright|left|Арыгінальныя [[магдэбургскія паўшар’і]] (злева), якія выкарыстоўваліся для дэманстрацыі [[Вакуумная помпа|вакуумнай помпы]] [[Ота фон Герыке]] (справа).]] У 1650 годзе нямецкі вучоны [[Ота фон Герыке]] сканструяваў першую [[Вакуумная помпа|вакуумную помпу]] — прыладу, якая канчаткова абвергла прынцып ''horror vacui''. Герыке слушна адзначыў, што атмасфера акружае Зямлю падобна да абалонкі, шчыльнасць якой зніжаецца з вышынёй, і зрабіў выснову пра наяўнасць вакууму паміж Зямлёй і Месяцам{{sfn|Genz|2001|pp=127–128}}. === Ад эфіру да тэорыі адноснасці === У XV стагоддзі нямецкі тэолаг [[Мікалай Кузанскі]] выказаў здагадку, што ў Сусвету няма ні цэнтра, ні акружнасці. Ён лічыў, што Сусвет, хоць і не бясконцы, не можа быць названы канечным, бо пазбаўлены межаў, якія маглі б яго стрымліваць{{sfn|Tassoul|Tassoul|2004|p=22}}. Гэтыя ідэі натхнілі італьянскага філосафа [[Джардана Бруна]] на разважанні пра бясконцасць прасторы ў XVI стагоддзі. Ён пашырыў [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычную сістэму]] [[Мікалай Капернік|Каперніка]] да канцэпцыі бясконцага Сусвету, запоўненага субстанцыяй — [[Эфір (стыхія)|эфірам]], які не перашкаджае руху нябесных цел{{sfn|Gatti|2002|pp=99–104}}. Да падобнай высновы прыйшоў англійскі філосаф [[Уільям Гільберт|Уільям Гілберт]], які сцвярджаў, што зоркі бачныя нам толькі таму, што акружаны тонкім эфірам або пустэчай{{sfn|Kelly|1965|pp=97–107}}. Сама канцэпцыя эфіру ўзыходзіць яшчэ да старажытнагрэчаскіх філосафаў, уключаючы Арыстоцеля, які бачыў у ім асяроддзе для руху нябесных цел{{sfn|Olenick|Apostol|Goodstein|1986|p=356}}. Тэорыя Сусвету, запоўненага [[Эфір (фізіка)|святланосным эфірам]], захоўвала папулярнасць аж да пачатку XX стагоддзя; эфір разглядаўся як асяроддзе, неабходнае для распаўсюджвання святла{{sfn|Hariharan|2003|p=2}}. У 1887 годзе [[вопыт Майкельсана — Морлі]] павінен быў выявіць рух Зямлі скрозь гэтае асяроддзе, фіксуючы змены хуткасці святла ў залежнасці ад накірунку руху планеты. Аднак [[нулявы вынік]] вопыту паказаў на памылковасць тэорыі. Ідэя святланоснага эфіру была адкінута і заменена спецыяльнай [[Тэорыя адноснасці|тэорыяй адноснасці]] [[Альберт Эйнштэйн|Альберта Эйнштэйна]]. Яна пастулявала, што хуткасць святла ў вакууме з’яўляецца нязменнай канстантай і не залежыць ад руху назіральніка або [[Сістэма адліку|сістэмы адліку]]{{sfn|Olenick|Apostol|Goodstein|1986|pp=357–365}}{{sfn|Thagard|1992|pp=206–209}}. === Вымярэнне Сусвету === Першым прафесійным астраномам, які падтрымаў ідэю бясконцага Сусвету, стаў англічанін [[Томас Дыгэс]] у 1576 годзе{{sfn|Maor|1991|p=195}}. Аднак сапраўдныя маштабы космасу заставаліся загадкай да 1838 года, калі нямецкі астраном [[Фрыдрых Бесель]] упершыню паспяхова вымераў адлегласць да зоркі. Ён вызначыў, што [[паралакс]] сістэмы [[61 Лебедзя]] складае ўсяго 0,31 [[Вуглавая хвіліна і секунда|вуглавой секунды]] (сучаснае значэнне — 0,287″), што адпавядае адлегласці больш за 10 [[Светлавы год|светлавых гадоў]]{{sfn|Webb|1999|pp=71–73}}. У 1917 годзе [[Гебер Керціс]] заўважыў, што новыя зоркі ў спіральных туманнасцях у сярэднім на 10 зорных велічынь цямнейшыя, чым новыя ў Млечным Шляху, што паказвала на іхнюю велізарную аддаленасць<ref name=Curtis1988/>. Канчаткова адлегласць да [[Галактыка Андрамеды|галактыкі Андрамеды]] вызначыў [[Эдвін Паўэл Хабл|Эдвін Хабл]] у 1923 годзе. Выкарыстоўваючы метад вымярэння яркасці [[Цэфеіды|цэфеід]] (пераменных зорак), адкрыты [[Генрыета Лівіт|Генрыетай Лівіт]]<ref name=csiro_20041025/>, ён даказаў: Андрамеда і іншыя галактыкі знаходзяцца далёка за межамі Млечнага Шляху{{sfn|Tyson|Goldsmith|2004|pp=114–115}}. На аснове гэтых дадзеных Хабл вывеў [[Закон Хабла|сваю знакамітую пастаянную]], што дазволіла ўпершыню разлічыць узрост і памер назіранага Сусвету — першыя ацэнкі складалі 2 млрд гадоў і 280 млн светлавых гадоў. З удасканаленнем вымяральных прыбораў дакладнасць расла, пакуль у 2006 годзе дадзеныя [[Касмічны тэлескоп «Хабл»|касмічнага тэлескопа «Хабл»]] не дазволілі вылічыць гэтыя параметры з высокай дакладнасцю<ref name="p537"/>. Сучаснае ўяўленне пра космас грунтуецца на [[Вялікі выбух|тэорыі Вялікага выбуху]], прапанаванай у 1931 годзе бельгійскім фізікам [[Жорж Леметр|Жоржам Леметрам]]<ref name=nature127_3210_706/>. Згодна з ёй, Сусвет узнік са стану экстрэмальнай шчыльнасці энергіі і з тых часоў бесперапынна пашыраецца<ref name=Big_Bang/>. Першую ацэнку тэмпературы космасу даў швейцарскі фізік [[Шарль Эдуар Гіём]] яшчэ ў 1896 годзе: зыходзячы з выпраменьвання фонавых зорак, ён атрымаў значэнне 5-6 К. Пазней, у 1926 годзе, [[Артур Эдынгтан]] разлічыў тэмпературу ў 3,18 К, а ў 1933 годзе [[Эрых Рэгенер]], грунтуючыся на энергіі касмічных прамянёў, ацаніў яе ў 2,8 К<ref name="Apeiron2_3_79"/>. У 1948 годзе, ужо абапіраючыся на тэорыю Вялікага Выбуху і астывання фонавай энергіі, амерыканскія фізікі [[Ральф Ашэр Альфер]] і [[Роберт Херман]] прадказалі тэмпературу космасу на ўзроўні 5 К<ref name="Apeiron2_3_79"/>. == Фарміраванне і стан == [[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ru.jpg|upright=1.5|thumb|Храналогія [[Пашырэнне Сусвету|пашырэння Сусвету]], на якой прастора ў кожны момант часу схематычна паказана ў выглядзе кругавых сячэнняў. Злева — імклівае [[Інфляцыйная мадэль Сусвету|інфляцыйнае пашырэнне]]; у цэнтры пашырэнне [[Паскоранае пашырэнне Сусвету|паскараецца]] (мастацкае ўяўленне; час і памеры паказаны не ў маштабе).]] Сапраўдны памер усяго Сусвету невядомы; магчыма, ён [[Бесканечнасць|бясконцы]]{{sfn|Liddle|2015|pp=33}}. Згодна з [[Вялікі выбух|тэорыяй Вялікага выбуху]], каля 13,8 мільярдаў гадоў таму<ref name=planck_2013 /> ранні Сусвет знаходзіўся ў стане [[Касмалагічная сінгулярнасць|касмалагічнай сінгулярнасці]] бясконца высокай шчыльнасці і тэмпературы, пасля чаго пачаў імкліва [[Пашырэнне Сусвету|пашырацца і астываць]]{{sfn|Hawking|Ellis|1973}}. Прыкладна праз 380 000 гадоў Сусвет астыў дастаткова, каб запаволеныя [[электрон]]ы змаглі аб’яднацца з запаволенымі [[пратон]]амі і [[альфа-часціца]]мі, утварыўшы атамы вадароду, — наступіла так званая [[Рэкамбінацыя (касмалогія)|эпоха рэкамбінацыі]]. Адбылося раздзяленне матэрыі і выпраменьвання, што дазволіла [[фатон]]ам свабодна перамяшчацца скрозь прастору, якая бесперапынна пашыралася<ref name="SciAm301_1_36"/>. Матэрыя, што засталася пасля першаснага пашырэння, пад дзеяннем гравітацыі скалапсавала, сфарміраваўшы зоркі, галактыкі і іншыя астранамічныя аб’екты. Паміж імі застаўся глыбокі вакуум, які і ўтварае тое, што мы сёння называем касмічнай прасторай{{sfn|Silk|2000|pp=105–308}}. Паколькі [[хуткасць святла]] канечная, гэтая тэорыя накладвае абмежаванне на памер [[Назіраны Сусвет|назіранага Сусвету]]<ref name="SciAm301_1_36"/>. Сучасныя ўяўленні пра [[Форма сусвету|форму Сусвету]] заснаваныя на вымярэннях [[Рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]] (касмічнага мікрахвалевага фону), атрыманых з дапамогай такіх спадарожнікаў, як [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe|WMAP]]. Гэтыя назіранні паказваюць, што [[Трохмерная прастора|прасторавая геаметрыя]] назіранага Сусвету з’яўляецца «[[Праблема плоскасці сусвету|плоскай]]». Гэта азначае, што фатоны, якія рухаюцца па паралельных траекторыях, застаюцца паралельнымі на ўсім шляху да межаў назіранага Сусвету (за выключэннем скрыўленняў, абумоўленых лакальнай гравітацыяй)<ref name="WMAP"/>. Той факт, што Сусвет з’яўляецца плоскім, у спалучэнні з вымеранай шчыльнасцю масы і [[Закон Хабла|паскарэннем пашырэння Сусвету]], паказвае на наяўнасць у прасторы ненулявой [[Энергія вакууму|энергіі вакууму]], якую называюць [[Цёмная энергія|цёмнай энергіяй]]{{sfn|Sparke|Gallagher|2007|pp=329–330}}. Паводле сучасных ацэнак, сярэдняя [[шчыльнасць энергіі]] ў Сусвеце эквівалентная 5,9 пратона на кубічны метр, у тым ліку цёмную энергію, цёмную матэрыю і барыённую матэрыю (звычайнае рэчыва, якое складаецца з атамаў). На долю атамаў прыпадае ўсяго {{num|4,6|%}} ад агульнай шчыльнасці энергіі, што адпавядае шчыльнасці адзін пратон на чатыры кубічныя метры<ref name=nasa_wmap/>. Размеркаванне шчыльнасці ў Сусвеце вельмі нераўнамернае: яна вар’іруецца ад адносна высокай у галактыках (і звышвысокай унутры такіх цел, як планеты, зоркі і [[Чорная дзірка|чорныя дзіркі]]) да вельмі нізкай у гіганцкіх пустэчах — [[войд]]ах (прынамсі, з пункту гледжання бачнай матэрыі)<ref name=aj89_1461/>. У адрозненне ад звычайнай і цёмнай матэрыі, цёмная энергія, імаверна, не засяроджваецца ўнутры галактык. І хоць яна можа складаць большую частку ўсёй масы-энергіі Сусвету, унутры [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ўплыў цёмнай энергіі на пяць [[Парадак велічыні|парадкаў]] (г.зн. у {{num|100000|разоў}}) слабейшы за гравітацыйнае ўздзеянне звычайнага рэчыва і цёмнай матэрыі<ref name=rvmphys_75_559 />. == Уласцівасці == {{Main|Касмічнае асяроддзе|Касмічнае надвор’е|Касмічнае выветрыванне}} [[Файл:Night Sky from Hawai‘i and Chile (iotw2225c).jpg|thumb|upright=2|Панарамны від космасу, які назіраецца з паверхні Зямлі ў начны час. [[Міжпланетнае пылавое воблака]] бачна як гарызантальная паласа [[Задыякальнае святло|задыякальнага святла]], што ўключае «ілжывы світанак»{{efn|Ілжывы світанак — з’ява, калі конус задыякальнага святла з’яўляецца на ўсходзе перад самым усходам Сонца. Абумоўлены не рассейваннем святла ў атмасферы Зямлі, а адбіццём сонечных прамянёў ад часціц міжпланетнага пылавога воблака ў адкрытым космасе, дзякуючы чаму свячэнне мае прывідна-белае адценне і назіраецца на фоне яшчэ цёмнага зорнага неба да з’яўлення першых прыкмет атмасфернай зары.}}<ref name=eso_2017/> (па краях) і [[проціззянне]] (у цэнтры), якую візуальна перасякае [[Млечны Шлях (з’ява)|Млечны Шлях]].]] Адкрыты космас уяўляе сабой стан, найбольш блізкі да ідэальнага вакууму з усіх вядомых нам. У ім практычна адсутнічае [[Сіла трэння|трэнне]], што дазваляе зоркам, планетам і спадарожнікам свабодна рухацца па сваіх арбітах. Глыбокі вакуум [[Міжгалактычная прастора|міжгалактычнай прасторы]] не поўнасцю пазбаўлены матэрыі, бо змяшчае некалькі [[Атам вадароду|атамаў вадароду]] на кубічны метр<ref name=pasj20_230/>. Для параўнання, удыхальнае людзьмі паветра ўтрымлівае каля 10<sup>25</sup> малекул на кубічны метр{{sfn|Borowitz|Beiser|1971}}<ref name=patrick/>. Нізкая шчыльнасць матэрыі ў космасе азначае, што [[электрамагнітнае выпраменьванне]] можа пераадольваць велізарныя адлегласці без рассейвання: сярэдняя [[даўжыня свабоднага прабегу]] фатона ў міжгалактычнай прасторы складае каля 10<sup>23</sup> км, або 10 мільярдаў светлавых гадоў{{sfn|Davies|1977|p=93}}. Нягледзячы на гэта, [[Міжзорнае паглынанне|экстынкцыя]] ([[Паглынанне электрамагнітнага выпраменьвання|паглынанне]] і [[Рассеянне мікрачасціц|рассеянне]] фатонаў пылам і газам) з’яўляецца важным чыннікам у галактычнай і міжгалактычнай [[Астраномія|астраноміі]]<ref name=fitzpatrick2004/>. === Ціск === Зоркі, планеты і спадарожнікі ўтрымліваюць свае атмасферы дзякуючы гравітацыйнаму прыцягненню. Атмасферы не маюць выразна акрэсленай верхняй мяжы: шчыльнасць атмасфернага газу паступова памяншаецца па меры аддалення ад аб’екта, пакуль не становіцца неадрознай ад адкрытага космасу{{sfn|Chamberlain|1978|p=2}}. [[Атмасферны ціск]] Зямлі падае прыкладна да {{num|0,032|[[Паскаль (адзінка вымярэння)|Па]]}} на вышыні 100 кіламетраў<ref name=squire2000/>, у параўнанні са {{num|100000|[[Паскаль (адзінка вымярэння)|Па]]}}, прынятымі [[Міжнародны саюз тэарэтычнай і прыкладной хіміі|Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі]] (ІЮПАК) за [[Нармальныя ўмовы|стандартны ціск]]. Вышэй за гэтую вышыню [[Ізатрапія|ізатропны]] ціск газу хутка становіцца нязначным у параўнанні з [[Ціск электрамагнітнага выпраменьвання|ціскам сонечнага выпраменьвання]] і [[Дынамічны ціск|дынамічным ціскам]] [[Сонечны вецер|сонечнага ветру]]. [[Тэрмасфера]] ў гэтым дыяпазоне характарызуецца вялікімі [[градыент]]амі ціску, тэмпературы і саставу, а яе параметры моцна вар’іруюцца праз [[касмічнае надвор’е]]<ref name=jmsj_85B_193/>. === Тэмпература === [[Тэмпература]] ў адкрытым космасе, як і на Зямлі, вымяраецца [[Кінетычная тэорыя газаў|кінетычнай]] актыўнасцю газу<ref name=Spitzer_1948/>. Аднак тэмпература выпраменьвання ў космасе адрозніваецца ад кінетычнай тэмпературы газу, што азначае адсутнасць [[Тэрмадынамічная раўнавага|тэрмадынамічнай раўнавагі]] паміж газам і выпраменьваннем{{sfn|Prialnik|2000|pp=195–196}}{{sfn|Spitzer|1978|p=28–30}}. Увесь назіраны Сусвет запоўнены фатонамі, якія ўзніклі падчас Вялікага Выбуху; гэта з’ява вядома як рэліктавае выпраменьванне або касмічны мікрахвалевы фон (CMB). Вельмі імаверна, існуе і адпаведная вялікая колькасць [[нейтрына]], якую называюць [[Нейтрыннае рэліктавае выпраменьванне|рэліктавым нейтрынным фонам]]<ref name="fp2_30"/>. Бягучая тэмпература [[Абсалютна чорнае цела|абсалютна чорнага цела]] для фонавага выпраменьвання складае каля 2,7 К ({{num|−270|°C}})<ref name=apj707_2_916/>. Тэмпература газу ў касмічнай прасторы можа вар’іравацца ў шырокіх межах. Напрыклад, тэмпература ў [[Туманнасць Бумеранг|туманнасці Бумеранг]] складае 1 К ({{num|−272|°C}})<ref name=ALMA2013/>, тады як [[сонечная карона]] разаграваецца да тэмператур звыш {{num|1,2–2,6|млн}} К ({{num|2,2–4,7|млн}} °F)<ref name=apj325_442/>. === Магнітныя палі === [[Магнітнае поле|Магнітныя палі]] былі выяўлены ў прасторы вакол многіх класаў нябесных цел. [[Зоркаўтварэнне]] ў [[Спіральная галактыка|спіральных галактыках]] можа спараджаць драбнамаштабныя [[Дынама-машына|дынама-эфекты]]{{efn|Як генератар на электрастанцыі ператварае кручэнне турбіны ў электрычнасць, так і кручэнне плазмы (зараджанага газу) усярэдзіне зорак і галактык стварае магнітныя палі.}}, ствараючы турбулентныя магнітныя палі напружанасцю каля {{num|5–10|[[Гаус (адзінка вымярэння)|мкГс]]}}. [[Эфект Дэвіса — Грынстэйна]] прымушае выцягнутыя пылінкі выстройвацца ўздоўж магнітнага поля галактыкі, што прыводзіць да слабай [[Палярызацыя святла|аптычнай палярызацыі]]. Гэта з’ява выкарыстоўваецца для выяўлення ўпарадкаваных магнітных палёў, якія існуюць у некалькіх блізкіх галактыках. [[Магнітагідрадынаміка|Магнітагідрадынамічныя]] працэсы ў [[Актыўныя ядры галактык|актыўных]] [[Эліптычная галактыка|эліптычных галактыках]] спараджаюць уласцівыя для іх [[Рэлятывісцкі струмень|рэлятывісцкія струмені (джэты)]] і [[Радыёгалактыка|радыёпялёсткі]]. Нетэплавыя [[Астранамічная радыёкрыніца|радыёкрыніцы]] былі выяўлены нават сярод самых аддаленых аб’ектаў з вялікім [[Чырвонае зрушэнне|чырвоным зрушэннем]] (клас ''high-<math>z</math>''), што паказвае на наяўнасць магнітных палёў і там<ref name=WielebinskiBeck2010/>. === Касмічныя прамяні === Па-за межамі ахоўнай атмасферы і магнітнага поля існуе мала перашкод для праходжання праз прастору высокаэнергетычных зараджаных [[Субатамная часціца|субатамных часціц]], вядомых як [[касмічныя прамяні]]. Энергія гэтых часціц вар’іруецца ад прыкладна {{num|10<sup>6</sup>|[[Электронвольт|эВ]]}} да экстрэмальных {{num|10<sup>20</sup>|[[Электронвольт|эВ]]}} у [[Касмічныя прамяні звышвысокіх энергій|касмічных прамянёў звышвысокіх энергій]]<ref name=rmp83_3_907/>. Пікавы паток касмічных прамянёў прыпадае на энергіі каля {{num|10<sup>9</sup>|[[Электронвольт|эВ]]}} і складаецца прыкладна на {{num|87|%}} з пратонаў, на {{num|12|%}} з ядзер гелію і на {{num|1|%}} з больш цяжкіх ядзер{{sfn|Lang|1999|p=462}}. У дыяпазоне высокіх энергій паток [[электрон]]аў складае ўсяго каля {{num|1|%}} ад патоку пратонаў. Касмічныя прамяні могуць пашкоджваць электронныя кампаненты і ўяўляюць [[Дзеянне іанізавальнага выпраменьвання ў касмічных палётах|пагрозу для здароўя]] касмічных падарожнікаў{{sfn|Lide|1993|p=11{{hyphen}}217<!-- Заўвага: гэта не дыяпазон старонак -->}}. === Пахі === Пахі, прынесеныя з [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбіты]] пасля вяртання з [[Пазакарабельная дзейнасць у космасе|пазакарабельнай дзейнасці]], маюць адценне гарэлага металу, падобнае да паху дыму ад [[Электрадугавая зварка|электрадугавой зваркі]]. Гэта адбываецца праз кісларод на нізкай калязямной арбіце, які «наліпае» на [[скафандр]]ы і абсталяванне<ref name=ls2012/><ref name="PopSicSmell"/><ref name="a981"/>. Іншыя вобласці космасу могуць мець зусім іншыя пахі, напрыклад, пах розных [[Спірты|спіртоў]] у [[Малекулярнае воблака|малекулярных аблоках]]<ref name="m655"/>. == Межы космасу == {{For|найдалейшыя прасторы космасу|назіраны Сусвет}} [[Файл:Earth's atmosphere.svg|thumb|upright=1.35|Паступовы пераход зямной атмасферы ў касмічную прастору]] Пераход паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і адкрытым космасам не мае выразна акрэсленай фізічнай мяжы: ціск паветра паступова зніжаецца з вышынёй, пакуль атмасфера не змешваецца з [[Сонечны вецер|сонечным ветрам]]. Былі прапанаваны розныя азначэнні практычнай мяжы, якія вар’іруюцца ад 30 км да {{num|1600000|км}}<ref name="Betz"/>. У 2009 годзе з дапамогай [[Метэаралагічная ракета|геафізічнай ракеты]] былі праведзены вымярэнні накірунку і скорасці іонаў у атмасферы. Вышыня 118 км над Зямлёй была вызначана як умоўны сярэдні пункт пераходу зараджаных часціц ад адносна спакойных вятроў зямной атмасферы да значна больш экстрэмальных патокаў адкрытага космасу<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |title=Где начинается граница космоса? |language=ru |access-date=2016-04-16 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425163154/http://ria.ru/analytics/20090416/168315963.html |url-status=live }}</ref>. Хуткасць апошніх можа значна перавышаць {{num|268|м/с}}<ref name=thompton20090409/><ref name=jgr114/> . Вышынныя [[Лятальны апарат|лятальныя апараты]], такія як [[стратастат]]ы, дасягалі вышыні да 50 км<ref name="Grush"/>. Ажно да 2021 года ў ЗША астранаўтамі прызнаваліся людзі, якія здзейснілі палёт на вышыню больш за 80 км. Цяпер у ЗША нагрудны [[Значкі астранаўтаў ЗША|значок астранаўта]] («крылы астранаўта») уручаецца толькі тым членам экіпажа касмічнага карабля, якія «прадэманстравалі ў ходзе палёту дзеянні, што маюць істотнае значэнне для грамадскай бяспекі, або зрабілі ўклад у бяспеку пілатаваных касмічных палётаў»<ref name=FAA_2021/>. Вобласць паміж паветранай прасторай і адкрытым космасам называюць «блізкім космасам». Юрыдычнага азначэння гэтага паняцця не існуе, але звычайна пад ім разумеюць дыяпазон вышынь ад 20 да 100 км<ref name=Hao_Fabio_2019/>. У мэтах бяспекі палёты [[Пасажырскі самалёт|камерцыйнай авіяцыі]] звычайна абмежаваны вышынёй 12 км, а аэранавігацыйнае абслугоўванне распаўсюджваецца толькі да {{num|18–20|км}}<ref name=Hao_Fabio_2019/>. Верхняй мяжой гэтага дыяпазону лічыцца лінія Кармана, дзе для ажыццяўлення палёту законы [[Астрадынаміка|астрадынамікі]] павінны прыйсці на змену законам [[Аэрадынаміка|аэрадынамікі]]<ref name="j253"/>. Гэты дыяпазон уключае такія слаі атмасферы Зямлі, як [[стратасфера]], [[мезасфера]] і ніжняя [[тэрмасфера]]<ref name="f457"/>. Некаторыя аўтары выкарыстоўваюць больш шырокія межы для блізкага космасу, напрыклад, ад 18 да 160 км<ref name="k364"/>. Яны распасціраюцца да вышынь, дзе становіцца практычна магчымым [[арбітальны палёт]] на [[Вельмі нізкая калязямная арбіта|вельмі нізкіх калязямных арбітах]]<ref name="k364"/>. Касмічныя апараты выходзілі на высокаэліптычныя арбіты з [[Перыгелій|перыгеем]] усяго {{num|80–90|км}}, захоўваючы рух на працягу некалькіх віткоў<ref name=McDowell_2018/>. На вышыні 120 км<ref name=McDowell_2018/> касмічныя апараты пры зніжэнні пачынаюць [[уваход у атмасферу]], паколькі [[аэрадынамічнае супраціўленне]] становіцца адчувальным. Для [[Арбітальны самалёт|арбітальных самалётаў]], такіх як «[[Спэйс шатл]]» [[НАСА]], з гэтага моманту пачынаецца працэс пераключэння з кіравання манеўровымі рухавікамі на манеўраванне з дапамогай {{iw|Аэрадынамічныя паверхні кіравання|аэрадынамічных паверхняў кіравання|en|Flight control surfaces}}<ref name=petty20030213/>. === Лінія Кармана і прававыя аспекты === [[Лінія Кармана]], якую ўстанавіла [[Міжнародная авіяцыйная федэрацыя]] і выкарыстоўвае [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] на міжнародным узроўні<ref name="Betz"/>, праходзіць на вышыні 100 км і служыць рабочым азначэннем мяжы паміж аэранаўтыкай і касманаўтыкай. Гэтая лінія названа ў гонар [[Тэадор фон Карман|Тэадора фон Кармана]]. Ён абгрунтаваў неабходнасць вылучэння вышыні, на якой лятальны апарат для стварэння дастатковай аэрадынамічнай [[Пад’ёмная сіла|пад’ёмнай сілы]] (каб утрымліваць сябе ў паветры) павінен рухацца хутчэй за [[Першая касмічная хуткасць|першую касмічную хуткасць]]{{sfn|O'Leary|2009|p=84}}<ref name=space_begin/>. Паводле ягоных разлікаў, гэта адбываецца на вышыні каля {{num|83,8|км}}<ref name="Grush"/>. Гэта дазваляе размежаваць вышыні ніжэй за гэтую адзнаку як вобласць аэрадынамікі і [[Паветраная прастора|паветранай прасторы]], а вышэй — як абсяг касманаўтыкі і свабоднай касмічнай прасторы<ref name="Betz"/>. Не існуе міжнародна прызнанай юрыдычнай мяжы вышыні нацыянальнай паветранай прасторы, хоць лінія Кармана выкарыстоўваецца для гэтай мэты часцей за ўсё. Выказваліся пярэчанні супраць устанаўлення гэтай мяжы занадта высока, бо гэта можа перашкаджаць касмічнай дзейнасці праз асцярогі наконт парушэння паветранай прасторы<ref name=McDowell_2018/>. Прыводзіліся довады на карысць таго, каб не ўстанаўліваць у міжнародным праве адзіную фіксаваную вышыню, а прымяняць розныя межы ў залежнасці ад канкрэтнага выпадку, у прыватнасці, зыходзячы з тыпу апарата і ягонага прызначэння. Рост колькасці камерцыйных і ваенных [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальных палётаў]] падняў пытанне пра тое, дзе менавіта павінны прымяняцца законы паветранай прасторы, а дзе — [[Касмічнае права|касмічнага права]]<ref name="k364"/><ref name="j253"/>. Касмічныя караблі праляталі над замежнымі дзяржавамі на вышыні ўсяго 30 км, як, напрыклад, у выпадку са «[[Спэйс шатл]]ам»<ref name="Grush"/>. == Вобласці касмічнай прасторы == === Калязямныя вобласці === [[Файл:Debris-GEO1280.jpg|thumb|Камп’ютарная карта аб’ектаў, якія абарачаюцца вакол Зямлі, па стане на 2005 год. Каля 95 % з іх складае смецце, а не дзейныя штучныя спадарожнікі<ref name=ARES/>.]] Знешні слой [[Атмасфера Зямлі|атмасферы Зямлі]], вядомы як [[экзасфера]], бярэ пачатак ад [[Тэрмапаўза|тэрмапаўзы]] на вышыні 250—500 км (у залежнасці ад сонечнай актыўнасці) і распасціраецца вонкі. На гэтых вышынях сутыкненні паміж малекуламі становяцца надзвычай рэдкімі, і атмасфера плаўна раствараецца ў міжпланетнай прасторы<ref name=Catling_Kasting_2017/>. Менавіта гэтая вобласць у непасрэднай блізкасці ад планеты з’яўляецца месцам базіравання большасці [[Штучны спадарожнік Зямлі|штучных спадарожнікаў]] і аб’ектам пільнага вывучэння. Для зручнасці класіфікацыі гэты аб’ём дзеляць на некалькі ўзаемазвязаных зон<ref name="uscode.house.gov 2022"/>{{sfn|Schrijver|Siscoe|2010|p=363, 379}}<ref name=sdc20150426/><ref name=sr2165/>. [[Файл:Orbitalaltitudes.svg|center|700px|thumb|Калязямная прастора з адлюстраваннем [[Нізкая калязямная арбіта|нізкіх]] (сінія), [[Сярэдняя калязямная арбіта|сярэдніх]] (зялёныя) і [[Высокая калязямная арбіта|высокіх]] (чырвоныя) калязямных арбіт. Апошнія выходзяць за межы радыуса [[Геасінхронная арбіта|геасінхронных арбіт]].]] ==== Блізкі космас ==== Гэты рэгіён ахоплівае прастору ад нізкіх калязямных арбіт да [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарнай арбіты]]<ref name="uscode.house.gov 2022"/>. Тут сканцэнтравана асноўная касмічная дзейнасць чалавецтва і праходзяць трасы большасці [[Штучны спадарожнік Зямлі|штучных спадарожнікаў]]. Высокая інтэнсіўнасць палётаў прывяла да назапашвання значнай колькасці [[Касмічнае смецце|касмічнага смецця]], якое стварае пагрозу для дзеючых апаратаў<ref name="uscode.house.gov 2022"/>. Частка гэтых абломкаў з часам тармозіцца і згарае ў шчыльных слаях атмасферы<ref name=portree_loftus1999/>. Варта адзначыць, што хоць гэтая зона лічыцца адкрытым космасам, на вышынях у некалькі соцень кіламетраў над лініяй Кармана рэшткавая атмасфера ўсё яшчэ стварае адчувальнае [[аэрадынамічнае супраціўленне]]<ref name=slsa/>. ==== Геакосмас ==== Геакосмас уключае ў сябе верхнюю атмасферу і магнітасферу Зямлі{{sfn|Schrijver|Siscoe|2010|p=363, 379}}, у межах якой размешчаны [[радыяцыйныя паясы Ван Алена]]. Ягонай унутранай мяжой з’яўляецца [[іанасфера]], а знешняй — [[магнітапаўза]], якая аддзяляе сферу ўплыву Зямлі ад сонечнага ветру<ref name=geospace/>{{sfn|Schrijver|Siscoe|2010|p=379}}. Умовы ў геакосмасе вызначаюцца касмічным надвор’ем, якое цалкам залежыць ад актыўнасці Сонца{{sfn|Fichtner|Liu|2011|pp=341–345}}. На дзённым баку ціск сонечнага ветру «сціскае» магнітасферу да адлегласці каля 10 зямных радыусаў. На начным баку, наадварот, утвараецца выцягнуты [[магнітны хвост]], які можа распасцірацца на 100—200 радыусаў Зямлі{{sfn|Koskinen|2010|pp=32, 42}}<ref name=HonesJr1986/>. [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], праходзячы праз гэты хвост, прыкладна чатыры дні ў месяц аказваецца экранаваным ад прамога сонечнага ветру{{sfn|Mendillo|2000|p=275}}. Геакосмас запоўнены разрэджанай плазмай вельмі нізкай шчыльнасці, рух якой падпарадкоўваецца [[Магнітнае поле Зямлі|магнітнаму полю Зямлі]]. Падчас [[Геамагнітная бура|геамагнітных бур]], выкліканых сонечным ветрам, у гэтым асяроддзі ўзнікаюць магутныя электрычныя токі. Гэта прыводзіць да абурэнняў у іанасферы і радыяцыйных паясах, што павялічвае паток высокаэнергетычных электронаў. Такія з’явы здольныя пашкодзіць бартавую электроніку спадарожнікаў, парушыць [[Кароткія хвалі|караткахвалевую]] радыёсувязь і работу сістэм [[GPS]]{{sfn|Goodman|2006|p=244}}, а таксама выклікаць [[Палярнае ззянне|палярныя ззянні]] ў высокіх [[Шырата|шыротах]]<ref name=oecd/>. Трансмесяцовая прастора — вобласць [[Пераходная арбіта|пераходных арбіт]] ад Зямлі да Месяца<ref name="NASA 2013"/>. ==== Калямесяцовая прастора ==== [[Файл:Artemis 1 at maximum distance from Earth.jpg|thumb|Выгляд Зямлі і Месяца з калямесяцовай прасторы падчас місіі «[[Артэміда-1]]» у 2022 годзе.]] Калямесяцовая прастора — зона па-за межамі непасрэднага зямнога асяроддзя, якая ўключае [[Арбіта Месяца|арбітальную прастору Месяца]] і [[пункты Лагранжа]] сістэмы Зямля-Месяц<ref name=sr2165/>. Гэтая вобласць знаходзіцца ўнутры так званай [[Сфера Хіла|сферы Хіла]] — прасторы, дзе [[гравітацыйны патэнцыял]] Зямлі дамінуе над сонечным (прыкладна да 1,5 млн км ад планеты)<ref name=yoder1995/>. Тут, акрамя спадарожнікаў, можна сустрэць [[Каарбітальны рух|каарбітальныя]] аб’екты, такія як «[[Траянскія астэроіды Зямлі|зямныя траянцы]]» і [[квазіспадарожнік]]амі<ref name=Granvik_et_al_2012/>. ==== Далёкі космас ==== Азначэнне далёкага космасу адрозніваецца ў розных арганізацый{{sfn|Dickson|2010|p=57}}{{sfn|Williamson|2006|p=97}}<ref name=Collins/>. Урад ЗША часта адносіць да яго ўсё, што знаходзіцца далей за тыповыя нізкія арбіты (уключаючы Месяц)<ref name=USC_10101/>. [[Міжнародны саюз электрасувязі]] падыходзіць больш фармальна, вызначаючы далёкі космас як адлегласці ад 2 млн км ад Зямлі<ref name=ITU/>, што прыкладна ў пяць разоў перавышае [[Месяцовая адлегласць|арбітальную адлегласць да Месяца]], але ўсё яшчэ не дасягае суседніх планет{{efn|[[Вялікая паўвось]] арбіты Месяца складае {{num|384400|км}} — гэта 19,2 % ад 2 мільёнаў км, або каля адной пятай<ref name=Williams_2021/>.}}. === Міжпланетная прастора === [[Файл:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|right|thumb|upright|Разрэджаная плазма (сіняя) і пыл (белы) у хвасце [[C/1995 O1 (Хейла — Бопа)|каметы Хейла — Бопа]] фарміруюцца пад дзеяннем ціску сонечнага выпраменьвання і сонечнага ветру адпаведна.]] Міжпланетная прастора ўнутры Сонечнай сістэмы — гэта велізарны аб’ём, дзе дамінуе гравітацыя Сонца (за выключэннем непасрэдных [[Сфера ўплыву прыцягнення|сфер уплыву]] саміх планет)<ref name="j999"/> . Яна распасціраецца далёка за арбіту [[Нептун (планета)|Нептуна]], дасягаючы межаў [[Геліяпаўза|геліяпаўзы]] на адлегласці ад 110 да {{num|160|[[Астранамічная адзінка|а.а.]]}}<ref name=universetoday_interplanetaryspace /> Менавіта тут уплыў сонечнага ветру саступае ціску галактычнага асяроддзя. Гэтая мяжа служыць своеасаблівым шчытом, які адхіляе нізкаэнергетычныя галактычныя касмічныя прамяні, а яе аддаленасць змяняецца ў залежнасці ад актыўнасці Сонца<ref name=Kohler2017/><ref name=phillips2009/>. Ключавым кампанентам гэтага асяроддзя з’яўляецца сонечны вецер — бесперапынны паток зараджаных часціц, які стварае вакол нашай зоркі разрэджаную атмасферу, або [[Геліясфера|геліясферу]]. Шчыльнасць часціц у гэтым патоку невялікая (5-10 [[пратон]]аў/см³), аднак яны рухаюцца з велізарнай хуткасцю — {{num|350–400|км/с}}{{sfn|Papagiannis|1972|pp=12–149}}. Міжпланетная прастора ўяўляе сабой амаль ідэальны вакуум: сярэдняя даўжыня свабоднага прабегу часціц тут супастаўная з адлегласцю ад Зямлі да Сонца (адна астранамічная адзінка). Тым не менш, прастора не зусім пустая. Яна запоўнена так званым [[Міжпланетнае асяроддзе|міжпланетным асяроддзем]]<ref name=universetoday_interplanetaryspace />, якое ўключае касмічныя прамяні (іанізаваныя атамныя ядры і субатамныя часціцы), газ і плазму, пыл<ref name="EA-20190312"/> і невялікія [[метэоры]], і [[Арганічная хімія|арганічныя]] малекулы (пацверджана [[Ратацыйная спектраскапія|мікрахвалевай спектраскапіяй]])<ref name=asp2003/>. Бачным доказам існавання матэрыі ў гэтым вакууме з’яўляецца [[задыякальнае святло]] — слабая паласа, якую можна назіраць на начным небе дзякуючы адбіццю святла ад скопішчаў міжпланетнага пылу<ref name="leinert_grun_1990"/>. Уся гэтая прастора пранізана магнітным полем Сонца, якое актыўна ўзаемадзейнічае з планетамі{{sfn|Papagiannis|1972|pp=12–149}} . Нябесныя целы з уласным магнітным полем (Зямля, [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Меркурый]]) утвараюць магнітасферы. Пад ціскам сонечнага ветру яны набываюць кропляпадобную форму з доўгім хвастом, выцягнутым у бок ад Сонца. Гэтыя палі дзейнічаюць як пасткі, захопліваючы зараджаныя часціцы і фарміруючы радыяцыйныя паясы (кшталту [[Радыяцыйны пояс Ван Алена|паясоў Ван Алена]]). Планеты ж без глабальнага магнітнага поля, такія як [[Марс]], аказваюцца безабароннымі: іхняя атмасфера паступова «здзімаецца» і выносіцца сонечным ветрам у космас<ref name=ssr69_3_215/>. === Міжзорная прастора === {{main|Міжзорнае асяроддзе}} [[Файл:52706main hstorion lg.jpg|right|thumb|[[Галоўная ўдарная хваля]], утвораная магнітасферай маладой зоркі [[LL Арыёна]] (у цэнтры) пры сутыкненні з патокам [[Туманнасць Арыёна|туманнасці Арыёна]].]] Міжзорная прастора ўяўляе сабой асяроддзе, якое запаўняе прамежкі паміж [[Зорная сістэма|зорнымі сістэмамі]] ўнутры галактык<ref name=Cooper_2023/>. Фізічна яна пачынаецца там, дзе заканчваецца ўплыў [[Зорны вецер|зорнага ветру]] асобных свяцілаў<ref name=jpl_interstellarspace />. Зоркі акружаны «бурбалкамі» плазмы — [[астрасфера]]мі, і мяжа, якая аддзяляе іх ад знешняга асяроддзя, называецца [[астрапаўза]]й. У выпадку з [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмай]] гэтыя вобласці называюцца адпаведна [[геліясфера]]й і [[геліяпаўза]]й. Усё, што знаходзіцца за іхнімі межамі, — гэта і ёсць міжзорнае асяроддзе, якое складаецца з разрэджанай матэрыі і выпраменьвання<ref name=Garcia-Sage_et_al_2023/>. Прыкладна 70 % масы міжзорнага асяроддзя складаюць адзіночныя атамы вадароду, большую частку астатку — атамы [[Гелій|гелію]]. Гэты састаў узбагачаны следавымі колькасцямі больш цяжкіх атамаў, якія ўзніклі ў ходзе [[Зорны нуклеасінтэз|зорнага нуклеасінтэзу]]. Гэтыя атамы выкідваюцца ў міжзорнае асяроддзе зорнымі вятрамі або пры скідванні знешніх абалонак зоркамі на позніх стадыях эвалюцыі (напрыклад, пры фарміраванні [[Планетарная туманнасць|планетарнай туманнасці]])<ref name="Ferrière2001"/>. Маштабны выбух [[Звышновая зорка|звышновай]] распаўсюджвае [[Ударная хваля|ударныя хвалі]] зорнага рэчыва вонкі, разносячы сінтэзаваныя элементы па велізарных прасторах<ref name="witt2001"/>. Матэрыя ў міжзорнай прасторы размеркавана вельмі нераўнамерна. У сярэднім шчыльнасць складае каля 10<sup>6</sup> часціц на м³<ref name=Boulares1990/>, але ў халодных [[Малекулярнае воблака|малекулярных аблоках]] яна ўзрастае на парадкі — ад 10<sup>8</sup> да 10<sup>12</sup> часціц на м³{{sfn|Prialnik|2000|pp=195–196}}<ref name="Ferrière2001"/>. Менавіта тут, у шчыльных і халодных рэгіёнах, адбываюцца актыўныя хімічныя працэсы. [[Радыеастраномія]] штогод адкрывае новыя [[Спіс міжзорных і калязорных малекул|віды малекул у космасе]]; яны здольныя аб’ядноўвацца ў пылавыя часціцы памерам да 0,1 мкм{{sfn|Rauchfuss|2008|pp=72–81}}. Ключавым чыннікам гэтай хіміі з’яўляюцца сутыкненні часціц і [[іанізацыя]]. Высокаэнергетычныя касмічныя прамяні, пранікаючы ў аблокі, іанізуюць вадарод і гелій, утвараючы, напрыклад, [[катыён трохатамнага вадароду]] ({{chem2|H3+}}). Іанізаваны гелій, у сваю чаргу, здольны расшчапляць малекулы [[Монааксід вугляроду|чаднага газу]] ({{chem2|CO}}), вызваляючы іанізаваны вуглярод, які запускае ланцужкі рэакцый, што вядуць да стварэння [[Арганічныя злучэнні|складанай арганікі]]<ref name="PNAS103_33_12232"/>. Рух зорак праз міжзоркавае асяроддзе спараджае гідрадынамічныя эфекты. Калі зорка рухаецца з высокай [[Пекулярная хуткасць|пекулярнай хуткасцю]], перад яе астрасферай можа ўзнікаць [[галоўная ўдарная хваля]] — зона рэзкага скачка ціску, размешчаная перад астрапаўзай. Доўгі час лічылася, што такая ўдарная хваля ёсць і ў Сонца. Аднак дадзеныя, атрыманыя ў 2012 годзе зондам [[Interstellar Boundary Explorer|IBEX]] і [[Касмічная праграма «Вояджэр»|апаратамі «Вояджэр»]], абверглі гэтую гіпотэзу. Высветлілася, што хуткасць руху Сонца адносна навакольнага асяроддзя недастатковая для стварэння [[Лік Маха|звышгукавога]] ўдару. Замест гэтага пераход ад сонечнага ветру да міжзорнага асяроддзя адбываецца больш плаўна — праз утварэнне дагукавой хвалі, дзе матэрыя ўшчыльняецца, але не зведвае рэзкага ўдарнага скачка<ref name=bow_science/><ref name=bow/>. ==== Мясцовы пузыр ==== Сонца знаходзіцца ўнутры міжзорнай вобласці, вядомай як [[Мясцовы пузыр]] — поласці ў [[Рукаў Арыёна|Рукаве Арыёна]] [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]]. Гэтая зона радыусам каля 100 [[парсек]] вылучаецца нізкай шчыльнасцю міжзорнага рэчыва і адсутнасцю халодных [[Малекулярнае воблака|шчыльных аблокаў]], якія размяшчаюцца толькі на яе межах (напрыклад, у сузор’ях [[Змеяносец (сузор’е)|Змеяносца]] і [[Цялец (сузор’е)|Цяльца]]). Унутры гэтага пузыра знаходзяцца каля {{num|10<sup>4</sup>–10<sup>5</sup>}} (10-100 тысяч) зорак і дзесяткі цёплых разрэджаных аблокаў з тэмпературай да 7000 К і радыусамі ў {{num|0,5–5|парсек}}. Ціск мясцовага міжзоркавага газу ўраўнаважвае ціск астрасфер гэтых зорак, вызначаючы іхнія памеры: чым вышэйшая шчыльнасць асяроддзя вакол зоркі, тым кампактнейшая яе астрасфера<ref name=redfield2006/> === Міжгалактычная прастора === {{main|Цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|Унутрыкластэрнае асяроддзе|Міжгалактычны пыл}} [[Файл:Structure of the Universe.jpg|thumb|Размеркаванне матэрыі ў кубічным участку Сусвету. Сінія сеткаватыя структуры адлюстроўваюць матэрыю, а пустыя вобласці паказваюць касмічныя [[войд]]ы.]] Даследаванні паказваюць, што матэрыя ў Сусвеце размеркавана не хаатычна, а ўтварае гіганцкую пенападобную структуру, якую часта называюць «касмічным павуціннем», дзе групы і скопішчы галактык выстраены ўздоўж [[Галактычная нітка|галактычных валокнаў (ніцей)]]. Нягледзячы на сваю значнасць, гэтыя структуры займаюць толькі каля 10 % аб’ёму прасторы. Астатнюю частку займаюць гіганцкія пустэчы, якія называюць [[войд]]амі, працягласцю ад 7 да 30 [[мегапарсек]], унутры якіх галактыкі практычна адсутнічаюць{{sfn|Wszolek|2013|p=67}}. Прастора паміж галактыкамі не з’яўляецца абсалютным вакуумам; яна запоўнена разрэджанай плазмай, вядомай як [[міжгалактычнае асяроддзе]]<ref name=jafelice_opher1992/>. Гэтая матэрыя паўтарае контуры касмічнага павуціння, канцэнтруючыся ўздоўж валокнаў<ref name=wadsley2002/>. Унутры гэтых ніцей шчыльнасць дыфузнага фотаіанізаванага газу павышаецца да аднаго атама на кубічны метр<ref name="Harvard & Smithsonian 2022 k265"/> — гэта нікчэмна мала па зямных мерках, але да 200 разоў шчыльней за сярэдні паказчык па Сусвеце<ref name="apj_714_1715"/>. Па сваім саставе гэты газ з’яўляецца пераважна «першасным»: ён на 76 % складаецца з вадароду, які застаўся пасля Вялікага Выбуху. Аднак ён таксама злёгку ўзбагачаны больш цяжкімі элементамі, выкінутымі ў космас магутнымі галактычнымі вятрамі<ref name="Oppenheimer_Davé_2006"/>. Трапляючы з войдаў у міжгалактычнае асяроддзе валокнаў, газ награваецца да тэмператур ад 10<sup>5</sup> К да 10<sup>7</sup> К<ref name=baas41_908/>. Пры такіх тэмпературах яго называюць [[Цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|цёпла-гарачым міжгалактычным асяроддзем]] (ЦГМА). Хоць па зямных мерках плазма вельмі гарачая, тэмпературу 10<sup>5</sup> К у астрафізіцы часта называюць «цёплай». Камп’ютарнае мадэляванне і назіранні паказваюць, што менавіта ў гэтым цёпла-гарачым стане хаваецца да паловы ўсёй звычайнай (барыённай) матэрыі Сусвету<ref name="apj_714_1715" /><ref name=ssr134_1_141/><ref name="apjs_182_378"/>. Калі газ падае з валакністых структур ЦГМА ў скопішчы галактык, якія знаходзяцца на перасячэннях касмічных валокнаў, ён разаграваецца яшчэ мацней — да 10<sup>8</sup> К і вышэй, ператвараючыся ва [[Унутрыкластэрнае асяроддзе|ўнутрыкластарнае асяроддзе]]<ref name="apj546_100"/>. {{clear}} {{Некалькі выяў | perrow = 7 | align = center | direction = horizontal | background color = | width = | caption_align = center | header_background = | header_align = center | header = Агляд розных маштабаў касмічнай прасторы ў выглядзе абласцей вакол Зямлі | image1 = L2 rendering.jpg | width1 = 93 | caption1 = Сістэма Зямля — Месяц | image2 = Inner solar system objects top view for wiki.png | width2 = 93 | caption2 = [[Унутраная вобласць Сонечнай сістэмы]] з калязямнымі аб’ектамі | image3 = Oort cloud Sedna orbit.svg | width3 = 93 | caption3 = Сонечная сістэма і [[воблака Оарта]] | image4 = Angular map of fusors around Sol within 9ly (large).png | width4 = 93 | caption4 = [[Спіс найбліжэйшых зорак|Найбліжэйшыя зоркі]] | image5 = Local Interstellar Clouds with motion arrows.jpg | width5 = 93 | caption5 = [[Мясцовае міжзорнае воблака]] і суседняе міжзоркавае асяроддзе | image6 = Galaxymap.com, map 100 parsecs (2022).png | width6 = 93 | caption6 = [[Спіс бліжэйшых зорных асацыяцый і рухомых груп|Зорныя асацыяцыі]] і карта міжзорнага асяроддзя [[Мясцовы пузыр|Мясцовага пузыра]] | image7 = Galaxymap.com, map 1000 parsecs (2022).png | width7 = 93 | caption7 = Малекулярныя воблакі вакол Сонца ўнутры [[Рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] | image8 = OrionSpur.png | width8 = 93 | caption8 = Рукаў Арыёна і суседнія рукавы | image9 = Milky Way Arms ssc2008-10.svg | width9 = 93 | caption9 = Рукаў Арыёна ўнутры [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] | image10 = Milky Way side view.png | width10 = 93 | caption10 = Сонца ў структуры Млечнага Шляху | image11 = 06-Local Group (LofE06240).png | width11 = 93 | caption11 = [[Галактыкі-спадарожніцы Млечнага Шляху]] ў [[Мясцовая група галактык|Мясцовай групе]] | image12 = 07-Laniakea (LofE07240).png | width12 = 93 | caption12 = [[Звышскопішча Дзевы]] ў [[Ланіякея|звышскопішчы Ланіякея]] | image13 = Laniakea.gif | width13 = 93 | caption13 = Ланіякея ў [[Комплекс звышскопішча Рыб-Кіта|комплексе звышскопішча Рыб – Кіта]] | image14 = Observable Universe with Measurements 01.png | width14 = 93 | caption14 = [[Назіраны Сусвет|Назіраная вобласць]] [[Сусвет]]у | footer_background = | footer_align = center | footer = }} == Космас і жыццё == === Выжывальнасць зямных арганізмаў ва ўмовах космасу === {{Падрабязны артыкул|Касмічная біялогія|Расліны ў космасе|Жывёлы ў космасе}} [[Файл:Biopan Space Expo 001.jpg|thumb|upright|Місія «[[Фатон (штучны спадарожнік)|Фатон-М3]]» 2007 года, на борце якой знаходзілася ўстаноўка для астрабіялагічных доследаў BIOPAN (на фота), падвергла [[Ціхаходкі|ціхаходак]] уздзеянню вакууму і сонечнага ўльтрафіялету.]] Нягледзячы на суровыя ўмовы, былі выяўлены некаторыя зямныя формы жыцця, здольныя вытрымліваць экстрэмальнае асяроддзе космасу на працягу доўгага часу. Віды [[Лішайнікі|лішайнікаў]], размешчаныя на ўстаноўцы [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва|ЕКА]] [[BIOPAN]], выжылі пасля дзесяцідзённага ўздзеяння адкрытага космасу ў 2007 годзе<ref name="Astrobiology_11_4_281"/>. Насенне {{bt-bellat|Разухавідка Таля{{!}}разухавідкі Таля|Arabidopsis thaliana}} і {{bt-bellat|Тытунь звычайны{{!}}тытуню звычайнага|Nicotiana tabacum}} прарасло пасля паўтара года знаходжання ў космасе<ref name="Astrobiology_12_5_517"/>. Штам {{bt-bellat|Сенная палачка{{!}}сеннай палачкі|Bacillus subtilis}} захоўваў жыццяздольнасць на працягу 559 дзён ва ўмовах нізкай калязямной арбіты або імітацыі марсіянскага асяроддзя<ref name="Astrobiology_12_5_498"/>. {{Падрабязны артыкул|Ціхаходкі ў космасе}} Сярод шматклетачных жывёл паспяхова перажываюць знаходжанне ў адкрытым космасе {{bt-bellat|ціхаходкі|Tardigrada}}. У 2007 годзе ў ходзе місіі «[[Фатон (штучны спадарожнік)|Фатон-М3]]» групу абязводжаных ціхаходак на 10 сутак памясцілі ў вакуум, пры гэтым частка з іх падвяргалася яшчэ і ўздзеянню прамога сонечнага ўльтрафіялету. Пасля вяртання на Зямлю больш за 68 % асобін, абароненых ад выпраменьвання, паспяхова вярнуліся да жыцця пасля рэгідратацыі, а многія з іх нават далі жыццяздольнае патомства<ref name="low-earth-orbit"/>. Наадварот, выжывальнасць гідратаваных узораў, што зведалі ўздзеянне вакууму і сонечнага ўльтрафіялету, аказалася надзвычай нізкай: ацалелі ўсяго тры асобіны<ref name="low-earth-orbit">{{cite journal |last1=Jönsson |first1=K. Ingemar |last2=Rabbow |first2=Elke |last3=Schill |first3=Ralph O. |last4=Harms-Ringdahl |first4=Mats |last5=Rettberg |first5=Petra |title=Tardigrades survive exposure to space in low Earth orbit |journal=Current Biology |volume=18 |issue=17 |pages=R729–R731 |year=2008 |s2cid=8566993 |doi=10.1016/j.cub.2008.06.048 |doi-access=free |pmid=18786368 |bibcode=2008CBio...18.R729J }}</ref>. У 2011 годзе ціхаходкі былі дастаўлены на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнародную касмічную станцыю]] ў рамках місіі [[STS-134]]<ref>{{cite web |author=NASA Staff |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/BIOKIS.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417085459/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/BIOKIS.html |archive-date=17 красавіка 2011 |title=BIOKon In Space (BIOKIS) |date=17 May 2011 |publisher=[[NASA]] |access-date=2011-05-24}}</ref>. Гэта даследаванне паказала, што яны здольныя пераносіць мікрагравітацыю і касмічную радыяцыю<ref>{{cite book |hdl=2434/239127 |first1=L. |last1=Rebecchi |first2=T. |last2=Altiero |first3=A. M. |last3=Rizzo |first4=M. |last4=Cesari |first5=G. |last5=Montorfano |first6=T. |last6=Marchioro |first7=R. |last7=Bertolani |first8=R. |last8=Guidetti |chapter=Two tardigrade species on board of the STS-134 space flight |page=89 |title=12th International Symposium on Tardigrada |chapter-url=http://www.tardigrada.net/newsletter/images/symposia/12_Booklet.pdf |isbn=978-989-96860-7-6 |year= 2012 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2019/07/harvard-study-suggests-asteroids-might-play-key-role-in-spreading-life/ |title=Harvard study suggests asteroids might play key role in spreading life |last=Reuell |first=Peter |date=2019-07-08 |website=Harvard Gazette |access-date=2019-11-30}}</ref>, што робіць іх прыдатнымі [[Мадэльныя арганізмы|мадэльнымі арганізмамі]]<ref name="Gabriel McNuff 2007"/><ref name="Guidetti Rizzo 2012">{{cite journal |last1=Guidetti |first1=Roberto |last2=Rizzo |first2=Angela Maria |last3=Altiero |first3=Tiziana |last4=Rebecchi |first4=Lorena |title=What can we learn from the toughest animals of the Earth? Water bears (tardigrades) as multicellular model organisms in order to perform scientific preparations for lunar exploration |journal=Planetary and Space Science |volume=74 |issue=1 |date=2012 |doi=10.1016/j.pss.2012.05.021 |pages=97–102|bibcode=2012P&SS...74...97G |hdl=11380/738549 |hdl-access=free }}</ref>. === Распаўсюджванне жыцця космасам === {{Гл. таксама|Астрабіялогія|Пазаземнае жыццё}} Гіпотэза [[Літапанспермія|літапансперміі]] мяркуе, што горныя пароды, выкінутыя ў адкрыты космас з планет, на якіх ёсць жыццё, могуць паспяхова пераносіць жывыя арганізмы ў іншыя заселеныя светы. Існуе меркаванне, што падобны сцэнарый меў месца на ранніх этапах гісторыі Сонечнай сістэмы, калі адбываўся абмен пародамі, якія патэнцыйна ўтрымлівалі [[мікраарганізмы]], паміж [[Венера (планета)|Венерай]], Зямлёй і [[Марс]]ам<ref name="Nicholson2010"/>. Паколькі бактэрыі могуць выжываць мільёны гадоў, панспермія ў маштабах Галактыкі з’яўляецца, як мінімум, тэарэтычна магчымай<ref name=Ginsburg_et_al_2018/>. == Уздзеянне на цела чалавека == {{Падрабязны артыкул|Касмічная медыцына|Уплыў касмічнага палёту на цела чалавека|Фізіялагічныя наступствы знаходжання ў космасе}} ==== Небяспекі вакууму ==== {{Гл. таксама|Некантраляваная дэкампрэсія}} [[Файл:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|upright|thumb|Праз небяспекі вакууму астранаўты маюць насіць герметычныя [[скафандр]]ы па-за межамі свайго касмічнага карабля.]] Адсутнасць [[Атмасферны ціск|ціску]] — самая непасрэдная небяспека космасу для чалавека. Ціск падае па меры аддалення ад Зямлі, дасягаючы на вышыні каля {{num|19,14|км}} узроўню, які адпавядае [[Пругкасць насычэння|ціску насычанай пары вады]] пры [[Тэмпература цела чалавека|тэмпературы чалавечага цела]]. Гэты вышынны рубеж называецца [[Лінія Армстронга|лініяй Армстронга]] ў гонар амерыканскага ўрача [[Гары Джордж Армстранг|Гары Дж. Армстронга]]<ref name=Tarver_et_al_2022/>. На лініі Армстронга і вышэй вадкасці ў горле і лёгкіх закіпаюць. У прыватнасці, закіпаюць адкрытыя цялесныя вадкасці, такія як сліна, слёзы і вадкасць, якая высцілае лёгкія. Таму на гэтай вышыні выжыванне чалавека немагчыма без [[Вышынна-кампенсавальны касцюм|вышынна-кампенсавальнага касцюма]] або герметычнай кабіны{{sfn|Piantadosi|2003|pp=188–189}}. У адкрытым космасе раптоўнае ўздзеянне вельмі нізкага ціску на неабароненага чалавека (напрыклад, пры выбухной дэкампрэсіі) можа выклікаць [[Баратраўма лёгкіх|баратраўму лёгкіх]] — іхні разрыў праз вялікую розніцу ціскаў унутры і звонку грудной клеткі<ref name=Battisti_et_al_2022/>. Нават калі дыхальныя шляхі пацярпелага поўнасцю адкрыты, паток паветра праз [[Трахея|трахею]] можа быць занадта павольным, каб прадухіліць разрыў<ref name=krebs_pilmanis1996/>. Хуткая дэкампрэсія можа прывесці да разрыву [[Барабанная перапонка|барабанных перапонак]] і прыдатачных пазух носа; у мяккіх тканках могуць узнікнуць кровападцёкі і крывацёкі, а шок здольны выклікаць павелічэнне спажывання кіслароду, што паскорыць наступленне [[Гіпаксія|гіпаксіі]]<ref name=Busby_1967/>. Праз хуткую дэкампрэсію кісларод, раствораны ў крыві, накіроўваецца ў лёгкія, спрабуючы выраўнаваць градыент [[Парцыяльны ціск|парцыяльнага ціску]]. Як толькі гэтая абедзненная кіслародам кроў дасягае мозга, чалавек страчвае прытомнасць праз некалькі секунд і памірае ад гіпаксіі на працягу некалькіх хвілін<ref name=bmj286/>. Кроў і іншыя вадкасці арганізма закіпаюць, калі ціск падае ніжэй за {{num|6,3|[[Паскаль (адзінка вымярэння)|кПа]]}} ({{num|0,068|[[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атм]]}}); гэты стан называецца [[эбулізм]]ам<ref name=jramc157_1_85/>. [[Пара]] можа раздзьмуць цела да памеру, які ўдвая перавышае нармальны, і запаволіць [[кровазварот]], аднак тканкі дастаткова эластычныя і порыстыя, каб прадухіліць разрыў. Эбулізм запавольваецца за кошт стрымлівальнага ціску сценак крывяносных сасудаў, таму частка крыві застаецца вадкай{{sfn|Billings|1973|pp=1–34}}<ref name=landis20070807/>. Ацёкі і эбулізм можна паменшыць з дапамогай [[Вышынна-кампенсавальны касцюм|вышынна-кампенсавальнага касцюма]]. Вышынны ахоўны касцюм экіпажа (''CAPS'') — аблягаючае эластычнае адзенне, распрацаванае для астранаўтаў у 1960-х гадах, — прадухіляе эбулізм пры ціску да {{num|2|[[Паскаль (адзінка вымярэння)|кПа]]}} ({{num|0,02|[[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атм]]}})<ref name=am39_376/>. Дадатковы кісларод неабходны на вышыні 8 км для забеспячэння дыхання і прадухілення страты вады, тады як вышэй за 20 км скафандры абавязковыя для прадухілення эбулізму{{sfn|Ellery|2000|p=68}}. У большасці скафандраў выкарыстоўваецца ціск чыстага кіслароду каля {{num|30–39|[[Паскаль (адзінка вымярэння)|кПа]]}} ({{num|0,27–0,41|[[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атм]]}}), што прыкладна адпавядае парцыяльнаму ціску кіслароду на паверхні Зямлі. Гэтага ціску дастаткова для прадухілення эбулізму, аднак выпарэнне азоту, растворанага ў крыві, усё яшчэ можа выклікаць [[Дэкампрэсійныя хвароба|дэкампрэсійную хваробу]] і [[Газавая эмбалія|газавую эмбалію]], калі не прыняць адпаведных мер{{sfn|Davis|Johnson|Stepanek|2008|pp=270–271}}. ==== Уплыў бязважкасці і радыяцыі ==== {{Гл. таксама|Бязважкасць|Радыебіялогія|Дзеянне іанізавальнага выпраменьвання ў касмічных палётах}} [[Антрапагенез|Чалавек эвалюцыянаваў]] для жыцця ва ўмовах зямной [[Гравітацыя|гравітацыі]], і даказана, што знаходжанне ў бязважкасці аказвае шкоднае ўздзеянне на здароўе. Першапачаткова больш за 50 % астранаўтаў адчуваюць [[сіндром касмічнай адаптацыі]] (касмічную хваробу). Гэта можа выклікаць [[млоснасць]], [[ваніты]], [[галавакружэнне]], [[галаўны боль]], вяласць і агульнае недамаганне. Працягласць касмічнай хваробы вар’іруецца, але звычайна яна доўжыцца 1-3 дні, пасля чаго арганізм прыстасоўваецца да новага асяроддзя. Больш працяглае знаходжанне ў бязважкасці прыводзіць да [[Атрафія цягліц|атрафіі цягліц]] і дэградацыі шкілета, вядомай як [[Астэапенія пры касмічным палёце|касмічная астэапенія]]. Гэтыя эфекты можна мінімізаваць з дапамогай рэжыму фізічных практыкаванняў{{sfn|Kanas|Manzey|2008|pp=15–48}}. Іншыя наступствы ўключаюць пераразмеркаванне вадкасцей у арганізме, запаволенне працы [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай сістэмы]], зніжэнне выпрацоўкі [[Эрытрацыты|эрытрацытаў]], парушэнні раўнавагі і аслабленне [[Імунная сістэма|імуннай сістэмы]]. Менш значныя сімптомы ўключаюць страту масы цела, закладзенасць носа, парушэнне сну і азызласць твару<ref name=cmaj180_13_1317/>. Падчас працяглых касмічных палётаў вострую пагрозу для здароўя можа ўяўляць радыяцыя. [[Дзеянне іанізавальнага выпраменьвання ў касмічных палётах|Уздзеянне]] высокаэнергетычных [[Іанізавальнае выпраменьванне|іанізавальных]] [[Касмічныя прамяні|касмічных прамянёў]] можа прывесці да стамляльнасці, млоснасці, ванітаў, а таксама да пашкоджання імуннай сістэмы і змены колькасці [[Лейкацыты|лейкацытаў]]. Пры працяглым уздзеянні сімптомы ўключаюць павышаную рызыку развіцця [[Пухліна|пухлін]], а таксама пашкоджанне вачэй, нервовай сістэмы, лёгкіх і страўнікава-кішачнага тракта<ref name=nsbri_radiation/>. У ходзе трохгадовай місіі на Марс і назад значная частка клетак у целе астранаўта будзе пранізана і патэнцыйна пашкоджана высокаэнергетычнымі ядрамі<ref name=curtis_and_Letaw/>. Энергія такіх часціц значна зніжаецца экранаваннем сценак касмічнага карабля і можа быць дадаткова аслаблена кантэйнерамі з вадой і іншымі бар’ерамі. Аднак удар касмічных прамянёў па экранаванні спараджае другаснае выпраменьванне, якое таксама можа ўздзейнічаць на экіпаж. Неабходны далейшыя даследаванні для ацэнкі радыяцыйных небяспек і распрацоўкі прыдатных контрзахадаў<ref name=sas4_11_1013/>. == Даследаванне космасу == {{main|Даследаванне космасу|Прысутнасць чалавека ў космасе}} [[Файл:As08-16-2593.jpg|thumb|left|Першы здымак Зямлі, зроблены чалавекам, верагодна, [[Уільям Элісан Андэрс|Білам Андэрсам]], падчас місіі «[[Апалон-8]]» ў 1968 годзе<ref name="Apollo8FlightJournalDay1"/>. Паўднёвы полюс знаходзіцца зверху.]] На працягу большай часткі чалавечай гісторыі даследаванне космасу абмяжоўвалася назіраннямі з паверхні Зямлі — спачатку няўзброеным вокам, а затым з дапамогай тэлескопаў. Да з’яўлення надзейных ракетных тэхналогій максімальнае набліжэнне чалавека да адкрытага космасу забяспечвалі палёты на [[аэрастат]]ах. У 1935 годзе амерыканскі пілатаваны аэрастат «[[Explorer II]]» дасягнуў вышыні {{num|22|км}}<ref name=ssr13_2_199/>. Гэты паказчык быў значна пераўзыйдзены ў 1942 годзе, калі падчас трэцяга запуску нямецкая ракета «А-4» («[[Фау-2]]») паднялася на вышыню каля {{num|80|км}}. У 1957 годзе ракетай-носьбітам «[[Р-7]]» быў запушчаны беспілотны спадарожнік «[[Спутнік-1]]», які выйшаў на калязямную арбіту з вышынёй ад 215 да 939 кіламетраў{{sfn|O'Leary|2009|pp=209–224}}. За гэтым рушыў услед першы палёт чалавека ў космас у 1961 годзе, калі [[Юрый Аляксеевіч Гагарын|Юрый Гагарын]] адправіўся на арбіту на караблі «[[Усход-1]]». Першымі людзьмі, якія пакінулі нізкую калязямную арбіту, сталі [[Фрэнк Борман]], [[Джым Ловел]] і [[Уільям Элісан Андэрс]] у 1968 годзе на борце амерыканскага карабля «[[Апалон-8]]»; яны выйшлі на арбіту Месяца{{sfn|Harrison|2002|pp=60–63}} і аддаліліся ад Зямлі на максімальную адлегласць {{num|377349|км}}{{sfn|Orloff|2001}}. Першым касмічным апаратам, які дасягнуў [[Другая касмічная хуткасць|другой касмічнай хуткасці]] (хуткасці ўцякання), стала савецкая станцыя «[[Луна-1]]», якая здзейсніла пралёт побач з Месяцам у 1959 годзе{{sfn|Hardesty|Eisman|Krushchev|2008|pp=89–90}}. У 1961 годзе «[[Венера-1]]» стала першым міжпланетным зондам. Яна выявіла наяўнасць сонечнага ветру і ажыццявіла першы пралёт міма [[Венера (планета)|Венеры]], хоць сувязь з апаратам была страчана яшчэ да збліжэння з планетай. Першай паспяховай міжпланетнай місіяй стаў пралёт «[[Марынер-2]]» міма Венеры ў 1962 годзе{{sfn|Collins|2007|p=86}}. Першы пралёт міма Марса здзейсніў «[[Марынер-4]]» у 1964 годзе. З тых часоў беспілотныя касмічныя апараты паспяхова даследавалі кожную з планет Сонечнай сістэмы, а таксама іхнія спадарожнікі і мноства [[Малая планета|малых планет]] і [[Камета|камет]]. Яны застаюцца фундаментальным інструментам для даследавання адкрытага космасу, а таксама для назірання за Зямлёй{{sfn|Harris|2008|pp=7, 68–69}}. У жніўні 2012 года «[[Вояджэр-1]]» стаў першым рукатворным аб’ектам, які пакінуў Сонечную сістэму і ўвайшоў у міжзорную прастору<ref name="mike_wall"/>. == У міжнародным праве == [[Файл:SM-3 launch to destroy the NRO-L 21 satellite.jpg|thumb|upright|Звычайныя віды супрацьспадарожнікавай зброі, такія як ракета «[[RIM-161 Standard Missile 3|SM-3]]», застаюцца законнымі ў рамках [[Законы вайны|права ўзброеных канфліктаў]], нягледзячы на тое, што яны ствараюць небяспечнае [[касмічнае смецце]].]] [[Дагавор аб космасе]] складае прававую аснову міжнароднага касмічнага права. Ён рэгулюе выкарыстанне касмічнай прасторы [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнымі дзяржавамі]] і ўключае ў сваё азначэнне космасу [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] і іншыя нябесныя целы. У дагаворы сцвярджаецца, што касмічная прастора адкрыта для даследавання ўсімі дзяржавамі і не падлягае прысваенню шляхам абвяшчэння нацыянальнага суверэнітэту, а сам космас называецца «здабыткам усяго чалавецтва». Гэты статус «[[Агульная спадчына чалавецтва|агульнай спадчыны чалавецтва]]» выкарыстоўваўся (хоць і не без пярэчанняў) для адстойвання права на доступ да касмічнай прасторы і яе сумеснае выкарыстанне ўсімі краінамі на роўнай аснове, асабліва краінамі, якія не валодаюць уласным касмічным патэнцыялам<ref name="Durrani"/>. Дагавор забараняе размяшчэнне [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] ў касмічнай прасторы. Ён быў прыняты [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеяй ААН]] у 1963 годзе і падпісаны ў 1967 годзе [[Вялікабрытанія]]й, [[ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Па стане на 2017 год 105 дзяржаў-удзельніц ратыфікавалі дагавор або далучыліся да яго. Яшчэ 25 дзяржаў падпісалі дагавор, але не ратыфікавалі яго<ref name="unoosa2" /><ref name=unoosa/>. З 1958 года касмічная прастора стала прадметам мноства рэзалюцый ААН. Больш за 50 з іх тычыліся міжнароднага супрацоўніцтва ў галіне мірнага выкарыстання космасу і прадухілення гонкі ўзбраенняў у ім<ref name=garros/>. [[Камітэт ААН па выкарыстанні касмічнай прасторы ў мірных мэтах|Камітэтам ААН па выкарыстанні касмічнай прасторы ў мірных мэтах]] былі ўзгоднены і распрацаваны чатыры дадатковыя дагаворы ў галіне [[Касмічнае права|касмічнага права]]. Тым не менш, дагэтуль не існуе юрыдычнай забароны на размяшчэнне ў космасе звычайных відаў узбраенняў, а выпрабаванні [[Супрацьспадарожнікавая зброя|супрацьспадарожнікавай зброі]] былі паспяхова праведзены ЗША, СССР, [[Кітай|Кітаем]]{{sfn|Wong|Fergusson|2010|p=4}}, а ў 2019 годзе і [[Індыя]]й<ref name=Solanki2019/>. [[Пагадненне аб дзейнасці дзяржаў на Месяцы і іншых нябесных целах|Пагадненне аб Месяцы]] 1979 года перадало юрысдыкцыю над усімі нябеснымі целамі (уключаючы арбіты вакол іх) міжнароднай супольнасці. Аднак гэта пагадненне не было ратыфікавана ніводнай краінай, якая ажыццяўляе ў цяперашні час пілатаваныя касмічныя палёты<ref name=esf20071105/>. У 1976 годзе восем экватарыяльных дзяржаў ([[Эквадор]], [[Калумбія]], [[Бразілія]], [[Рэспубліка Конга]], [[Заір]], [[Уганда]], [[Кенія]] і [[Інданезія]]) сустрэліся ў [[Багата|Багаце]], Калумбія. У сваёй «Дэкларацыі першай нарады экватарыяльных краін», або [[Багоцкая дэкларацыя|Багоцкай дэкларацыі]], яны заявілі пра свае правы на кантроль над сегментамі геастацыянарнай арбіты, што адпавядаюць тэрыторыі кожнай з краін<ref name=bogota1976/>. Гэтыя дамаганні не атрымалі міжнароднага прызнання<ref name=aasl31_2006/>. Усё больш актуальнай праблемай міжнароднага касмічнага права і рэгулявання становяцца небяспекі, звязаныя з ростам колькасці [[Касмічнае смецце|касмічнага смецця]]<ref name="European Society of International Law 2023 p580"/>. == Практычнае прымяненне == {{Падрабязны артыкул|Перавагі асваення космасу}} Адкрыты космас стаў неад’емнай часткай сучаснага грамадства. Ягонае асваенне адкрывае мноства магчымасцей, якія прыносяць адчувальную карысць як [[Сусветная эканоміка|сусветнай эканоміцы,]] так і фундаментальнай навуцы. ;Спадарожнікі і сувязь {{Гл. таксама|Назіранне за Зямлёй}} [[Файл:ISS-44 Milky Way.jpg|thumb|300px|Від з [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]], які дэманструе жоўта-зялёнае ўласнае свячэнне атмасферы Зямлі і іанасферу на фоне Млечнага Шляху.]] Размяшчэнне [[Штучны спадарожнік Зямлі|штучных апаратаў]] на арбіце Зямлі ператварылася ў дамінуючы сектар [[Камерцыялізацыя касмічнай дзейнасці|касмічнай эканомікі]]. Спадарожнікі забяспечваюць працу [[Спадарожнік сувязі|далёкай сувязі]] (уключаючы тэлебачанне), прадастаўляюць [[Спадарожнікавая сістэма навігацыі|сэрвісы высокадакладнай навігацыі]], а таксама дазваляюць весці бесперапынны [[Метэаралагічны спадарожнік|маніторынг надвор’я]] і [[Дыстанцыйныя метады даследавання|дыстанцыйнае зандзіраванне]] Зямлі. Апошняе вырашае шырокі спектр задач: ад кантролю вільготнасці глебы ў сельскай гаспадарцы і прагназавання паводак да выяўлення хвароб лясных масіваў і [[Разведвальны спадарожнік|назірання]] за ваеннай актыўнасцю{{sfn|Razani|2012|pp=97–99}}. Акрамя таго, касмічныя апараты адыгрываюць ключавую ролю ў адсочванні [[Змена клімату|змяненняў клімату]]<ref name="Space Foundation 2023 k582"/>. Дзякуючы адсутнасці супраціўлення паветра спадарожнікі могуць заставацца на стабільных арбітах, эфектыўна ахопліваючы назіраннем увесь зямны шар — у гэтым іхняя галоўная перавага перад [[стратастат]]амі або [[Вышынная атмасферная платформа|вышыннымі атмасфернымі платформамі]]<ref name="Bisset 2023 s159"/>. ;Астраномія Вакуум робіць космас ідэальнай пляцоўкай для назіранняў ва ўсіх дыяпазонах [[Электрамагнітны спектр|электрамагнітнага спектра]]. Яркім прыкладам служаць здымкі тэлескопа «Хабл», якія дазваляюць убачыць святло, выпрамененае больш за 13 мільярдаў гадоў таму — на зары існавання Сусвету<ref name=hubblesite_cosmicdawn />. Аднак нават у космасе ёсць свае перашкоды. [[Міжпланетны задыякальны пыл]] стварае рассеянае свячэнне ў блізкім інфрачырвоным дыяпазоне, якое можа хаваць слабыя крыніцы, такія як [[Экзапланета|экзапланеты]]. Каб павысіць эфектыўнасць [[Інфрачырвоны тэлескоп|інфрачырвоных тэлескопаў]], іх неабходна выводзіць за межы пылавога воблака<ref name=esa105/>. Іншая праблема — [[Электрамагнітная перашкода|радыёчастотныя перашкоды]] з Зямлі. Для абароны ад іх [[радыётэлескоп]]ы прапануецца размяшчаць у «радыёціхіх» зонах, напрыклад, у [[Дэдал (месячны кратэр)|кратары Дэдал]] на [[Адваротны бок Месяца|адваротным баку Месяца]]<ref name=maccone2001/>. ;Міжзоркавыя падарожжы Пілатаваныя [[Міжзоркавы палёт|міжзоркавыя палёты]] пакуль застаюцца толькі тэарэтычнай магчымасцю. Велізарныя адлегласці патрабуюць прынцыпова новых тэхналогій і сістэм жыццезабеспячэння, разлічаных на дзесяцігоддзі аўтаномнай працы. Напрыклад, у рамках [[Праект «Дэдал»|праекта «Дэдал»]] прапаноўваўся карабель на [[Тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзерным сінтэзе]] [[Дэйтэрый|дэйтэрыя]] і [[Гелій-3|гелію-3]], які змог бы дабрацца да бліжэйшай сістэмы [[Альфа Цэнтаўра]] за 36 гадоў. Сярод іншых перспектыўных рухавікоў разглядаюцца [[Сонечны ветразь|сонечныя ветразі]], [[Міжзоркавы праматочны рухавік Басарда|праматочныя рухавікі]] і [[Прамянёвая рухальная ўстаноўка|сістэмы з перадачай энергіі прамянём]]. У больш аддаленай будучыні выкарыстанне [[Антыматэрыя|антыматэрыі]] магло б дазволіць дасягаць [[Рэлятывісцкая хуткасць|рэлятывісцкіх хуткасцей]]<ref name=Crawford1990/>. ;Энергетыка і ахаладжэнне {{Гл. таксама|Касмічная сонечная энергетыка}} [[Файл:Solardisk.jpg|right|thumb|Канцэпцыя [[Касмічная сонечная энергетыка|касмічнай сістэмы сонечнай электрастанцыі]] для перадачы энергіі на Зямлю прамянём<ref name=BBC_2020/>.]] Ультранізкая тэмпература адкрытага космасу можа служыць [[Узнаўляльная энергія|узнаўляльным]] рэсурсам для ахаладжэння аб’ектаў на Зямлі<ref name=Yu_et_al_2022/><ref name=Ma_2021/>. Тэхналогія [[Пасіўнае дзённае радыяцыйнае астуджэнне|пасіўнага радыяцыйнага ахаладжэння]] выкарыстоўвае [[інфрачырвонае акно атмасферы]], дазваляючы скідваць лішняе [[Цеплыня|цяпло]] ў выглядзе даўгахвалевага [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвонага выпраменьвання]] прама ў космас<ref name="Zevenhovena-2018"/><ref name="Wang-2021"/>. Для павышэння эфектыўнасці такіх сістэм (каб яны не награваліся на сонцы) прымяняюцца спецыяльныя [[Фатонны метаматэрыял|фатонныя метаматэрыялы]]<ref name="Heo-2022"/>. ; Промысел {{Гл. таксама|Камерцыялізацыя касмічнай дзейнасці}} Глыбокі вакуум — прывабнае асяроддзе для прамысловых працэсаў, якія патрабуюць звышчыстых паверхняў<ref name=chapman1991/>. Аднак, як і ў выпадку са [[Прамысловае асваенне астэроідаў|здабычай выкапняў на астэроідах]], [[Вытворчасць у космасе|касмічная вытворчасць]] патрабуе каласальных інвестыцый без гарантыі хуткай акупнасці<ref name="IJA10_307"/>. Галоўным бар’ерам застаецца высокі кошт вываду грузаў на арбіту. Паводле ацэнак 2006 года (з улікам інфляцыі), ён складаў ад {{num|9000}} да {{num|31000}} [[Долар ЗША|долараў ЗША]] за кілаграм<ref name="jsr43_3_696"/>. З 2013 года сітуацыя пачала мяняцца. З’яўленне часткова шматразовых ракет, такіх як «[[Falcon 9]]», знізіла планку кошту доступу ў космас ніжэй за 3500 долараў за кг. Але нават такія тарыфы застаюцца непамерна высокімі для масавай прамысловасці. Для вырашэння гэтай праблемы распрацоўваюцца альтэрнатыўныя канцэпцыі: цалкам [[Сістэма касмічнага запуску шматразовага выкарыстання|шматразовыя сістэмы]], [[Безракетны касмічны запуск|безракетныя спосабы запуску]], [[Касмічная прывязь абмену імпульсам|тросавыя сістэмы абмену імпульсам]] і [[Касмічны ліфт|касмічныя ліфты]]{{sfn|Bolonkin|2010|p=xv}}. == Гл. таксама == {{калонкі|4}} * [[Абсалютныя прастора і час]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Касмагонія]] * [[Касмалогія]] * [[Касмічнае мастацтва]] * [[Касмічная гонка]] * [[Касмічныя тэхналогіі]] * [[Космас і выжыванне]] * [[Пагадненні Артэміды]] * [[Панспермія]] * [[Спіс касмічных агенцтваў]] * [[Спіс касмічных запускаў]] * [[Фотаметрычны парадокс Шэзо — Ольбера]] * [[Храналогія даследавання Сонечнай сістэмы]] {{канец калонкі}} == Зноскі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist|refs = <ref name=bogota1976>{{citation | postscript=. | author=Representatives of the States traversed by the Equator | title = Declaration of the first meeting of equatorial countries | date=December 3, 1976 | location=Bogota, Republic of Colombia | work=Space Law | publisher=JAXA | url = http://www.jaxa.jp/library/space_law/chapter_2/2-2-1-2_e.html | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20111124065449/http://www.jaxa.jp/library/space_law/chapter_2/2-2-1-2_e.html | access-date=2011-10-14 | archive-date=24 лістапада 2011 }}</ref> <ref name=aasl31_2006>{{citation | postscript=. | title=Who Owns the Geostationary Orbit? | first=Thomas | last=Gangale | journal=Annals of Air and Space Law | volume=31 | year=2006 | url=http://pweb.jps.net/~gangale/opsa/ir/WhoOwnsGeostationaryOrbit.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927091830/http://pweb.jps.net/~gangale/opsa/ir/WhoOwnsGeostationaryOrbit.htm | access-date=2011-10-14 | archive-date=2011-09-27 }}</ref> <ref name=nasa_wmap>{{citation | postscript=. | title=What is the Universe Made Of? | first=Edward J. | last=Wollack | publisher=NASA | date=June 24, 2011 | url = http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_matter.html | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20160726014944/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_matter.html | access-date=2011-10-14 | archive-date=2016-07-26 }}</ref> <ref name=squire2000>{{citation | first=Tom | last=Squire | date=September 27, 2000 | title=U.S. Standard Atmosphere, 1976 | publisher=NASA | work=Thermal Protection Systems Expert and Material Properties Database | url = http://tpsx.arc.nasa.gov/cgi-perl/alt.pl | access-date=2011-10-23 | postscript=. | archive-url = https://web.archive.org/web/20111015062917/http://tpsx.arc.nasa.gov/cgi-perl/alt.pl | archive-date=15 кастрычніка 2011 }}</ref> <ref name=fitzpatrick2004>{{citation | postscript=. | last=Fitzpatrick | first=E. L. | contribution=Interstellar Extinction in the Milky Way Galaxy | title=Astrophysics of Dust | series=ASP Conference Series | editor1-first=Adolf N. | editor1-last=Witt | editor2-first=Geoffrey C. | editor2-last=Clayton | editor3-first=Bruce T. | editor3-last=Draine | volume=309 | page=33 |date=May 2004 | bibcode=2004ASPC..309...33F | arxiv=astro-ph/0401344 }}</ref> <ref name=pasj20_230>{{citation | last=Tadokoro | first=M. | title=A Study of the Local Group by Use of the Virial Theorem | journal=Publications of the Astronomical Society of Japan | volume=20 | page=230 | year=1968 | issue=3 | doi=10.1093/pasj/20.3.230 | bibcode=1968PASJ...20..230T | postscript=. }} Гэтая крыніца ацэньвае шчыльнасць Мясцовай групы ў {{val|7|e=-29|u=г/см³}}. Маса атама вадароду складае {{val|1.67|e=-24|u=г}}, што адпавядае прыкладна 40 атамам на кубічны метр.</ref> <ref name=cmaj180_13_1317>{{citation | display-authors=1 | first1=David | last1=Williams | first2=Andre | last2=Kuipers | first3=Chiaki | last3=Mukai | first4=Robert | last4=Thirsk | title=Acclimation during space flight: effects on human physiology | journal=Canadian Medical Association Journal | date=June 23, 2009 | volume=180 | issue=13 | pages=1317–1323 | doi=10.1503/cmaj.090628 | pmid=19509005 | postscript=. | pmc=2696527 }}</ref> <ref name=nsbri_radiation>{{citation | postscript=. | title=Radiation Effects | first=Ann R. | last=Kennedy | publisher=National Space Biological Research Institute | url=http://www.nsbri.org/SCIENCE-and-TECHNOLOGY/Radiation-Effects/ | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120103195825/http://www.nsbri.org/SCIENCE-and-TECHNOLOGY/Radiation-Effects/ | access-date=2011-12-16 | archive-date=2012-01-03 }}</ref> <ref name=sas4_11_1013>{{citation | postscript=. | title=The hazards of space travel | first=Richard B. | last=Setlow | journal=Science and Society | volume=4 | issue=11 | pages=1013–1016 | date=November 2003 | doi=10.1038/sj.embor.7400016 | pmid=14593437 | pmc=1326386 }}</ref> <ref name=curtis_and_Letaw>{{citation | last1= Curtis | first1=S. B. | last2= Letaw | first2=J. W. | year=1989 | title=Galactic cosmic rays and cell-hit frequencies outside the magnetosphere | journal=Advances in Space Research | pages=293–298 | volume=9 | issue=10 | bibcode=1989AdSpR...9c.293C | doi=10.1016/0273-1177(89)90452-3 | pmid=11537306 }}</ref> <ref name=bmj286>{{citation | first1=R. M. | last1=Harding | first2=F. J. | last2=Mills | title=Aviation medicine. Problems of altitude I: hypoxia and hyperventilation | journal=British Medical Journal | volume=286 | issue=6375 | pages=1408–1410 | doi=10.1136/bmj.286.6375.1408 | pmid=6404482 | date=April 30, 1983 | postscript=. | pmc=1547870 }}</ref> <ref name=jramc157_1_85>{{citation | postscript=. | title=Acute exposure to altitude | last=Hodkinson | first=P. D. | journal=Journal of the Royal Army Medical Corps | date=March 2011 | volume=157 | issue=1 | pages=85–91 | doi=10.1136/jramc-157-01-15 | s2cid=43248662 | pmid=21465917 | url=http://www.ramcjournal.com/2011/mar11/hodkinson.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426054930/http://www.ramcjournal.com/2011/mar11/hodkinson.pdf | archive-date=2012-04-26 |access-date=2011-12-16 }}</ref> <ref name=garros>{{citation | postscript=. | title=Index of Online General Assembly Resolutions Relating to Outer Space | publisher=United Nations Office for Outer Space Affairs | year=2011 | url=http://www.unoosa.org/oosa/SpaceLaw/gares/index.html | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20100115120820/http://www.unoosa.org/oosa/SpaceLaw/gares/index.html | access-date=2009-12-30 | archive-date=2010-01-15 }}</ref> <ref name=petty20030213>{{citation | postscript=. | title=Entry | work=Human Spaceflight | publisher=NASA | first=John Ira | last=Petty | date=February 13, 2003 | url=http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/events/entry/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20111027174930/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/events/entry/ | access-date=2011-12-16 | archive-date=27 кастрычніка 2011 }}</ref> <ref name=thompton20090409>{{citation | postscript=. | title=Edge of Space Found | first1=Andrea | last1=Thompson | date=April 9, 2009 | publisher=space.com | url=http://www.space.com/scienceastronomy/090409-edge-space.html | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20090714002304/http://www.space.com/scienceastronomy/090409-edge-space.html | access-date=2009-06-19 | archive-date=14 ліпеня 2009 }}</ref> <ref name=jgr114>{{citation | display-authors=1 | first1=L. | last1=Sangalli | first2=D. J. | last2=Knudsen | first3=M. F. | last3=Larsen | first4=T. | last4=Zhan | first5=R. F. | last5=Pfaff | first6=D. | last6=Rowland | year=2009 | title=Rocket-based measurements of ion velocity, neutral wind, and electric field in the collisional transition region of the auroral ionosphere | journal=Journal of Geophysical Research | volume=114 | issue=A4 | pages=A04306 | doi=10.1029/2008JA013757 | bibcode=2009JGRA..114.4306S | postscript=. | doi-access=free }}</ref> <ref name=jafelice_opher1992>{{citation | title=The origin of intergalactic magnetic fields due to extragalactic jets |date=July 1992 | last1=Jafelice | first1=Luiz C. | last2=Opher | first2=Reuven | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=257 | issue=1 | pages=135–151 | bibcode=1992MNRAS.257..135J | postscript=. | doi= 10.1093/mnras/257.1.135 | doi-access=free }}</ref> <ref name=wadsley2002>{{citation | display-authors=1 | first1=James W. | last1=Wadsley | first2=Marcelo I. | last2=Ruetalo | first3=J. Richard | last3=Bond | first4=Carlo R. | last4=Contaldi | first5=Hugh M. P. | last5=Couchman | first6=Joachim | last6=Stadel | first7=Thomas R. | last7=Quinn | first8=Michael D. | last8=Gladders | url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020820.html | title=The Universe in Hot Gas | work=Astronomy Picture of the Day | date=August 20, 2002 | publisher=NASA | access-date=2009-06-19 | postscript=. | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20090609150938/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020820.html | archive-date=9 чэрвеня 2009 }}</ref> <ref name=asp2003>{{citation | display-authors=1 | last1=Flynn | first1=G. J. | last2=Keller | first2=L. P. | last3=Jacobsen | first3=C. | last4=Wirick | first4=S. | contribution=The Origin of Organic Matter in the Solar System: Evidence from the Interplanetary Dust Particles | title=Bioastronomy 2002: Life Among the Stars, Proceedings of IAU Symposium No. 213 | volume=213 | page=275 | editor1-first=R. | editor1-last=Norris | editor2-first=F. | editor2-last=Stootman | year=2003 | bibcode=2004IAUS..213..275F | postscript=. }}</ref> <ref name=ssr69_3_215>{{citation | last1=Johnson | first1=R. E. | title=Plasma-Induced Sputtering of an Atmosphere | journal=Space Science Reviews | volume=69 | issue=3–4 | pages=215–253 |date=August 1994 | doi=10.1007/BF02101697 | bibcode=1994SSRv...69..215J | s2cid=121800711 | postscript=. }}</ref> <ref name=krebs_pilmanis1996>{{citation | first1=Matthew B. | last1=Krebs | first2=Andrew A. | last2=Pilmanis | date=November 1996 | publisher=United States Air Force Armstrong Laboratory | title=Human pulmonary tolerance to dynamic over-pressure | url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA318718.pdf | access-date=2011-12-23 | postscript=. | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20121130045759/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA318718 | archive-date=2012-11-30 }}</ref> <ref name=slsa>{{citation | first1=John | last1=Kennewell | first2=Andrew | last2=McDonald | year=2011 | publisher=Commonwealth of Australia Bureau of Weather, Space Weather Branch | title=Satellite Lifetimes and Solar Activity | url=http://www.ips.gov.au/Educational/1/3/8 | access-date=2011-12-31 | postscript=. | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20111228025141/http://www.ips.gov.au/Educational/1/3/8 | archive-date=2011-12-28 }}</ref> <ref name=yoder1995>{{citation | postscript=. | contribution=Astrometric and Geodetic Properties of Earth and the Solar System | last=Yoder | first=Charles F. | title=Global earth physics a handbook of physical constants | editor1-first=Thomas J. | editor1-last=Ahrens | series=AGU reference shelf Series | page=1 | year=1995 | volume=1 | isbn=978-0-87590-851-9 | publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC | bibcode=1995geph.conf....1Y | url=http://terra.sgt-inc.com/pub/jmccarth/GEODYN_class/class_materials_DVD/references/4_yoder.pdf |access-date=2011-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426082632/http://terra.sgt-inc.com/pub/jmccarth/GEODYN_class/class_materials_DVD/references/4_yoder.pdf | archive-date=26 красавіка 2012 }}. У гэтай працы прыводзіцца радыус сферы Хіла, які складае 234,9 [[Сярэдні радыус (астраномія)|сярэдняга радыуса]] Зямлі, або {{val|234,9|×|6371|u=км}} = {{num|1,5|млн км}}.</ref> <ref name=esa105>{{citation | last1=Landgraf | first1=M. | last2=Jehn | first2=R. | last3=Flury | first3=W. | last4=Fridlund | first4=M. | last5=Karlsson | first5=A. | last6=Léger | first6=A. | display-authors=1 | title=IRSI/Darwin: peering through the interplanetary dust cloud | journal=ESA Bulletin | volume=105 | issue=105 | pages=60–63 |date=February 2001 | bibcode=2001ESABu.105...60L|arxiv = astro-ph/0103288 | postscript=. }}</ref> <ref name=maccone2001>{{citation | contribution=Searching for bioastronomical signals from the farside of the Moon | last=Maccone | first=Claudio | title=Exo-/astro-biology. Proceedings of the First European Workshop | editor1-first=P. | editor1-last=Ehrenfreund | editor2-first=O. | editor2-last=Angerer | editor3-first=B. | editor3-last=Battrick | location=Noordwijk | publisher=ESA Publications Division | isbn=978-92-9092-806-5 | volume=496 | pages=277–280 |date=August 2001 | bibcode=2001ESASP.496..277M | postscript=. }}</ref> <ref name=chapman1991>{{citation | first=Glenn | last=Chapmann | editor1-first=R. | editor1-last=Blackledge | editor2-first=C. | editor2-last=Radfield | editor3-first=S. | editor3-last=Seida | contribution=Space: the Ideal Place to Manufacture Microchips | title=Proceedings of the 10th International Space Development Conference | publisher=National Space Society |location=San Antonio, Texas | date=May 22–27, 1991 | pages=25–33 | url=http://deneb.ensc.sfu.ca/papers/sdc-91w.pdf | access-date=2010-01-12 | postscript=. | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706202903/http://deneb.ensc.sfu.ca/papers/sdc-91w.pdf | archive-date=2011-07-06 }}</ref> <ref name=ssr13_2_199>{{citation | title=History of the Use of Balloons in Scientific Experiments | last=Pfotzer | first=G. |date=June 1972 | journal=Space Science Reviews | volume=13 | issue=2 | pages=199–242 | doi=10.1007/BF00175313 | bibcode=1972SSRv...13..199P | s2cid=120710485 | postscript=. }}</ref> <ref name=rmp83_3_907>{{citation | last1=Letessier-Selvon | first1=Antoine | last2=Stanev | first2=Todor | title=Ultrahigh energy cosmic rays | journal=Reviews of Modern Physics | volume=83 | issue=3 | pages=907–942 |date=July 2011 | doi=10.1103/RevModPhys.83.907 | bibcode=2011RvMP...83..907L | postscript=. |arxiv = 1103.0031 | s2cid=119237295 }}</ref> <ref name=redfield2006>{{citation | postscript=. | contribution=The Local Interstellar Medium | last=Redfield | first=S. | title=New Horizons in Astronomy; Proceedings of the Conference Held 16–18 October 2005 at The University of Texas, Austin, Texas, USA | series=Frank N. Bash Symposium ASP Conference Series | volume=352 | page=79 | date=September 2006 | bibcode=2006ASPC..352...79R | arxiv=astro-ph/0601117 }}</ref> <ref name=apj707_2_916>{{citation | postscript=. | title=The Temperature of the Cosmic Microwave Background | last=Fixsen | first=D. J. | journal=The Astrophysical Journal | volume=707 | issue=2 | pages=916–920 | date=December 2009 | doi=10.1088/0004-637X/707/2/916 | arxiv=0911.1955 | bibcode=2009ApJ...707..916F | s2cid=119217397 }}</ref> <ref name=jmsj_85B_193>{{citation | postscript=. | title=Dynamics of the thermosphere | last1=Forbes | first1=Jeffrey M. | journal=Journal of the Meteorological Society of Japan | series=Series II | pages=193–213 | volume=85B | year=2007 | doi=10.2151/jmsj.85b.193 |bibcode=2007JMeSJ..85B.193F |doi-access=free }}</ref> <ref name=aj89_1461>{{citation | last1=Krumm | first1=N. | last2=Brosch | first2=N. | title=Neutral hydrogen in cosmic voids | journal=Astronomical Journal | volume=89 | pages=1461–1463 |date=October 1984 | doi=10.1086/113647 | bibcode=1984AJ.....89.1461K | postscript=. | doi-access=free }}</ref> <ref name=ssr134_1_141>{{citation | display-authors=1 | last1=Bykov | first1=A. M. | last2=Paerels | first2=F. B. S. | last3=Petrosian | first3=V. | title=Equilibration Processes in the Warm-Hot Intergalactic Medium | journal=Space Science Reviews | volume=134 | issue=1–4 | pages=141–153 |date=February 2008 | doi=10.1007/s11214-008-9309-4 | bibcode=2008SSRv..134..141B | postscript=. |arxiv = 0801.1008 | s2cid=17801881 }}</ref> <ref name=baas41_908>{{citation | display-authors=1 | last1=Gupta | first1=Anjali | last2=Galeazzi | first2=M. | last3=Ursino | first3=E. | title=Detection and Characterization of the Warm-Hot Intergalactic Medium | journal=Bulletin of the American Astronomical Society | volume=41 | page=908 |date=May 2010 | bibcode=2010AAS...21631808G | postscript=. }}</ref> <ref name=oecd>{{citation | title=Geomagnetic Storms | date=January 14, 2011 | work=OECD/IFP Futures Project on "Future Global Shocks" | publisher=CENTRA Technology, Inc. | pages=1–69 | url=http://www.oecd.org/dataoecd/57/25/46891645.pdf | access-date=2012-04-07 | postscript=. | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120314111613/http://www.oecd.org/dataoecd/57/25/46891645.pdf | archive-date=14 сакавіка 2012 }}</ref> <ref name=csiro_20041025>{{citation | title=Cepheid Variable Stars & Distance Determination | publisher=CSIRO Australia | date=October 25, 2004 | url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/variable_cepheids.html | access-date=2011-09-12 | postscript=. | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20110830013526/http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/variable_cepheids.html | archive-date=30 жніўня 2011 }}</ref> <ref name=nature127_3210_706>{{citation | postscript=. | title=The Beginning of the World from the Point of View of Quantum Theory | last=Lemaître | first=G. | author-link=Georges Lemaître | date=May 1931 | journal=Nature | volume=127 | issue=3210 | page=706 | doi=10.1038/127706b0 | doi-access=free | bibcode=1931Natur.127..706L | s2cid=4089233 }}</ref> <ref name=landis20070807>{{citation | postscript=. | title=Human Exposure to Vacuum | last=Landis | first=Geoffrey A. | date=August 7, 2007 | publisher=www.geoffreylandis.com | url=http://www.geoffreylandis.com/vacuum.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20090721182306/http://www.geoffreylandis.com/vacuum.html | access-date=2009-06-19 | archive-date=21 ліпеня 2009 }}</ref> <ref name=am39_376>{{citation | title=The Space Activity Suit: An Elastic Leotard for Extravehicular Activity | last=Webb | first=P. | journal=Aerospace Medicine | year=1968 | volume=39 | issue=4 | pages= 376–383 | pmid=4872696 | postscript=. }}</ref> <ref name=unoosa2>{{citation |date=March 23, 2017 |title=Status of International Agreements relating to activities in outer space as of 1 January 2017 |publisher=United Nations Office for Outer Space Affairs/ Committee on the Peaceful Uses of Outer Space |url=http://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/treatystatus/AC105_C2_2017_CRP07E.pdf |access-date=2018-03-22 |postscript=. |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322130911/http://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/treatystatus/AC105_C2_2017_CRP07E.pdf |archive-date=22 сакавіка 2018 }}</ref> <ref name=unoosa>{{citation |date=January 1, 2008 |title=Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies |publisher=United Nations Office for Outer Space Affairs |url=http://www.unoosa.org/oosa/SpaceLaw/outerspt.html |access-date=2009-12-30 |postscript=. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427091708/http://www.unoosa.org/oosa/SpaceLaw/outerspt.html |archive-date=27 красавіка 2011 }}</ref> <ref name=esf20071105>{{citation|title=Columbus launch puts space law to the test |date=November 5, 2007 |publisher=European Science Foundation |url=http://www.esf.org/research-areas/humanities/news/ext-news-singleview/article/columbus-launch-puts-space-law-to-the-test-358.html |access-date=2009-12-30 |postscript=. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081215174524/http://www.esf.org/research-areas/humanities/news/ext-news-singleview/article/columbus-launch-puts-space-law-to-the-test-358.html |archive-date=15 снежня 2008 }}</ref> <ref name=phillips2009>{{citation | first=Tony | last=Phillips | publisher=NASA | title=Cosmic Rays Hit Space Age High | date=September 29, 2009 | url=https://science.nasa.gov/headlines/y2009/29sep_cosmicrays.htm | access-date=2009-10-20 | postscript=. | archive-url=https://web.archive.org/web/20091014035616/http://science.nasa.gov/headlines/y2009/29sep_cosmicrays.htm | archive-date=2009-10-14 }}</ref> <ref name=geospace>{{citation | first1=Paul | last1=Kintner | author2=GMDT Committee and Staff | url=http://ilwsonline.org/lwsgeospace_cospar.pdf | title=Report of the Living With a Star Geospace Mission Definition Team | date=September 2002 | publisher=NASA | access-date=2012-04-15 | postscript=. | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20121102115356/http://ilwsonline.org/lwsgeospace_cospar.pdf | archive-date=2012-11-02 }}</ref> <ref name=portree_loftus1999>{{citation|first1=David |last1=Portree |first2=Joseph |last2=Loftus |title=Orbital Debris: A Chronology |journal=NASA Sti/Recon Technical Report N |publisher=NASA | year=1999 |volume=99 |page=13 |bibcode=1999STIN...9941786P |url=http://ston.jsc.nasa.gov/collections/TRS/_techrep/TP-1999-208856.pdf |access-date=2012-05-05 |postscript=. |archive-url=https://web.archive.org/web/20000901071135/http://ston.jsc.nasa.gov/collections/TRS/_techrep/TP-1999-208856.pdf |archive-date=2000-09-01 }}</ref> <ref name=apj325_442>{{citation | postscript=. | title=The temperature structure, mass, and energy flow in the corona and inner solar wind | last=Withbroe | first=George L. | journal=Astrophysical Journal, Part 1 | volume=325 |date=February 1988 | pages=442–467 | doi=10.1086/166015 | bibcode=1988ApJ...325..442W }}</ref> <ref name=bow>{{citation | postscript=. | title=NASA – IBEX Reveals a Missing Boundary at the Edge of the Solar System | first=Karen C. | last=Fox | date=May 10, 2012 | publisher=NASA | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/ibex/news/nobowshock.html | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120512235338/http://www.nasa.gov/mission_pages/ibex/news/nobowshock.html | access-date=2012-05-14 | archive-date=12 траўня 2012 }}</ref> <ref name=bow_science>{{citation | last1 = McComas | first1 = D. J. | last2 = Alexashov | first2 = D. | last3 = Bzowski | first3 = M. | last4 = Fahr | first4 = H. | last5 = Heerikhuisen | first5 = J. | last6 = Izmodenov | first6 = V. | last7 = Lee | first7 = M. A. | last8 = Mobius | first8 = E. | last9 = Pogorelov | first9 = N. | display-authors=1 | title = The Heliosphere's Interstellar Interaction: No Bow Shock | doi = 10.1126/science.1221054 | journal = Science | volume = 336 | issue = 6086 | pages = 1291–3 | date = 2012 | postscript=. |bibcode = 2012Sci...336.1291M | pmid=22582011| s2cid = 206540880 | doi-access = free }}</ref> <ref name="IJA10_307">{{Citation | last1 = Forgan | first1 = Duncan H. | last2 = Elvis | first2 = Martin | title = Extrasolar asteroid mining as forensic evidence for extraterrestrial intelligence | journal = International Journal of Astrobiology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 307–313 |date=October 2011 | doi = 10.1017/S1473550411000127 | bibcode = 2011IJAsB..10..307F | arxiv = 1103.5369 | s2cid = 119111392 | postscript= . }}</ref> <ref name="CBE2008">{{Citation | postscript=. | title=Cosmic Background Explorer | first=David T. | last=Chuss | date=June 26, 2008 | publisher=NASA Goddard Space Flight Center | url=http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/cobe/ | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20130509235348/http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/cobe/ | access-date=2013-04-27 | archive-date=2013-05-09 }}</ref> <ref name="PNAS103_33_12232">{{Citation | postscript= . | title=Interstellar chemistry | first=William | last=Klemperer | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=103 | issue=33 | pages=12232–12234 | date=August 15, 2006 | doi=10.1073/pnas.0605352103 | doi-access=free | pmc=1567863 | bibcode=2006PNAS..10312232K | pmid=16894148 }}</ref> <ref name="apj_714_1715">{{Citation | last1 = Fang | first1 = T. | last2 = Buote | first2 = D. A. | last3 = Humphrey | first3 = P. J. | last4 = Canizares | first4 = C. R. | last5 = Zappacosta | first5 = L. | last6 = Maiolino | first6 = R. | last7 = Tagliaferri | first7 = G. | last8 = Gastaldello | first8 = F. | display-authors = 1 | doi = 10.1088/0004-637X/714/2/1715 | title = Confirmation of X-Ray Absorption by Warm-Hot Intergalactic Medium in the Sculptor Wall | journal = The Astrophysical Journal | volume = 714 | issue = 2 | page = 1715 | date = 2010 | postscript= . |arxiv = 1001.3692 |bibcode = 2010ApJ...714.1715F | s2cid = 17524108 }}</ref> <ref name="apjs_182_378">{{Citation | last1 = Wakker | first1 = B. P. | last2 = Savage | first2 = B. D. | doi = 10.1088/0067-0049/182/1/378 | title = The Relationship Between Intergalactic H I/O VI and Nearby (z<0.017) Galaxies | journal = The Astrophysical Journal Supplement Series | volume = 182 | issue = 1 | page = 378 | date = 2009 | postscript= . |arxiv = 0903.2259 |bibcode = 2009ApJS..182..378W | s2cid = 119247429 }}</ref> <ref name="apj546_100">{{Citation | last1 = Mathiesen | first1 = B. F. | last2 = Evrard | first2 = A. E. | doi = 10.1086/318249 | title = Four Measures of the Intracluster Medium Temperature and Their Relation to a Cluster's Dynamical State | journal = The Astrophysical Journal | volume = 546 | issue = 1 | page = 100 | date = 2001 | postscript= . |arxiv = astro-ph/0004309 |bibcode = 2001ApJ...546..100M | s2cid = 17196808 }}</ref> <ref name="Astrobiology_11_4_281">{{Citation | last1 = Raggio | first1 = J. | last2 = Pintado | first2 = A. | last3 = Ascaso | first3 = C. | last4 = De La Torre | first4 = R. | last5 = De Los Ríos | first5 = A. | last6 = Wierzchos | first6 = J. | last7 = Horneck | first7 = G. | last8 = Sancho | first8 = L. G. | display-authors = 1 | title = Whole Lichen Thalli Survive Exposure to Space Conditions: Results of Lithopanspermia Experiment with Aspicilia fruticulosa | journal = Astrobiology | volume = 11 | issue = 4 | pages = 281–292 |date=May 2011 | doi = 10.1089/ast.2010.0588 | bibcode = 2011AsBio..11..281R | postscript= . | pmid=21545267}}</ref> <ref name="Astrobiology_12_5_517">{{Citation | last1 = Tepfer | first1 = David | last2 = Zalar | first2 = Andreja | last3 = Leach | first3 = Sydney | display-authors = 1 | title = Survival of Plant Seeds, Their UV Screens, and nptII DNA for 18 Months Outside the International Space Station | journal = Astrobiology | volume = 12 | issue = 5 | pages = 517–528 | date = May 2012 | doi = 10.1089/ast.2011.0744 | bibcode = 2012AsBio..12..517T | url = http://eea.spaceflight.esa.int/attachments/spacestations/ID5017fe77cc303.pdf | access-date = 2013-05-19 | postscript = . | pmid = 22680697 | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20141213201107/http://eea.spaceflight.esa.int/attachments/spacestations/ID5017fe77cc303.pdf | archive-date = 2014-12-13 }}</ref> <ref name="Nicholson2010">{{Citation | postscript=. | title=Towards a General Theory of Lithopanspermia | last1=Nicholson | first1=W. L. | volume=1538 | work=Astrobiology Science Conference 2010 | pages=5272–528 |date=April 2010 | bibcode=2010LPICo1538.5272N }}</ref> <ref name="Astrobiology_12_5_498">{{Citation | postscript=. | title=Survival of Spores of the UV-ResistantBacillus subtilis Strain MW01 After Exposure to Low-Earth Orbit and Simulated Martian Conditions: Data from the Space Experiment ADAPT on EXPOSE-E | last1=Wassmann | first1=Marko | last2=Moeller | first2=Ralf | last3=Rabbow | first3=Elke | last4=Panitz | first4=Corinna | last5=Horneck | first5=Gerda | last6=Reitz | first6=Günther | last7=Douki | first7=Thierry | last8=Cadet | first8=Jean | last9=Stan-Lotter | first9=Helga | last10=Cockell | first10=Charles S. | last11=Rettberg | first11=Petra | display-authors=1 | journal=Astrobiology | volume=12 | issue=5 | pages=498–507 | date=May 2012 | doi=10.1089/ast.2011.0772 | bibcode=2012AsBio..12..498W | pmid=22680695}}</ref> <ref name="Trimble 1987">{{citation | postscript = . | last=Trimble | first=V. | title=Existence and nature of dark matter in the universe | journal=[[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]] | volume=25 | pages=425–472 | year=1987 | bibcode=1987ARA&A..25..425T | s2cid=123199266 | doi=10.1146/annurev.aa.25.090187.002233 }}</ref> <ref name="nasa_darkenergy">{{citation | postscript=. | title=Dark Energy, Dark Matter | work=NASA Science | quote=It turns out that roughly 68% of the Universe is dark energy. Dark matter makes up about 27%. | url=https://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/what-is-dark-energy/ | access-date=31 траўня 2013 | archive-date=2 чэрвеня 2013 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20130602083852/http://science.nasa.gov/astrophysics/focus-areas/what-is-dark-energy/ }}</ref> <ref name=rvmphys_75_559>{{citation | last1=Peebles | first1=P. | last2=Ratra | first2=B. | doi=10.1103/RevModPhys.75.559 | title=The cosmological constant and dark energy | journal=Reviews of Modern Physics | volume=75 | issue=2 | pages=559–606 | year=2003 | arxiv=astro-ph/0207347 | bibcode=2003RvMP...75..559P | s2cid=118961123 }}</ref> <ref name="Apeiron2_3_79">{{citation | postscript = . | title=History of the 2.7 K Temperature Prior to Penzias and Wilson | display-authors=1 | last1=Assis | first1=A. K. T. | last2=Paulo | first2=São | last3=Neves | first3=M. C. D. | journal=Apeiron | volume=2 | issue=3 | pages=79–87 | date=July 1995 }}</ref> <ref name="SciAm301_1_36">{{citation | postscript=. | title=Origin of the Universe | last=Turner | first=Michael S. | journal=Scientific American | volume=301 | issue=3 | pages=36–43 | date=September 2009 | doi=10.1038/scientificamerican0909-36 | pmid=19708526 | bibcode=2009SciAm.301c..36T }}</ref> <ref name="WMAP">{{citation | postscript=. | title=WMAP – Shape of the universe | publisher=NASA | date=December 21, 2012 | url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20120601032707/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html | access-date=4 чэрвеня 2013 | archive-date=1 чэрвеня 2012 }}</ref> <ref name="leinert_grun_1990">{{citation | postscript=. | title=Physics of the Inner Heliosphere I | last1=Leinert | first1=C. | last2=Grun | first2=E. | chapter=Interplanetary Dust | page=207 | year=1990 | doi=10.1007/978-3-642-75361-9_5 | isbn=978-3-642-75363-3 | bibcode=1990pihl.book..207L }}</ref> <ref name="witt2001">{{citation | postscript=. | title=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences – Origin and early evolution of solid matter in the Solar System | last=Witt | first=Adolf N. | contribution=The Chemical Composition of the Interstellar Medium | volume=359 | issue=1787 | page=1949 | date=October 2001 | bibcode=2001RSPTA.359.1949W | s2cid=91378510 | doi=10.1098/rsta.2001.0889 }}</ref> <ref name=patrick>{{citation | postscript=. | last=Tyson |first=Patrick | date=January 2012 | title=The Kinetic Atmosphere: Molecular Numbers | url=http://www.climates.com/KA/BASIC%20PARAMETERS/molecularnumbers.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131207001720/http://www.climates.com/KA/BASIC%20PARAMETERS/molecularnumbers.pdf | archive-date=7 снежня 2013 | access-date=13 верасня 2013 }}</ref> <ref name="jsr43_3_696">{{citation | postscript=. | title=Low-Cost Launch of Payloads to Low Earth Orbit | display-authors=1 | last1=Burton | first1=Rodney | last2=Brown | first2=Kevin | last3=Jacobi | first3=Anthony | journal=Journal of Spacecraft and Rockets | date=May 2005 | volume=43 | issue=3 | pages=696–698 | bibcode=2006JSpRo..43..696B | doi=10.2514/1.16244 }}</ref> <ref name="Ferrière2001">{{citation | postscript=. | title=The interstellar environment of our galaxy | first=Katia M. | last=Ferrière | journal=Reviews of Modern Physics | volume=73 | issue=4 | pages=1031–1066 | year=2001 | doi=10.1103/RevModPhys.73.1031 | s2cid=16232084 | bibcode=2001RvMP...73.1031F | arxiv=astro-ph/0106359 }}</ref> <ref name=ls2012>{{citation | postscript=. | title=What Does Space Smell Like? | publisher=Live Science | date=July 20, 2012 | url=http://www.livescience.com/34085-space-smell.html | access-date=19 лютага 2014 | archive-date=28 лютага 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140228045646/http://www.livescience.com/34085-space-smell.html }}</ref> <ref name="PopSicSmell">{{citation | postscript=. | title=What Does Space Smell Like | first=Lizzie | last=Schiffman | publisher=Popular Science | date=July 17, 2013 | url=http://www.popsci.com/science/article/2013-07/what-does-space-smell | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20140224030433/http://www.popsci.com/science/article/2013-07/what-does-space-smell | access-date=19 лютага 2014 | archive-date=24 лютага 2014 }}</ref> <ref name="mike_wall">{{citation | postscript=. | title=Voyager 1 Has Left Solar System | last=Wall | first=Mike | date=September 12, 2013 | work=Web | publisher=Space.com | url=http://m.space.com/22729-voyager-1-spacecraft-interstellar-space.html | access-date=13 верасня 2013 | archive-date=14 верасня 2013 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20130914044506/http://m.space.com/22729-voyager-1-spacecraft-interstellar-space.html }}</ref> <ref name=planck_2013>{{citation | postscript=. | title=Planck 2013 results. I. Overview of products and scientific results | author=Planck Collaboration | journal=Astronomy & Astrophysics | year=2014 | volume=571 | page=1 | doi=10.1051/0004-6361/201321529 | arxiv= 1303.5062 | bibcode=2014A&A...571A...1P | s2cid= 218716838 }}</ref> <ref name=hubblesite_cosmicdawn>{{citation | title=NASA's Hubble Provides First Census of Galaxies Near Cosmic Dawn | display-authors=1 | last1=Harrington | first1=J. D. | last2=Villard | first2=Ray | last3=Weaver | first3=Donna | id=12-428 | date=December 12, 2012 | publisher=NASA | url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/survey/hubble-ultra-deep-field/2012/48/ | postscript=. | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150322081210/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/survey/hubble-ultra-deep-field/2012/48/ | archive-date=22 сакавіка 2015 }}</ref> <ref name="fp2_30">{{citation | postscript=. | title=Looking for Cosmic Neutrino Background | last=Chiaki | first=Yanagisawa | journal=Frontiers in Physics | date=June 2014 | volume=2 | page=30 | bibcode=2014FrP.....2...30Y | doi=10.3389/fphy.2014.00030 | doi-access=free }}</ref> <ref name=jpl_interstellarspace>{{citation | postscript=. | title=How do we know when Voyager reaches interstellar space? | work=JPL News | date=September 12, 2013 | first=Jia-Rui | last=Cook | id=2013-278 | url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-278 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20130915060510/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-278 | archive-date=15 верасня 2013 }}</ref> <ref name=universetoday_interplanetaryspace>{{citation | postscript=. | title=Interplanetary space | work=Universe Today | first=Abby | last=Cessna | date=July 5, 2009 | url=http://www.universetoday.com/34074/interplanetary-space/ | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20150319173041/http://www.universetoday.com/34074/interplanetary-space/ | archive-date=19 сакавіка 2015 }}</ref> .<ref name=space_begin>{{citation | title = Where does space begin? | url = http://aerospaceengineering.aero/where-does-space-begin/ | website = Aerospace Engineering |access-date = 2015-11-10 | language = en-US |url-status=live | postscript=. | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117034012/http://aerospaceengineering.aero/where-does-space-begin/ | archive-date = 2015-11-17}}</ref> <ref name=sr2165>{{citation | title=The cislunar gateway with no gate | first=John K. | last=Strickland | date=October 1, 2012 | url=http://www.thespacereview.com/article/2165/1 | publisher=The Space Review | access-date=2016-02-10 | url-status=live | postscript=. | archive-url=https://web.archive.org/web/20160207003135/http://www.thespacereview.com/article/2165/1 | archive-date=7 лютага 2016 }}</ref> <ref name=Boulares1990>{{citation | title=Galactic hydrostatic equilibrium with magnetic tension and cosmic-ray diffusion | last1=Boulares | first1=Ahmed | last2=Cox | first2=Donald P. | journal=Astrophysical Journal, Part 1 | volume=365 | pages=544–558 | date=December 1990 | doi=10.1086/169509 | bibcode=1990ApJ...365..544B | postscript=. }}</ref> <ref name=WielebinskiBeck2010>{{citation | title = Galaxies and their Masks: A Conference in Honour of K.C. Freeman, FRS | last1=Wielebinski | first1=Richard | last2=Beck | first2=Rainer | editor1-last=Block | editor1-first=David L. | editor2-last=Freeman | editor2-first=Kenneth C. | editor3-last=Puerari | editor3-first=Ivânio | contribution=Cosmic Magnetic Fields − An Overview | publisher=Springer Science & Business Media | pages=67–82 | year=2010 | isbn=978-1-4419-7317-7 | postscript=. | doi=10.1007/978-1-4419-7317-7_5 | bibcode=2010gama.conf...67W | url = https://books.google.com/books?id=PK7MoOWD-F8C&pg=PA67 | url-status=live | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920155433/https://books.google.com/books?id=PK7MoOWD-F8C&pg=PA67 | archive-date=2017-09-20 }}</ref> <ref name=HonesJr1986>{{citation | title=The Earth's Magnetotail | first=Edward W. Jr. | last=Hones | journal=Scientific American | volume=254 | issue=3 | date=March 1986 | pages=40–47 | doi=10.1038/scientificamerican0386-40 | jstor=24975910| bibcode=1986SciAm.254c..40H}}</ref> <ref name=Collins>{{citation | contribution=Definition of 'deep space' | title=Collins English Dictionary | url = https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/deep-space | access-date=2018-01-15 | postscript=. }}</ref> <ref name=Curtis1988>{{citation | title=Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory | last=Curtis | first=Heber D. | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume=100 | pages=6–7 | date=January 1988 | doi=10.1086/132128 | bibcode=1988PASP..100....6C | postscript=. | doi-access=free }}</ref> <ref name=Crawford1990>{{citation | title=Interstellar Travel: A Review for Astronomers | last=Crawford | first=I. A. | journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society | volume=31 | pages=377–400 | date=September 1990 | bibcode=1990QJRAS..31..377C | postscript=. }}</ref> <ref name=Kohler2017>{{citation | title=A Shifting Shield Provides Protection Against Cosmic Rays | first=Susanna | last=Kohler | date=December 1, 2017 | work=Nova | page=2992 | publisher=American Astronomical Society | bibcode=2017nova.pres.2992K | url = https://aasnova.org/2017/12/01/a-shifting-shield-provides-protection-against-cosmic-rays/ | access-date=2019-01-31 | postscript=. }}</ref> <ref name=ALMA2013>{{citation | title=ALMA reveals ghostly shape of 'coldest place in the universe' | date=October 24, 2013 | publisher=National Radio Astronomy Observatory | url = https://phys.org/news/2013-10-alma-reveals-ghostly-coldest-universe.html | access-date=2020-10-07 | postscript=. }}</ref> <ref name=Solanki2019>{{citation | postscript=. | title=India Enters the Elite Club: Successfully Shot Down Low Orbit Satellite | last=Solanki | first=Lalit | journal=The Mirk | date=March 27, 2019 | url=https://themirk.com/india-enters-the-elite-club-successfully-shot-down-low-orbit-satellite/ | access-date=2019-03-28 | archive-date=2019-03-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190328134405/https://themirk.com/india-enters-the-elite-club-successfully-shot-down-low-orbit-satellite/ | url-status=dead }}</ref> <ref name=ITU>{{citation | url=http://life.itu.int/radioclub/rr/art1.pdf | title=ITU-R Radio Regulations, Article 1, Terms and definitions, Section VIII, Technical terms relating to space, paragraph 1.177. | publisher=International Telecommunication Union | access-date=2018-02-05 | postscript=. | quote=1.177 ''deep space'': Space at distances from the Earth equal to, or greater than, {{val|2|e=6|u=km}} | archive-date=15 студзеня 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180115072206/http://life.itu.int/radioclub/rr/art1.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="Durrani">{{citation | url=https://www.thenation.com/article/archive/apollo-space-lunar-rockets-colonialism/ | title=Is Spaceflight Colonialism? | postscript=. | first=Haris | last=Durrani | work=The Nation | access-date=6 кастрычніка 2020 | date=19 ліпеня 2019 }}</ref> <ref name="Apollo8FlightJournalDay1">{{citation | postscript=. | url=https://history.nasa.gov/ap08fj/03day1_green_sep.htm | title=Day 1: The Green Team and Separation | last1=Woods | first1=W. David | last2=O'Brien | first2=Frank | year=2006 | work=Apollo 8 Flight Journal |publisher=NASA | access-date=29 кастрычніка 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080923012425/http://history.nasa.gov/ap08fj/03day1_green_sep.htm | archive-date=23 верасня 2008 }} TIMETAG 003:42:55.</ref> <ref name=sdc20150426>{{citation | postscript=. | title=What Is a Geosynchronous Orbit? | last=Howell | first=Elizabeth | work=Space.com | date=April 24, 2015 | url=https://www.space.com/29222-geosynchronous-orbit.html | access-date=8 снежня 2022 }}</ref> <ref name=Yu_et_al_2022>{{citation | postscript=. | title=Enhanced radiative cooling paint with broken glass bubbles | last1=Yu | first1=Xinxian | last2=Yao | first2=Fengju | last3=Huang | first3=Wenjie | last4=Xu | first4=Dongyan | last5=Chen | first5=Chun | display-authors=1 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960148122007418 | journal=Renewable Energy | volume=194 | pages=129–136 | date=July 2022 | via=Elsevier Science Direct | doi=10.1016/j.renene.2022.05.094 | bibcode=2022REne..194..129Y |s2cid=248972097 | quote=Radiative cooling does not consume external energy but rather harvests coldness from outer space as a new renewable energy source. | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Ma_2021>{{citation | postscript=. | title=Flexible Daytime Radiative Cooling Enhanced by Enabling Three-Phase Composites with Scattering Interfaces between Silica Microspheres and Hierarchical Porous Coatings | last=Ma |first=Hongchen | url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/acsami.1c02145 | journal=ACS Applied Materials & Interfaces | via=ACS Publications | volume=13 | issue=16 | pages=19282–19290 | year=2021 | doi=10.1021/acsami.1c02145 | pmid=33866783 | arxiv=2103.03902 | bibcode=2021AAMI...1319282M | s2cid=232147880 | quote=Daytime radiative cooling has attracted considerable attention recently due to its tremendous potential for passively exploiting the coldness of the universe as clean and renewable energy. }}</ref> <ref name="Zevenhovena-2018">{{citation | postscript=. | title=Radiative cooling through the atmospheric window: A third, less intrusive geoengineering approach | last1=Zevenhovena | first1=Ron | last2=Fält | first2=Martin | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0360544218304936 | journal=Energy | volume=152 | date=June 2018 | page=27 | doi=10.1016/j.energy.2018.03.084 | bibcode=2018Ene...152...27Z | via=Elsevier Science Direct | quote=An alternative, third geoengineering approach would be enhanced cooling by thermal radiation from the Earth's surface into space. | url-access=subscription }}</ref> <ref name="Wang-2021">{{citation | postscript=. | title=A structural polymer for highly efficient all-day passive radiative cooling | last1=Wang | first1=Tong | last2=Wu | first2=Yi | last3=Shi | first3=Lan | last4=Hu | first4=Xinhua | last5=Chen | first5=Min | last6=Wu | first6=Limin | journal=Nature Communications | display-authors=1 | volume=12 | issue=365 | page=365 | year=2021 | doi=10.1038/s41467-020-20646-7 | pmid=33446648 | pmc=7809060 | quote=One possibly alternative approach is passive radiative cooling—a sky-facing surface on the Earth spontaneously cools by radiating heat to the ultracold outer space through the atmosphere's longwave infrared (LWIR) transparency window (λ ~ 8–13 μm). }}</ref> <ref name="Heo-2022">{{citation | postscript=. | title=Heat-shedding with photonic structures: radiative cooling and its potential | last1=Heo | first1=Se-Yeon | display-authors=1 | last2=Ju Lee | first2=Gil | last3=Song | first3=Young Min | url=https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2022/tc/d2tc00318j | journal=Journal of Materials Chemistry C | volume=10 | issue=27 | pages=9915–9937 | date=June 2022 | via=Royal Society of Chemistry | doi=10.1039/D2TC00318J | s2cid=249695930 | url-access=subscription }}</ref> <ref name=Roth_2012>{{citation | postscript=. | title=Vacuum Technology | first=A. | last=Roth | page=6 | year=2012 | isbn=978-0-444-59874-5 | publisher=Elsevier | url=https://books.google.com/books?id=oBqs3sr9r48C&pg=PA6 }}</ref> <ref name=eso_2017>{{citation | postscript=. | title=False Dawn | url=http://www.eso.org/public/images/potw1707a/ | website=www.eso.org | access-date=14 лютага 2017 }}</ref> <ref name="EA-20190312">{{citation | postscript=. | author=NASA | title=What scientists found after sifting through dust in the solar system | url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-03/nsfc-wsf031219.php | date=March 12, 2019 | work=[[EurekAlert!]] | access-date=12 сакавіка 2019 | archive-date=26 траўня 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200526040911/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-03/nsfc-wsf031219.php | url-status=dead }}</ref> <ref name="uscode.house.gov 2022">{{citation | postscript=. | title=42 USC 18302: Definitions | website=uscode.house.gov | date=December 15, 2022 | url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=(title:42%20section:18302%20edition:prelim)#:~:text=(7)%20Near%2DEarth%20space,and%20includes%20geo%2Dsynchronous%20orbit. | language=rw | access-date=17 снежня 2022}}</ref> <ref name="NASA 2013">{{citation | postscript=. | title=Why We Explore | website=NASA | date=June 13, 2013 | url=http://www.nasa.gov/exploration/whyweexplore/why_we_explore_main.html | access-date=17 снежня 2022}}</ref> <ref name=Battisti_et_al_2022>{{citation | postscript=. | title=Barotrauma | display-authors=1 | first1=Amanda S. | last1=Battisti | first2=Anthony | last2=Haftel | first3=Heather M. | last3=Murphy-Lavoie | date=June 27, 2022 | publisher=StatPearls Publishing LLC | pmid=29493973 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482348/ | access-date=2022-12-18 }}</ref> <ref name=FAA_2021>{{citation | postscript=. | title=FAA Commercial Space Astronaut Wings Program | publisher=Federal Aviation Administration | date=July 20, 2021 | url=https://www.faa.gov/documentLibrary/media/Order/FAA_Order_8800.2.pdf | access-date=2022-12-18 }}</ref> <ref name=Busby_1967>{{citation | postscript=. | last=Busby | first=D. E. | date=July 1967 | title=A prospective look at medical problems from hazards of space operations | journal=NASA Contractor Report | id=NASA-CR-856 | publisher=NASA | series=Clinical Space Medicine | page=23576 | bibcode=1967ntrs.rept23576B | url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19670023576/downloads/19670023576.pdf | access-date=2022-12-20 }}</ref> <ref name=Spitzer_1948>{{citation | postscript=. | title=The Temperature of Interstellar Matter. I | last=Spitzer | first=Lyman Jr. | author-link=Lyman Spitzer | journal=Astrophysical Journal | volume=107 | page=6 | date=January 1948 | doi=10.1086/144984 | bibcode=1948ApJ...107....6S }}</ref> <ref name=USC_10101>{{citation | postscript=. | title= 51 U.S.C 10101 -National and Commercial Space Programs, Subtitle I-General, Chapter 101-Definitions | website=United States Code | url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title51-section10101&num=0&edition=prelim | publisher=Office of Law Revision Council, U. S. House of Representatives | access-date=5 студзеня 2023 }}</ref> <ref name=McDowell_2018>{{citation | postscript=. | title=The edge of space: Revisiting the Karman Line | last=McDowell | first=Jonathan C. | journal=Acta Astronautica | volume=151 | pages=668–677 | date=October 2018 | doi=10.1016/j.actaastro.2018.07.003 | arxiv=1807.07894 | bibcode=2018AcAau.151..668M }}</ref> <ref name=Big_Bang>{{citation | postscript=. | title=Big Bang Cosmology | publisher=NASA | url=https://map.gsfc.nasa.gov/universe/bb_theory.html | access-date=2024-04-24 }}</ref> <ref name="Oppenheimer_Davé_2006">{{citation | postscript=. | title=Cosmological simulations of intergalactic medium enrichment from galactic outflows | last1=Oppenheimer | first1=Benjamin D. | last2=Davé | first2=Romeel | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=373 | issue=4 | pages=1265–1292 | date=December 2006 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10989.x | doi-access=free | arxiv=astro-ph/0605651 | bibcode=2006MNRAS.373.1265O }}</ref> <ref name=Tarver_et_al_2022>{{citation | postscript=. | title=Aerospace Pressure Effects | display-authors=1 | first1=William J. | last1=Tarver | first2=Keith | last2=Volner | first3=Jeffrey S. | last3=Cooper | publisher=StatPearls Publishing | date=October 24, 2022 | publication-place=Treasure Island, FL | url=https://europepmc.org/article/NBK/nbk470190 | pmid=29262037 | access-date=2024-04-25 }}</ref> <ref name=Granvik_et_al_2012>{{citation | postscript=. | title=The population of natural Earth satellites | display-authors=1 | last1=Granvik | first1=Mikael | last2=Vaubaillon | first2=Jeremie | last3=Jedicke | first3=Robert | journal=Icarus | volume=218 | issue=1 | pages=262–277 | date=March 2012 | doi=10.1016/j.icarus.2011.12.003 | arxiv=1112.3781 | bibcode=2012Icar..218..262G }}</ref> <ref name="European Society of International Law 2023 p580">{{citation | postscript=. | title=ESIL Reflection – Clearing up the Space Junk – On the Flaws and Potential of International Space Law to Tackle the Space Debris Problem – European Society of International Law | website=European Society of International Law | date=March 9, 2023 | url=https://esil-sedi.eu/esil-reflection-clearing-up-the-space-junk-on-the-flaws-and-potential-of-international-space-law-to-tackle-the-space-debris-problem/ | access-date=2024-04-24}}</ref> <ref name="Space Foundation 2023 k582">{{citation | postscript=. | title=Space Foundation Releases The Space Report 2023 Q2, Showing Annual Growth of Global Space Economy to $546B | website=Space Foundation | date=July 25, 2023 | url=https://www.spacefoundation.org/2023/07/25/the-space-report-2023-q2/ | access-date=2024-04-24}}</ref> <ref name="Bisset 2023 s159">{{citation | postscript=. | title=In a world of drones and satellites, why use a spy balloon anyway? | last=Bisset | first=Victoria | newspaper=Washington Post | date=February 4, 2023 | url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/02/04/china-spy-balloon-montana-why/ | access-date=2024-04-24}}</ref> <ref name="Harvard & Smithsonian 2022 k265">{{citation | postscript=. | title=Intergalactic medium | website=Harvard & Smithsonian | date=June 16, 2022 | url=https://www.cfa.harvard.edu/research/topic/intergalactic-medium | access-date=2024-04-16}}</ref> <ref name=ARES>{{citation | postscript=. | title=Photo Gallery | publisher=ARES &#124; NASA Orbital Debris Program Office | url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/photo-gallery/ | access-date=2024-04-27 }}</ref> <ref name=Williams_2021>{{citation | postscript=. | title=Moon Fact Sheet | first=David R. | last=Williams | date=December 20, 2021 | publisher=NASA | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | access-date=2023-09-23 | archive-date=2019-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190402143754/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html | url-status=dead }}</ref> <ref name=BBC_2020>{{citation | postscript=. | title=The solar discs that could power Earth | first1=Amanda Jane | last1=Hughes | first2=Stefania | last2=Soldini | date=November 26, 2020 | publisher=BBC | url=https://www.bbc.com/future/article/20201126-the-solar-discs-that-could-beam-power-from-space | access-date=2024-05-29 }}</ref> <ref name=Merriam-Webster>{{citation | postscript=. | title=Applicable definitions of outer space, space, and expanse | work=Merriam-Webster dictionary | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/ | access-date=2024-06-17 | quote=<br>''Outer space'' (n.) space immediately outside the earth's atmosphere.<br>''Space'' (n.) physical space independent of what occupies it. The region beyond the earth's atmosphere or beyond the solar system.<br>''Expanse'' (n.) great extent of something spread out. }}</ref> <ref name=West_2013>{{citation | postscript=. | title=Torricelli and the Ocean of Air: The First Measurement of Barometric Pressure | first=John B. | last=West | journal=Physiology (Bethesda) | date=March 2013 | volume=28 | issue=2 | pages=66–73 | pmc=3768090 | pmid=23455767 | doi=10.1152/physiol.00053.2012 }}</ref> <ref name="p537">{{citation | postscript=. | title=Cosmic Times | website=Imagine the Universe! | date=December 8, 2017 | url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/educators/programs/cosmictimes/educators/guide/age_size.html | access-date=31 кастрычніка 2024 }}</ref> <ref name="a981">{{citation | postscript=. | title=Interesting Fact of the Month 2021 | website=NASA | date=August 3, 2023 | url=https://www.nasa.gov/space-science-and-astrobiology-at-ames/interesting-fact-of-the-month-current/interesting-fact-of-the-month-2021/ | access-date=2024-09-18}}</ref> <ref name="m655">{{citation | postscript=. | title=What does space smell like? | last=Cooper | first=Keith | website=Space.com | date=January 8, 2024 | url=https://www.space.com/what-does-space-smell-like | access-date=2024-09-18 }}</ref> <ref name="Betz">{{citation | postscript=. | title=The Kármán Line: Where space begins | last=Betz | first=Eric | website=Astronomy Magazine | date=November 27, 2023 | url=https://www.astronomy.com/space-exploration/the-karman-line-where-does-space-begin/ | access-date=2024-04-30 }}</ref> <ref name="Grush">{{citation | postscript=. | title=Why defining the boundary of space may be crucial for the future of spaceflight | last=Grush | first=Loren | website=The Verge | date=December 13, 2018 | url=https://www.theverge.com/2018/12/13/18130973/space-karman-line-definition-boundary-atmosphere-astronauts | access-date=2024-04-30 }}</ref> <ref name="j999">{{citation | postscript=. | title=Interplanetary trajectories | website=ESA | url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Interplanetary_trajectories | access-date=2025-03-08}}</ref> <ref name=Cooper_2023>{{citation | postscript=. | title=Interstellar space: What is it and where does it begin? | first=Keith | last=Cooper | website=Space.com | date=January 17, 2023 | url=https://www.space.com/interstellar-space-definition-explanation | access-date=2024-01-30 | language=en}}</ref> <ref name=Catling_Kasting_2017>{{citation | postscript=. | title=Atmospheric Evolution on Inhabited and Lifeless Worlds | first1=David C. | last1=Catling | first2=James F. | last2=Kasting | year=2017 | page=4 | isbn=9781316824528 | publisher=Cambridge University Press | bibcode=2017aeil.book.....C | url=https://books.google.com/books?id=2nuJDgAAQBAJ&pg=PA4 }}</ref> <ref name="k364">{{citation | postscript=. | title=Regulatory Dilemmas of Suborbital Flight | last=Malinowski | first=Bartosz | chapter=The Legal Status of Suborbital Aviation Within the International Regulatory Framework for Air and Space Use | series=Space Regulations Library | publisher=Springer Nature Switzerland | publication-place=Cham | volume=10 | year=2024 | pages=13–43 | isbn=978-3-031-75086-1 | doi=10.1007/978-3-031-75087-8_2}}</ref> <ref name="j253">{{citation | postscript=. | title=Exploring Near Space: Myths, Realities, and Military Implications | website=CAPS India | date=April 6, 2024 | url=https://capsindia.org/exploring-near-space-myths-realities-and-military-implications/ | access-date=2025-03-11 | archive-date=12 сакавіка 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250312064902/https://capsindia.org/exploring-near-space-myths-realities-and-military-implications/ | url-status=dead }}</ref> <ref name=Garcia-Sage_et_al_2023>{{citation | postscript=. | title=Star-Exoplanet Interactions: A Growing Interdisciplinary Field in Heliophysics | last1=Garcia-Sage | first1=K. | last2=Farrish | first2=A. O. | last3=Airapetian | first3=V. S. | last4=Alexander | first4=D. | last5=Cohen | first5=O. | last6=Domagal-Goldman | first6=S. | last7=Dong | first7=C. | last8=Gronoff | first8=G. | last9=Halford | first9=A. J. | last10=Lazio | first10=J. | last11=Luhmann | first11=J. G. | last12=Schwieterman | first12=E. | last13=Sciola | first13=A. | last14=Segura | first14=A. | last15=Toffoletto | first15=F. | last16=Vievering | first16=J. | last17=Ahmed | first17=Md Redyan | last18=Bali | first18=K. | last19=Rau | first19=G. | display-authors=1 | journal=Frontiers in Astronomy and Space Sciences | volume=10 | at=id. 25 | date=February 2023 | article-number=1064076 | doi=10.3389/fspas.2023.1064076 | doi-access=free | bibcode=2023FrASS..1064076G }}</ref> <ref name=Hao_Fabio_2019>{{citation | postscript=. | title=Regulating Near-Space Activities: Using the Precedent of the Exclusive Economic Zone as a Model? | first1=Hao | last1=Liu | first2=Fabio | last2=Tronchetti | journal=Ocean Development & International Law | year=2019 | volume=50 | issue=2–3 | pages=91–116 | doi=10.1080/00908320.2018.1548452 }}</ref> <ref name="f457">{{citation | postscript=. | title=Spatial and Temporal Characterization of Near Space Temperature and Humidity and Their Driving Influences | last1=Luo | first1=Wenhui | last2=Ma | first2=Jinji | last3=Li | first3=Miao | last4=Xu | first4=Haifeng | last5=Wan | first5=Cheng | last6=Li | first6=Zhengqiang | display-authors=1 | journal=Remote Sensing | volume=16 | issue=22 | page=4307 | date=November 19, 2024 | issn=2072-4292 | bibcode=2024RemS...16.4307L | doi=10.3390/rs16224307 | doi-access=free }}</ref> <ref name=Ginsburg_et_al_2018>{{citation | postscript=. | title=Galactic Panspermia | display-authors=1 | first1=Idan | last1=Ginsburg | first2=Manasvi | last2=Lingam | first3=Abraham | last3=Loeb | journal=The Astrophysical Journal Letters | volume=868 | issue=1 | year=2018 | pages=L12 | doi=10.3847/2041-8213/aaef2d | doi-access=free | arxiv=1810.04307 | bibcode=2018ApJ...868L..12G }}</ref> <ref name="Gabriel McNuff 2007">{{cite journal |last1=Gabriel |first1=Willow N. |last2=McNuff |first2=Robert |last3=Patel |first3=Sapna K. |last4=Gregory |first4=T. Ryan |last5=Jeck |first5=William R. |last6=Jones |first6=Corbin D. |last7=Goldstein |first7=Bob |year=2007 |title=The tardigrade ''Hypsibius dujardini'', a new model for studying the evolution of development |journal=Developmental Biology |volume=312 |issue=2 |pages=545–559 |doi=10.1016/j.ydbio.2007.09.055 |pmid=17996863 }}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{citation | last=Barbieri | first=C. | title=Fundamentals of Astronomy | year=2006 | publisher=CRC Press | isbn=978-0-7503-0886-1 | page=253 | url=https://books.google.com/books?id=JhU6V1yDRCgC&pg=PA253 }} * {{citation | last=Billings | first=Charles E. | date=1973 | editor1-first=James F. | editor1-last=Parker | editor2-first=Vita R. | editor2-last=West | title=Bioastronautics Data Book | volume=3006 | edition=2nd | id=NASA SP-3006 | contribution=Barometric Pressure | bibcode=1973NASSP3006.....P }} * {{citation | last1=Bolonkin | first1=Alexander | title=Non-Rocket Space Launch and Flight | publisher=Elsevier | date=2010 | isbn=978-0-08-045875-5 | url=https://books.google.com/books?id=u-UqR8zIDEAC }} * {{citation | last1=Borowitz | first1=Sidney | last2=Beiser | first2=Arthur | date=1971 | title=Essentials of physics: a text for students of science and engineering | url=https://archive.org/details/essentialsofphys0000boro | series=Addison-Wesley series in physics | edition=2nd | publisher=Addison-Wesley Publishing Company }} Note: this source gives a value of {{nowrap|2.7 × 10<sup>25</sup>}} molecules per cubic meter. * {{citation | last1=Cajori | first1=Florian | date=1917 | title=A history of physics in its elementary branches: including the evolution of physical laboratories | location=New York | publisher=The Macmillan Company }} * {{citation | last1=Chamberlain | first1=Joseph Wyan | date=1978 | title=Theory of planetary atmospheres: an introduction to their physics and chemistry | volume=22 | series=International geophysics series | publisher=Academic Press | isbn=978-0-12-167250-8 | url=https://books.google.com/books?id=lt07vGeHkdMC&pg=PA2 }} * {{citation | last1=Collins | first1=Martin J. | date=2007 | title=After Sputnik: 50 years of the Space Age | chapter=Mariner 2 Mock-up | publisher=HarperCollins | isbn=978-0-06-089781-9 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=rZ53HRR5lUQC&pg=PA86 | url=https://archive.org/details/aftersputnik50ye00coll }} * {{citation | last1=Davies | first1=P. C. W. | date=1977 | title=The physics of time asymmetry | url=https://archive.org/details/physicsoftimeasy0000davi | publisher=University of California Press | isbn=978-0-520-03247-7 }} Note: a light year is about 10<sup>13</sup>&nbsp;km. * {{citation | last1=Davis | first1=Jeffrey R. | last2=Johnson | first2=Robert | last3=Stepanek | first3=Jan | title=Fundamentals of Aerospace Medicine | edition=4th | publisher=Lippincott Williams & Wilkins | date=2008 | isbn=978-0-7817-7466-6 | url=https://books.google.com/books?id=_6hymYAgC6MC&pg=PA270 }} * {{citation | title=A Dictionary of the Space Age | series=New Series in NASA History | first1=Paul | last1=Dickson | postscript=. | publisher=JHU Press | year=2010 | isbn=978-0-8018-9504-3 | url=https://books.google.com/books?id=afKBvKlg0-EC&pg=PA57 }} * {{citation | last1=Eckert | first1=Michael | date=2006 | title=The dawn of fluid dynamics: a discipline between science and technology | url=https://archive.org/details/dawnoffluiddynam0000ecke | publisher=Wiley-VCH | isbn=978-3-527-40513-8 }} * {{citation | last1=Ellery | first1=Alex | title=An introduction to space robotics | series=Springer-Praxis books in astronomy and space sciences | publisher=Springer | date=2000 | isbn=978-1-85233-164-1 | url=https://books.google.com/books?id=Sl8LggLa5R0C&pg=PA68 }} * {{citation | last1=Fichtner | first1=Horst | last2=Liu | first2=W. William | date=2011 | contribution=Advances in Coordinated Sun-Earth System Science Through Interdisciplinary Initiatives and International Programs | title=The Sun, the Solar Wind, and the Heliosphere | series=IAGA Special Sopron Book Series | editor1-first=M.P. | editor1-last=Miralles | editor2-first=J. Sánchez | editor2-last=Almeida | place=Sopron, Hungary | volume=4 | pages=341–345 | publication-place=Berlin | publisher=Springer | isbn=978-90-481-9786-6 | bibcode=2011sswh.book..341F | doi=10.1007/978-90-481-9787-3_24 }} * {{citation | last1=Freedman | first1=Roger A. | last2=Kaufmann | first2=William J. | title=Universe | edition=7th| date=2005 | publisher=New York: W. H. Freeman and Company | isbn=978-0-7167-8694-8 }} * {{citation | last1=Frisch | first1=Priscilla C. | last2=Müller | first2=Hans R. | last3=Zank | first3=Gary P. | last4=Lopate | first4=C. | date=May 6–9, 2002 | contribution=Galactic environment of the Sun and stars: interstellar and interplanetary material | title=Astrophysics of life. Proceedings of the Space Telescope Science Institute Symposium | location=Baltimore, MD, US | editor1-first=Mario | editor1-last=Livio | editor2-first=I. Neill | editor2-last=Reid | editor3-first=William B. | editor3-last=Sparks | series=Space Telescope Science Institute symposium series | volume=16 | page=21 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-82490-3 | bibcode=2005asli.symp...21F }} * {{citation | last1=Gatti | first1=Hilary | date=2002 | title=Giordano Bruno and Renaissance science | publisher=Cornell University Press | isbn=978-0-8014-8785-9 }} * {{citation | last1=Genz | first1=Henning | date=2001 | title=Nothingness: the science of empty space | url=https://archive.org/details/nothingnessscien0000henn | publisher=Da Capo Press | isbn=978-0-7382-0610-3 }} * {{citation | last1=Ghosh | first1=S. N. | date=2000 | title=Atmospheric Science and Environment | publisher=Allied Publishers | isbn=978-81-7764-043-4 | url=https://books.google.com/books?id=d6Azu3sfPAgC&pg=PA48 }} * {{citation | title=Space Weather & Telecommunications | first=John M. | last=Goodman | publisher=Springer Science & Business Media | year=2006 | url=https://books.google.com/books?id=4465qvHUZusC&pg=PA244 | isbn=978-0-387-23671-1 }} * {{citation | last1=Grant | first1=Edward | date=1981 | title=Much ado about nothing: theories of space and vacuum from the Middle Ages to the scientific revolution | series=The Cambridge history of science series | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-22983-8 | url=https://books.google.com/books?id=SidBQyFmgpsC&pg=PA10 }} * {{citation | last1=Hardesty | first1=Von | last2=Eisman | first2=Gene | last3=Krushchev | first3=Sergei | title=Epic Rivalry: The Inside Story of the Soviet and American Space Race | pages=89–90 | publisher=National Geographic Books | date=2008 | isbn=978-1-4262-0321-3 | url=https://books.google.com/books?id=kMQjbH8KAo0C&pg=PA90 }} * {{citation | last=Hariharan | first=P. | title=Optical interferometry | publisher=Academic Press | date=2003 | edition=2nd | isbn=978-0-12-311630-7 | url=https://books.google.com/books?id=EGdMO3rfVj4C }} * {{citation | last1=Harris | first1=Philip Robert | date=2008 | title=Space enterprise: living and working offworld in the 21st century | series=Springer Praxis Books / Space Exploration Series | publisher=Springer | isbn=978-0-387-77639-2 | url=https://books.google.com/books?id=b9RlRq_DP0UC&pg=PA68 }} * {{citation | last=Harrison | first=Albert A. | date=2002 | title=Spacefaring: The Human Dimension | publisher=University of California Press | isbn=978-0-520-23677-6 | url=https://books.google.com/books?id=vaFEIZMqLWgC&pg=PA60 }} * {{cite book |last1=Hawking |first1=Stephen W. |author1-link=Стывен Хокінг |last2=Ellis |first2=George F. R. |author2-link=Джордж Фрэнсіс Эліс |year=1973 |title=The Large-Scale Structure of Space-Time |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |location=Cambridge, UK |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-20016-5 |lccn=72093671 |oclc=1120809270 }} * {{citation | last1=Holton | first1=Gerald James | last2=Brush | first2=Stephen G. | title=Physics, the human adventure: from Copernicus to Einstein and beyond | journal=Physics Today | volume=54 | issue=10 | page=69 | date=2001 | edition=3rd | publisher=Rutgers University Press | isbn=978-0-8135-2908-0 | url=https://books.google.com/books?id=czaGZzR0XOUC&pg=PA268 | bibcode=2001PhT....54j..69H | doi=10.1063/1.1420555 }} * {{citation | first1=Nick | last1=Kanas | first2=Dietrich | last2=Manzey | title=Space Psychology and Psychiatry | chapter=Basic Issues of Human Adaptation to Space Flight | series=Space Technology Library | date=2008 | volume= 22 | pages=15–48 | doi=10.1007/978-1-4020-6770-9_2 | postscript=. | isbn=978-1-4020-6769-3 | bibcode=2008spp..book.....K }} * {{citation | last1=Kelly | first1=Suzanne | title=The de muno of William Gilbert | publisher=Menno Hertzberger & Co. | date=1965 | location=Amsterdam }} * {{citation | last1=Koskinen | first1=Hannu | date=2010 | title=Physics of Space Storms: From the Surface of the Sun to the Earth | series=Environmental Sciences Series | publisher=Springer | isbn=978-3-642-00310-3 | url=https://books.google.com/books?id=cO0nwfhXVjUC&pg=PA32 }} * {{citation | last1=Lang | first1=Kenneth R. | date=1999 | title=Astrophysical formulae: Radiation, gas processes, and high energy astrophysics | series=Astronomy and astrophysics library | edition=3rd | publisher=Birkhäuser | isbn=978-3-540-29692-8 | url=https://books.google.com/books?id=HlGIXqzVEAgC&pg=PA462 }} * {{citation | first=Andrew | last=Liddle | date=2015 | publisher=John Wiley | title=An Introduction to Modern Cosmology | isbn=978-1-118-50214-3 | url=https://books.google.com/books?id=4lPWBgAAQBAJ&pg=PA33 }} * {{citation | last1=Lide | first1=David R. | date=1993 | title=CRC handbook of chemistry and physics | edition=74th | publisher=CRC Press | isbn=978-0-8493-0595-5 | url=https://books.google.com/books?id=q2qJId5TKOkC&pg=SA11-PA217 }} * {{citation | last1=Maor | first1=Eli | date=1991 | title=To infinity and beyond: a cultural history of the infinite | url=https://archive.org/details/toinfinitybeyond0000maor_n5z0 | publisher=Princeton paperbacks | isbn=978-0-691-02511-7 }} * {{citation | last1=Mendillo | first1=Michael | contribution=The atmosphere of the moon | title=Earth-Moon Relationships | page=275 | location=Padova, Italy at the Accademia Galileiana Di Scienze Lettere Ed Arti | date=November 8–10, 2000 | editor1-first=Cesare | editor1-last=Barbieri | editor2-first=Francesca | editor2-last=Rampazzi | publisher=Springer | isbn=978-0-7923-7089-5 | url=https://books.google.com/books?id=vpVg1hGlVDUC&pg=PA275 }} * {{citation | last1=Needham | first1=Joseph | last2=Ronan | first2=Colin | title=The Shorter Science and Civilisation in China | volume=2 | publisher=Cambridge University Press | date=1985 | isbn=978-0-521-31536-4 }} * {{citation | last=O'Leary | first=Beth Laura | date=2009 | title=Handbook of space engineering, archaeology, and heritage | series=Advances in engineering | editor1-first=Ann Garrison | editor1-last=Darrin | publisher=CRC Press | isbn=978-1-4200-8431-3 | url=https://books.google.com/books?id=dTwIDun4MroC&pg=PA84 }} * {{citation | last1=Olenick | first1=Richard P. | last2=Apostol | first2=Tom M. | last3=Goodstein | first3=David L. | title=Beyond the mechanical universe: from electricity to modern physics | url=https://archive.org/details/beyondmechanical0000olen | publisher=Cambridge University Press | date=1986 | isbn=978-0-521-30430-6 }} * {{citation | last1=Orloff | first1=Richard W. | title=Apollo by the Numbers: A Statistical Reference | publisher=NASA | date=2001 | access-date=2008-01-28 | isbn=978-0-16-050631-4 | url=https://history.nasa.gov/SP-4029/Apollo_08a_Summary.htm }} * {{citation | last1=Papagiannis | first1=Michael D. | date=1972 | title=Space Physics and Space Astronomy | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-677-04000-4 | url=https://archive.org/details/spacephysicsspac00mich }} * {{Citation | last1=Piantadosi | first1=Claude A. | title=The Biology of Human Survival: Life and Death in Extreme Environments | publisher=Oxford University Press | date=2003 | isbn=978-0-19-974807-5 | url=https://books.google.com/books?id=aeAg1X7afOoC&pg=PA63 }} * {{citation | last1=Porter | first1=Roy | last2=Park | first2=Katharine | last3=Daston | first3=Lorraine | title=The Cambridge History of Science: Early modern science | page=27 | work=Early Modern Science | volume=3 | publisher=Cambridge University Press | date=2006 | isbn=978-0-521-57244-6 }} * {{citation | last1=Prialnik | first1=Dina | title=An Introduction to the Theory of Stellar Structure and Evolution | publisher=Cambridge University Press | date=2000 | isbn=978-0-521-65937-6 | url=https://books.google.com/books?id=TGyzlVbgkiMC&pg=PA195 | access-date=2015-03-26 }} * {{citation | last1=Rauchfuss | first1=Horst | date=2008 | title=Chemical Evolution and the Origin of Life | others=Translated by T. N. Mitchell | publisher=Springer | url=https://books.google.com/books?id=aRkvNoDYtvEC&pg=PA72 | isbn=978-3-540-78822-5 }} * {{Citation | last1=Razani | first1=Mohammad | title=Information Communication and Space Technology | publisher=CRC Press | date=2012 | isbn=978-1-4398-4163-1 | url=https://books.google.com/books?id=cXZhGOKL7GIC&pg=PA98 }} * {{citation | last1=Schrijver | first1=Carolus J. | author-link2=Джордж Сіско | last2=Siscoe | first2=George L. | date=2010 | title=Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-11294-9 | url=https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA363 }} * {{citation | last1=Silk | first1=Joseph | author-link1=Джозеф Сілк (астрафізік) | date=2000 | title=The Big Bang | edition=3rd | publisher=Macmillan | isbn=978-0-8050-7256-3 }} * {{citation | last1=Sparke | first1=Linda S.|author1-link=Лінда Спарк | last2=Gallagher | first2=John S. | title= Galaxies in the Universe: An Introduction | edition=2nd | date=2007 | publisher=Cambridge University Press | bibcode=2007gitu.book.....S| isbn=978-0-521-85593-8 }} * {{citation | last1=Spitzer | first1=Lyman Jr. | title=Physical Processes in the Interstellar Medium | date=1978 | publisher = Wiley Classics Library | isbn=978-0-471-29335-4 }} * {{citation | first=Emmeline Charlotte E. | last=Stuart Wortley | author-link=Эмелін Шарлота Элізабет Сцюарт-Уортлі | title=The maiden of Moscow, a poem | at=Canto X, section XIV, lines 14–15 | publisher=How and Parsons | date=1841 | url=http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=chadwyck_ep/uvaGenText/tei/chep_3.0980.xml | quote=All Earth in madness moved,—o'erthrown, / To outer space—driven—racked—undone! | access-date=16 снежня 2025 | archive-date=22 сакавіка 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190322195138/http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=chadwyck_ep/uvaGenText/tei/chep_3.0980.xml | url-status=dead }} * {{citation | last1=Tassoul | first1=Jean Louis | last2=Tassoul | first2=Monique | title=A concise history of solar and stellar physics | publisher=Princeton University Press | date=2004 | isbn=978-0-691-11711-9 | url=https://books.google.com/books?id=nRtUait0qTgC&pg=PA22 }} * {{citation | last1=Thagard | first1=Paul | date=1992 | title=Conceptual revolutions | url=https://archive.org/details/conceptualrevolu00thag | publisher=Princeton University Press | isbn=978-0-691-02490-5 }} * {{citation | last1=Tyson | first1=Neil deGrasse | author-link1=Ніл Дэграс Тайсан | last2=Goldsmith | first2=Donald | date=2004 | title=Origins: fourteen billion years of cosmic evolution | url=https://archive.org/details/originsfourteenb00dona | pages=[https://archive.org/details/originsfourteenb00dona/page/114 114]–115 | publisher=W. W. Norton & Company | isbn=978-0-393-05992-2 }} * {{citation | author=United States | title=United States Code 2006 Edition Supplement V | publisher=United States Government Printing Office | location=Washington D. C. | page=536 | year=2016 | url=https://books.google.com/books?id=2U1qJioS68cC&pg=PA536 }} * {{citation | last1=Von Humboldt | first1=Alexander | author-link=Аляксандр Гумбальт | title=Cosmos: a survey of the general physical history of the Universe | date=1845 | publisher=Harper & Brothers Publishers | location=New York | url=https://books.google.com/books?id=KjZRAAAAYAAJ&q=outer+space&pg=PA39 | hdl=2027/nyp.33433071596906 | hdl-access=free }} * {{citation | last1=Webb | first1=Stephen | date=1999 | title=Measuring the universe: the cosmological distance ladder | url=https://archive.org/details/measuringunivers0000webb | publisher=Springer | isbn=978-1-85233-106-1 }} * {{citation | first1=Mark | last1=Williamson | publisher=IET | year=2006 | title=Spacecraft Technology: The Early Years | volume=33 | series=History and Management of Technology Series | url=https://books.google.com/books?id=npI5NsFG8ngC&pg=PA97 | isbn=978-0-86341-553-1 }} * {{citation | last1=Wong | first1=Wilson | last2=Fergusson | first2=James Gordon | title=Military space power: a guide to the issues | series=Contemporary military, strategic, and security issues | publisher=ABC-CLIO | date=2010 | isbn=978-0-313-35680-3 | url=https://books.google.com/books?id=GFg5CqCojqQC&pg=PA16 }} * {{citation | first1=Bogdan | last1=Wszolek | title=Progress in New Cosmologies: Beyond the Big Bang | editor1-first=H. C. | editor1-last=Arp | editor2-first=C. R. | editor2-last=Keys | editor3-first=K. | editor3-last=Rudnicki | publisher=Springer Science & Business Media | chapter=Is there Matter in Voids? | year=2013 | isbn=978-1-4899-1225-1 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=JCMDCAAAQBAJ&pg=PA67 }} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Астраномія}} [[Катэгорыя:Космас| ]] [[Катэгорыя:Асяроддзі]] [[Катэгорыя:Вакуум]] mds1sc2l6g06z32l0sset3qnkaysdog Рудольф Гакленіус 0 137887 5177861 4406685 2026-08-09T15:34:04Z DENAMAX 36236 5177861 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Рудольф Гакленіус |арыгінал імя = Rudolf Goclenius |выява = Goclenius.jpg |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = 1.3.1547 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Корбах}}, [[Вальдэк]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя]] |дата смерці = 8.6.1628 |месца смерці = {{Месца смерці|Марбург}}, [[Гесен-Касель]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя]] |грамадзянства = |падданства = |мова = |школа = |кірунак = [[неасхаластыка]] |перыяд = |інтарэсы = |ідэі = |папярэднікі = |паслядоўнікі = |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = |вікікрыніца = |вікіцытатнік = }} '''Рудольф Гакленіус''' ([[1 сакавіка]] [[1547]], [[Корбах]], [[Вальдэк]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя]] — [[8 чэрвеня]] [[1628]], [[Марбург]], Гесэн-Касель, Свяшчэнная Рымская імперыя) — прадстаўнік позняй пратэстанцкай неасхаластыкі, паслядоўнік вучэння [[Філіп Меланхтан]]а. Вучыўся ў [[Марбург]]у, дзе атрымаў ступені доктара медыцыны, 1601; доктара фізікі, 1608; доктара матэматыкі, 1612. Вядомы тым, што прапанаваў у навуковым абароце тэрмін «[[псіхалогія]]» (1590), скарыстаны ў далейшым яго вучнем [[Атон Касман|Атонам Касманам]] (1594). Стварыў «Філасофскі слоўнік» («Lexicon philosophicum, quo tanquam clave philisophiae fores aperiunter». Fransofurti, 1613), у якім упершыню даў вызначэнне такіх паняццяў, як «[[анталогія]]», «[[антыномія]]». == Працы == * Partitionum dialectarum libri duo. 1595 * Isagoge in Organum Aristotelis. 1598 * Phisiologia crepitus ventris. 1607 * De peste febrique pestilentialis causis. 1607 * Uranoscopia, chiroscopia, metoposcopia, ophtalmoscopia. 1608 * De magnetica curatione vulnerum. 1608 * Lexicon philosophicum graecum. 1615 * Synanthrosis magnetica. 1617 {{зноскі}} == Літаратура == * Matthias Wolfes: Rudolf Goclenius der Ältere. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 18. Bautz, Herzberg 2001, ISBN 3-88309-086-7, Sp. 514—519. {{DEFAULTSORT:Гакленіус}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Марбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філосафы Германіі]] [[Катэгорыя:Медыкі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Філосафы XVII стагоддзя]] 1kh9uz174gj9rsbirce8wam6gcklkiw Клінапіс 0 140262 5177918 4750894 2026-08-09T18:56:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177918 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнасць |імя = Клінапіс |прыклад = Ama-gi.svg |памер = 150 px |тып = [[Лагаграфічнае пісьмо|лагаграфічнае]], [[Складовае пісьмо|складовае]], часам [[Фанетычнае пісьмо|фанетычнае]] |мовы = Паўтара дзясятка моў і дыялектаў: [[шумерская мова|шумерская]], [[эламская мова|эламская]], [[Хурыцкая мова|хурыцкая]], [[Акадская мова|акадская]] ці [[Акадская мова|асіра-вавілонская]], [[эблаіцкая мова|эблаіцкая]], [[ханаанская мова|ханаанская]], [[Угарыцкая мова|угарыцкая]], [[Урарцкая мова|урарцкая]], [[хецкая мова|хецкая]], [[Старажытнаперсідская мова|старажытнаперсідская]] і г.&nbsp;д. |дзе ўзнікла = [[Старажытная Месапатамія]] |тэрыторыя = |дата = |перыяд = ~3300 г. да н.э. - 75 г. н.э. |кірунак = Першапачаткова справа налева, калонкамі, затым злева направа радкамі (пачынаючы з 2400-2350 гг. да н.э. для рукапісных тэкстаў; са II тысячагоддзя да н.э. для манументальных надпісаў) |знакаў = 300 — 900 знакаў для складовай і ідэаграфічнай сістэм; Каля 30 літар для фанетычнай адаптацыі на ўсходнім узбярэжжы Міжземнага мора; 36 літар для старажытнаперсідскага складовага алфавіту. |статус = |стваральнік = |дакумент = Найбольш старыя вядомыя дакументы — таблічкі з адміністрацыйнымі дакументамі Шумерскага царства. |паходжанне = Арыгінальнае пісьмо |нашчадкі = [[Угарыцкі алфавіт]]<br />[[Старажытнаперсідскі клінапіс]] |роднасныя = |юнікод = [http://www.unicode.org/charts/PDF/U12000.pdf U+12000 to U+1236E] (шумера-акадскі клінапіс)<br />[http://www.unicode.org/charts/PDF/U12400.pdf U+12400 to U+12473] (лічбы) |ISO = Xsux |подпіс = }} '''Клі́напіс''' — найстаражытнейшая форма [[пісьмо|пісьма]], якая ўзнікла ў канцы 4 тысячагоддзя да н. э. Клінапіс быў характэрны для пісьмовасці старажытных [[шумеры|шумераў]], [[акад]]цаў, [[Вавілон|вавіланян]], [[элам]]ітаў, [[хеты|хетаў]], [[Урарту|урартаў]], [[хурыты|хурытаў]], [[Персія|персаў]] і іншых народаў. Упершыню тэрмін «клінапіс» быў уведзены ў [[1700]] г., а першыя клінапісныя тэксты былі расшыфраваныя толькі ў [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. == Паходжанне == [[File:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|злева|Шумерскі клінапіс, XXVI ст. да н.э.]] Найстаражытнейшыя клінапісныя тэксты, знойдзеныя пры раскопках [[шумер]]скага горада [[Урук]]а, адносяцца да канца 4 тысячагоддзя да н. э. Першасны шумерскі клінапіс меў [[піктаграма|піктаграфічную]] аснову. Запіс піктаграм на [[гліна|гліняных]] носьбітах інфармацыі быў распаўсюджаны ад [[Судан]]а да [[Іран]]а ўжо ў 9 тысячагоддзі да н. э.<ref>[http://www.sron.nl/~jheise/akkadian/cuneiform.html John Heise, Akkadian language. 4. Cuneiform writing system] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013234937/http://www.sron.nl/~jheise/akkadian/cuneiform.html |date=13 кастрычніка 2014 }}</ref> На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і Іране існавалі дробныя вырабы з гліны і каменя ў выглядзе [[конус]]аў, [[шар]]оў, [[цыліндр]]аў і г. д. [[ЗША|Амерыканская]] [[археалогія|археолаг]] Дэніз Шмандт-Бесера (''Denise Schmandt-Besserat'') прыйшла да высновы, што яны выкарыстоўваліся для падлікаў. Так, адзін выраб мог азначаць пэўную колькасць [[Авечка свойская|авечак]], гарлачоў з [[алей|алеем]] і [[Збожжавыя культуры|збожжам]] і г. д. У 4 тысячагоддзі іх клалі ў гліняныя пасудзіны, якія запячатвалі. На пасудзінах часам знакамі пазначалі колькасць вырабаў. Такім чынам пасудзіны з вырабамі ўжываліся для ўліку вытворчасці ў гаспадарках, менавым гандлі і справаздачах<ref>[http://books.google.by/books?id=_G74dDQO8gUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Denise Schmandt-Besserat, Before Writing, Volume 1]</ref>. У сярэдзіне 4 тысячагоддзя з'явіліся гліняныя таблеткі — вельмі зручныя носьбіты інфармацыі ў параўнанні з пасудзінамі. Але для ўзнікнення сапраўднай [[пісьмо]]васці патрабавалася абстрактнае разуменне сімвалаў для іх запісу ў выглядзе канкрэтных пасланняў, а таксама спрошчаных форм клінапісных знакаў. У гэтым сэнсе, цікавую [[гіпотэза|гіпотэзу]] высоўвае [[Расія|расійскі]] [[гісторыя|гісторык]] Емельянаў, які звязвае ўзнікненне пісьмовасці з шумерскай [[рэлігія]]й і агульным светаўспрыманнем. Шумеры разумелі навакольны свет як незлічонае мноства няўзгодненых паміж сабой прадметаў, варожых адзін да аднаго [[бог|багаў]] і духаў. Пісьмовасць была павінна [[сістэма]]тызаваць гэты свет, усталяваць знутры яго сувязі<ref>Емельянов В., Древний Шумер. Очерки культуры. — СПб.:Петербургское востоковедение, 2001. С. 167—168</ref>. Такім чынам, ранні шумерскі клінапіс меў вялікае падабенства з піктаграфічным пісьмом, хаця ў пэўным сэнсе ўжо ім не з'яўляўся. == Эвалюцыя клінапісу == Архаічны клінапіс [[Урук]]а шмат у чым нагадваў старажытнаегіпецкія [[іерогліф]]ы. Прадметы маляваліся дакладна. Запісы фарміравалі вертыкальныя слупкі. Аднак да сярэдзіны 3 тысячагоддзя да н. э. адбыліся істотныя змены. Паколькі вільготная [[гліна]], на якой вяліся запісы, не дазваляла хутка маляваць дакладныя формы, а патрэба ў колькасці дакументаў расла, то пісцы перайшлі да знакавай перадачы слоў ў выглядзе знакаў-клінаў. Адначасова запісы пачалі весціся гарызантальна злева направа, колькасць знакаў значна скарацілася дзякуючы іх паступоваму ператварэнню ў [[Ідэаграфічнае пісьмо|ідэаграмы]] і [[Літарна-гукавое пісьмо|фанаграмы]], калі спалучэнні асобных знакаў азначалі адасобленыя паняцці, а часам набор [[гук]]аў. Так, знак зоркі [[Выява:Cuneiform sumer dingir.svg|20px]] мог азначаць таксама «неба» і «бог», знакі [[Выява:B001ellst.png|20px]] («хлеб») і [[Выява:Cuneiform sumer ka.jpg|30px]] («рот») чыталіся як «есці». У [[акад]]скі перыяд клінапіс перажыў далейшыя змены. Многія словаформы, прынятыя шумерамі, былі адкінутыя. Знакі-кліны пачалі перадаваць пэўныя [[Склад (мова)|склады]]. Для парадкавання шматзначных шумерскіх клінаў пачалі выкарыстоўваць дэтэрмінатывы, вызначальныя знакі, што адносіліся да групы паняццяў. Напрыклад, знак ''дынгір'' ([[Выява:Dingir120.jpg|20px]]) перад імем выкарыстоўваўся для абазначэння [[бог|багоў]], перад назвай [[горад]]у ставіўся знак ''уру'' ([[Выява:B071ellst.png|20px]]), а перад назвай іншай краіны — знак ''кур'' ([[Выява:B092ellst.png|20px]]) і г. д. Такім чынам, можна было адрозніваць аднолькава напісаныя кліны і ў кожным выпадку знаходзіць іх розныя значэнні. У выніку гэта прывяло да скарачэння знакаў. Да пачатку 2 тысячагоддзя да н. э. з прыкладна 2000 архаічных знакаў засталося каля 500. У [[Асірыя|асірыйскі]] і [[вавілон]]скі перыяды пісцы выкарыстоўвалі ўсяго 350—450 знакаў<ref>Кленгель-Брандт Э. Древний Вавилон. — Смоленск:Русич, 2001. С. 219</ref>. Вынайдзены [[шумеры|шумерамі]] клінапіс з поспехам ужываўся прадстаўнікамі старажытных [[Семіцкія мовы|семіцкіх]] і [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] моў. Калі ў гарадах шумераў пісьмовасць першапачаткова залежала ад [[храм]]авых служак, то ўжо ў [[Вавілон]]е меліся цалкам свецкія школы, якія рыхтавалі пісцоў, сакратароў, архівістаў. Вучэнне складалася з капіравання і запамінання шматлікіх знакаў вучнямі. Нават пасля знікнення шумераў іх мова заставалася абавязковай для вывучэння, меліся спецыяльныя слоўнікі<ref>{{Cite web |title=Babylonia, A history of ancient Babylon (Babylonia) including its cities, laws, kings and legacy to civilization. |url=http://history-world.org/bab2.htm |accessdate=26 кастрычніка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120727220509/http://history-world.org/bab2.htm |archivedate=27 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. <gallery align=center> Image:Amarna Akkadian letter.png|[[Акад]]скі клінапіс Image:Istanbul - Museo archeol. - Trattato di Qadesh fra ittiti ed egizi (1269 a.C.) - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006 dett.jpg|[[Хеты|Хецкі]] клінапіс Image: Persépolis. Inscription.jpg|[[Персідскі клінапіс]] Image:Urartian language stone, Erebuni museum 5a.jpg|Клінапіс [[Урарту]] </gallery> == Расшыфроўка клінапісу == [[File:HenryRawlinson.JPG|thumb|150px|[[Генры Роўлінсан]]]] Да перыяду [[сярэднявечча]] большасць помнікаў старажытных [[Блізкі Усход|блізкаўсходніх]] культур апынулася пахаванай пад пластамі зямлі і чакала свайго далейшага адкрыцця. Затое ў [[Іран]]е сярод развалін [[Персепаліс]]а захавалася каменная пліта і асобныя надпісы, зробленыя [[персідскі клінапіс|персідскім клінапісам]]. Спробы яго расшыфраваць прадпрымаліся [[мусульмане|мусульманскімі]] вучонымі, аднак поспеху не мелі. Адно з першых у [[Еўропа|Еўропе]] апісанняў надпісаў з Персепаліса заставіў [[Венецыянская рэспубліка|венецыянскі]] дыпламат [[Ясафат Барбара]], які аднак палічыў, што яны маюць старажытнае [[яўрэі|яўрэйскае]] паходжанне<ref>[http://books.google.by/books/about/Venice_and_Antiquity.html?id=zxR7E2VTVagC&redir_esc=y Brown P. F. Venice and Antiquity: The Venetian Sense of the Past. — Yale University Press, 1997.] P. 156</ref>. У [[XVII стагоддзе|XVII]] — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. узоры іранскага (і магчыма [[шумер]]скага) клінапісу трапілі ў Еўропу дзякуючы [[Італія|італьянскім]] і [[Данія|дацкім]] вандроўнікам. Першыя сур'ёзныя спробы аналізу гэтых тэкстаў былі прадпрынятыя ўжо ў канцы XVIII ст., але толькі ў [[1845]] г. [[Вялікабрытанія|брытанец]] [[Генры Роўлінсан]] апублікаваў дакладны пераклад<ref>[http://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2011/cdlj2011_001.pdf Kevin J. Cathcart, The Earliest Contributions to the Decipherment of Sumerian and Akkadian] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121103042121/http://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2011/cdlj2011_001.pdf |date=3 лістапада 2012 }}</ref>. Важным было тое, што Генры Роўлінсан скапіраваў і пераклаў персідскі тэкст [[Бехістунскі надпіс|Бехістунскага надпісу]], зробленага на трох мовах. Такім чынам, даследчыкі атрымалі магчымасць карыстацца яго перакладам для далейшай расшыфроўкі [[элам]]скага і [[вавілон]]скага тэкстаў. У [[1846]] г. брытанскі ўсходазнавец [[Эдвард Хінкс]] надрукаваў артыкул, у якім здолеў дэталёва апісаць прынцыпы складання клінапісных помнікаў. У далейшым, Роўлінсан і Хінкс аб'ядналі свае намаганні з [[Германія|нямецкімі]] вучоным Юліўсам Опертам і суайчыннікам Генры Фоксам Талбатам. У [[1857]] г. яны сустрэліся ў [[Лондан]]е, дзе параўналі ўжо зробленыя пераклады і прыйшлі да высновы, што здольны аднолькава чытаць клінапісныя тэксты. У [[1861]]—[[1884]] гг. пад рэдакцыяй Роўлінсана былі выдадзены 4 тамы «Клінапісных надпісаў Заходняй Азіі» (''Cuneiform Inscriptions of Western Asia'')<ref>[http://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2011/cdlj2011_001.pdf Kevin J. Cathcart, The Earliest Contributions to the Decipherment of Sumerian and Akkadian] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121103042121/http://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2011/cdlj2011_001.pdf |date=3 лістапада 2012 }}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://slounik.org/154243.html Клінапіс на slounik.org] * [http://www.jhu.edu/digitalhammurabi/ Digital Hammurabi Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060720080749/http://www.jhu.edu/digitalhammurabi/ |date=20 ліпеня 2006 }} @ [[Johns Hopkins University]] (3D-сканы клінапісных таблічак). ;Шрыфты * [[Юнікод]] ** [http://users.teilar.gr/~g1951d/ Акадскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721083505/http://users.teilar.gr/~g1951d/Akkadian256.zip |date=21 ліпеня 2011 }} ** [http://cdl.museum.upenn.edu/cuneifonts.html Клінапіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090819030741/http://cdl.museum.upenn.edu/cuneifonts.html |date=19 жніўня 2009 }} ** [http://flaez.ch/freeidg.html FreeIdgSerif] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130122074414/http://flaez.ch/freeidg.html |date=22 студзеня 2013 }} * Не-юнікод ** [http://www-hep2.fzu.cz/~piska/cuneiform.html Шрыфты клінапісу TeX/LaTeX/PDFLaTeX] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110718172455/http://www-hep2.fzu.cz/~piska/cuneiform.html |date=18 ліпеня 2011 }} ад Карала Піскі ([[Type 1]], [[GPL]]) ** [http://www.peust.de/sumerian.html Шумерскі шрыфт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101101172521/http://www.peust.de/sumerian.html |date=1 лістапада 2010 }} ад Карстэна Пейста ([[TrueType]], freeware) ** [http://www.hethport.uni-wuerzburg.de/cuneifont/ Ur III, Акадскія і асірыйскія шрыфты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100206040734/http://www.hethport.uni-wuerzburg.de/cuneifont/ |date=6 лютага 2010 }} ад Сільві Вансерэвена ([[TrueType]], freeware) ** [http://gmalingue.free.fr/UrIII/UrIII/ UR III шрыфт] ад Гіёма Малінга ([[TrueType]], freeware) {{Пісьменнасці}} {{Старажытная Месапатамія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Старажытнай Месапатаміі]] [[Катэгорыя:Клінапіс| ]] 15f6cimfm9usoo9czuref6t37osjeih Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Полацк) 0 140349 5177841 4765004 2026-08-09T14:31:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177841 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Беларуская назва = Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў, Полацк |Арыгінальная назва = |Выява = Połacak, Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1838).jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Абмерны чарцёж 1838 года. |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|212Г000613}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Полацк |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 28 |lat_sec = 50 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 46 |lon_sec = 16 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Полацк |Канфесія = Каталіцызм |Епархія = Полацкая |Тып манастыра = Мужчынскі |Першае згадванне = |Падстава = 1498 год |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = 1832 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = нядзейны |Сайт = |Commons = }} {{Значэнні|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі}} '''Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў''' — часткова захаваны кляштарны комплекс у [[Полацк]]у. Знаходзіцца на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]], у [[Задзвінне (Полацк)|Задзвінні]], па адрасе вуліца Гвардзейцаў, 23. Помнік архітэктуры [[барока]]. Унесены ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя == [[Файл:Połacak, Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Задзьвіньне, Бэрнардынскі (H. Lajbovič, 1760).jpg|міні|злева|Полацкі кляштар бернардзінцаў. Мал. [[Гірш Ляйбовіч|Г. Ляйбовіча]]]] У XI—XVI стст. Полацк пераважна праваслаўны горад, але заходні ўплыў быў здаўна. У сярэдзіне XIII ст. полацкі князь [[Канстанцін (князь полацкі)|Канстанцін]] заснаваў [[Каталіцтва|каталіцкае]] Рускае біскупства і пабудаваў у Полацку кафедральны [[касцёл]], пасля смерці бяздзетнага князя ў пачатку 1260-х гадоў Полацкая зямля на кароткі час нават трапіла пад уладу [[рыжскі архібіскуп|рыжскага архібіскупа]]. [[Файл:Połacak, Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1838) (2).jpg|міні|злева|План кляштара. [[1838]]]] Паводле хронікі {{нп5|Ян з Камарова|Яна з Камарова|pl|Jan z Komorowa}}, у 1498 годзе пры садзейнічанні вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў Полацку заснаваны кляштар [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]]<ref name="Слюнькова">[[Інэса Мікалаеўна Слюнькова|Слюнькова И. Н.]] Монастыри восточной и западной традиций. Наследие архитектуры Беларуси. ― М.: Прогресс-Традиция, 2002.</ref>{{rp|216}}. Да гэтага часу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] ужо было два бернардзінскія кляштары — [[Вільнюс|віленскі]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|касцёлам Св. Францыска]] (1469) і [[Каўнас|ковенскі]] з [[Касцёл Святога Георгія, Каўнас|касцёлам Св. Георгія]] (1471)<ref name="Слюнькова"/>{{rp|214}}. Першы драўляны касцёл полацкага кляштара пабудаваны ў 1502 годзе. Аднак, кляштар цалкам знішчаны пажарам падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў]] у [[Аблога Полацка (1563)|аблогу горада маскоўцамі ў 1563 годзе]]. У 1695 годзе полацкі ваявода [[Аляксандр Слушка]] запрасіў у горад бернардзінцаў, для іх у 1696 годзе на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] пабудаваны драўляныя касцёл Маці Божай і кляштарны корпус<ref>Рукописный отдел Библиотеки Академии наук (Петербургское отделение). F. 266. Т. 3. План Полоцка (Plan von Polozko) 1707 г.</ref>. Каменныя будынкі касцёла Св. Марыі і кляштара пабудаваны ў 1769 годзе ў стылі [[барока]] на месцы драўляных<ref>Wolff J. Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego 1386—1795. — Kraków, 1885. S. 55—62.</ref>. У 1772 годзе ў кляштары 10 манахаў, дзейнічала філасофская школа. У комплекс кляштара ўваходзілі гаспадарчыя пабудовы — [[пякарня]], [[бровар]], [[лядоўня]], [[кузня]], [[стайня]], [[лазня]], пладовы сад з [[агарод]]ам. Агулам 30 жылых і 8 нежылых памяшканняў. У 1832 годзе кляштар закрыты, манахі пераведзены ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Друя)|Друйскі кляштар]], касцёл ператвораны ў праваслаўную царкву Іаана Багаслова<ref>РГВИА. Ф. 405, оп. 7, ед. хр. 2371, 1834 г. С. 66-68.</ref>. У 1880 годзе прыбудавана багадзельня. Будынкі займалі 3780 м², агароды — 11 497,5 м². У 1920-я гады савецкія ўлады закрылі царкву. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] комплекс быў пашкоджаны, ад касцёла засталіся руіны. Захаваўся жылы корпус, дзе з 1950-х гадоў размяшчалася медыцынская ўстанова. == Галерэя == <gallery mode=packed heights="150px"> Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (XVIII).jpg|XVIII ст. Połacak. Полацак (C.W. v. Faber, 1812) (Касцёл Святой Ганны).jpg|Касцёл у 1812 годзе. На заднім плане Сафійскі сабор Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (1862) (1).jpg|1862 Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67) (2).jpg|Д. Струкаў, 1865 Połacak, Dźvina-Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Дзьвіна-Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1889-91).jpg|1889 Połacak, Illinskaja-Prabojnaja. Полацак, Ільлінская-Прабойная (1903) (3).jpg|1911 Połacak, Dźvina-Zadźvińnie. Полацак, Дзьвіна-Задзьвіньне (1916) (2).jpg|1916 Połacak, Dźvina-Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Дзьвіна-Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1901-17).jpg|да 1918 Połacak, Zadźvińnie. Полацак, Задзьвіньне (1910).jpg|да 1918 Połacak, Prabojnaja-Vialikaja. Полацак, Прабойная-Вялікая (F. Krauskopf, 1918).jpg|1918 Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (F. Krauskopf, 1918) (2).jpg|1918 Połacak, Dźvina-Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Дзьвіна-Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1920-29).jpg|1920-я Połacak, Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1920-29).jpg|1920-я Połacak, Dźvina-Zadźvińnie, Bernardynski. Полацак, Дзьвіна-Задзьвіньне, Бэрнардынскі (1941).jpg|1941 </gallery> == Царкоўныя старасты кляштара == Царкоўным старастам кляштара ў 1670 годзе быў віленскі [[канонік]] Казімір Горскі. == Архітэктура == === Касцёл === [[Файл:ПОЛАЦК. Руіны касцёла кляштара бернардзінцаў — POLACK. Ruiny kaściola kliaštara biernardzincaŭ..jpg|злева|міні|Руіны касцёла]] У XVI — пачатку XVII стст. храмавае будаўніцтва бернардзінцаў грунтавалася на досведзе і архітэктурнай традыцыі [[Францысканцы|францысканцаў]] і па ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] вылучаецца адзінствам архітэктурных рашэнняў. Касцёл уяўляў сабой 1-[[неф]]ны храм з 2-х [[вежа]]вым галоўным [[фасад]]ам, накрыты [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. [[Франтон]]ы галоўнага і бакавога фасадаў мелі фігурныя завяршэнні. Над галоўным фасадам узвышаліся 4-ярусныя вежы, у трэцім ярусе якіх былі скразныя [[паўцыркульная арка|паўцыркульныя вокны]]. У пластыцы фасадаў выкарыстоўваўся класічны ордар. Усярэдзіне неф касцёла перакрываўся [[цыліндрычныя скляпенні|цыліндрычным скляпеннем]]. Над уваходам на 2 слупах-[[пілон]]ах выступалі [[хоры]], на іх і вышэй на званіцу вялі вітыя сходы<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Полацкі касцёл і кляштар бернардзінцаў|старонкі=398}}</ref>. === Кляштар === Выцягнуты прамавугольны ў плане будынак кляштара з захаду завершаны перпендыкулярна размешчаным крылом з [[трапезная|трапезнай]], з усходу прылягаў да касцёла, які не захаваўся. Архітэктура кляштара адрозніваецца прастатой, мае стрыманы дэкор: [[Пілястра|пілястры]] [[вялікі ордар|вялікага ордара]], прамавугольная [[ліштва]], прафіляваны [[карніз]]. Планіроўка галерэйная, перакрыцці памяшканняў скляпеністыя. Дах кляштара крыты [[дахоўка]]й. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * ''Беляев И. Д.'' История Полотска или Северо-Западной Руси, от древнейших времён до Люблинской унии. ― М., 1872. * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} * Полоцк: Исторический очерк. ― Мн., 1962. * ''Kantak K.'' Bernardyni polscy. T. 1-2. ― Lwów, 1993. == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000613}} {{Commons|Category:}} * {{radzima|7856}} * {{ГБ|http://globustut.by/polock/index.htm#bernard_kostel}} * [http://wikimapia.org/21688799/ru/%D0%91%D1%8B%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2 Былы кляштар бернардзінцаў] * [http://polack.by/monastyr-bernardincev.html Кляштар бернардзінцаў на полацкім сайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304083354/http://polack.by/monastyr-bernardincev.html |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://gorad.by/by/page/world/1528 Знаходка археолагаў] {{Славутасці Полацка}} [[Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Манастыры Полацка]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Полацка]] [[Катэгорыя:Збудаванні Полацка ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Бернардзінскія кляштары Беларусі]] ek4s20489u7izb9ynbyma455hjn435k Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Пружанскага раёна 0 144078 5177932 4769129 2026-08-09T21:06:06Z Atsirlin 38559 malformed ID 5177932 wikitext text/x-wiki {{Спіс}} {{Вікі любіць славутасці/Верх}} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000585 | назва = Будынкі былой гарадской сядзібы: [[Пружанскі палацык|сядзібны дом]], флігель | датаванне = сярэдзіна [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] | населены пункт = г. [[Пружаны]] | адрасы = [[Гарадскі парк Пружан|Парк]] | катэгорыя = 2 | шырата = 52.5652429 | даўгата = 24.4577131 | выява = Pruzhany palace.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Pružanski palacyk }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000586 | назва = Капліца | датаванне = [[1852]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = [[Вуліца Горка (Пружаны)|вул. Горка]], каталіцкія могілкі | катэгорыя = 3 | шырата = 52.552131 | даўгата = 24.446087 | выява = Капліца Пружаны 113Г000586 2.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000587 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = [[Вуліца Горка (Пружаны)|вул. Горка]], праваслаўныя могілкі | катэгорыя = 3 | шырата = 52.551949 | даўгата = 24.449161 | выява =Братэрская магіла (Пружаны). Выгляд з тыльнага боку..JPG }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000588 | назва = [[Белыя лаўкі|Гандлёвыя рады]] | датаванне = [[1896]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = [[Савецкая плошча (Пружаны)|пл. Савецкая]] | катэгорыя = 2 | шырата = 52.556203 | даўгата = 24.455739 | выява = Biełyja Ławki 2930.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000589 | назва = Будынак | датаванне = [[1828]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|вул. Савецкая]] | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|33|36.89|N|24|27|25.20|E|region:BY|display=inline}} | выява = Apteka 1828 in Pružany 2.Jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000590 | назва = [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Пружаны)|Сабор Аляксандра Неўскага]] | датаванне = [[1866]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = [[Вуліца Шырмы (Пружаны)|вул.&nbsp;Р.&nbsp;Шырмы]], 3 | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|33|21.25|N|24|27|26.59|E|region:BY|display=inline}} | выява = Aliaxandar Newski Church in Pružany 2918.Jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000591 | назва = [[Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі (Пружаны)|Касцёл Унебаўзяцця Святой Дзевы Марыі]] | датаванне = пачатак [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = вул. Савецкая, 39 | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|33|42.66|N|24|27|22.81|E|region:BY|display=inline}} | выява = Church of the Assumption in Pružany Fassade.Jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000592 | назва = [[Пружанская гімназія, 1922|Будынак былога першага дваранскага вучылішча]] | датаванне = [[1836]] | населены пункт = г. Пружаны | адрасы = [[Вуліца Камсамольская (Пружаны)|вул. Камсамольская]], 1 | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|33|30.64|N|24|27|20.19|E|region:BY|display=inline}} | выява = Будынак прыхадской 2-х класнай вучэльні. Выгляд з двара..JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000593 | назва = [[Царква ўзвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|Крыжаўзвіжанская царква]] | датаванне = [[1914]] | населены пункт = в. [[Аранчыцы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.46038 | даўгата = 24.525727 | выява = Church of the Exaltation of the Holy Cross, Arančycy 006.Jpeg | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000594 | назва = Помнік [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага|паўстанцам Кастуся Каліноўскага]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Асошнікі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.865135 | даўгата = 24.669978 | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000595 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Байкі (Пружанскі раён)|Байкі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113В000596 | назва = [[Курган]] перыяду ранняга Сярэднявечча | датаванне = [[XI стагоддзе|XI]]-[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. Байкі | адрасы = 3 км на паўднёвы захад, урочышча Супруніха | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000597 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Бакуны, Вялікасельскі сельсавет|Бакуны]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000598 | назва = [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Блізная)|Царква Аляксандра Неўскага]] | датаванне = [[1888]] | населены пункт = в. [[Блізная]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.946421 | даўгата = 24.946286 | выява = Блізная. Царква Аляксандра Неўскага (04).jpg | грамадскі набытак = так | commons = Church of Saint Alexander Nevsky, Bliznaja }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000599 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. Блізная | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000600 | назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. Блізная | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000601 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Брады (Пружанскі раён)|Брады]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113В000602 | назва = Курганны могільнік перыяду ранняга Сярэднявечча | датаванне = [[XI стагоддзе|XI]]-[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Бярэзніца (Пружанскі раён)|Бярэзніца]] | адрасы = 1,1 км на паўднёвы захад, урочышча Пель | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000603 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Варанілавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000604 | назва = [[Царква Святога Мікалая (Вяжное)|Свята-Мікалаеўская царква]] | датаванне = [[1771]] | населены пункт = в. [[Вяжное]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.405987 | даўгата = 24.089244 | выява = Царква сьвятога Мікалая, Вежнае 003.Jpeg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000605 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Вялікае Сяло (Пружанскі раён)|Вялікае Сяло]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000606 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Гарадзечна (Пружанскі раён)|Гарадзечна]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Братэрская магіла (Гарадзечна). Агульны выгляд. 02.JPG }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000607 | назва = [[Царква Покрыву Прасвятой Багародзіцы (Гарадзечна)|Пакроўская царква]] | датаванне = [[1825]] | населены пункт = в. Гарадзечна | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|25|27.51|N|24|18|38.92|E|region:BY|display=inline}} | выява = Царква Покрыву Найсьвяцейшай Багародзіцы (Гарадзечна). Агульны выгляд..JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000608 | назва = [[Царква Святога Мікалая (Засімавічы)|Мікалаеўская царква]] | датаванне = [[1811]] | населены пункт = в. [[Засімавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|33|37.6|N|24|21|50.2|E|region:BY|display=inline}} | выява = Мікалаеўская царква Засімавічы 113Г000608.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000609 | назва = [[Царква ўзвіжання Святога Крыжа (Зельзін)|Крыжаўзвіжанская царква]] | датаванне = [[1878]] | населены пункт = в. [[Зельзін]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.903631 | даўгата = 24.700902 | выява = Крыжаўзьвіжанская царква (Зельзін) 003.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000610 | назва = [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|Былая сядзіба, фрагменты парку]] | датаванне = другая палова [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | населены пункт = пас. [[Інтэрнацыянальны]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|29|37|N|24|28|49|E|region:BY|display=inline}} | выява = Былая сядзіба, фрагмэнты парку пас Інтэрнацыянальны 9.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000611 | назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Кавалі (Пружанскі раён)|Кавалі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113В000612 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1942]] | населены пункт = в. [[Казлы (Пружанскі раён)|Казлы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113В000613 | назва = Курганны могільнік перыяду ранняга Сярэднявечча | датаванне = [[XI стагоддзе|XI]]-[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Кацёлкі]] | адрасы = 1 км на паўночны ўсход | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Курганны могільнік пэрыяду раньняга сярэднявечча(Кацёлкі) 2.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000614 | назва = [[Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх (Каштанаўка)|Рэшткі сядзібна-паркавага комплексу]] | датаванне = сярэдзіна [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] | населены пункт = в. [[Каштанаўка]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|30|13|N|24|26|18|E|region:BY|display=inline}} | выява = Рэшткі сядзібна-паркавага комплексу Каштанаўка 8.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000615 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1942]] | населены пункт = в. [[Краснае (Пружанскі раён)|Краснае]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000616 | назва = Брацкая магіла чырвонаармейцаў | датаванне = [[1920]] | населены пункт = в. [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000617 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Купічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000618 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Кутнявічы]] | адрасы = цэнтр вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Братэрская магіла. (Кутневічы).jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000619 | назва = [[Магіла ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў (Ласасін)|Магіла]] [[Паўстанне Кастуся Каліноўскага|паўстанцаў Кастуся Каліноўскага]] | датаванне = [[1863]]—[[1864]] | населены пункт = в. [[Ласасін]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.763786 | даўгата = 24.875839 | выява = Магіла паўстанцаў Кастуся Каліноўскага Ласасін 4.jpg | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000620 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Лыскава (Пружанскі раён)|Лыскава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Лыскаў) 017.Jpeg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000621 | назва = Былы [[кляштар місіянераў (Лыскава)|кляштар місіянераў]]: [[Траецкі касцёл (Лыскава)|Траецкі касцёл]], жылы корпус | датаванне = [[1763]]—[[1785]] | населены пункт = в. Лыскава | адрасы = | катэгорыя = 2 | каардынаты = {{Coord|52|51|22|N|24|36|53|E|region:BY|display=inline}} | выява = Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Лыскаў) 014.Jpeg | грамадскі набытак = так | commons = Monastery of missionaires, Łyskaŭ }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113В000622 | назва = [[Каралеўскі замак (Лыскава)|Гарадзішча перыяду Сярэднявечча]] | датаванне = [[XV стагоддзе|XV]]-[[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] | населены пункт = в. Лыскава | адрасы = 0,5 км на паўночны ўсход, урочышча Гарадзішча | катэгорыя = 3 | шырата = 52.8587644 | даўгата = 24.6389897 | выява = Лыскаўскі замак 004.Jpeg | грамадскі набытак = так | commons = Łyskaŭ castle }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000623 | назва = [[Царква Нараджэння Божай Маці (Лыскава)|Царква Раства Багародзіцы]] | датаванне = [[1933]] | населены пункт = в. Лыскава | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|51|13|N|24|36|55|E|region:BY|display=inline}} | выява = Царква Нараджэньня Божай Маці (Лыскава). Выгляд з боку..JPG | грамадскі набытак = невядома | commons = Church of the Nativity of the Virgin Mary, Łyskaŭ }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113В000624 | назва = Курганны могільнік перыяду ранняга Сярэднявечча | датаванне = [[XI стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Магілёўцы]] | адрасы = 2 км на захад, зах. ускраіна в. [[Асошнікі]], на старых могілках | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000625 | назва = [[Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх (Магілёўцы)|Палацава-паркавы комплекс Дзяконскіх]]: сядзіба, старажытны парк | датаванне = другая палова [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | населены пункт = в. Магілёўцы | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.869670 | даўгата = 24.677350 | выява =Магілёўская псыхбальніца. Будынак былой сядзібы Быхаўцаў.Jpeg | грамадскі набытак = так | commons = Manor of Dziekońscy in Mahilioŭcy }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000626 | назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызанаў | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Малочкі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000627 | назва = [[Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мокрае)|Петрапаўлаўская царква]] | датаванне = [[1860-я]] | населены пункт = в. [[Мокрае (Пружанскі раён)|Мокрае]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|39|7|N|24|25|11|E|region:BY|display=inline}} | выява = Петрапаўлаўская царква (Мокрае) 003.Jpeg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000628 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. Мокрае | адрасы = на ўсходняй ускраіне, насупраць школы | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000629 | назва = [[Царква Казанскай іконы Божай Маці (Мурава)|Царква Казанскай іконы Божай Маці]] | датаванне = [[1996]] | населены пункт = в. [[Мурава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.646942 | даўгата = 24.228409 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000630 | назва = [[Капліца Аляксандра Неўскага (Крыніца)|Званіца]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Крыніца (Пружанскі раён)|Новая Крыніца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.616390 | даўгата = 24.107008 | выява = Капліца Аляксандра Неўскага (Крыніца). Цэнтральны фасад. Уваход..jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000631 | назва = [[Капліца Аляксандра Неўскага (Паддубна)|Капліца]] на месцы [[Бітва пад Гарадзечнай|бітвы 1812 года]] | датаванне = [[1912]] | населены пункт = в. [[Паддубна (Пружанскі раён)|Паддубна]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Капліца на месцы бітвы 1812 году (Паддубна). Галоўны фасад..JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000632 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Папялёва]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000633 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Парасляны]] | адрасы = цэнтр вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = 52.613394 | даўгата = 24.396354 | выява = Братэрская магіла Парасьляны 113Д000633.jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000634 | назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызанаў | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Паўлава (Пружанскі раён)|Паўлава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000635 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Роўбіцк]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000636 | назва = [[Царква Георгія Пераможцы (Роўбіцк)|Царква Георгія Пераможцы]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. Роўбіцк | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Царква Георгія Пераможцы (Роўбіцк) 003.Jpeg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000637 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Руднікі (Пружанскі раён)|Руднікі]] | адрасы = заходняя частка вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000638 | назва = [[Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы (Руднікі)|Пакроўская царква]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Руднікі (Пружанскі раён)|Руднікі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.666998 | даўгата = 24.518693 | выява = Царква Покрыва Найсьвяцейшай Багародзіцы (Руднікі) 002.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000639 | назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў | датаванне = [[1941]] | населены пункт = г. п. [[Ружаны]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000640 | назва = [[Палац Сапегаў (Ружаны)|Рэшткі былога палацавага комплексу]]: фрагменты галоўнага і ўсходняга карпусоў; уязная брама; флігелі; аркады | датаванне = [[XVI стагоддзе]], першая палова [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], [[1784]]—[[1786]] | населены пункт = г. п. Ружаны | адрасы = | катэгорыя = 2 | каардынаты = {{Coord|52|51|38|N|24|53|45|E|region:BY|display=inline}} | выява = Ruzhany302.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000641 | назва = [[Капліца святога Казіміра (Ружаны)|Капліца]] | датаванне = пачатак [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] | населены пункт = г. п. Ружаны | адрасы = | катэгорыя = 3 | каардынаты = {{Coord|52|52|11|N|24|53|48|E|region:BY|display=inline}} | выява = St kazimierz ruzhany sept 2007.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000642 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = г. п. Ружаны | адрасы = пл. 17-га Верасня, сквер | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000643 | назва = Былы [[кляштар базыльянаў (Ружаны)|кляштар базыльянаў]]: [[Петрапаўлаўская царква (Ружаны)|Петрапаўлаўская царква]], роспіс скляпенняў; жылы кляштарны корпус | датаванне = [[1675]]; [[1784]]—[[1788]]; канец [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] | населены пункт = г. п. Ружаны | адрасы = пл. 17-га Верасня | катэгорыя = 2 | каардынаты = {{Coord|52|51|59|N|24|53|19|E|region:BY|display=inline}} | выява = Ruzhany315.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000644 | назва = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Траецкі касцёл]], дэкаратыўнае ўбранства: роспіс скляпенняў; надмагільны помнік Баспінка; галоўны і бакавы альтары; арган, хоры, альтарная агароджа; жырандолі парныя | датаванне = [[1615]]; [[1768]]; [[1787]] | населены пункт = г. п. Ружаны | адрасы = пл. 17-га Верасня | катэгорыя = 2 | каардынаты = {{Coord|52|52|2|N|24|53|29|E|region:BY|display=inline}} | выява = Ruzhany311.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000645 | назва = [[Ружанская сінагога|Будынак былой сінагогі]] | датаванне = другая палова [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] | населены пункт = г. п. Ружаны | адрасы = вул. Я Коласа, 6 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.865048 | даўгата = 24.888419 | выява = Ruzhany316.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000646 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1942]] | населены пункт = в. [[Сілічы (Пружанскі раён)|Сілічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000647 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Слабудка]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Новы помнік на магіле ахвяраў фашызму(Слабудка) 2.jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000648 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. Слабудка | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Адрэстраваны помнік на братэрскай магіле(Слабудка).jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000649 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Смаляніца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000650 | назва = [[Царква Святога Мікалая (Смаляніца)|Царква]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. Смаляніца | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.708198 | даўгата = 24.632735 | выява = Царква Сьвятога Мікалая (Смаляніца). Цэнтральны фасад..jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000651 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Стараволя]] | адрасы = у скверы | катэгорыя = 3 | шырата = 52.569895 | даўгата = 24.331412 | выява = Братэрская_магіла_Стараволя_113Д000651.jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000652 | назва = [[Царква ўзвіжання Святога Крыжа (Сухопаль)|Крыжаўзвіжанская царква]] | датаванне = [[1903]] | населены пункт = в. [[Сухопаль]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.657524 | даўгата = 24.172244 | выява = Царква ўзьвіжаньня Сьвятога Крыжа (Сухопаль).Узьвіжаньне..JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000653 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. Сухопаль | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Братэрская магіла (Сухопаль) Агульны выгляд.Jpeg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000654 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = г. п. [[Шарашова]] | адрасы = вул. Леніна | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Братэрская магіла (Шарашова)..JPG }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 112Г000655 | назва = [[Шарашоўская званіца|Званіца]] | датаванне = [[1799]] | населены пункт = г. п. Шарашова | адрасы = вул. Савецкая | катэгорыя = 2 | каардынаты = {{Coord|52|33|17|N|24|12|51|E|region:BY|display=inline}} | выява = Званіца. г. п. Шарашова. Выгляд з усходняга боку..JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000656 | назва = [[Царква Святога Мікалая (Шарашова)|Мікалаеўская царква]] | датаванне = [[1872]] | населены пункт = г. п. Шарашова | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.561926 | даўгата = 24.215850 | выява = Мікалаеўская царква Шарашова 113Г000656 2.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000657 | назва = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Шарашова)|Траецкі касцёл]] | датаванне = [[1848]] | населены пункт = г. п. Шарашова | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.563088 | даўгата = 24.215155 | выява = Траецкі касьцёл Шарашова 113Г000657 2.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000658 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Шчарчова]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Ščarčova, Braterskaja mahiła 001 — Шчарчова.Jpeg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Д000659 | назва = Брацкая магіла савецкіх воінаў | датаванне = [[1941]]—[[1944]] | населены пункт = в. [[Шэйпічы (Пружанскі раён)|Шэйпічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 113Г000660 | назва = [[Царква Святой Ганны (Ялова)|Царква Святой Ганны]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Ялова (Пружанскі раён)|Ялова]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 52.608640 | даўгата = 24.266762 | выява = Царква Сьвятой Ганны (Ялова). Агульны выгляд..jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} |} == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cultural heritage monuments in Pruzhany District}} {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Брэсцкай вобласці}} [[Катэгорыя:Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Брэсцкай вобласці|Пружаншчына]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Культура Пружанскага раёна]] ake546o5ku3o21vcfll42pxlqo7qxau Ламу (архіпелаг) 0 147825 5178068 5161345 2026-08-10T04:49:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178068 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Ламу |Нацыянальная назва =sw/Lamu |Карта = Астравы Ламу.svg |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Індыйскі акіян |lat_dir = S |lat_deg = 2 |lat_min = 06 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 41 |lon_min = 01 |lon_sec = 14 |CoordScale = |Колькасць астравоў = |Найбуйнейшы востраў = востраў Патэ |Агульная плошча = 195.3 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = Кенія |Насельніцтва = 101539 |Год перапісу = 2009 |Выява = Kiwayuusmall.JPG |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lamu Archipelago }} {{значэнні|Ламу}} '''Ламу''' ({{lang-sw|Lamu}}) — [[архіпелаг]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] ля ўзбярэжжа [[Афрыка]]нскага [[кантынент]]а. Уваходзіць у склад [[Кенія|Кеніі]]. Адміністрацыйны цэнтр і самы вялікі [[горад]] — [[Ламу (горад)|Ламу]]. Агульная плошча — 195,3 км². Насельніцтва разам з усёй акругай ([[2009]]) — {{Num|101539}} чалавек.<ref>[http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx The Republic of Kenya administrative units]</ref> == Геаграфія == [[Выява:Астравы Ламу.svg|thumb|left|Карта]] Архіпелаг Ламу месціцца ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] ля самага паўночна-усходняга ўзбярэжжа [[Кенія|Кеніі]], у 470,84 км на паўднёвым усходзе ад [[Найробі]], у 6371 км ад [[Мінск]]а. Аддзелены ад [[Афрыка]]нскага [[кантынент]]а вузкімі [[праліў|пралівамі]]. Найбуйнейшыя астравы — [[Востраў Патэ|Патэ]], [[Востраў Ламу|Ламу]] і [[Востраў Манда|Манда]]. Астравы маюць часткова мацерыковае, часткова [[карал]]авае паходжанне. [[Клімат]] экватарыяльны пасатны, даволі засушлівы. Сезон [[дождж|мусонаў]] цягнецца з [[красавік]]а да [[ліпень|ліпеня]], але нават у самыя дажджлівыя месяцы ападкі працягваюцца толькі 2 — 4 дні. Усяго выпадае каля 500 мм у год. Сярэднегадавая тэмпература 23 — 28 °C<ref>{{Cite web |url=http://www.climate-zone.com/climate/kenya/celsius/lamu.htm |title=Climate indicators in LAMU |access-date=16 студзеня 2013 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072336/http://www.climate-zone.com/climate/kenya/celsius/lamu.htm |url-status=dead }}</ref>. == Прырода == [[Прырода]] Ламу значна зменена чалавекам, аднак архіпелаг знакаміты сваімі [[мангры|мангравымі лясамі]], а таксама біялагічнай разнастайнасцю мясцовых [[карал]]авых [[рыф]]аў. На вялікіх астравах шмат культурных раслін. Пераважаюць [[какосавая пальма]], [[гваздзіковае дрэва]], [[тытунь]], [[бананы]] і інш. Мясцовае насельніцтва ашчадна ставіцца да навакольнага асяроддзя. На Ламу абмежавана колькасць [[аўтамабіль]]ных сродкаў і свойскай жывёлы. На малых астравах захаваліся першародныя зарасці [[куст|хмызнякоў]]-[[ксерафіты|ксерафітаў]], [[ліяна|ліян]] і [[алоэ]]. Тут гняздуюць шматлікія [[птушкі]]. Мангры — прыбежышча [[марскія чарапахі|марскіх чарапах]], [[дзюгонь|дзюгоняў]] і [[рыбы|рыб]]. На тэрыторыі архіпелага Ламу і суседніх землях (усяго 50 каралавых астраўкоў, каля 270 км²) створаны [[Нацыянальны марскі запаведнік Кіунга]]<ref>[http://www.kws.org/parks/parks_reserves/KMNR.html Kiunga National Marine Reserve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117075226/http://www.kws.org/parks/parks_reserves/KMNR.html |date=17 студзеня 2013 }}</ref>. == Гісторыя == [[Гісторыя]] архіпелага Ламу шчыльна звязана з лёсам усёй [[цывілізацыя|цывілізацыі]] [[Суахілі (народ)|суахілі]]. Ён быў паўночнай зонай тэрыторыі фарміравання гэтага народа. Ужо ў другой палове 1 тысячагоддзя н. э. Ламу з’яўляўся [[гандаль|гандлёвым]] цэнтрам, адкуль у [[арабы|арабскія]] краіны і [[Індыя|Індыю]] вывозіліся [[афрыка]]нскія тавары. Акрамя [[золата]] і [[Слановая косць|слановай косці]], іншаземныя гандляры цікавіліся мясцовым [[жалеза]]м. У гэты перыяд на ўзбярэжжы Афрыкі ўзнікла вялікая колькасць плавільняў. Значна пазней галоўнымі таварамі сталі чарнаскурыя [[рабства|рабы]] і спецыі. Паводле [[летапіс]]най традыцыі, Ламу быў адным з месцаў, каланізаваных [[Сірыя|сірыйскімі]] арабамі на чале [[халіф]]а Абд аль-Маліка ібн Марвана, што прыбылі ва Усходнюю Афрыку ў [[696]] г. На архіпелагу ўтварылася два дзяржаўных фарміравання на астравах [[Ламу (востраў)|Ламу]] і [[Патэ]]. У [[1204]] г. на Патэ зацвердзілася арабская дынастыя Набхані. Яна кіравала да [[1866]] г. Сулейман Набхані, легендарны заснавальнік дынастыі, ажаніўся з дачкой суахілійскага ўладара і атрымаў у спадчыну валадарскі тытул ''фумамары''. Яго нашчадак Умары ў сяр. [[XIV стагоддзе|XIV]] ст. захапіў значную частку ўзбярэжжа Ўсходняй Афрыкі. Ён садзейнічаў развіццю міжнароднага гандлю. У гэты час [[карабель|караблі]] суахілі дасягалі не толькі Індыі, але і [[Кітай|Кітая]]<ref>Кулик С. Черный феникс. Африканское сафари. — М.: Армада-пресс, 2001. — С. 357—364</ref>. Мяркуецца, што ў [[XV стагоддзе|XV]] ст. архіпелаг наведваў флот [[Чжэн Хэ]]<ref>[http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/africa/kenya/110607/sea-hunt-ancient-chinese-ship-african-coast Sea hunt for ancient Chinese ship off African coast]</ref>. У [[1441]] г. з’явілася першае [[пісьмо]]вая ўзгадка [[Ламу (горад)|горада Ламу]] ў сувязі з наведваннем мясцовым суддзём [[Мека|Мекі]]. У [[1506]] г. архіпелаг трапіў пад кантроль [[Партугалія|партугальцаў]], якія захавалі мясцовыя дынастыі, аднак манапалізавалі прыморскі [[гандаль]] і такім чынам выклікалі эканамічны заняпад. У 1580-ых гг. жыхары архіпелага падтрымалі рэйды [[Асманская імперыя|турэцкага]] флоту супраць партугальцаў, на што тыя адказалі крывавымі рэпрэсіямі супраць мясцовага насельніцтва. У [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. кіраўнікі дзяржаў Ламу звярнуліся за падтрымкай да [[Аман|Аманскага султаната]]. У [[1652]] г. аманская эскадра выгнала хрысціян. У [[1678]] г. партугальцы разбурылі Патэ, але вярнуць кантроль у свае рукі не здолелі. Пасля выгнання партугальцаў мясцовыя землі трапілі ў залежнасць ад Амана. Горад Ламу выступаў як галоўны саюзнік султана, таму карыстаўся значнымі прывілеямі. Гэта стымулявала хуткае развіццё [[рамяство|рамяства]] і гандлю, а таксама значны культурны ўздым<ref>[http://www.stonehousehotellamu.com/lamu-history.html Lamu History / Lamu Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206183614/http://stonehousehotellamu.com/lamu-history.html |date=6 снежня 2013 }}</ref>. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стст. асноўнай крыніцай прыбыткаў стаў гандаль рабамі. У другой палове XVIII ст. Аман быў уцягнуты ў барацьбу супраць [[Іран]]а і [[Мамбаса|Мамбасы]]. Жыхары Патэ выступілі на баку супернікаў Амана, што прывяло да ўзброеных сутыкненняў з горадам Ламу і дзвюх войнаў з арабамі, якія скончыліся толькі ў другой палове XIX ст. фактычнай паразай Патэ. Горад Ламу захаваў прыхільнасць да султаната нават пасля таго, як яго цэнтр перамясціўся з Амана ў [[Занзібар]], што забяспечыла далейшы росквіт горада. У [[1813]]—[[1821]] гг. у Ламу была пабудавана [[крэпасць]], якая захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=http://www.museums.or.ke/content/view/55/24/ |title=LAMU FORT HISTORICAL BACKGROUND |access-date=17 студзеня 2013 |archive-date=9 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130109121111/http://www.museums.or.ke/content/view/55/24 |url-status=dead }}</ref>. У [[1890]] г. узбярэжжа сучаснай [[Кенія|Кеніі]] трапіла пад пратэктарат [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Архіпелаг Ламу быў фактычна зачынены для іншаземцаў. У [[1907]] г. было адменена рабства, што прывяло да новага эканамічнага заняпаду. У [[1963]] г. астравы Ламу ўвайшлі ў склад незалежнай Кеніі. У [[2001]] г. горад Ламу трапіў ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Інфраструктура == Архіпелаг Ламу ўваходзіць у склад аднайменнай акругі (''district'') [[Кенія|Кеніі]] з цэнтрам у горадзе [[Ламу (горад)|Ламу]]. Карэннымі жыхарамі з’яўляюцца [[Суахілі (народ)|суахілі]], аднак у апошнія дзесяцігоддзі [[этнас|этнічны]] склад мясцовага насельніцтва значна павялічыўся за лік прадстаўнікоў прыбярэжных плямёнаў. Дамінуючая [[рэлігія]] — [[іслам]]. Традыцыя заняткі — [[рыбалоўства]], будаўніцтва [[лодка|лодак]] і [[земляробства]]. Апошняму перашкаджае нястача прэснай [[вада|вады]], для здабычы якой будуюцца назапашвальнікі [[дождж|дажджавой]] вільгаці ''джабія''. Значную ролю ў [[эканоміка|эканоміцы]] адыгрывае [[турызм]]. Аднак пасля захопу на Ламу [[самалі]]йскімі [[пірацтва|піратамі]] ў [[2011]] г. грамадзянкі [[Францыя|Францыі]] колькасць замежных наведвальнікаў значна скарацілася. Выкарыстанне [[аўтамабіль]]нага транспарту на астравах абмежавана. Значна большую ролю адыгрывае марскі транспарт, у прыватнасці лодкі мясцовых жыхароў. На востраве [[Востраў Манда|Манда]] дзейнічае [[аэрапорт]]. На архіпелагу існуе нястача [[медыцына|медыцынскага]] персаналу. Распаўсюджаны [[малярыя]] і [[інфекцыя|інфекцыйныя]] захворванні [[скура|скуры]]. == Славутасці == Архіпелаг Ламу прыцягвае [[пясок|пясчанымі]] [[пляж]]амі, [[мангры|мангравымі лясамі]] і добра захаванай традыцыйнай [[культура]]й. Старая частка [[Ламу (горад)|горада Ламу]] ўнесена ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Тут дзейнічае [[музей]], і знаходзіцца [[крэпасць]] [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. Старыя кварталы таксама захаваліся ў паселішчах Сію, Фаза і Патэ на [[востраў Патэ|востраве Патэ]]. Каля Сію існуюць рэшткі яшчэ адной [[арабы|арабскай]] крэпасці. На [[востраў Манда|востраве Манда]] — руіны [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стст. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Астравы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Астравы Кеніі]] [[Катэгорыя:Ламу (архіпелаг)| ]] k1jozgxe1gnxe9rdspcj1flbmlo8a20 Ламу (востраў) 0 147972 5178069 4433104 2026-08-10T04:49:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178069 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Ламу}} {{Востраў |Назва = Ламу |Нацыянальная назва = sw/Lamu |Карта = Астравы Ламу.svg |Краіна = Кенія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Індыйскі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 17|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 40|lon_min = 52|lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 50 |Плошча заліваў = |Вышыня = |Насельніцтва = 18382 |Год = 2009 |Выява = Lamu esler i arb.JPG |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Бераг |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ла́му''' ({{lang-sw|Lamu}}) — [[востраў]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]], частка [[Ламу (архіпелаг)|архіпелага Ламу]]. Уваходзіць у склад [[Кенія|Кеніі]]. Тэрыторыя — 50 км². Адміністрацыйны цэнтр — [[Ламу (горад)|горад Ламу]]. == Геаграфія == [[Выява:Астравы Ламу.svg|thumb|left|Карта]] Востраў Ламу размешчаны ў заходняй частцы [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], аддзелены ад [[бераг|узбярэжжа]] [[Кенія|Кеніі]] вузкім [[праліў|пралівам]] (месцамі меней 500 м). Даўжыня — 12,7 км. Шырыня — да 7,66 км. На ўсходнім беразе знаходзіцца [[Ламу (горад)|горад Ламу]]. Востраў мае [[мацярык|мацерыковае]] паходжанне, але ў фарміраванні ўзбярэжжа таксама прымалі ўдзел [[карал]]ы. Каралавы [[рыф]] атачае частку берагавой лініі. На поўдні вострава ўздымаюцца [[пясок|пясчаныя]] выдмы, якія абаранілі Ламу падчас [[Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе|цунамі 26 снежня 2004 года]]. [[Клімат]] экватарыяльны засушлівы. Сярэднегадавая колькасць ападкаў не перавышае 500 мм у год. Прэсную [[вада|ваду]] здабываюць у [[калодзеж]]ах і назапашвальніках [[дождж|дажджавой]] вільгаці ''джабія'' (каля 30). == Прырода == [[Прырода]] вострава значна зменена чалавекам, аднак захаваліся [[мангры|мангравыя лясы]], якія насяляюць мноства [[рыбы|рыб]], [[марскія чарапахі]] і [[дзюгонь|дзюгоні]]. Каля горада Ламу дзейнічае прытулак для валачашчых [[асёл|аслоў]] (каля 3000 галоў), якія ў мінулым шкодзілі мясцовай [[флора|флоры]]. == Славутыя мясціны == Найбольш прыцягальным з'яўляецца [[Ламу (горад)|горад Ламу]] на ўсходнім [[бераг|беразе]], дзе захаваліся стары горад [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стст, [[крэпасць]] XIX ст., а таксама цудоўная атмасфера традыцыйнай [[культура|культуры]]. Каля [[вёска|вёскі]] Матандоні знаходзіцца [[мангры|мангравы лес]]. Яе жыхары займаюцца канструяваннем традыцыйных кабатажных суднаў. <gallery > Image:Lamu dhower in beach.JPG|Традыцыйныя лодкі Image: World Malaria Day, April 2011 (5657504014).jpg|Дзень барацьбы з малярыяй Image:Lamu town square.jpg|Горад Ламу </gallery> == Спасылкі == * [http://www.trekearth.com/gallery/Africa/Kenya/East/Coast/Lamu/ Lamu Photos] * [http://www.stonehousehotellamu.com/lamu-history.html Lamu History / Lamu Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206183614/http://stonehousehotellamu.com/lamu-history.html |date=6 снежня 2013 }} * [http://www.climate-zone.com/climate/kenya/celsius/lamu.htm Climate indicators in LAMU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305072336/http://www.climate-zone.com/climate/kenya/celsius/lamu.htm |date=5 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Афрыкі|Ламу]] [[Катэгорыя:Ламу (архіпелаг)|Ламу]] j9156nwfmsks7w6crdfjirel2064poe Лаймэн Фрэнк Баум 0 156465 5178067 4919609 2026-08-10T04:37:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178067 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Лаймэн Фрэнк Баўм | Арыгінал імя = {{lang-en|Lyman Frank Baum}} | Фота = L. Frank Baum (1911).jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = празаік, паэт, драматург, акцёр | Гады актыўнасці = [[1897]]—[[1919]] | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = англійская | Дэбют = «Mother Goose in Prose», [[1897]] | Прэміі = | Роспіс = L Frank Baum Signature.svg | Lib = http://lib.ru/BAUM/ | Сайт = |Вікісховішча = L. Frank Baum }} {{цёзкі2|Баум}} '''Лаймэн Фрэнк Баўм''' ({{lang-en|Lyman Frank Baum}}; {{ДН|15|5|1856}}, Чытэнанга, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]] — {{ДС|6|5|1919}}, [[Галівуд]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]) — амерыканскі [[пісьменнік]], аўтар сусветна знакамітых казак аб краіне Оз, якія вядомы чытачу постсавецкай прасторы па аўтарскіх пераказах А. М. Волкава («Чараўнік Ізумруднага горада» і інш). == Біяграфія == Нарадзіўся ў мясцовасці Чытэнанга ([[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) у сям’і бізнесмена, які хутка і ненадоўга разбагацеў на [[нафта]]вых радовішчах у Пенсільваніі. Меў прыроджаны парок сэрца і, на думку лекараў, мала шанцаў дажыць да трох гадоў. З дзяцінства вельмі любіў чытаць кнігі, асабліва [[Уільям Тэкерэй|Уільяма Тэкерэя]] і [[Чарльз Дыкенс|Чарльза Дыкенса]]. Адолеў усю немалую хатнюю бібліятэку бацькі, чым той вельмі ганарыўся. Фінансавае становішча сям’і пэўны час дазваляла нават наймаць настаўнікаў, якія прыязджалі на дом да маленькага Фрэнка. У 12 гадоў яго адправілі вучыцца ў Ваенную акадэмію ў Пікскіле. Пасля двух няўдалых гадоў у акадэміі яму дазволілі вярнуцца дадому. У дзяцінстве разам з малодшым братам Фрэнк друкаваў на падоранай бацькам машынцы сямейную газету, якая з часам перарасла ў прафесійны часопіс, прысвечаны галоўным чынам філатэліі, розным аўкцыёнам і падарожжам. У юнацтве працаваў рэпарцёрам. Будучы пісьменнік цікавіўся тэатрам, але пасля няўдалай гісторыі са спектаклем быў вымушаны працаваць у фірме свайго швагра ў горадзе [[Сірак’юс]] (штат Нью-Ёрк). У 20 гадоў кінуў працу і заняўся птушкагадоўляй. Першую кнігу выдаў у 30 гадоў, праўда, прысвечана яна была гадаванню, размнажэнню і продажу птушкі. Іграў у спектаклях пад псеўданімам Луіс Ф. Баўм. У 1880 годзе бацька прызначыў яго кіраўніком свайго тэатра, у якім Фрэнк займаўся падборам [[акцёр]]аў, выступаў сам, рашаў, якія ставіць спектаклі і сам пісаў п’есы. Ажаніўся з Мод Гэйдж, маці якой, Матыльда Джослін Гэйдж, была вядомая [[Фемінізм|змаганнем за правы жанчын]]. Разам з жонкай пераехаў жыць і працаваць у Абердзін ([[Паўднёвая Дакота]]), дзе адчыніў краму, але неўзабаве абанкруціўся. Пісаў для мясцовай газеты. Апісаў [[Канзас]] у «Чараўніку краіны Оз» з уласнага досведу жыцця падчас засухі ў Паўднёвай Дакоце. Фрэнк Баўм памёр [[6 мая]] [[1919]] года. Пахаваны на Форэст Лаўн у Глэндэйле ([[Каліфорнія]]), галівудскіх могілках у прыгарадзе [[Лос-Анджэлес]]а. == Творчасць == [[File:Baum poster 1b.jpg|220px|left|thumb|Рэкламны плакат кніг Баўма, 1901]] [[File:Wizard title page.jpg|220px|thumb|Вокладка выдання «Цудоўнага чараўніка краіны Оз», 1900 г.]] Аўтар некалькіх дзясяткаў дзіцячых кніжак. Прыдумляць казкі ён пачаў для чатырох сваіх дзяцей, бо, па ўласным прызнанні, не хацеў, каб яны раслі на «злых казках братоў Грым». Баўм вядомы найперш як аўтар серыі кніг пра краіну Оз, самая вядомая з якіх першая частка — «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]», што выйшла з друку ў [[1900]] годзе. Героі гэтай кнігі дзейнічаюць яшчэ ў 13-ці іншых. Не вельмі ўдалыя іншыя літаратурныя творы і мноства лістоў ад маленькіх чытачоў змушалі яго зноў і зноў вяртацца да краіны Оз. Пераказ савецкага пісьменніка [[Аляксандр Мяленцьевіч Волкаў|Аляксандра Волкава]] першай кнігі серыі («Чараўнік Ізумдурнага горада», 1939) набыў папулярнасць у [[СССР]] і натхніў Волкава напісаць уласныя творы на гэтую тэму. Для далейшых кніг ён пазычаў толькі асобныя персанажы і дэталі (аднаногі марак, жыватворны парашок, сухапутны карабель, падземнае каралеўства і інш). Кожная наступная кніга рабілася ўсё больш самастойнай. «Чараўніка краіны Оз» неаднаразова экранізавалі, а славутая музычная кінастужка 1939 году атрымала 4 «[[Оскар]]ы». Усяго пры жыцці Баўма было знята 6 фільмаў паводле гэтай кнігі. Мюзікл па яе матывах з 1902 па 1911 гг. быў пастаўлены на [[Брадвейскі тэатр|Брадвеі]] 293 разы. У апошнія гады Л. Ф. Баўм выдаваў новую кнігу пра краіну Оз ледзь не кожныя [[Каляды]], і шматлікія маленькія чытачы чакалі яе, нібыта святочнага падарунку. Пасля смерці пісьменніка ад сардэчнага прыступу ў 1919 г. эстафету працягвае пісьменніца Рут Томпсан. Першыя яе кнігі выходзілі пад імем Фрэнка Баўма. Пазней і пастаянны мастак-афарміцель Джон Р. Ніл таксама напісаў некалькі кніг пра краіну Оз. Пасля яго смерці штогадовы выхад твораў пра чароўную краіну быў перарваны. Сярод найбольш вядомых кніг Баўма — «Mother Goose in Prose» (1897), «Чараўнік краіны Оз» (1900), «Жыццё і прыгоды Санта Клаўса» (1902) і шмат іншых. ==  Бібліяграфія == Агулам мастацкай літаратуры Л. Ф. Баўм прысвяціў апошнія 19 гадоў свайго жыцця, за якія паспеў напісаць 62 творы, 24 былі прызначаны выключна для дзяўчынак, 6 — для хлопчыкаў. Найбольш вядомыя: * 1897 — Казкі матулі Гускі ў прозе * 1899 — Бацька Гусак, яго кніга * 1900 — Цудоўны чараўнік з краіны Оз * 1900 — Армія Алфавіта * 1901 — Дот і Тот у Мэрылэндзе * 1901 — Амерыканскія чароўныя казкі * 1902 — Жыццё і прыгоды Санта Клаўса * 1904 — Скрадзены Санта Клаўс * 1904 — Дзівосная краіна Оз * 1905 — Каралева Зіксі з Іксу * 1907 — Озма з краіны Оз * 1908 — Дораці і чараўнік у краіне Оз * 1909 — Падарожжа ў краіну Оз * 1910 — Ізумрудны горад краіны Оз * 1911 — Марскія феі * 1912 — Нябесны востраў * 1912 — Джонсан (раман) * 1913 — Абрэзачка з краіны Оз * 1914 — Цік-Так з краіны Оз * 1915 — Страшыдла з краіны Оз * 1916 — Рынкітынк у краіне Оз * 1917 — Зніклая каралеўна краіны Оз * 1918 — Жалезны Дрывасек з краіны Оз * 1919, выдана пасмяротна — Чарадзейства краіны Оз * 1920, выдана пасмяротна — Глінда з краіны Оз {{зноскі}} == Літаратура == * Riley, Michael O. Oz and Beyond: The Fantasy World of L. Frank Baum. Lawrence, KS, University of Kansas Press, 1997. ISBN 0-7006-0832-X ==Беларускя пераклады== * Чараўнік краіны Оз / Фрэнк Баўм. — Мінск : Тэхналогія, 2023. — 220, [3] с. == Спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/text/1209-charaunik-krainy-oz.html «Чараўнік Краіны Оз» ''(урывак)''] у перакладзе на беларускую мову * [http://kino-expert.info/people/laimen-frenk-baum.html Біяграфія Л. Ф. Баўма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150917033225/http://kino-expert.info/people/laimen-frenk-baum.html |date=17 верасня 2015 }} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баўм}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Казачнікі]] reidsij67l6wiwl6q8nmel8evh2kj27 Лаглан 0 162067 5178061 5109908 2026-08-10T04:19:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178061 wikitext text/x-wiki {{Штучная мова}} '''Лаглан''' (назва ўтворана ад англійскага скарачэння '''log'''ikal '''lan'''guage — лагічная мова), арыгінальная назва — '''la logla''' ці '''lo logla''' — [[штучная мова]], створаная ў 1955 годзе доктарам [[Джэймс Кук Браўн|Джэймсам Кукам Браўнам]]. Ён пачаў пісаць кароткі (так здалося яму тады) артыкул аб магчымасці праверкі псіхалагічнага феномена вядомага пад назвай [[Гіпотэза Сэпіра-Ўорфа]]. Гэтая тэма стала найбольш важнай працай яго жыцця — каб праверыць гэту гіпотэзу Браўн стварыў спецыяльную штучную мову. Сутнасць гіпотэзы заключаецца ў тым, што: "мова ўплывае на мышленне". Доктар Браўн і яго супрацоўнікі стварылі прынцып для кантролю эфекту Сэфіра-Ўорфа і найбольш важны інструмент для яго праверкі — выключна лагічную мову, вядомую пад назвай Лаглан. Прайшлі гады, і стала зразумела, што лаглан не толькі з'яўляецца каштоўным для правядзення антрапалагічных навуковых тэстаў, але і для зносін паміж чалавекам і камп'ютарам, для камп'ютарнага аналізу тэкстаў. На працягу дзесяці гадоў была створана мова — ў 1966 годзе з'явілася першае выданне"Loglan 1", апісанне мовы. Праз некалькі гадоў, пасля камп'ютарнага кантролю ў лаглане былі знойдзены сінтаксічныя недакладнасці. Мова зноў апынулася ў лабараторыі. Толькі ў 1988 годзе была выдадзена канчатковая версія лаглана. Зараз магчыма сказаць, што лаглан з'яўляецца не толькі кодам , але і жывой мовай — асобныя людзі не толькі пішуць на лаглане, але могуць і размаўляць на гэтай мове. Але вывучыць лаглан даволі складана. Сама мова не з'яўляецца цяжкай: яна мае простую граматыку, і асноўныя словы створаны такім чынам, што маюць агульныя гукі з шасцю мовамі, якімі карыстаюцца ў [[ААН]]. Але нягледзячы на гэта, нехта думае, што гэтая мова для ўсіх на свеце з'яўляецца чужой. Іншая праблема — гэта тое, што нягледзячы на тое, што чалавечы розум любіць логіку, ён не выкарыстоўвае яе ў поўным памеры: думаць аб чым небудзь пры дапамозе такой дасканалай мовы — цяжка. == Узнікненне Лажбана == На працягу 1980-х гадоў, адбылася барацьба за аўтарскія правы на мову. Група лагланістаў, якія не былі задаволенымі дзейнасцю Браўна і пачалі карыстацца мовай па-за межамі Інстытута лаглана. Калі Браўн даказаў свае правы на мову, ён заснаваў Групу лагічнай мовы і стварыў ўласную версію мовы, з мадыфікаваным слоўнікам і новай назвай [[Лажбан]]. Яго граматыка была такой жа самай, як і ў лаглана, але з цягам часу дзве групы пачалі развіваць свае мовы ў розных кірунках. Лажбаністы зараз з'яўляюцца больш актыўнымі чым лагланісты, што стала асабліва заметным пасля смерці Браўна ў 2000 годзе, Фактычна паміж дзвюма групамі адбыўся кампраміс, які аднак, не тычыцца моў. == Літаратура на лаглане == На лаглане існуе шмат невялікіх тэкстаў, між якімі ёсць мастацкія. Адзіны раман на лаглане быў створаны брытанцам Алексам Літам, памёрлым ў 2001 годзе энтузіястам мовы. Раман, "Першы візіт ў Логлэнд", апавядае пра чалавека, які вывучае лаглан у выдуманай краіне ''Loglandias'' і пра яго прыгоды там; раман быў апублікаваны пасля смерці аўтара, ў 2002 годзе. == Спасылкі == * http://loglan.euro.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013072337/http://loglan.euro.ru/ |date=13 кастрычніка 2016 }} * http://www.lojban.org * [http://www.loglan org Інстытут лаглана]{{Недаступная спасылка}} {{Штучныя мовы}} [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] [[Катэгорыя:Апрыёрныя мовы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1955 годзе]] pdix2shcnb4hcusw66w0rd5mqamcial Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гомеля/1 0 164430 5177924 4746726 2026-08-09T19:56:25Z Atsirlin 38559 malformed ID 5177924 wikitext text/x-wiki {{Вікі любіць славутасці/Верх}} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000001 | назва = Будынак (тып гарадскога маёнтка) | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Артылерысцкая, 5 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.43614951159073 | даўгата = 31.00294053554535 | выява = Гомель. Артиллерийская 5. Фото 02.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = | назва = Будынкі | датаванне = [[1910]] – [[1930]] | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = [[вуліца Арцёма, Гомель|вул. Арцёма]], 8, 23, 43 | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000002 | назва = [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] (перавезена з вёскі [[Вылева]] Добрушскага раёна Гомельскай вобласці) | датаванне = канец ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = [[Рэчыцкі праспект]], 34 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.408407863981886 | даўгата = 30.94028949737549 | выява = Carkva u Homiele.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Church of St. Michael the Archangel, Homieĺ }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000003 | назва = Будынак | датаванне = ХIХ–ХХ стагоддзі | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Баўмана, 2/5 (вул. Білецкага) | катэгорыя = 2 | шырата = 52.426716693054914 | даўгата = 31.016839742660522 | выява = IБаумана 5.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = | назва = Забудова [[вуліца Баўмана, Гомель|вул. Баўмана]] | датаванне = [[ХIХ]]–[[ХХ]] стагоддзі | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Баўмана, 4, 6, 8 | катэгорыя = без катэгорыі (з уключэннем у склад забудовы вул. Баўмана) | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000004 | назва = Будынак | датаванне = ХIХ–ХХ стагоддзі | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Баўмана, 16 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.42616060398711 | даўгата = 31.018851399421692 | выява = Вул. Баўмана, 16.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Д000005 | назва = Брацкая магіла ахвяр фашызму, савецкіх ваяроў і партызанаў | датаванне = 1942—1943 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Барыкіна (на Ляшчынскіх могілках) | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = невядома | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000006 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Білецкага, 1 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42584330296393 | даўгата = 31.01639986038208 | выява = Билецкого 1.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000007 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Білецкага, 4 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.42620639982247 | даўгата = 31.015251874923706 | выява = Билецкого 4.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000008 | назва = Будынак былой жаночай гімназіі | датаванне = ХIХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Білецкага, 6 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.426275093486296 | даўгата = 31.015525460243225 | выява = Будынак былой жаночай гімназіі.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000009 | назва = Будынак былой расійскай карчмы | датаванне = 1822 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Білецкага, 10 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.4267232352375 | даўгата = 31.01612091064453 | выява = Будынак былой расейскай карчмы. Гомель.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000010 | назва = [[Будынак духоўнага вучылішча (Гомель)|Будынак былога духоўнага вучылішча]] | датаванне = ХVIII–ХIХ стагоддзі | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. [[Вуліца Білецкага (Гомель)|Білецкага]], 11 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.427809224087056 | даўгата = 31.01917326450348 | выява = Будынак былой духоўнай вучэльні. Гомель.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000011 | назва = Брацкая магіла | датаванне = 1941—1944 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Білецкага (ў скверы) | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42508765937266 | даўгата = 31.018706560134888 | выява = Братэрская_магіла.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000012 | назва = Мікалаеўская царква на Валатаве | датаванне = ХIХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Бранская (на беразе р. Валатава) | катэгорыя = 3 | шырата = 52.45076900625229 | даўгата = 31.035009026527405 | выява = Гомель. Старая Волотова. Храм святителя Николая Чудотворца 02.jpg | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000013 | назва = Будынак | датаванне = 1950-я гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Валатоўская, 1а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.4312338389951 | даўгата = 31.013776659965515 | выява = Волотовская, 1.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000014 | назва = Будынак (тып гарадскога маёнтка) | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Жаркоўскага, 5 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.43107684241207 | даўгата = 31.008481979370117 | выява = Жарковского 5.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000015 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Жаркоўскага, 16 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.429850287355976 | даўгата = 31.00492000579834 | выява = Жаркоўскага, 16.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000016 | назва = Будынак | датаванне = да 1957 года | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Жаркоўскага, 19 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42953301289163 | даўгата = 31.00144922733307 | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000017 | назва = Будынак (тып гарадскога маёнтка) | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Жаркоўскага, 19а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42943815719595 | даўгата = 31.002092957496643 | выява = Жарковского, 19А.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000018 | назва = Будынак | датаванне = першая чвэрць ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Жаркоўскага, 28 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.428895186181656 | даўгата = 31.001095175743103 | выява = Жарковского 28.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000019 | назва = Забудова вул. Інтэрнацыянальнай | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Інтэрнацыянальная, 2, 6, 10, 16, 20, 22, 23, 25, 26, 27, 28 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42463622974816 | даўгата = 31.00865364074707 | выява = Интернациональная улица 2.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000020 | назва = Былы будынак лекара | датаванне = 1903 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Ірынінская, 11а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.429241903384344 | даўгата = 31.006212830543518 | выява = Былы будынак лекара.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000021 | назва = Будынак (тып гарадскога маёнтка) | датаванне = пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Ірынінская, 15 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.428957333805414 | даўгата = 31.005343794822693 | выява = Будынак (тып гарадзкога маёнтка).JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000022 | назва = Будынак былога Праабражэнскага вучылішча | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Ірынінская, 18а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42777324295732 | даўгата = 31.004603505134583 | выява = Здание бывшего Преображенского училища.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000023 | назва = Будынак былога гарадскога маёнтка | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Ірынінская, 19а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42896714658009 | даўгата = 31.004571318626404 | выява = Ирининская 19А.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000024 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Ірынінская, 21б | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42839146010321 | даўгата = 31.003246307373047 | выява = Ириниская 21Б.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313В000025 | назва = Гарадзішча старажытнага Гомеля (дзядзінец). Культурны пласт перыяду ранняга жалезнага веку і Сярэднявечча | датаванне = V стагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе н.э. | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = Гарадскі парк. Межы: з паўднёвага ўсходу правы бераг р. Сож, далей – левы бераг ручая Гамяюк да пешаходнага моста; з паўночнага захаду і захаду па выемцы абарончага рова да р. Сож | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42217618418663 | даўгата = 31.015090942382812 | выява = Дзядзінец.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313В000026 | назва = Гарадзішча старажытнага Гомеля (пасад і акольны горад). Участак культурна-гістарычнага пласта перыяду ранняга Сярэднявечча – Сярэднявечча | датаванне = X–XVII стагоддзі | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = Гарадскі парк. Межы: з усходу правы бераг р. Сож ад Кіеўскага спуску да бальніцы; з поўдня па мяжы парку, па вул. Пралетарскай да Кагальнага рова, да праезду між Палацам спорту і будынкам аблвыканкама праз пр. Леніна за будынкам абласнога драматычнага тэатра і далей па Кіеўскаму спуску да р. Сож | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000028 | назва = Комплекс будынкаў лякарні | датаванне = XX стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Камісарава 25,27 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.415744086711754 | даўгата = 31.009758710861206 | выява = Комплекс будынкаў лякарні.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000029 | назва = Ільінская царква | датаванне = 1793 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Камісарава, 44 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.41514859585269 | даўгата = 31.00842297077179 | выява = Гомель. Комиссарова 44. Ильинская старообрядческая церковь 14.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Д000030 | назва = Брацкая магіла | датаванне = 1941—1944 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = Камсамольскі сквер | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42926479970741 | даўгата = 31.00095570087433 | выява = Брацкая магіла..JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000031 | назва = Будынак кінатэатра імя М.І. Калініна | датаванне = пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Камунараў, 4 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42655313817495 | даўгата = 31.012274622917175 | выява = Будынак кінатэатра імя М.І. Калініна.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000032 | назва = Будынак | датаванне = 1950-я гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Камунараў, 5 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.426543324862834 | даўгата = 31.010761857032776 | выява = Вул. Камунараў, 5.jpg | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000032 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Камунараў, 7 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.4264484627333 | даўгата = 31.0103702545166 | выява = Улица Коммунаров 7.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = | назва = Будынак | датаванне = [[1910]] – 1930 | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Карла Маркса, 11А | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000034 | назва = Забудова вул. Кірава | датаванне = канец ХIХ–50-я гады ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кірава, 17, 22, 23, 24 (Жаркоўскага, 14), 26(Жаркоўскага, 11) 28, 29,31, 32 (к.1, 2), 33, 42, 49, 57 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.431636140186484 | даўгата = 31.005488634109497 | выява = Улица Кирова.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000035 | назва = Забудова вул. Кірава | датаванне = ХIХ–ХХ стагоддзі | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кірава, 1, 3, 9, 12 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42661201800164 | даўгата = 31.00912034511566 | выява = Улица Кирова 3.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000036 | назва = Будынак | датаванне = ХХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кірава, 16 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.428240995352816 | даўгата = 31.007307171821594 | выява = Кірава, 16.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000037 | назва = Будынак | датаванне = ХХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кірава, 18 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42834893750842 | даўгата = 31.007258892059326 | выява = Кирова 18.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000038 | назва = Будынкі | датаванне = 1936 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кірава 19/12, 20/14(вул. Першамайская) | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42906200328941 | даўгата = 31.007366180419922 | выява = Улица Кирова 19.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000039 | назва = [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак былой мужчынскай гімназіі]] | датаванне = 1898 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = [[Вуліца Кірава (Гомель)|вул. Кірава]], 34 (на рагу вул. Карповіча і вул. Кірава) | катэгорыя = 2 | шырата = 52.4321954308634 | даўгата = 31.003782749176025 | выява = 3 Будынак былой мужчынскай гімназіі.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000040 | назва = Будынак ([[дом спецыялістаў, Гомель|дом спецыялістаў]]) | датаванне = 1932 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кірава, 35 (на ростанях вул. Камсамольскай і вул. Кірава) | катэгорыя = 3 | шырата = 52.43248652086354 | даўгата = 31.004834175109863 | выява = Будынак (хата спецыялістаў)..jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000041 | назва = Будынак былога тэхнічнага вучылішча | датаванне = пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Кісялёва, 2 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.429274612413614 | даўгата = 30.992356538772583 | выява = Будынак былой тэхнічнай вучэльні.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000042 | назва = Комплекс будынкаў | датаванне = 1975 год, 1981 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Ланге, 5, 17 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42752791629005 | даўгата = 31.01411461830139 | выява = Ланге 5.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000043 | назва = Забудова пр. Леніна | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя;(1940–1950-я гады) | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пр. Леніна, 12, 14, 16, 20, 22, 23, 24, 26, 27, 28, 32, 33, 34, 35, 45, 47, 63, вугал вул. Першамайскай, 25 і пр. Леніна | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42589237028174 | даўгата = 31.005971431732178 | выява = Забудова пр. Леніна.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 310Г000044 | назва = [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавы ансамбаль]]: [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палац]], дэкаратыўнае аздабленне інтэр'ера вежы і цэнтральнай залі палаца, [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], [[Капліца-пахавальня Паскевічаў|капліца-пахавальня]], парк | датаванне = канец XVIII—XIX стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Леніна, 4, 6 | катэгорыя = 0 | шырата = 52.42223506985949 | даўгата = 31.016598343849182 | выява = Дворец Румянцевых- Паскевичей.JPG | грамадскі набытак = так | commons = Homieĺ Palace complex }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000045 | назва = [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Будынак абласнога драматычнага тэатра]] | датаванне = 1956 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Леніна, 1 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.424734367016306 | даўгата = 31.013551354408264 | выява = Будынак абласнога тэатра.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Ж000046 | назва = Помнік У.І. Леніну | датаванне = 1958 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Леніна | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42417171038134 | даўгата = 31.015080213546753 | выява = Помнік Леніну.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Ж000047 | назва = Бюст П.В. Сухога | датаванне = 1977 | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пр. Леніна | катэгорыя = 3 | шырата = 52.427423243163105 | даўгата = 31.001535058021545 | выява = Бюст П.В. Сухога.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000048 | назва = Будынак | датаванне = пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пр. Леніна, 31 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.4271517460817 | даўгата = 31.004796624183655 | выява = Проспект Ленина 31.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000049 | назва = Былы «[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна]]» | датаванне = 1929—1931 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пр. Леніна, 51 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.42985355821487 | даўгата = 30.99690020084381 | выява = Былы «Дом-камуна».jpg | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000050 | назва = Будынак «[[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]» з вежай | датаванне = 1839 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = парк Луначарскага | катэгорыя = 2 | шырата = 52.41880975579136 | даўгата = 31.013604998588562 | выява = Будынак «Зімовы сад» з вежай.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000051 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = парк Луначарскага | катэгорыя = 3 | шырата = 52.423586147304285 | даўгата = 31.017976999282837 | выява = Музей народного творчества.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313В000052 | назва = Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку | датаванне = V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э. | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = паўднёва-ўсходні ўскраек горада | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000053 | назва = Мікольская царква | датаванне = 1904 | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Д. Беднага, 4 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.44052180811357 | даўгата = 30.98489999771118 | выява = Гомель. Свято-Никольская церковь 28.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000054 | назва = Фрагменты драўлянай забудовы | датаванне = [[ХІХ]] – пачатак [[ХХ]] стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = [[Вуліца Парыжскай Камуны, Гомель|вул. Парыжскай Камуны]], 9, 11, 12, 14 | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000054 | назва = Будынак абласной бібліятэкі імя У.І. Леніна | датаванне = 1961 | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Перамогі, 2а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.431364669053764 | даўгата = 30.999829173088074 | выява = Будынак абласной бібліятэкі.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000055 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Першамайская, 2 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.43048155862119 | даўгата = 31.012451648712158 | выява = Первомайская улица 2.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000056 | назва = Забудова вул. Пралетарскай | датаванне = пачатак ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пралетарская, 5, 9, 16, 17, 19, 21, 22, 23а, 31, 47 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42082179200362 | даўгата = 31.010783314704895 | выява = Забудова вул Пралетарскай.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000057 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пралетарская, 6 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.4187672239537 | даўгата = 31.009249091148376 | выява = Пролетарская 6.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000058 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пралетарская, 8 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.4186101829669 | даўгата = 31.00913107395172 | выява = Улица Пролетарская 8.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000059 | назва = Былы маёнтак мясцовага маршалка | датаванне = ХIХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пралетарская, 15 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.421083513542975 | даўгата = 31.010960340499878 | выява = Былы маёнтак мясцовага маршалка.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000060 | назва = Званіца Праабражэнскай царквы | датаванне = ХIХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пралетарская, 18а | катэгорыя = 3 | шырата = 52.417635207658904 | даўгата = 31.00866436958313 | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000061 | назва = Будынак | датаванне = ХIХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пралетарская, 33 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.41967347038816 | даўгата = 31.00963532924652 | выява = Пролетарская улица 33.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Д000062 | назва = Брацкая магіла | датаванне = 1943—1944 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Працы, ў скверы | катэгорыя = 3 | шырата = 52.425970877876644 | даўгата = 31.010220050811768 | выява = Вечный огонь 2.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000063 | назва = Будынак дарожна-будаўнічага тэхнікума | датаванне = 1950-я гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вугал пл. Працы, 1 і пр. Леніна | катэгорыя = 3 | шырата = 52.425970877876644 | даўгата = 31.008321046829224 | выява = Будынак дарожна-будаўнічага тэхнікума.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000064 | назва = Будынак чыгуначнага вакзала | датаванне = ХIХ стагоддзе | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Прывакзальная, 3 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.43077265994105 | даўгата = 30.991090536117554 | выява = Будынак чыгуначнага вакзала.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000065 | назва = Палац культуры чыгуначнікаў | датаванне = 1930 год | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = пл. Прывакзальная, 4 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.43036053840559 | даўгата = 30.992072224617004 | выява = Палац культуры чыгуначнікаў.JPG | грамадскі набытак = невядома }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000066 | назва = Забудова вул. Пушкіна | датаванне = канец ХIХ–пачатак ХХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пушкіна, 5, 7 (вул. Сялянская, 1), 11, 14, 18, 22, 24, 28 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42940544828802 | даўгата = 31.01488709449768 | выява = Забудова вул. Пушкіна.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000067 | назва = Будынак | датаванне = канец ХIХ стагоддзя | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пушкіна, 1 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.43028858028201 | даўгата = 31.012961268424988 | выява = Пушкина 1.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000068 | назва = Будынак | датаванне = 1927 | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пушкіна, 26 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42931059231779 | даўгата = 31.01617455482483 | выява = Улица Пушкина 26.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 312Г000069 | назва = Былы маёнтак «[[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]]» | датаванне = 1820 | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пушкіна, 32 | катэгорыя = 2 | шырата = 52.428420898798656 | даўгата = 31.018475890159607 | выява = Паляўнічы домік у Гомелі.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Hunter's House in Homieĺ }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000070 | назва = Будынак | датаванне = 1924—1926 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пушкіна, 3 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42921246523725 | даўгата = 31.017730236053467 | выява = 1 переулок Пушкина 3.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 313Г000071 | назва = Будынак | датаванне = 1924—1926 гады | населены пункт = г. [[Гомель]] | адрасы = вул. Пушкіна, 5 | катэгорыя = 3 | шырата = 52.42945451164079 | даўгата = 31.017982363700867 | выява = 1 переулок Пушкина 5.JPG | грамадскі набытак = так | commons = }} |} == Гл. таксама == * [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гомеля/2]] * [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гомельскага раёна]] == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cultural heritage monuments in Homel}} {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Гомельскай вобласці}} [[Катэгорыя:Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Гомельскай вобласці|Гомель]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомеля]] [[Катэгорыя:Славутасці Гомеля| ]] [[Катэгорыя:Культура Гомеля]] axldlz3qx0p3g51mjzhky2vjm2cmkms Вяснушкі 0 164505 5178108 5128665 2026-08-10T09:29:21Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5178108 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vesnuschki.jpg|thumb|200px|<center>Вяснушкі</center>]] '''Вяснушкі''' — жоўта-карычневыя пігментныя плямы ў [[чалавек]]а памерам ад 2-3 да 5-8 мм, сіметрычна размяшчаюцца на адкрытых частках цела. Вяснушкі з’яўляюцца пад дзеяннем [[сонца]] (звычайна [[вясна|вясной]]), часам ад уздзеяння рентгенавых прамянёў, радыеактыўных фактараў і хімічных раздражняльнікаў. Часцей вяснушкі сустракаюцца ў людзей з белай тонкай скурай, светлавалосых або рыжавалосых, толькі зрэдку ў смуглых шатэнаў і брунетаў. Узнікаюць вяснушкі звычайна ва ўзросце 4-5 гадоў і пасля 40 гадоў могуць знікаць. Утварэнне вяснушак выклікана сканцэнтраваным павелічэннем ўтрымання ў павярхоўных пластах [[скура|скуры]] пігмента ([[меланін]]у), што абумоўлена разладамі пігментаўтварэння, якія ўзнікаюць на фоне парушэнняў тонусу вегетатыўнай нервовай сістэмы і эндакрынных разладаў. Часта ўтварэнне вяснушак абумоўлена спадчыннай схільнасцю. == Прафілактыка == У асенне-зімовы час — прыём унутр комплексу вітамінаў В і вітаміна С; вясной і летам — абарона месцаў размяшчэння вяснушак ад сонечных прамянёў (капялюш з шырокімі палямі, парасоны, ахоўныя крэмы). Лячэнне — кераталітычныя і адбельвальныя сродкі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} [[Катэгорыя:Дэрматалогія]] acecqwg61tmmf1pllwufvge82qp18r6 Лазер (дэпартамент) 0 166257 5178066 4017151 2026-08-10T04:31:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178066 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі | Дэпартамент = Лазер | Дэпартамент-Фр = Lozère | нумар = 48 | рэгіён = [[Лангедок — Русільён]] | прэфектура = [[Манд]] | супрэфектуры = [[Фларак]] | насельніцтва = 73,5 тыс. | год = 1999 год | месца = 100 | шчыльнасць = 14 | плошча = 5167 | акруга = 2 | кантоны = 25 | камуны = 185 | president = Жан-Поль Пурк'е | pres_party = | img_coa = Blason département fr Lozère.svg }} {{значэнні|Лазер (значэнні)}} '''Лазе́р''' ({{lang-fr|Lozère}}, {{lang2|oc|ca|Losera}}) — дэпартамент на поўдні [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Лангедок-Русільён]]. Парадкавы нумар 48. Адміністрацыйны цэнтр — [[Манд]]. Насельніцтва 73,5 тыс. чалавек (100-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] года). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 5167 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі [[Лот (рака)|Ло]], [[Тарн (рака)|Тарн]]. Дэпартамент уключае 2 акругі, 25 кантонаў і 185 камун. == Гісторыя == Лазер — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку [[1790]] года. Узнік на тэрыторыі былой правінцыі [[Лангедок]]. Назва паходзіць ад гары [[Лазер (гара)|Лазер]]. == Спасылкі == * [http://www.lozere.pref.gouv.fr/ Prefecture website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180824210116/http://www.lozere.pref.gouv.fr/ |date=24 жніўня 2018 }} (in French) * [http://www.cg48.fr/ Conseil Général website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050119014348/http://www.cg48.fr/ |date=19 студзеня 2005 }} (in French) * [http://www.bsi.fr/pnc/index.asp Cévennes Park website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051231012735/http://www.bsi.fr/pnc/index.asp |date=31 снежня 2005 }} (in French) * [http://www.lozere-tourisme.com Tourisme — Official site] {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Лазер (дэпартамент)| ]] 97emqgpvhxuoffmorwejjjl0swylgez Каэфіцыент цеплавога расшырэння 0 168904 5177898 4728668 2026-08-09T17:28:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177898 wikitext text/x-wiki {{Фізічная велічыня | Назва = Каэфіцыент цеплавога расшырэння | Сімвал = <math>\beta = \frac{1}{V} \left( \frac{dV}{dT}\right)_p</math> | Размернасць = [[Тэмпература|Θ]]<sup>−1</sup> | СІ = [[Кельвін (адзінка вымярэння)|К]]<sup>−1</sup> | СГС = [[Кельвін (адзінка вымярэння)|К]]<sup>−1</sup> | Заўвагі = }} '''Каэфіцыент цеплавога расшырэння''' - [[фізічная велічыня]], якая характарызуе адноснае змяненне [[аб'ём]]у або лінейных памераў цела з павелічэннем тэмпературы на 1 К пры пастаянным [[ціск]]у. Мае размернасць, зваротную [[Тэмпература|тэмпературы]]. Адрозніваюць каэфіцыенты аб'ёмнага і лінейнага пашырэння. == Каэфіцыент аб'ёмнага цеплавога расшырэння == : <math>\beta = \frac{1}{V} \left( \frac{\partial V}{\partial T}\right)_p</math>, К <sup>−1</sup> (°C<sup>−1</sup>) — адносная змена аб'ёму цела пры награванні яго на <math>dT</math> градусаў пры пастаянным ціску. == Каэфіцыент лінейнага цеплавога расшырэння == Каэфіцыент лінейнага цеплавога расшырэння паказвае адноснае змяненне даўжыні цела пры награванні на тэмпературу ΔT: : <math>\alpha_L = {\Delta L \over {L \Delta T}}</math> : <math>\alpha_L = {L^{-1}} {dL \over {dT}}</math> — адноснае змяненне лінейнага памеру цела пры награванні яго на ''d''T градусаў пры пастаянным ціску. У агульным выпадку, каэфіцыент лінейнага цеплавога пашырэння можа быць розны пры вымярэнні ўздоўж розных напрамкаў: α<sub>x</sub>, α<sub>y</sub>, α<sub>z</sub>. Для ізатропных цел <math> \alpha_x = \alpha_y = \alpha_z </math> и α<sub>V</sub>&nbsp;=&nbsp;3α<sub>L</sub>;. Напрыклад, [[вада]], у залежнасці ад тэмпературы, мае каэфіцыент аб'ёмнага расшырэння : 0,53{{e|−4}} К<sup>-1</sup> (пры тэмпературы 5-10 °C); : 1,50{{e|−4}} К<sup>-1</sup> (пры тэмпературы 10-20 °C); : 3,02{{e|−4}} К<sup>-1</sup> (пры тэмпературы 20-40 °C); : 4,58{{e|−4}} К<sup>-1</sup> (пры тэмпературы 40-60 °C); : 5,87{{e|−4}} К<sup>-1</sup> (пры тэмпературы 60-80 °C). Для жалеза каэфіцыент лінейнага расшырэння роўны 11,3×10<sup>−6</sup> K<sup>−1</sup><ref>{{Cite web |url=http://www.temperatures.ru/sprav/sprav2.php?page=8 |title=Температурный коэффициент линейного расширения на портале Ti-temperatures.ru |access-date=24 ліпеня 2013 |archive-date=18 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918045205/http://temperatures.ru/sprav/sprav2.php?page=8 |url-status=dead }}</ref>. == Для сталі == Табліца каэфіцыента лінейнага пашырэння α,10<sup>−6</sup>/°C<ref>{{кніга | аўтар = Зубченко А. С., Колосков М. М., Каширский Ю. В. и др. |загаловак = Марочник сталей и сплавов | выдавецтва = Машиностроение| год = 2003 | старонкі = 585. — 784 с }}</ref> {| class="wikitable" |- |- ! Марка сталі !! 20—100&nbsp;°C !! 20—200&nbsp;°C !! 20—300&nbsp;°C !! 20—400&nbsp;°C!! 20—500&nbsp;°C !! 20—600&nbsp;°C !! 20—700&nbsp;°C !!20—800&nbsp;°C !! 20—900&nbsp;°C !! 20—1000&nbsp;°C |- | 08кп || 12,5 || 13,4 || 14,0 || 14,5 || 14,9 || 15,1 || 15,3 || 14,7 || 12,7 || 13,8 |- | 08 || 12,5 || 13,4 || 14,0 || 14,5 || 14,9 || 15,1 || 15,3 || 14,7 || 12,7 || 13,8 |- | 10кп || 12,4 || 13,2 || 13,9 || 14,5 || 14,9 || 15,1 || 15,3 || 14,7 || 14,8 || 12,6 |- | 10 || 11,6 || 12,6 || - || 13,0 || - || 14,6 || - || - || - || - |- | 15кп || 12,4 || 13,2 || 13,9 || 14,5 || 14,8 || 15,1 || 15,3 || 14,1 || 13,2 || 13,3 |- | 15 || 12,4 || 13,2 || 13,9 || 14,4 || 14,8 || 15,1 || 15,3 || 14,1 || 13,2 || 13,3 |- | 20кп || 12,3 || 13,1 || 13,8 || 14,3 || 14,8 || 15,1 || 15,2 || - || - || - |- | 20 || 11,1 || 12,1 || 12,7 || 13,4 || 13,9 || 14,5 || 14,8 || - || - || - |- | 25 || 12,2 || 13,0 || 13,7 || 14,4 || 14,7 || 15,0 || 15,2 || 12,7 || 12,4 || 13,4 |- | 30 || 12,1 || 12,9 || 13,6 || 14,2 || 14,7 || 15,0 || 15,2 || - || - || - |- | 35 || 11,1 || 11,9 || 13,0 || 13,4 || 14,0 || 14,4 || 15,0 || - || - || - |- | 40 || 12,4 || 12,6 || 14,5 || 13,3 || 13,9 || 14,6 || 15,3 || - || - || - |- | 45 || 11,9 || 12,7 || 13,4 || 13,7 || 14,3 || 14,9 || 15,2 || - || - || - |- | 50 || 11,2 || 12,0 || 12,9 || 13,3 || 13,7 || 13,9 || 14,5 || 13,4 || - || - |- | 55 || 11,0 || 11,8 || 12,6 || 13,4 || 14,0 || 14,5 || 14,8 || 12,5 || 13,5 || 14,4 |- | 60 || 11,1 || 11,9 || - || 13,5 || 14,6 || - || - || - || - || - |- | 15К || - || 12,0 || 12,8 || 13,6 || 13,8 || 14,0 || - || - || - || - |- | 20К || - || 12,0 || 12,8 || 13,6 || 13,8 || 14,2 || - || - || - || - |- | 22 || 12,6 || 12,9 || 13,3 || 13,9 || - || - || - || - || - || - |- | А12 || 11,9 || 12,5 || - || 13,6 || 14,2 || - || - || - || - || - |- | 16ГС || 11,1 || 12,1 || 12,9 || 13,5 || 13,9 || 14,1 || - || - || - || - |- | 20Х || 11,3 || 11,6 || 12,5 || 13,2 || 13,7 || - || - || - || - || - |- | 30Х || 12,4 || 13,0 || 13,4 || 13,8 || 14,2 || 14,6 || 14,8 || 12,0 || 12,8 || 13,8 |- | 35Х || 11,3 || 12,0 || 12,9 || 13,7 || 14,2 || 14,6 || - || - || - || - |- | 38ХА || 11,0 || 12,0 || 12,2 || 12,9 || 13,5 || - || - || - || - || - |- | 40Х || 11,8 || 12,2 || 13,2 || 13,7 || 14,1 || 14,6 || 14,8 || 12,0 || - || - |- | 45Х || 12,8 || 13,0 || 13,7 || - || - || - || - || - || - || - |- | 50Х || 12,8 || 13,0 || 13,7 || - || - || - || - || - || - || - |} == Вымярэння каэфіцыента цеплавога расшырэння == Прыборы для вымярэння каэфіцыента цеплавога расшырэння [[Вадкасць|вадкасцяў]], [[газ]]аў і [[Цвёрдае цела|цвёрдых цел]] называюць ділатометрамі. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Аб'ёмны каэфіцыент нафты]] == Спасылкі == * [http://csc.ac.ru/news/1999_3/99-3-4-2.pdf Таблица-справочник для некоторых металлов (PDF)] * [http://www.stresscalc.ru/alp.php Коэффициент линейного расширения сталей по ПНАЭ Г-7-002-86] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізічныя велічыні]] [[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]] dts3k3xcuqi8oohlsm9nla82r43529s Леанід Георгіевіч Бутэлін 0 171230 5178077 5039176 2026-08-10T06:46:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178077 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Леанід Георгіевіч Буцелін |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = |род войскаў = [[авіяцыя]] |камандаваў = звяном [[12-ы знішчальны авіяполк|12-га знішчальнага авіяпалка]] |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{ордэн Чырвонага Сцяга}}{{ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} |Commons = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Леанід Георгіевіч Бутэлін'''<ref>Напісанне паводле: «Гарады і вёскі Беларусі». — Т. 6, кн. 2. — С. 130.</ref> ({{ДН|||1919}}, в. [[Родня]], цяпер у [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|22|6|1941}}) — лётчык-знішчальнік, у час Вялікай Айчыннай вайны адным з першых здзейсніў таран самалёта праціўніка<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бутелин Леонид Георгиевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 93 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1919 (паводле іншых звестак 1917<ref>[http://obd-memorial.ru/memorial/imagelink?path=34b91241-a2c5-474b-ba5e-e89a47b3c240 Данясенне аб беззваротных стратах]</ref>) годзе ў вёсцы [[Родня]] цяпер Клімавіцкага раёна Магілёўскай вобласці Беларусі. Рускі. З дзяцінства марыў стаць лётчыкам, займаўся [[авіямадэлізм]]ам. Быў адным з лепшых спартсменаў Родні, неаднаразова станавіўся пераможцам лыжных гонак. У РСЧА са студзеня 1939 года. Скончыў [[8-я Адэская ваенная авіяцыйная школа лётчыкаў імя П. Д. Асіпенкі|8-ю Адэскую ваенную авіяцыйную школу лётчыкаў імя П. Д. Асіпенкі]]<ref name="БЛГ">[http://aeroram.narod.ru/win/b/butelin_lg.htm Бутелин Леонид Георгиевич] {{ref-ru}}</ref>. == Таран == [[Файл:Poliakarpov I-153 Musee du Bourget P1010993.JPG|250px|thumb|Самалёт {{нп3|И-153||ru|И-153}}]] [[Файл:Junkers Ju88.jpg|250px|thumb|Самалёт {{нп3|Junkers Ju 88|Ju-88|ru|Junkers Ju 88}}]] 22 чэрвеня 1941 года нямецкая авіяцыя зрабіла налёт на аэрадром Боўшаў Станіслаўскага аэравузла. Камандзір звяна [[12-ы знішчальны авіяполк|12-га знішчальнага авіяпалка]] ([[64-я авіяцыйная дывізія|64-я змешаная авіяцыйная дывізія]], ВПС {{нп3|12-я армія, СССР|12-й арміі|ru|12-я армия (СССР)}}, [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўская асобая ваенная акруга]]) камсамолец малодшы лейтэнант Л. Г. Бутэлін першым падняўся ў паветра на самалёце {{нп3|И-153||ru|И-153}} для адлюстравання налёту. У паветры ён выявіў групу бамбардзіроўшчыкоў {{нп3|Junkers Ju 88|Ju-88|ru|Junkers Ju 88}} і ўступіў з імі ў бой<ref name="БЛГ"/>. У адной з атак яму ўдалося ўразіць агнём адзін з «юнкерсаў»<ref name="БЛГ"/>. Той загарэўся і паваліўся на зямлю. Бутэлін зрабіў віраж і ўбачыў, як іншы бамбардзіроўшчык заходзіць бамбіць аэрадром. Разгарнуўшыся, ён пайшоў яму насустрач і адкрыў агонь<ref name="БЛГ"/>. Але неўзабаве патроны скончыліся. Тады Бутэлін прыняў рашэнне тараніць<ref name="БС"/>. Падышоўшы ўшчыльную да хваста «юнкерса», ён шрубай сваёй «чайкі» адсек яго. Фашысцкі самалёт упаў на зямлю, дзе выбухнуў, не прычыніўшы шкоды аэрадрому і складам гаручага. Таран быў выраблены на вышыні 200 м, таму Бутэлін не змог скарыстацца парашутам і загінуў<ref name="БЛГ"/>. Дакладны час і месца тарану — 5 гадзін 15 хвілін (паводле іншых звестак 5 гадзін 42 хвіліны) каля вёскі [[Немшын]] [[Галічынскі раён|Галічынскага раёна]] [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай вобласці]]<ref name="БЛГ"/>. Самалёт з парэшткамі лётчыка выявіў мясцовы жыхар М. Ф. Белавус. Ён вынес цела і пахаваў яго каля вёскі. У 1950-я гады прах перапахаваны ў брацкай магіле ў [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галічы]]<ref name="БЛГ"/>. == Узнагароды і памяць == Пасмяротна узнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 14 мая 1965 года Леанід Георгіевіч Бутэлін узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] 1 ступені. У аграгарадку [[Родня]] ў гонар Леаніда Бутэліна названа вуліца<ref>{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Econom/R10P1f.html |title=Аграгарадкі Клімавіцкага раёна |access-date=29 ліпеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181031211805/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Econom/R10P1f.html |archivedate=31 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. Каля горада [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіч]] яму ўсталяваны помнік працы львоўскага скульптара Валянціна Усава — бронзавы крылаты чалавек, які падае з нябёсаў<ref name="БЛГ"/>. У 2010 годзе вандалы здалі помнік на металалом<ref>[http://www.delfi.ua/news/daily/society/pamyatnik-sovetskomu-letchiku-sdali-na-metall.d?id=905903 Памятник советскому летчику сдали на металл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185617/http://www.delfi.ua/news/daily/society/pamyatnik-sovetskomu-letchiku-sdali-na-metall.d?id=905903 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == {{Калонкі|2}} * ЦАМО, ф. 33 иап, оп. 200512, д. 1, л. 7, личное дело. * Абрамов А. С. Мужество в наследство. — Свердловск: Средне-Уральское кн. изд., 1988. — С. 32. * Бессмертные подвиги. — М.: Воениздат, 1980. — С. 215—217, 243. * Бурче Е. Ф. Пётр Николаевич Нестеров. — М.: «Молодая гвардия», 1955. — С. 226. * Важин Ф. А. Воздушный таран. — 2-е изд., пер. и доп. — М.: Воениздат, 1962. — С. 9-10. * Герои и подвиги. — Кн. 3. — М.: Воениздат, 1965. — С. 9-12. * Жукова Л. Н. Выбираю таран. — М.: «Молодая гвардия», 1985. — С. 8. * Крылья Родины. — М.: ДОСААФ, 1983. — С. 99. * На грани возможного. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: «Лимб», 1993. — С. 91-79, 393. * Скрипко М. С. По целям ближним и дальним. — М.: Воениздат, 1981. — С. 129. * Смирнов С. С. Были Великой войны. — М.: «Советская Россия», 1966. — С. 22-23. * Авиация и космонавтика. — 1971. — № 6. — С. 44. * Авиация и космонавтика. — 1991. — № 6. — С. 14. * Аэрохобби. — 1994. — № 1. — С. 29, 33. * Крылья Родины. — 1966. — № 6. — С. 2. * Крылья Родины. — 1976. — № 6. — С. 18. * Наука и жизнь. — 1986. — № 6. — С. 35. * Знамя Родины. — 1941. — 15 июля. {{Калонкі/канец}} == Спасылкі == * [http://obd-memorial.ru/memorial/imagelink?path=3c20dee4-5cd1-4c75-8f63-ebcb810cc7ed Данясенне аб беззваротных стратах] * [http://its-unknown-war.blogspot.com/2011/06/22-1941-5-15.html 22 июня 1941 года, 5 часов 15 минут…] {{ref-ru}} * [http://militera.lib.ru/prose/russian/smirnov2/02.html Таран над Брестом] {{ref-ru}} * [http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/item/851-honor Гордость и слава Роднянской земли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312071042/http://klimovichi.gov.by/index.php/sel-sov/item/851-honor |date=12 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [https://www.sb.by/articles/taran-na-rassvete.html Таран на рассвете]. [[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь Сегодня]]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бутэлін Леанід Георгіевіч}} [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавіцкім раёне]] 75icmdmas2hkg5hftebe6g777oheazi Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Магілёўскага раёна 0 172617 5177873 4769111 2026-08-09T16:06:15Z Atsirlin 38559 malformed ID 5177873 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} '''[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Гісторыка-культурныя каштоўнасці]] Магілёўскага раёна''' — аб’екты архітэктуры, археалогіі, гісторыі і мастацтва, помнікі горадабудаўніцтва і запаведныя мясціны на тэрыторыі [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], якія знаходзяцца пад [[Ахова гісторыка-культурнай спадчыны|дзяржаўнай аховай]] Рэспублікі Беларусь. У Магілёўскім раёне гісторыка-культурнымі каштоўнасцямі прызнаны 15 аб’ектаў, з якіх 8 — помнікі гісторыі, 7 — помнікі архітэктуры. 11 аб’ектаў — гісторыка-культурныя каштоўнасці рэгіянальнага значэння, 4 аб’екты — гісторыка-культурныя каштоўнасці рэспубліканскага значэння. == Гісторыка-культурныя каштоўнасці Магілёўскага раёна == {{Вікі любіць славутасці/Верх}} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 512Г000488 | назва = [[Свята-Пакроўская царква (Вейна)|Царква Пакрова Багародзіцы з фрэскамі ў інтэр’еры]] | датаванне = другая палова [[XVIII стагоддзе|ХVIII стагоддзя]] | населены пункт = аг. [[Вейна (Магілёўскі раён)|Вейна]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 53.827987 | даўгата = 30.388741 | выява = Вейна. Свята-Пакроўская царква (2).jpg | грамадскі набытак = так | commons = Church of Protection of the Holy Virgin in Viejna }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000489 | назва = Брацкая магіла байцоў зводнага батальёна міліцыі з помнікам у іх гонар | датаванне = [[1941]] год, [[1980]] год | населены пункт = в. [[Гаі (Магілёўскі раён)|Гаі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 53.965857 | даўгата = 30.308326 | выява = Hai 02.jpg | грамадскі набытак = | commons = Mass grave of police officers in Hai }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Г000490 | назва = [[Свята-Успенская царква (Галяні 1)|Свята-Успенская царква]] | датаванне = [[1903]] год | населены пункт = в. [[Галяні 1]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 53.798042 | даўгата = 30.608197 | выява = Галяні 1. Свята-Успенская царква.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Holy Assumption Church in Haliani 1 }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Г000491 | назва = Былы сядзібны дом | датаванне = пачатак [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]] | населены пункт = аг. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 53.737352 | даўгата = 30.272680 | выява = Mansion in Daškaŭka 01.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Mansion in Daškaŭka }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000492 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] год | населены пункт = аг. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 53.737222 | даўгата = 30.271934 | выява = Stella in Daškaŭka.jpg | грамадскі набытак = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 512Г000493 | назва = [[Касцёл Святога Мікалая (Княжыцы)|Касцёл Святога Мікалая]] | датаванне = [[1681]] год | населены пункт = аг. [[Княжыцы (Магілёўскі раён)|Княжыцы]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 53.974563 | даўгата = 30.152121 | выява = Княжыцы. Касцёл Святога Мікалая (05).jpg | грамадскі набытак = так | commons = Church of Saint Nicholas in Kniažycy }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000494 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] год | населены пункт = аг. [[Княжыцы (Магілёўскі раён)|Княжыцы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000495 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] год | населены пункт = в. [[Краснаполле 2|Краснаполле]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 512Д000496 | назва = [[Мемарыяльная капліца (Салтанаўка)|Мемарыяльная капліца ў памяць аб вайне 1812 года]] | датаванне = [[1912]] год | населены пункт = в. [[Салтанаўка (Магілёўскі раён)|Салтанаўка]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 53.812716 | даўгата = 30.230679 | выява = Капліца (в. Салтанаўка)- выгляд з другога боку.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Memorial Chapel in Saltanaŭka }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Г000497 | назва = Капліца | датаванне = [[XIX стагоддзе|ХІХ стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Стайкі (Магілёўскі раён)|Стайкі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Г000498 | назва = [[Свята-Успенская царква (Сухары)|Свята-Успенская царква]] | датаванне = пачатак [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]] | населены пункт = аг. [[Сухары (Магілёўскі раён)|Сухары]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 53.965110 | даўгата = 30.723030 | выява = Сухары. Царква.jpg | грамадскі набытак = так | commons = Church of the Dormition in Suchary }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000499 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] год | населены пункт = аг. [[Сухары (Магілёўскі раён)|Сухары]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = Memorial in Suchary 01.jpg | грамадскі набытак = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000500 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] год | населены пункт = в. [[Сялец (Магілёўскі раён)|Сялец]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 512Г000501 | назва = Будынак былой паштовай станцыі | датаванне = [[XIX стагоддзе|ХІХ стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Фойна]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 53.956584 | даўгата = 30.468333 | выява = Post office in Fojna.jpg | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 513Д000502 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] год | населены пункт = в. [[Харошкі (Магілёўскі раён)|Харошкі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = }} |} == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * {{крыніцы/ГККРБ-2019}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cultural heritage monuments in Mahilyow District}} {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Магілёўскай вобласці}} [[Катэгорыя:Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Магілёўскай вобласці|Магілёўскі раён]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Магілёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Культура Магілёўскага раёна]] ivl7w0vd5vnai7zrqkpnd68vj2pfgnb Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Верхнядзвінскага раёна 0 172660 5177864 4769071 2026-08-09T15:50:04Z Atsirlin 38559 malformed ID 5177864 wikitext text/x-wiki {{Вікі любіць славутасці/Верх}} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000217 | назва = Брацкая магіла (9 воінаў Чырвонай арміі) | датаванне = [[1939]] | населены пункт = г. [[Верхнядзвінск]] | адрасы = вул. Савецкая, у гарадскім скверы | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7788 | даўгата = 27.9329 | выява =|thumb|Брацкая магіла (9 воінаў Чырвонай арміі) }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000218 | назва = Брацкая магіла (4 воіна Савецкай Арміі) | датаванне = [[1944]] | населены пункт = г. [[Верхнядзвінск]] | адрасы = вул. Савецкая, у гарадскім скверы | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7791 | даўгата = 27.9330 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000219 | назва = Будынак | датаванне = пач. [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | населены пункт = г. [[Верхнядзвінск]] | адрасы = вул. Савецкая, 43 | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7830 | даўгата = 27.9339 | выява = Early twencent building in Verkhnyadzvinsk town.jpg|thumb|Будынак пач. XX стагоддзя }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000220 | назва = [[Мемарыяльны комплекс ахвярам фашызму, воінам-вызваліцелям і землякам]] | датаванне = [[1977]] | населены пункт = в. [[Яніна (Верхнядзвінскі раён)|Яніна]] | адрасы = на развілцы шасейных дарог Верхнядзвінск – Асвея, Даўгаўпілс – Полацк | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7997 | даўгата = 27.9460 | выява = Memorial_Complex_in_Janina_(Vierchniadzvinsk_District).jpg | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000221 | назва = [[Абрамава (археалагічныя помнікі)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] | датаванне = | населены пункт = в. [[Абрамова]] | адрасы = 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000222 | назва = [[Абрамава (археалагічныя помнікі)|Курганны могільнік-1, курганны могільнік-2]] | датаванне = [[XII стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Абрамова]] | адрасы = 0,6 км на захад ад вёскі, 0,5 км на поўнач ад гарадзішча | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000223 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1943]] | населены пункт = в. [[Абухава (Верхнядзвінскі раён)|Абухава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000224 | назва = [[Шпіталь Сясцёр Міласэрнасці (Асвея)|Былы манастырскі шпіталь]] | датаванне = [[1759]] | населены пункт = агр. [[Асвея]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000225 | назва = Парк | датаванне = 2-ая пал. XIX стагоддзя | населены пункт = г.п. [[Асвея]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 56.0140 | даўгата = 28.1177 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 212Д000226 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = г.п. [[Асвея]] | адрасы = мясцовы парк | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000227 | назва = [[Барсукі (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] | датаванне = [[IV стагоддзе да н.э|IV]]–[[III стагоддзе да н.э.|III стагоддзі да н.э.]] | населены пункт = в. [[Барсукі (Боркавіцкі сельсавет)|Барсукі]] | адрасы = 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000228 | назва = [[Чыгуначны вакзал (Бігосава)|Чыгуначны вакзал]] | датаванне = [[1924]]—[[1926]] гады | населены пункт = в. [[Бігосава]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 55.834023 | даўгата = 27.737292 | выява = Bihosava railway station.jpg | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000229 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Боркавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000230 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000231 | назва = Курганны могільнік | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Вознава]] | адрасы = 0,4 км на паўночны захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000232 | назва = [[Сядзібна-паркавы ансамбль (Вопытная)|Фрагменты былой сядзібы]]: сядзібны дом рэшткі капліцы гаспадарчыя пабудовы стайні фрагменты парку | датаванне = 2-ая пал. [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] | населены пункт = в. [[Вопытная]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000233 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Вопытная]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000234 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Галубава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000235 | назва = [[Дзянісенкі (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[X стагоддзе|X]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Дзянісенкі]] | адрасы = 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = 56.0857 | даўгата = 28.3957 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000236 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В00037 | назва = [[Дубровы (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[VI стагоддзе да н.э]]–[[II стагоддзе|II стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Дубровы (вёска)|Дубровы]] | адрасы = 1 км на поўдзень ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000238 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Жоўніна|Дзёрнавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000239 | назва = [[Зашчырына (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[XI стагоддзе|XI]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Зашчырына]] | адрасы = 0,2 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000240 | назва = Курганны могільнік | датаванне = [[VII стагоддзе|VII]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Ігналіна (Верхнядзвінскі раён)|Ігналіна]] | адрасы = 1,5 км на паўночны захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000241 | назва = [[Княжыцы (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[XI стагоддзе|XI стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Княжыцы (Верхнядзвінскі раён)|Княжыцы]] | адрасы = 0,4 км на захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000242 | назва = Курганны могільнік | датаванне = [[9 стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Лешня (Верхнядзвінскі раён)|Лешня]] | адрасы = 2–3 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000243 | назва = [[Лісна (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Лісна (вёска)|Лісна]] | адрасы = 1,5 км на поўдзень ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000244 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Луначарскае]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000245 | назва = [[Любасна (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Любасна]] | адрасы = 1,6 км на паўночны ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000246 | назва = Гарадзішча | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Маскалёнкі (Верхнядзвінскі раён)|Маскалёнкі]] | адрасы = 2,5 км на паўночны ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000247 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Первамайская (Верхнядзвінскі раён)|Першамайская]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000248 | назва = Гарадзішча | датаванне = [[X стагоддзе|X]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Пескаватка]] | адрасы = 1,5 км на поўнач ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000249 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Прудзінкі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000250 | назва = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Троіцкі касцёл]] | датаванне = пач. [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | населены пункт = в. [[Росіца (вёска)|Росіца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 55.9189 | даўгата = 27.7589 | выява = Kaścioł - Rosica - 02.jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000251 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Росіца (вёска)|Росіца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000252 | назва = [[Сар’янскі парк|Фрагменты парку]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Сар’я]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 55.9108 | даўгата = 27.8862 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000253 | назва = [[Сар’янскі храм|Касцёл]] | датаванне = [[1852]]—[[1857]] гады | населены пункт = в. [[Сар’я]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 55.9153 | даўгата = 27.8866 | выява = Sar'ya Cathedral.jpg|thumb|Касцёл }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000254 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Сар’я]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000255 | назва = [[Сукалі (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Сукалі]] | адрасы = 0,5 км на поўнач ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000256 | назва = [[Урагава (археалагічны помнік)|Гарадзішча]] перыяду ранняга жалезнага веку | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Урагава]] | адрасы = 1 км на поўнач ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000257 | назва = Гарадзішча | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Царкоўна (Верхнядзвінскі раён)|Царкоўна]] | адрасы = 0,5 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000258 | назва = [[Цясты (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Цясты]] | адрасы = 0,5 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000259 | назва = [[Чапаеўскі (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = пас. [[Чапаеўскі (Верхнядзвінскі раён)|Чапаеўскі]] | адрасы = на паўднёвай ускраіне пасёлка | катэгорыя = 3 | шырата = 56.0145 | даўгата = 28.2061 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} |} == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cultural heritage monuments in Vierchniadzvinsk district}} {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Віцебскай вобласці|Верхнядзвінскі раён]] [[Катэгорыя:Гісторыя Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Верхнядзвінскага раёна| ]] [[Катэгорыя:Культура Верхнядзвінскага раёна]] 9ma40x6azyp2nk5w9roxwwg3qpxqz5t 5177930 5177864 2026-08-09T20:50:47Z Atsirlin 38559 malformed ID 5177930 wikitext text/x-wiki {{Вікі любіць славутасці/Верх}} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000217 | назва = Брацкая магіла (9 воінаў Чырвонай арміі) | датаванне = [[1939]] | населены пункт = г. [[Верхнядзвінск]] | адрасы = вул. Савецкая, у гарадскім скверы | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7788 | даўгата = 27.9329 | выява =|thumb|Брацкая магіла (9 воінаў Чырвонай арміі) }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000218 | назва = Брацкая магіла (4 воіна Савецкай Арміі) | датаванне = [[1944]] | населены пункт = г. [[Верхнядзвінск]] | адрасы = вул. Савецкая, у гарадскім скверы | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7791 | даўгата = 27.9330 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000219 | назва = Будынак | датаванне = пач. [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | населены пункт = г. [[Верхнядзвінск]] | адрасы = вул. Савецкая, 43 | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7830 | даўгата = 27.9339 | выява = Early twencent building in Verkhnyadzvinsk town.jpg|thumb|Будынак пач. XX стагоддзя }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000220 | назва = [[Мемарыяльны комплекс ахвярам фашызму, воінам-вызваліцелям і землякам]] | датаванне = [[1977]] | населены пункт = в. [[Яніна (Верхнядзвінскі раён)|Яніна]] | адрасы = на развілцы шасейных дарог Верхнядзвінск – Асвея, Даўгаўпілс – Полацк | катэгорыя = 3 | шырата = 55.7997 | даўгата = 27.9460 | выява = Memorial_Complex_in_Janina_(Vierchniadzvinsk_District).jpg | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000221 | назва = [[Абрамава (археалагічныя помнікі)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] | датаванне = | населены пункт = в. [[Абрамова]] | адрасы = 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000222 | назва = [[Абрамава (археалагічныя помнікі)|Курганны могільнік-1, курганны могільнік-2]] | датаванне = [[XII стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Абрамова]] | адрасы = 0,6 км на захад ад вёскі, 0,5 км на поўнач ад гарадзішча | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000223 | назва = Магіла ахвяр фашызму | датаванне = [[1943]] | населены пункт = в. [[Абухава (Верхнядзвінскі раён)|Абухава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000224 | назва = [[Шпіталь Сясцёр Міласэрнасці (Асвея)|Былы манастырскі шпіталь]] | датаванне = [[1759]] | населены пункт = агр. [[Асвея]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = так | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000225 | назва = Парк | датаванне = 2-ая пал. XIX стагоддзя | населены пункт = г.п. [[Асвея]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 56.0140 | даўгата = 28.1177 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 212Д000226 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = г.п. [[Асвея]] | адрасы = мясцовы парк | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000227 | назва = [[Барсукі (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] | датаванне = [[IV стагоддзе да н.э|IV]]–[[III стагоддзе да н.э.|III стагоддзі да н.э.]] | населены пункт = в. [[Барсукі (Боркавіцкі сельсавет)|Барсукі]] | адрасы = 2,5 км на паўднёвы захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000228 | назва = [[Чыгуначны вакзал (Бігосава)|Чыгуначны вакзал]] | датаванне = [[1924]]—[[1926]] гады | населены пункт = в. [[Бігосава]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 55.834023 | даўгата = 27.737292 | выява = Bihosava railway station.jpg | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000229 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Боркавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000230 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000231 | назва = Курганны могільнік | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Вознава]] | адрасы = 0,4 км на паўночны захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000232 | назва = [[Сядзібна-паркавы ансамбль (Вопытная)|Фрагменты былой сядзібы]]: сядзібны дом рэшткі капліцы гаспадарчыя пабудовы стайні фрагменты парку | датаванне = 2-ая пал. [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] | населены пункт = в. [[Вопытная]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000233 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Вопытная]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000234 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Галубава]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000235 | назва = [[Дзянісенкі (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[X стагоддзе|X]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Дзянісенкі]] | адрасы = 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = 56.0857 | даўгата = 28.3957 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000236 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1944]] | населены пункт = в. [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000237 | назва = [[Дубровы (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[VI стагоддзе да н.э]]–[[II стагоддзе|II стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Дубровы (вёска)|Дубровы]] | адрасы = 1 км на поўдзень ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000238 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Жоўніна|Дзёрнавічы]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000239 | назва = [[Зашчырына (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[XI стагоддзе|XI]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Зашчырына]] | адрасы = 0,2 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000240 | назва = Курганны могільнік | датаванне = [[VII стагоддзе|VII]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Ігналіна (Верхнядзвінскі раён)|Ігналіна]] | адрасы = 1,5 км на паўночны захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000241 | назва = [[Княжыцы (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[XI стагоддзе|XI стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Княжыцы (Верхнядзвінскі раён)|Княжыцы]] | адрасы = 0,4 км на захад ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000242 | назва = Курганны могільнік | датаванне = [[9 стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Лешня (Верхнядзвінскі раён)|Лешня]] | адрасы = 2–3 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000243 | назва = [[Лісна (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Лісна (вёска)|Лісна]] | адрасы = 1,5 км на поўдзень ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000244 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Луначарскае]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000245 | назва = [[Любасна (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Любасна]] | адрасы = 1,6 км на паўночны ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000246 | назва = Гарадзішча | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Маскалёнкі (Верхнядзвінскі раён)|Маскалёнкі]] | адрасы = 2,5 км на паўночны ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000247 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Первамайская (Верхнядзвінскі раён)|Першамайская]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000248 | назва = Гарадзішча | датаванне = [[X стагоддзе|X]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Пескаватка]] | адрасы = 1,5 км на поўнач ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000249 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Прудзінкі]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000250 | назва = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Росіца)|Троіцкі касцёл]] | датаванне = пач. [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] | населены пункт = в. [[Росіца (вёска)|Росіца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 55.9189 | даўгата = 27.7589 | выява = Kaścioł - Rosica - 02.jpg }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000251 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Росіца (вёска)|Росіца]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000252 | назва = [[Сар’янскі парк|Фрагменты парку]] | датаванне = [[XIX стагоддзе]] | населены пункт = в. [[Сар’я]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = 55.9108 | даўгата = 27.8862 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Г000253 | назва = [[Сар’янскі храм|Касцёл]] | датаванне = [[1852]]—[[1857]] гады | населены пункт = в. [[Сар’я]] | адрасы = | катэгорыя = 2 | шырата = 55.9153 | даўгата = 27.8866 | выява = Sar'ya Cathedral.jpg|thumb|Касцёл }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213Д000254 | назва = Брацкая магіла | датаванне = [[1941]]—[[1944]] гады | населены пункт = в. [[Сар’я]] | адрасы = | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000255 | назва = [[Сукалі (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] | датаванне = [[IX стагоддзе|IX]]–[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] | населены пункт = в. [[Сукалі]] | адрасы = 0,5 км на поўнач ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000256 | назва = [[Урагава (археалагічны помнік)|Гарадзішча]] перыяду ранняга жалезнага веку | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Урагава]] | адрасы = 1 км на поўнач ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000257 | назва = Гарадзішча | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Царкоўна (Верхнядзвінскі раён)|Царкоўна]] | адрасы = 0,5 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000258 | назва = [[Цясты (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = в. [[Цясты]] | адрасы = 0,5 км на ўсход ад вёскі | катэгорыя = 3 | шырата = | даўгата = | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} {{Вікі любіць славутасці/Элемент | шыфр = 213В000259 | назва = [[Чапаеўскі (гарадзішча)|Гарадзішча]] | датаванне = [[V стагоддзе да н.э]]–[[V стагоддзе|V стагоддзе н.э.]] | населены пункт = пас. [[Чапаеўскі (Верхнядзвінскі раён)|Чапаеўскі]] | адрасы = на паўднёвай ускраіне пасёлка | катэгорыя = 3 | шырата = 56.0145 | даўгата = 28.2061 | выява = | грамадскі набытак = | commons = }} |} == Літаратура == * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cultural heritage monuments in Vierchniadzvinsk district}} {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь у Віцебскай вобласці|Верхнядзвінскі раён]] [[Катэгорыя:Гісторыя Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Верхнядзвінскага раёна| ]] [[Катэгорыя:Культура Верхнядзвінскага раёна]] 4tih7xyl66epxqnofnhrv8ahee26qwh Лазер 0 172934 5178065 5152429 2026-08-10T04:31:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178065 wikitext text/x-wiki [[Выява:LASER.jpg|300px|thumb|справа|Лазер ([[Чырвоны колер|чырвоны]], [[Зялёны колер|зялёны]], [[Сіні колер|сіні]]).]] [[Выява:Laser.jpg|300px|thumb|справа|Лазер (лабараторыя [[НАСА|NASA]]).]] {{значэнні|Лазер (значэнні)}} '''Ла́зер''' ({{lang-en|laser}}, [[акронім]] {{lang-en2|'''l'''ight '''a'''mplification by '''s'''timulated '''e'''mission of '''r'''adiation}} «узмацненне святла з дапамогай [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага выпраменьвання]]»), або '''апты́чны ква́нтавы генера́тар''' — гэта прылада, якая пераўтварае [[Энергія|энергію]] накачкі ([[Святло|светлавую]], [[Электрычнасць|электрычную]], [[Цеплыня|цеплавую]], [[Хімія|хімічную]] і інш.) у энергію [[кагерэнтнасць|кагерэнтнага]], [[монахраматычнае выпраменьванне|монахраматычнага]], [[палярызацыя хваль|палярызаванага]] і вузканакіраванага патоку выпраменьвання. Работа лазера заснавана на [[Квантавая механіка|квантавамеханічнай]] з’яве [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага (індуцыраванага) выпраменьвання]]. Выпраменьванне лазера можа быць бесперапынным, з пастаяннай [[Магутнасць|магутнасцю]], або [[імпульс]]ным і дасягаць гранічна вялікіх пікавых магутнасцей. У некаторых схемах рабочы элемент лазера выкарыстоўваецца ў якасці аптычнага ўзмацняльніка для выпраменьвання ад іншай крыніцы. Існуе вялікая колькасць відаў лазераў, якія выкарыстоўваюць у якасці рабочага асяроддзя ўсе [[Агрэгатны стан|агрэгатныя станы рэчыва]]. Некаторыя тыпы лазераў, напрыклад, [[лазер на фарбавальніках|лазеры на растворах фарбавальнікаў]] або поліхраматычныя [[цвердацельны лазер|цвердацельныя лазеры]], могуць генераваць цэлы набор частот ([[нармальныя ваганні|мод]] аптычнага рэзанатара) у шырокім спектральным дыяпазоне. Габарыты лазераў адрозніваюцца ад мікраскапічных для шэрагу [[Лазерны дыёд|паўправадніковых лазераў]] да памераў футбольнага поля для некаторых лазераў на [[неадым]]авым шкле. Унікальныя ўласцівасці выпраменьвання лазераў дазволілі выкарыстоўваць іх у розных галінах [[Навука|навукі]] і [[Тэхніка|тэхнікі]], а таксама ў [[Побыт|побыце]], пачынаючы з чытання і запісу [[CD|кампакт-дыскаў]] і заканчваючы даследаваннямі ў галіне [[кіруемы тэрмаядзерны сінтэз|кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу]]. == Асноўныя даты == {{Галоўны артыкул|Гісторыя вынаходства лазераў}} * [[1916]]: [[А. Эйнштэйн]] прадказвае існаванне з’явы [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага выпраменьвання]] — фізічнай асновы работы любога лазера<ref>{{артыкул | аўтар = Ельяшевич М. А.| загаловак = Эйнштейна коэффициенты| спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4608.html| аўтар выдання = под. ред.А. М. Прохорова| выданне = Физическая энциклопедия| месца = М.| выдавецтва = Советская энциклопедия| год = 1998| том = 5|старонкі =497 }}</ref>. * Строгае тэарэтычнае абгрунтаванне ў рамках [[Квантавая механіка|квантавай механікі]] гэта з’ява атрымала ў працах [[Поль Дзірак|П. Дзірака]] ў [[1927]]—[[1930]] гг.<ref name="krugosvet">{{cite web |author = С. Транковский |url = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/LAZER.html |title = ЛАЗЕР (оптический квантовый генератор) |publisher = Krugosvet.ru |access-date = 2009-07-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmEoXUP?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/LAZER.html |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite conference | last = Dirac P. A. M. | year = 1927 | title = The Quantum Theory of the Emission and Absorption of Radiation | journal = Proceedings of the Royal Society A | volume = 114 | pages = 243–265 }} {{en icon}}</ref> * [[1928]]: эксперыментальнае пацверджанне Р. Ладенбургам і Г. Копферманам існавання вымушанага выпраменьвання<ref name="popmech"/>. * У [[1940]] г. В. Фабрыкантам і Ф. Бутаевай была прадказана магчымасць выкарыстання вымушанага выпраменьвання асяроддзя з інверсіяй населенасцей для ўзмацнення [[Электрамагнітнае выпраменьванне|электрамагнітнага выпраменьвання]]<ref name="popmech">{{cite web |author = Алексей Левин |datepublished = 2006-06-01 |url = http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |title = Квантовый светоч: История одного из самых важных изобретений XX века – лазера |publisher = Popmech.ru |access-date = 2009-07-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmFZljR?url=http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. * [[1950]]: [[Альфрэд Кастлер|А. Кастлер]] ([[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] [[1966]]) прапануе метад аптычнай накачкі асяроддзя для стварэння ў ім інверснай населенасці. Рэалізаваны на практыцы ў [[1952]] годзе Бросэлем, Кастлерам і Вінтэрам<ref>{{cite web |author = Ivar Waller |datepublished = 1972 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/press.html |title = The Nobel Prize in Physics 1966: Presentation Speech |publisher = Elsevier Publishing Company |access-date = 2009-07-20 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmJwDO7?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1966/press.html |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Да стварэння квантавага генератара заставаўся адзін крок: увесці ў асяроддзе станоўчую зваротную сувязь, гэта значыць змясціць гэтае асяроддзе ў [[рэзанатар]]<ref name="popmech" />. * [[1954]]: першы [[мікрахвалевае выпраменьванне|мікрахвалевы]] генератар — [[мазер]] на [[аміяк]]у ([[Чарлз Хард Таўнс|Ч. Таунс]], [[Мікалай Генадзевіч Басаў|Басаў М. Г.]] і [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|Прохараў А. М.]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] [[1964]]). Ролю зваротнай сувязі выконваў [[аб'ёмны рэзанатар]], памеры якога былі парадку 12,6 мм ([[даўжыня хвалі]], што выпраменьвалася пры пераходзе аміяку з узбуджанага вагальнага [[энергетычны ўзровень|ўзроўню]] на асноўны)<ref name="popmech" />. Для ўзмацнення электрамагнітнага выпраменьвання [[бачнае выпраменьванне|аптычнага дыяпазону]] неабходна было стварыць аб’ёмны рэзанатар, памеры якога былі б каля [[мікрон]]а. З-за звязаных з гэтым тэхналагічных цяжкасцей многія навукоўцы ў той час лічылі, што стварыць генератар бачнага выпраменьвання немагчыма<ref name="fundamentals">{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_02.html |title = Laser : Fundamentals // Some important dates |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-28 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606023828/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_02.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. * [[1960]]: [[16 мая]] [[Тэадор Майман|Т. Майман]] прадэманстраваў працу першага аптычнага квантавага генератара — лазера<ref>{{cite journal | last=Maiman | first=T.H. | author-link=Майман, Тэадор | year=1960 | title=Stimulated optical radiation in ruby | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1960-08-06_187_4736/page/492 | journal=Nature | volume=187 | issue=4736 | pages=493–494 |doi=10.1038/187493a0|issn=0028-0836 }}</ref>. У якасці актыўнага асяроддзя выкарыстоўваўся [[крышталь]] штучнага [[рубін]]у ([[аксід алюмінію]] Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> з невялікай прымешкай [[хром]]у Cr), а аб’ёмным рэзанатарам служыў [[рэзанатар Фабры-Пяро]], утвораны сярэбранымі люстранымі пакрыццямі, нанесенымі на тарцы крышталя. Гэты лазер працаваў у імпульсным рэжыме на даўжыні хвалі 694,3 нм<ref name="popmech" />. У снежні таго ж года быў створаны [[гелій]]-[[неон]]авы лазер, які выпраменьваў у бесперапынным рэжыме (А. Джаван, У. Бэнет, Д. Хэрыят). Першапачаткова лазер працаваў у [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоным]] дыяпазоне, затым быў мадыфікаваны для выпраменьвання бачнага чырвонага святла<ref name="fundamentals" />. * Фізіка лазераў і па сённяшні дзень інтэнсіўна развіваецца. З моманту вынаходства лазера амаль кожны год з’яўляліся ўсё новыя яго віды, прыстасаваныя для розных мэт<ref name="fundamentals" />. У [[1961]] г. быў створаны лазер на неадымавым шкле, а на працягу наступных пяці гадоў былі распрацаваны [[Лазерны дыёд|лазерныя дыёды]], лазеры на фарбавальніках, лазеры на [[Двухвокіс вугляроду|двухвокісе вугляроду]], хімічныя лазеры. У [[1963]] г. [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Ж. Алфёраў]] і [[Герберт Кромер|Г. Кромер]] ([[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] [[2000]] г.) распрацавалі тэорыю [[паўправаднік]]овых гетэраструктур, на аснове якіх былі створаны многія лазеры<ref name="popmech" />. == Прынцып дзеяння == Фізічнай асновай працы лазера служыць з’ява [[вымушанае выпраменьванне|вымушанага (індуцыраванага) выпраменьвання]]<ref>{{кніга |аўтар = Сивухин Д. В. |загаловак = Общий курс физики. Оптика |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1985 |том = 4 |старонак = 735 |старонкі = 704-706 }}</ref>. Сутнасць з’явы складаецца ў тым, што ўзбуджаны [[атам]] здольны выпраменьваць [[фатон]] пад дзеяннем іншага фатона без яго паглынання, калі энергія апошняга складае рознасць [[Энергія|энергій]] узроўняў атама да і пасля выпраменьвання. Пры гэтым выпраменены фатон кагерэнтны фатону, які выклікаў выпраменьванне (з’яўляецца яго «дакладнай копіяй»). Такім чынам адбываецца ўзмацненне [[Святло|святла]]. Гэтым з’ява адрозніваецца ад спантаннага выпраменьвання, у якім выпрамененыя фатоны маюць выпадковыя напрамкі распаўсюджвання, [[палярызацыя хваль|палярызацыю]] і [[фаза ваганняў|фазу]]<ref name="small_encyclopaedia">{{артыкул | аўтар = А. Н. Ораевский | загаловак = Лазер | аўтар выдання = под. ред. М. Е. Жаботинского | выданне = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1969 | старонкі = 89-118 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Р. Фейнман, Р. Лейтон, М. Сэндс |частка = 3 - излучение, волны, кванты; 4 - кинетика, теплота, звук |загаловак = Фейнмановские лекции по физике |выданне = 3-е изд |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1976 |том = 1 |старонкі = 311-315 |старонак = 496 }}</ref>. [[Выява:Laser DSC09088.JPG|250px|thumb|злева|[[Гелій-неонавы лазер]]. Яркі прамень у цэнтры — гэта не ўласна лазерны прамень, а электрычны разрад, які спараджае свячэнне, прыкладна так, як гэта адбываецца ў неонавых лямпах. Прамень праецыруецца на экран справа ў выглядзе чырвонай кропкі, што свеціцца.]] [[Імавернасць]] таго, што выпадковы [[фатон]] выкліча індуцыраванае выпраменьванне ўзбуджанага атама, дакладна роўная імавернасці паглынання гэтага фатона [[атам]]ам, які знаходзіцца ў неўзбуджаным стане<ref>{{cite journal |last = Einstein А. |year = 1916 |title = Strahlungs-emission und -absorption nach der Quantentheorie |journal = Verhandlungen der Deutschen Physikalischen Gesellschaft |volume = 18 | pages = 318}} {{de icon}}</ref>. Таму для ўзмацнення святла неабходна, каб узбуджаных атамаў у асяроддзі было больш, чым неўзбуджаных (так званая інверсія насельніцтва). У стане [[Тэрмадынамічная раўнавага|тэрмадынамічнай раўнавагі]] гэтая ўмова не выконваецца, таму выкарыстоўваюцца розныя сістэмы накачкі актыўнага асяроддзя лазера ([[Оптыка|аптычныя]], [[Электрычнасць|электрычныя]], [[Хімія|хімічныя]] і інш.)<ref name="physical_encyclopaedia">{{артыкул | аўтар = А. Н. Ораевский | загаловак = Лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1892.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 2 }}</ref>. Першакрыніцай генерацыі з’яўляецца працэс спантаннага выпраменьвання, таму для забеспячэння пераемнасці пакаленняў фатонаў неабходна існаванне [[станоўчая зваротная сувязь|станоўчай зваротнай сувязі]], за кошт якой фатоны выклікаюць наступныя акты індуцыраванага выпраменьвання. Для гэтага актыўнае асяроддзе лазера змяшчаецца ў [[аптычны рэзанатар]]. У найпрасцейшым выпадку ён уяўляе сабой два люстэркі, адно з якіх напаўпразрыстае — праз яго прамень лазера часткова выходзіць з рэзанатара. Адлюстроўваючыся ад люстэркаў, пучок выпраменьвання шматразова праходзіць па рэзанатару, выклікаючы ў ім індуцыраваныя пераходы. Выпраменьванне можа быць як бесперапынным, так і імпульсным. Пры гэтым, выкарыстоўваючы розныя прыборы ([[прызма, оптыка|прызмы]], што верцяцца, ячэйки Кера і інш.) для хуткага выключэння і ўключэння зваротнай сувязі і памяншэння тым самым перыяду імпульсаў, можна стварыць умовы для генерацыі выпраменьвання вельмі вялікай магутнасці (так званыя [[гіганцкія імпульсы]])<ref name="small_encyclopaedia" />. Гэты рэжым работы лазера называюць рэжымам мадуляванай [[дыхтоўнасць|дыхтоўнасці]]. Выпраменьванне, якое генеруецца лазерам, з’яўляецца [[монахраматычнае выпраменьванне|монахраматычным]] (г.зн. яго [[спектр выпраменьвання|спектр]] складаецца з адной або з дыскрэтнага набору [[Даўжыня хвалі|даўжынь хваль]]), бо імавернасць выпраменьвання фатона вызначанай даўжыні хвалі большая, чым блізка размешчанай, звязанай з пашырэннем спектральнай лініі, а, адпаведна, і імавернасць індуцыраваных пераходаў на гэтай [[Частата|частаце]] таксама мае максімум. Таму паступова ў працэсе генерацыі фатоны дадзенай даўжыні хвалі будуць пераважаць над усімі астатнімі фатонамі<ref name="physical_encyclopaedia" />. Акрамя гэтага, з-за адмысловага размяшчэння люстэркаў у лазерным прамені захоўваюцца толькі тыя фатоны, якія распаўсюджваюцца ў кірунку, паралельным [[аптычная вось|аптычнай восі]] рэзанатара на невялікай адлегласці ад яе, астатнія фатоны хутка пакідаюць аб’ём рэзанатара. Такім чынам прамень лазера мае вельмі малы вугал разыходнасці<ref>{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_09.html |title = Laser : Fundamentals // Spatial characteristics of the emitted laser beam |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-30 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606150121/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_09.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. Нарэшце, прамень лазера мае строга вызначаную [[палярызацыя святла|палярызацыю]]. Для гэтага ў рэзанатар уводзяць розныя [[палярызатар]]ы, напрыклад, імі могуць служыць плоскія шкляныя пласцінкі, устаноўленыя пад [[вугал Брустэра|вуглом Брустэра]] да кірунку распаўсюджвання прамяня лазера<ref>{{кніга |аўтар = Редкин Ю. Н. |частка = Часть 5. Физика атома, твёрдого тела и атомного ядра |загаловак = Курс общей физики |месца = Киров |выдавецтва = ВятГГУ |год = 2006 |старонкі = 57 |старонак = 152 }}</ref>. == Будова лазера == [[Выява:Laser.svg|275px|thumb|справа|На схеме пазначаны: 1 — актыўнае асяроддзе; 2 — энергія накачкі лазера; 3 — непразрыстае люстэрка; 4 — напаўпразрыстае люстэрка; 5 — лазерны прамень.]] Усе лазеры складаюцца з трох асноўных частак: * актыўнага (рабочага) асяроддзя; * сістэмы накачкі (крыніца энергіі); * аптычнага рэзанатара (можа адсутнічаць, калі лазер працуе ў рэжыме ўзмацняльніка). Кожная з іх забяспечвае выкананне сваіх пэўных функцый. === Актыўнае асяроддзе === У цяперашні час у якасці рабочага асяроддзя лазера выкарыстоўваюцца розныя [[агрэгатныя станы]] рэчыва: [[Цвёрдае цела|цвёрдае]], [[Вадкасць|вадкае]], [[газ]]ападобнае, [[плазма]]<ref name="ruby_laser">Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 2-е. — М.: Наука, 1985. — Т. IV. Оптика. — С. 714—721. — 735 с.</ref>. У звычайным стане лік атамаў, якія знаходзяцца на ўзбуджаных энергетычных узроўнях, вызначаецца [[размеркаванне Больцмана|размеркаваннем Больцмана]]<ref name="sivuhin_principles">Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 2-е. — М.: Наука, 1985. — Т. IV. Оптика. — С. 703—714. — 735 с.</ref>: <center><math>~N=N_0 \exp (-E/kT),</math></center> тут : ''N'' — колькасць [[атам]]аў, якія знаходзяцца ва ўзбуджаным стане з энергіяй ''E'', : ''N''<sub>0</sub> — лік атамаў, якія знаходзяцца ў асноўным стане, : ''k'' — [[пастаянная Больцмана]], : ''T'' — тэмпература асяроддзя. Іншымі словамі, узбуджаных атамаў менш, чым атамаў у асноўным стане, таму [[імавернасць]] таго, што [[фатон]], распаўсюджваючыся ў асяроддзі, выкліча вымушанае выпраменьванне, таксама малая ў параўнанні з імавернасцю яго паглынання. Таму [[электрамагнітная хваля]], праходзячы ў [[Рэчыва|рэчыве]], расходуе сваю [[Энергія|энергію]] на ўзбуджэнне атамаў. [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|Інтэнсіўнасць]] выпраменьвання пры гэтым спадае па [[Закон Бугера — Ламберта — Бера|закону Бугера]]<ref name="krugosvet" />: <center><math>~I_l=I_0 \exp (-a_1l),</math></center> тут : ''I''<sub>0</sub> — пачатковая інтэнсіўнасць, : ''I''<sub>l</sub> — інтэнсіўнасць выпраменьвання, якое прайшло адлегласць ''l'' ў рэчыве, : ''a''<sub>1</sub> — [[паказчык паглынання]] рэчыва. Залежнасць [[экспаненцыяльная функцыя|экспаненцыяльная]], таму выпраменьванне вельмі хутка паглынаецца. У тым выпадку, калі ўзбуджаных атамаў больш, чым неўзбуджаных (гэта значыць, у стане інверсіі насельніцтва), сітуацыя прама процілеглая. Акты вымушанага выпраменьвання пераважаюць над паглынаннем, і выпраменьванне ўзмацняецца па закону<ref name="krugosvet" />: <center><math>~I_l=I_0 \exp (a_2l),</math></center> дзе ''a''<sub>2</sub> — каэфіцыент квантавага ўзмацнення. У рэальных лазерах узмацненне адбываецца да таго часу, пакуль велічыня энергіі, якая паступае за кошт вымушанага выпраменьвання энергіі, не стане роўнай велічыні энергіі, якая губляецца ў рэзанатары<ref name="physical_dictionary">{{артыкул | аўтар = М. Е. Жаботинский | загаловак = Лазер (оптический квантовый генератор) | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физический энциклопедический словарь | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1984 | старонкі = 337-340 }}</ref>. Гэтыя страты звязаны з насычэннем метастабільнага ўзроўню рабочага рэчыва, пасля чаго энергія накачкі ідзе толькі на яго разагрэў, а таксама з наяўнасцю мноства іншых фактараў (рассейванне на неаднастайнасць асяроддзя, паглынанне [[прымешка, хімія|прымешкамі]], неідэальнасць люстэркаў, карыснае і непажаданае выпраменьванне ў навакольнае асяроддзе і інш.)<ref name="krugosvet" />. === Сістэма накачкі === Для стварэння інверснай населенасці асяроддзя лазера выкарыстоўваюцца розныя механізмы. У цвердацельных лазерах яна ажыццяўляецца за кошт апраменьвання магутнымі [[газаразрадная лямпа|газаразраднымі лямпамі-ўспышкамі]], сфакусіраваным [[Сонца|сонечным]] выпраменьваннем (так званая аптычная накачка) і выпраменьваннем іншых лазераў (у прыватнасці, [[паўправаднік]]овых)<ref name="small_encyclopaedia" /><ref name="solid-state_laser">{{артыкул | аўтар = И. А. Щербаков | загаловак = Твердотельный лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3985.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 5 }}</ref>. Пры гэтым магчыма праца толькі ў імпульсным рэжыме, бо патрабуюцца вельмі вялікія [[шчыльнасць энергіі|шчыльнасці энергіі]] накачкі, якія выклікаюць пры працяглым уздзеянні моцны разагрэў і разбурэнне стрыжня рабочага рэчыва<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Францессон | загаловак = Накачка | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2395.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 3 }}</ref>. У газавых і вадкасных лазерах (гл. [[гелій-неонавы лазер]], [[лазер на фарбавальніках]]) выкарыстоўваецца накачка электрычным разрадам. Такія лазеры працуюць у бесперапынным рэжыме. Накачка хімічных лазераў адбываецца з дапамогай [[Хімічная рэакцыя|хімічных рэакцый]] у іх актыўным асяроддзі. Пры гэтым інверсія насельніцтва ўзнікае альбо непасрэдна ў прадуктах рэакцыі, альбо ў адмыслова ўведзеных прымешках з адпаведнай структурай энергетычных узроўняў. Накачка паўправадніковых лазераў адбываецца пад дзеяннем моцнага прамога [[Электрычны ток|току]] праз [[p-n пераход]], а таксама пучком [[электрон]]аў. Існуюць і іншыя метады накачкі (газадынамічныя, заснаваныя на рэзкім ахалоджванні папярэдне нагрэтых газаў; [[фотадысацыяцыя]], асобны выпадак хімічнай накачкі і інш.)<ref name="physical_dictionary" />. [[Выява:Lasers pumping.jpg|275px|thumb|злева|На малюнку: а — трохузроўневая і б — чатырохузроўневая схемы накачкі актыўнага асяроддзя лазера.]] Класічная трохузроўневая сістэма накачкі рабочага асяроддзя выкарыстоўваецца, напрыклад, у [[рубін]]авым лазеры. Рубін уяўляе сабой [[крышталь]] [[карунд]]у Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, [[легіраванне|легіраваны]] невялікай колькасцю [[іон]]аў хрому Cr<sup>3+</sup>, якія і з’яўляюцца крыніцай лазернага выпраменьвання. З-за ўплыву электрычнага поля крышталічнай рашоткі карунду знешні энергетычны ўзровень хрому E<sub>2</sub> расшчэплены (гл. [[эфект Штарка]]). Іменна гэта робіць магчымым выкарыстанне немонахраматычнага выпраменьвання ў якасці накачкі<ref name="small_encyclopaedia" />. Пры гэтым [[атам]] пераходзіць з асноўнага стану з [[энергія]]й ''E''<sub>0</sub> ва ўзбуджаны з энергіяй каля ''E''<sub>2</sub>. У гэтым стане атам можа знаходзіцца параўнальна нядоўга (парадку 10<sup>−8</sup> с), амаль адразу адбываецца пераход без выпраменьвання на ўзровень ''E''<sub>1</sub>, на якім атам можа знаходзіцца значна даўжэй (да 10<sup>−3</sup> с), гэта так званы метастабільны ўзровень. Узнікае магчымасць ажыццяўлення індуцыраванага выпраменьвання пад уздзеяннем іншых выпадковых [[фатон]]аў. Як толькі атамаў, якія знаходзяцца ў метастабільным стане становіцца больш, чым у асноўным, пачынаецца працэс генерацыі<ref name="physical_dictionary" /><ref>{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_08.html |title = Laser : Fundamentals // Spectroscopic systems used to create a laser |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-28 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606183012/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_08.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. Варта адзначыць, што стварыць інверсію населенасцей атамаў хрому Cr з дапамогай накачкі непасрэдна з узроўню ''E''<sub>0</sub> на ўзровень ''E''<sub>1</sub> нельга. Гэта звязана з тым, што калі паглынанне і вымушанае выпраменьванне адбываюцца паміж двума ўзроўнямі, то абодва гэтыя працэсы працякаюць з аднолькавай хуткасцю. Таму ў дадзеным выпадку накачка можа толькі зраўнаваць населенасці двух узроўняў, чаго недастаткова для ўзнікнення генерацыі<ref name="small_encyclopaedia" />. У некаторых лазерах, напрыклад у [[неадым]]авым, ў яком генерацыя выпраменьвання адбываецца на іонах [[неадым]]у Nd<sup>3+</sup>, выкарыстоўваецца чатырохузроўневая схема накачкі. Тут паміж метастабільным ''E''<sub>2</sub> і асноўным узроўнем ''E''<sub>0</sub> маецца прамежкавы — рабочы ўзровень ''E''<sub>1</sub>. Вымушанае выпраменьванне адбываецца пры пераходзе атама паміж узроўнямі ''E''<sub>2</sub> і ''E''<sub>1</sub>. Перавага гэтай схемы заключаецца ў тым, што ў дадзеным выпадку лёгка выканаць умову інверснай населенасці, бо час жыцця верхняга рабочага ўзроўню (''E''<sub>2</sub>) на некалькі парадкаў большы за час жыцця ніжняга ўзроўню (''E''<sub>1</sub>). Гэта значна зніжае патрабаванні да крыніцы накачкі<ref name="physical_dictionary" />. Акрамя таго, падобная схема дазваляе ствараць магутныя лазеры, якія працуюць у бесперапынным рэжыме, што вельмі важна для некаторых прымяненняў<ref name="ruby_laser" />. Аднак падобныя лазеры маюць істотны недахоп у выглядзе нізкага квантавага [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]], які вызначаецца як дзель энергіі выпрамененага фатона на энергію паглынутага фатона накачкі (η<sub>квантавае</sub> = hν<sub>выпраменьвання</sub>/hν<sub>накачкі</sub>) === Аптычны рэзанатар === [[Выява:Oscillators spectrum.jpg|275px|thumb|злева|У шырыню [[спектральная лінія|спектральнай лініі]], намаляванай на рысунку зялёным колерам, укладваецца тры ўласныя частаты рэзанатара. У гэтым выпадку выпраменьванне, што генеруецца лазерам, будзе трохмодавым. Для фіялетавай лініі выпраменьванне будзе чыста монахраматычным.]] Люстэркі лазера не толькі забяспечваюць існаванне станоўчай зваротнай сувязі, але і працуюць як рэзанатар, падтрымліваючы тыя моды, якія адпавядаюць [[Хваля стаячая|стаячым хвалям]] дадзенага рэзанатара<ref>{{кніга |аўтар = Сивухин Д. В. |загаловак = Общий курс физики. Электричество |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1985 |том = 3 |старонкі = 624-627 |старонак = 713 }}</ref>, і падаўляючы іншыя<ref name="sivuhin_principles" />. Калі на [[аптычная даўжыня шляху|аптычнай даўжыні]] ''L'' рэзанатара ўкладваецца цэлы лік паўхваль ''n'': <center><math>~2L = n \lambda,</math></center> то такія хвалі, праходзячы па рэзанатары, не мяняюць сваёй фазы і, дзякуючы [[інтэрферэнцыя святла|інтэрферэнцыі]], узмацняюць адзін аднаго. Усе астатнія, блізка размешчаныя хвалі, паступова гасяць адна адну. Такім чынам спектр уласных частот аптычнага рэзанатара вызначаецца суадносінамі: <center><math>\nu_n = \frac{c}{2L} n,</math></center> тут ''c'' — [[хуткасць святла]] ў вакууме. Інтэрвалы паміж суседнімі частотамі рэзанатара аднолькавыя і роўныя: <center><math>\vartriangle \nu_r = \frac{c}{2L}.</math></center> Лініі ў спектры выпраменьвання з розных прычын ([[доплераўскае зрушэнне|доплераўскае пашырэнне]], знешнія [[Электрычнае поле|электрычныя]] і [[Магнітнае поле|магнітнае палі]], [[Квантавая механіка|квантавамеханічныя эфекты]] і інш.) заўсёды маюць пэўную шырыню <math>\vartriangle \nu_l</math>. Таму могуць узнікаць сітуацыі, калі на шырыню [[спектральная лінія|спектральнай лініі]] ўкладваецца некалькі ўласных частот рэзанатара. У гэтым выпадку выпраменьванне лазера будзе шматмодавым<ref>{{cite web |author = François Balembois et Sébastien Forget |url = http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_11.html |title = Laser : Fundamentals // Operating conditions for the cavity |publisher = Prn1.univ-lemans.fr |access-date = 2009-07-31 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20080606150126/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/Contenu_11.html |archive-date = 6 чэрвеня 2008 |url-status = dead}}</ref>. Сінхранізацыя гэтых мод дазваляе дабіцца таго, каб выпраменьванне ўяўляла сабой паслядоўнасць кароткіх і магутных імпульсаў. Калі ж <math>\vartriangle \nu_l < \vartriangle \nu_r</math>, то ў выпраменьванні лазера будзе прысутнічаць толькі адна [[частата]], у дадзеным выпадку рэзанансныя ўласцівасці сістэмы люстэркаў слаба выяўлены на фоне рэзанансных уласцівасцей спектральнай лініі<ref name="physical_encyclopaedia" />. Пры больш строгім разліку неабходна ўлічваць, што ўзмацняюцца хвалі, якія распаўсюджваюцца не толькі паралельна аптычнай восі рэзанатара, але і пад малым вуглом <math>\varphi</math> да яе. Умова ўзмацнення тады прымае выгляд<ref name="sivuhin_principles" />: <center><math>~2L \cos \varphi = n \lambda.</math></center> Гэта прыводзіць да таго, што [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасць]] пучка прамянёў лазера розная ў розных кропках [[Плоскасць|плоскасці]], перпендыкулярнай гэтаму пучку. Тут назіраецца сістэма светлых плям, падзеленых цёмнымі вузлавымі лініямі. Для ліквідацыі гэтых непажаданых эфектаў выкарыстоўваюць розныя [[дыяфрагма, оптыка|дыяфрагмы]], рассейвальныя ніткі, а таксама выкарыстоўваюць розныя схемы аптычных рэзанатараў<ref>{{артыкул | аўтар = В. П. Быков | загаловак = Оптический резонатор | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2643.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 3 }}</ref>. == Класіфікацыя лазераў == * [[Цвердацельны лазер|Цвердацельныя лазеры]] на [[Люмінесцэнцыя|люмінесцэнтных]] [[Цвёрдае цела|цвёрдых асяроддзях]] (дыэлектрычныя крышталі і шкла). У якасці актыватараў звычайна выкарыстоўваюцца [[іон]]ы [[Рэдказямельныя элементы|рэдказямельных элементаў]] або іоны групы [[жалеза]] Fe. Накачка, аптычная і ад [[лазерны дыёд|паўправадніковых лазераў]], ажыццяўляецца па трох- ці чатырохузроўневай схеме. Сучасныя цвердацельныя лазеры здольныя працаваць у імпульсным, бесперапынным і квазібесперапынным рэжымах<ref name="solid-state_laser" />. * [[Паўправадніковы лазер|Паўправадніковыя лазеры]]. Фармальна таксама з’яўляюцца цвердацельнымі, але традыцыйна вылучаюцца ў асобную групу, бо маюць іншы механізм накачкі (інжэкцыя лішкавых носьбітаў зараду праз [[p-n пераход]] або гетэрапераход, электрычны прабой у моцным полі, бамбардзіроўка хуткімі электронамі), а квантавыя пераходы адбываюцца паміж дазволенымі энергетычнымі зонамі, а не паміж дыскрэтнымі ўзроўнямі энергіі. Паўправадніковыя лазеры — найбольш ужывальны ў побыце від лазераў<ref>{{артыкул | аўтар = Елисеев П. Г. | загаловак = Полупроводниковый лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2979.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 4 }}</ref>. Акрамя гэтага ўжываюцца ў [[Спектраскапія|спектраскапіі]], у сістэмах накачкі іншых лазераў, а таксама ў [[Медыцына|медыцыне]] (гл. [[фотадынамічная тэрапія]]). * [[Лазер на фарбавальніках|Лазеры на фарбавальніках]]. Тып лазераў, які выкарыстоўвае ў якасці актыўнага асяроддзя [[раствор]] флюарэсцыруючых з утварэннем шырокіх [[спектр]]аў арганічных фарбавальнікаў. Лазерныя пераходы ажыццяўляюцца паміж рознымі вагальнымі падузроўнямі першага ўзбуджанага і асноўнага сінглетных электронных станаў. Накачка аптычная, могуць працаваць у бесперапынным і імпульсным рэжымах. Асноўнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць перастройкі даўжыні хвалі выпраменьвання ў шырокім дыяпазоне. Прымяняюцца ў спектраскапічных даследаваннях<ref>{{артыкул | аўтар = А. Н. Рубинов | загаловак = Лазеры на красителях | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1905.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = [[Советская энциклопедия|«Советская энциклопедия»]] | год = 1988 | том = 2 }}</ref>. * [[Газавы лазер|Газавыя лазеры]] — лазеры, актыўным асяроддзем якіх з’яўляецца сумесь [[газ]]аў і [[пар]]оў. Адрозніваюцца высокай магутнасцю, монахраматычнасцю, а таксама вузкай скіраванасцю выпраменьвання. Працуюць у бесперапынным і імпульсным рэжымах. У залежнасці ад сістэмы накачкі газавыя лазеры падзяляюць на газаразрадныя лазеры, газавыя лазеры з аптычным узбуджэннем і ўзбуджэннем зараджанымі часціцамі (напрыклад, лазеры з ядзернаю накачкай<ref>{{артыкул | аўтар = С. И. Яковленко | загаловак = Лазер с ядерной накачкой | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1893.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 2 }}</ref>, у пачатку 80-х праводзіліся выпрабаванні сістэм супрацьракетнай абароны на іх аснове<ref>{{cite journal |first=Jeff |last=Hecht |title=The history of the x-ray laser |journal=Optics and Photonics News |volume=19 |issue=5 |date=May 2008 |publisher=Optical Society of America |pages=26–33}} {{en icon}}</ref>, аднак, без асаблівага поспеху<ref>{{cite web |url = http://www.nv.doe.gov/library/publications/historical/DOENV_209_REV15.pdf |title = United States Nuclear Tests 1945-1992 |format = pdf |publisher = United States Department of Energy |access-date = 2009-08-16 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmMY7mJ?url=http://www.nv.doe.gov/library/publications/historical/DOENV_209_REV15.pdf |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>), газадынамічныя і хімічныя лазеры. Па тыпу лазерных пераходаў адрозніваюць газавыя лазеры на атамных пераходах, іонныя лазеры, малекулярныя лазеры на электронных, вагальных і круцільных пераходах [[Малекула|малекул]] і эксімерныя лазеры<ref>{{артыкул | аўтар = Г. Г. Петраш | загаловак = Газовый лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0645.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 1 }}</ref>. * [[Газадынамічны лазер|Газадынамічныя лазеры]] — газавыя лазеры з цеплавой накачкі, інверсія насельніцтваў у якіх ствараецца паміж узбуджанымі вагальна-круцільнымі ўзроўнямі гетэраядзерных малекул шляхам адыябатычнага пашырэння газавай сумесі, якая рухаецца з высокай хуткасцю (часцей N<sub>2</sub>+CO<sub>2</sub>+He або N<sub>2</sub>+CO<sub>2</sub>+Н<sub>2</sub>О, рабочае рэчыва — [[Вуглякіслы газ|CO<sub>2</sub>]])<ref>{{артыкул | аўтар = А. С. Бирюков | загаловак = Газодинамический лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0647.html | аўтар выдання = под. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохорова]] | выданне = [[Физическая энциклопедия]] | месца = М. | выдавецтва = [[Советская энциклопедия|«Советская энциклопедия»]] | год = 1988 | том = 1 }}</ref>. * [[Эксімерны лазер|Эксімерныя лазеры]] — разнавіднасць газавых лазераў, якія працуюць на энергетычных пераходах эксімерных малекул (дымеры высакародных газаў, а таксама іх монагалагенідаў), здольных існаваць толькі некаторы час ва ўзбуджаным стане. Накачка ажыццяўляецца прапусканнем праз газавую сумесь пучка электронаў, пад дзеяннем якіх атамы пераходзяць ва ўзбуджаны стан з утварэннем эксімераў, якія фактычна прадстаўляюць сабой асяроддзе з інверсіяй населенасцей. Эксімерныя лазеры адрозніваюцца высокімі энергетычнымі характарыстыкамі, малым роскідам [[Даўжыня хвалі|даўжыні хвалі]] генерацыі і магчымасці яе плыўнай перастройкі ў шырокім дыяпазоне<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Елецкий | загаловак = Эксимерный лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4625.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 5 }}</ref>. * [[Хімічны лазер|Хімічныя лазеры]] — разнавіднасць лазераў, крыніцай энергіі для якіх служаць хімічныя рэакцыі паміж кампанентамі рабочага асяроддзя (сумесі газаў). Лазерныя пераходы адбываюцца паміж узбуджанымі вагальна-круцільнымі і асноўнымі ўзроўнямі састаўных малекул прадуктаў рэакцыі. Для ажыццяўлення хімічных рэакцый у асяроддзі неабходна пастаянная прысутнасць свабодных радыкалаў, для чаго выкарыстоўваюцца розныя спосабы ўздзеяння на малекулы для іх дысацыяцыі. Адрозніваюцца шырокім спектрам генерацыі ў блізкай ІЧ-вобласці, вялікай магутнасцю бесперапыннага і імпульснага выпраменьвання<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Елецкий | загаловак = Химический лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4470.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 5 }}</ref>. * [[Лазер на свабодных электронах|Лазеры на свабодных электронах]] — лазеры, актыўным асяроддзем якіх з’яўляецца паток свабодных [[электрон]]аў, якія вагаюцца ў вонкавым [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітным полі]] (за кошт чаго ажыццяўляецца выпраменьванне) і распаўсюджваюцца з рэлятывісцкай хуткасцю ў кірунку выпраменьвання. Асноўнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць плаўнай шырокадыяпазоннай перастройкі частаты генерацыі. Адрозніваюць убітроны і скатроны, накачка першых ажыццяўляецца ў прасторава-перыядычным статычным полі андулятара, другіх — магутным полем электрамагнітнай хвалі. Існуюць таксама мазеры на цыклатронным рэзанансе і страфатроны, заснаваныя на тармазным выпраменьванні электронаў, а таксама фліматроны, якія выкарыстоўваюць [[Эфект Вавілава — Чаранкова]] і пераходнага выпраменьванняў. Кожны электрон выпраменьвае да 10<sup>8</sup> фатонаў, таму лазеры на свабодных электронах з’яўляюцца, па сутнасці, класічнымі прыборамі і апісваюцца законамі [[Класічная электрадынаміка|класічнай электрадынамікі]]<ref>{{артыкул | аўтар = В. Л. Братман, Н. С. Гинзбург | загаловак = Лазеры на свободных электронах | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1906.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 2 }}</ref>. * [[Квантавы каскадны лазер|Квантавыя каскадныя лазеры]] − паўправадніковыя лазеры, якія выпраменьваюць у сярэднім і далёкім [[інфрачырвоны дыяпазон|інфрачырвоным дыяпазоне]]<ref>{{cite journal |last= Faist |first= Jerome |author2=Federico Capasso|author3=Deborah L. Sivco|author4=Carlo Sirtori|author5=Albert L. Hutchinson|author6=Alfred Y. Cho |date=April 1994 |title= Quantum Cascade Laser |journal=Science |volume=264 |issue=5158 |pages=553–556 |doi=10.1126/science.264.5158.553 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/264/5158/553 |access-date=2007-02-18 |format= abstract |pmid= 17732739}} {{en icon}}</ref>. У адрозненне ад звычайных паўправадніковых лазераў, якія выпраменьваюць з дапамогай вымушаных пераходаў паміж дазволенымі [[электрон]]нымі і дзіркавымі ўзроўнямі, падзеленымі [[забароненая зона|забароненай зонай]] [[паўправаднік]]а, выпраменьванне квантавых каскадных лазераў узнікае пры пераходзе электронаў паміж слаямі гетэраструктур паўправадніка і складаецца з двух тыпаў прамянёў, прычым другасны прамень мае вельмі незвычайныя ўласцівасці і не патрабуе вялікіх выдаткаў энергіі<ref>{{cite journal |last= Kazarinov |first= R.F |author2=Suris, R.A. |date=April 1971 |title= Possibility of amplification of electromagnetic waves in a semiconductor with a superlattice |journal= Fizika i Tekhnika Poluprovodnikov |volume=5 |issue=4 |pages=797–800}} {{en icon}}</ref>. * [[Валаконны лазер]] — лазер, рэзанатар якога пабудаваны на базе [[аптычнае валакно|аптычнага валакна]], усярэдзіне якога поўнасцю або часткова генеруецца выпраменьванне. Пры цалкам валаконнай рэалізацыі такой лазер называецца цэльнавалаконным, пры камбінаваным выкарыстанні валаконных і іншых элементаў у канструкцыі лазера ён называецца валаконна-дыскрэтным або гібрыдным. * [[Вертыкальна-выпраменьваючыя лазеры]] (VCSEL) — «Павярхоўна-выпраменьваючы лазер з вертыкальным рэзанатарам» — разнавіднасць дыёднага паўправадніковага лазера, які выпраменьвае [[святло]] ў кірунку, перпендыкулярным паверхні крышталя, у адрозненне ад звычайных лазерных дыёдаў, выпраменьваючых у плоскасці, паралельнай паверхні пласцін. * Іншыя віды лазераў, развіццё прынцыпаў якіх на дадзены момант з’яўляецца прыярытэтнай задачай даследаванняў ([[рэнтгенаўскі лазер|рэнтгенаўскія лазеры]]<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Андреев | загаловак = Рентгеновский лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3418.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 4 }}</ref>, [[гама-лазер]]ы<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Андреев | загаловак = Гамма-лазер | спасылка = http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0676.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физическая энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1988 | том = 1 }}</ref> і інш.). == Выкарыстанне лазераў == [[Выява:Classical spectacular laser effects.jpg|250px|thumb|справа|Лазернае суправаджэнне музычных канцэртаў (лазернае шоу)]] З моманту свайго вынаходства лазеры зарэкамендавалі сябе як «гатовыя рашэнні яшчэ невядомых праблем»<ref>{{кніга |аўтар = Charles H. Townes. |частка = The first laser |загаловак = A Century of Nature: Twenty-One Discoveries that Changed Science and the World |спасылка = http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/284158_townes.html |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 2003 |старонкі = 107–112 |isbn = 0-226-28413-1 }} {{en icon}}</ref>. З-за ўнікальных уласцівасцей лазернага выпраменьвання, лазеры шырока прымяняюцца ў многіх галінах [[Навука|навукі]] і [[Тэхніка|тэхнікі]], а таксама ў [[Побыт|побыце]] (прайгравальнікі [[кампакт-дыск]]аў, [[лазерны прынтар|лазерныя прынтары]], счытвальнікі [[штрых-код]]аў, [[лазерная ўказка|лазерныя ўказкі]] і інш.) Лёгка дасягальная высокая шчыльнасць энергіі выпраменьвання дазваляе выконваць лакальную тэрмічную апрацоўку і звязаную з ёй механічную апрацоўку (рэзанне, зварку, пайку, гравіроўку). Дакладны кантроль зоны нагрэву дазваляе зварваць матэрыялы, якія немагчыма зварыць звычайнымі спосабамі (да прыкладу, [[Кераміка|кераміку]] і [[метал]]). Прамень лазера можна сфакусіраваць у кропку дыяметрам парадку [[мікрон]]а, што дазваляе выкарыстоўваць яго ў [[мікраэлектроніка|мікраэлектроніцы]] для прэцызійнай механічнай апрацоўкі матэрыялаў (рэзка паўправадніковых крышталёў, свідравання асабліва тонкіх адтулін у пячатных платах)<ref>{{cite web |url = http://www.laser-reserv.ru/ltech/rezka_proshivka_ot/ |title = Лазерная резка и прошивка отверстий |publisher = Laser-reserv.ru |access-date = 2009-08-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmN3krm?url=http://www.laser-reserv.ru/ltech/rezka_proshivka_ot/ |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. Шырокае прымяненне атрымала таксама лазерная маркіроўка і мастацкая гравіроўка вырабаў з розных матэрыялаў<ref>{{cite web |author = А. Найдёнов |datepublished = 2008-01-24 |url = http://www.i-laser.ru/content/view/158/1/ |title = А что ещё можно сделать из натурального дерева с помощью лазера? |publisher = I-laser.ru |access-date = 2009-08-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vYoYcKk?url=http://www.i-laser.ru/content/view/158/1/ |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = live }}</ref> (у тым ліку аб’ёмная гравіроўка празрыстых матэрыялаў). Лазеры выкарыстоўваюцца для атрымання паверхневых пакрыццяў матэрыялаў (лазернае легіраванне, лазерная наплаўка, вакуумна-лазернае напыленне) з мэтай павышэння іх зносаўстойлівасці. Пры лазернай апрацоўцы матэрыялаў на іх не аказваецца механічнае ўздзеянне, зона нагрэву малая, таму ўзнікаюць толькі нязначныя тэрмічныя дэфармацыі. Акрамя таго, увесь тэхналагічны працэс можна цалкам аўтаматызаваць. Таму лазерная апрацоўка характарызуецца высокай дакладнасцю і прадукцыйнасцю. [[Выява:Laser from printer.jpg|250px|thumb|справа|Паўправадніковы лазер, які прымяняецца ў вузле генерацыі малюнка [[прынтар]]а Hewlett-Packard]] Лазеры прымяняюцца ў [[галаграфія|галаграфіі]] для стварэння саміх галаграм і атрымання галаграфічнага аб’ёмнага малюнка. Некаторыя лазеры, напрыклад лазеры на фарбавальніках, здольныя генераваць монахраматычнае святло практычна любой даўжыні хвалі, пры гэтым імпульсы выпраменьвання могуць дасягаць 10<sup>−16</sup> с, а значыць і вялікіх магутнасцей (так званыя гіганцкія імпульсы). Гэтыя ўласцівасці выкарыстоўваюцца ў [[Спектраскапія|спектраскапіі]], а таксама пры вывучэнні нелінейных аптычных эфектаў. З дапамогай лазера ўдалося вымераць адлегласць да [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] з дакладнасцю да некалькіх [[сантыметр]]аў. Лазерная лакацыя касмічных аб’ектаў удакладніла значэнні шэрагу фундаментальных астранамічных пастаянных і спрыяла ўдакладненню параметраў касмічнай навігацыі, пашырыла прадстаўленні аб будове [[Атмасфера|атмасферы]] і паверхні планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]<ref name="physical_dictionary" />. У астранамічных [[тэлескоп]]ах, забяспечаных адаптыўнай аптычнай сістэмай карэкцыі атмасферных скажэнняў, лазер выкарыстоўваюць для стварэння штучных апорных зорак у верхніх пластах атмасферы. Прымяненне лазераў у [[Метралогія|метралогіі]] і вымяральнай тэхніцы не абмяжоўваецца вымярэннем адлегласцей. Лазеры знаходзяць тут разнастайныя прымяненні: для вымярэння [[час]]у, [[ціск]]у, [[Тэмпература|тэмпературы]], хуткасці патокаў [[Вадкасць|вадкасцей]] і [[газ]]аў, [[Вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасці]] ([[лазерны гіраскоп]]), канцэнтрацыі рэчываў, аптычнай шчыльнасці, разнастайных аптычных параметраў і характарыстык, у вібраметрыі і інш. Звышкароткія імпульсы лазернага выпраменьвання выкарыстоўваюцца ў [[фотахімія|лазернай хіміі]] для запуску і аналізу [[Хімічная рэакцыя|хімічных рэакцый]]. Тут лазернае выпраменьванне дазваляе забяспечыць дакладную лакалізацыю, дазіраванне, абсалютную стэрыльнасць і высокую хуткасць уводу энергіі ў сістэму<ref>{{артыкул | аўтар = Н. В. Карлов | загаловак = Лазерная химия | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Физический энциклопедический словарь | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1984 | старонкі = 340-341 }}</ref>. У цяперашні час распрацоўваюцца розныя сістэмы лазернага ахалоджвання<ref>{{cite web |url = http://www.isan.troitsk.ru/win/LLS/lctna.htm |title = Лазерное охлаждение и пленение нейтральных атомов |publisher = Институт спектроскопии РАН |access-date = 2009-08-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmNhMyO?url=http://www.isan.troitsk.ru/win/LLS/lctna.htm |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>, разглядаюцца магчымасці ажыццяўлення з дапамогай лазераў [[кіруемы тэрмаядзерны сінтэз|кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу]]. Лазеры выкарыстоўваюцца і ў ваенных мэтах, напрыклад, у якасці сродкаў навядзення і прыцэльвання. Разглядаюцца варыянты стварэння на аснове магутных лазераў баявых сістэм абароны паветранага, марскога і наземнага базіравання<ref>{{cite web |author = В. Саков |datepublished = 2009-03-21 |url = http://www.3dnews.ru/news/boevoi_100_kvt_lazer_northrop_grumman_pochti_portativnii/ |title = Боевой 100-кВт лазер Northrop Grumman. Почти портативный |publisher = 3dnews.ru |access-date = 2009-08-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090707155530/http://www.3dnews.ru/news/boevoi_100_kvt_lazer_northrop_grumman_pochti_portativnii/ |archive-date = 7 ліпеня 2009 |url-status = dead }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Pae, Peter | загаловак = Northrop Advance Brings Era Of The Laser Gun Closer | мова = en | выданне = [[Los Angeles Times]] | год = 2009-03-19 | старонкі = B2 }}</ref>. [[Выява:S&W .357 Magnum With Laser Sight.jpg|thumb|Рэвальвер, аснашчаны лазерным цэлеўказчыкам]] У [[Медыцына|медыцыне]] лазеры прымяняюцца як бяскроўныя скальпелі, выкарыстоўваюцца пры лячэнні афтальмалагічных захворванняў ([[катаракта]], [[адслаенне сятчаткі]], [[лазерная карэкцыя зроку]] і інш.). Шырокае прымяненне атрымалі таксама ў касметалогіі (лазерная эпіляцыя, лячэнне сасудзістых і пігментных дэфектаў скуры, лазерны пілінг, выдаленне [[Татуіроўка|татуіровак]] і пігментных плям)<ref>{{cite web |url = http://www.medlaser.ru/applic.htm |title = Лазеры для хирургии и косметологии |publisher = Medlaser.ru |access-date = 2009-08-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/61AmOHxMk?url=http://www.medlaser.ru/applic.htm |archive-date = 24 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. У цяперашні час бурна развіваецца так званая ''лазерная сувязь''. Вядома, што чым вышэйшая апорная частата канала сувязі, тым большая яго прапускная здольнасць<ref name="krugosvet" />. Таму ў [[радыёсувязь|радыёсувязі]] імкнуцца пераходзіць на ўсё больш кароткія даўжыні хваль. Даўжыня светлавой хвалі ў сярэднім на шэсць парадкаў меншая за даўжыню хвалі радыёдыяпазону, таму з дапамогай лазернага выпраменьвання магчыма перадача значна большага аб’ёму інфармацыі. Лазерная сувязь ажыццяўляецца як па адкрытых, так і па закрытых святлаводных структурах, напрыклад, па аптычнаму валакну. Святло за кошт з’явы поўнага ўнутранага адлюстравання можа распаўсюджвацца па ім на вялікія адлегласці, практычна не слабеючы<ref>{{артыкул | аўтар = А. В. Иевский, М. Ф. Стельмах | загаловак = Оптическая связь | спасылка = http://bse.sci-lib.com/article084692.html | аўтар выдання = под. ред. А. М. Прохорова | выданне = Большая советская энциклопедия | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1977 }}</ref>. Для вывучэння ўзаемадзеяння лазернага выпраменьвання з рэчывам і атрымання кіруемага тэрмаядзернага сінтэзу будуюць вялікія лазерныя комплексы, магутнасць якіх можа пераўзыходзіць 1 ПВт. == Бяспека лазераў == Любы, нават маламагутны лазер, уяўляе небяспеку для зроку чалавека. Лазер часта ўжываецца ў побыце, на канцэртах, музычных мерапрыемствах. Зафіксавана мноства выпадкаў атрымання апёкаў сятчаткі вока<ref>https://www.msk.kp.ru/daily/24128.5/349669/</ref>, што прыводзіла да часовай ці поўнай слепаты. == Фільмы == * У [[1985]] году кінастудыяй «[[Леннаучфильм]]» выпушчаны навукова-папулярны фільм «Канструктары прамянёў», (рэжысёр — А. Слабадской, аператар В. Пятроў). Фільм прысвечаны даследаванням у галіне лазераў [[АН СССР|Інстытута агульнай фізікі АН СССР]] на чале з акадэмікам [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А. М. Прохаравым]]. * Таямніцы забытых перамог. Праўнікі праменя<ref>https://yandex.by/video/search?text=%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0&filmId=84216853-00{{Недаступная спасылка}}</ref> . Дакументальны фільм. Рэжысёр Аляксей Вахрушаў. Тэкст чытае Васіль Ланавой. ЗАТ «Інтэлект». {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга | аўтар = Тарасов Л. В. | загаловак = Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения | спасылка = http://www.krelib.com/nauchnye_trudy/4528 | месца = М. | выдавецтва = Радио и связь | год = 1981 | старонак = 440 }} * {{кніга |аўтар = Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И. |загаловак = Физика лазеров |спасылка = http://www.yugzone.ru/x/kondilenko-i-i-i-dr-fizika-lazerov/ |год = 1984 |выдавецтва = Вища школа |месца = Киев |старонак = 232 }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга | аўтар = Звелто О. | загаловак = Принципы лазеров | спасылка = http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&id=2512 | год = 1990 | выдавецтва = Мир | месца = М. | старонак = 559 | isbn = 5-03-001053-X }} * {{кніга | аўтар = Бруннер В. | загаловак = Справочник по лазерной технике: Пер. с нем | спасылка = http://www.toroid.ru/brunnerV.html | год = 1991 | выдавецтва = Энергоатомиздат | месца = М. | старонак = 544 | isbn = 5-283-02480-6 }} * {{кніга | загаловак = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия ''под. ред. М. Е. Жаботинского'' | месца = М. | выдавецтва = «Советская энциклопедия» | год = 1969 | старонак = 500 }} * {{кніга |автар = Тарасов Л. В. |загаловак = Лазеры. Действительность и надежды |спасылка = http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1985 |том = 42 |старонак = 176 |серыя = Библиотечка "Квант" |archive-url = https://web.archive.org/web/20100225071354/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm |archive-date = 25 лютага 2010 |archivedate = 25 лютага 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100225071354/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm }} * {{кніга | аўтар = William T. Silfvast. | загаловак = Laser Fundamentals | год = 1996 | выдавецтва = Cambridge University Press | месца = New York | isbn = 0-521-55617-1 }} {{en icon}} * {{артыкул | загаловак = К 50-летию создания лазеров | спасылка = http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/ | мова = ru | выданне = УФН | год = 2011 | том = 181 }} * [http://www.hanel-photonics.com/laser_diode_market.html ''Полупроводниковый лазер — Различные типы ''] — Доступные длины волн полупроводниковых лазеров == Спасылкі == {{Вікіслоўнік|Лазер}} {{Вікісховішча|Лазер}} * [http://ufn.ru/ru/pacs/42.55.-f/ Список статей], опубликованных в УФН по теме «Лазеры» (PACS: 42.55.-f Lasers) * [http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901060521/http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |date=1 верасня 2011 }} * [http://www.laser-portal.ru Лазерный портал] * [http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090410191557/http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm |date=10 красавіка 2009 }} * [http://laserfaq.ru/ Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140111054317/http://laserfaq.ru/ |date=11 студзеня 2014 }} (частичный русский перевод) * [http://www.repairfaq.org/sam/lasersam.htm Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists] {{en icon}} * [http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418025117/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html |date=18 красавіка 2009 }} {{en icon}} * [http://habrahabr.ru/blogs/DIY/61109/ Мощный лазер своими руками за один вечер] * [http://www.physics-online.ru/PaperLogos/6337/%C2%FB%F1%EE%EA%EE%FD%ED%E5%F0%E3%E5%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EB%E0%E7%E5%F0%FB.pdf Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР]{{Недаступная спасылка}}, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских * [http://elementy.ru/news/431618 Лазер на основе биологической клетки] {{Нарматыўны кантроль}} {{Добры артыкул|Фізіка}} [[Катэгорыя:Лазеры|*]] [[Катэгорыя:Лазерная фізіка]] [[Катэгорыя:Электрамагнетызм]] [[Катэгорыя:Электрамагнітнае выпраменьванне]] [[Катэгорыя:Фізічныя прылады]] [[Катэгорыя:Крыніцы святла]] [[Катэгорыя:Квантавая оптыка]] [[Катэгорыя:Квантавая электроніка]] [[Катэгорыя:Абсталяванне для фізічных эксперыментаў]] [[Катэгорыя:Вынаходніцтвы СССР]] nfwht6wskqwanecfbpjsxi0jfpamkge Леліян 0 175302 5178083 3705305 2026-08-10T07:51:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178083 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Ульпій Карнелій Леліян | арыгінал імя = Ulpius Cornelius Laelianus | выява = Aureus Laelius-RIC 0001.jpg | шырыня = | апісанне выявы = [[Аўрэус]] Леліяна | пасада = [[Рымскі імператар]] ([[узурпатар]]) | сцяг = | перыядпачатак = люты/сакавік [[269]] | перыядканец = красавік/май [[269]] | папярэднік = [[Постум, імператар|Марк Касіяній Лаціній Постум]] | пераемнік = [[Постум, імператар|Марк Касіяній Лаціній Постум]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = }} '''Леліян''' (Ульпій Карнелій Леліян, {{lang-la|Ulpius Cornelius Laelianus}}) — [[рымскі імператар]]-[[узурпатар]]. У большасці крыніц імя Леліяна прыводзіцца няслушна, а яго поўнае імя сустракаецца толькі на [[Легенда, нумізматыка|легендзе]] адной з першых адчаканеных ім манет. Леліян паўстаў у кіраванне [[Постум, імператар|Постума]] — першага імператара [[Гальская імперыя|Гальскай імперыі]]. Пра біяграфію Леліяна амаль нічога невядома. Ёсць версія, што ён быў або [[легат]]ам XXII Першанароджанага легіёна, або намеснікам [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]]. На апошняе ўказвае тое, што сталіцай паўстання была [[Майнц|Магантыяка]] — сталіца [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]]. У крыніцах не ўказваецца дакладная дата пачатку і канца ўзурпацыі, але, хутчэй за ўсё, Леліян паўстаў супраць [[Постум, імператар|Постума]] ў лютым ці сакавіку [[269]] года. Зыходзячы з колькасці манет з яго імем, паўстанне павінна было доўжыцца максімум два ці тры месяцы, пасля чаго армія Леліяна была разбіта, а сам ён, верагодна, быў забіты пры аблозе [[Майнц|Магантыяка]] войскамі [[Постум, імператар|Постума]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://ancientrome.ru/imp/lael.htm Артыкул «Леліян»] у інтэрнэт-энцыклапедыі рымскіх імператараў М. Польфера (пераклад) * [http://www.roman-emperors.org/laelianu.htm Laelianus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170806013636/http://www.roman-emperors.org/laelianu.htm |date=6 жніўня 2017 }} — An Online Encyclopedia of Roman Emperors (Michel Polfer) {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары]] [[Катэгорыя:Трыццаць тыранаў]] [[Катэгорыя:Гальскія імператары]] o16u6mtwo8qluxq3awctnrdi5vkcr7u Леў II 0 177138 5178093 3695447 2026-08-10T08:31:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178093 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Леў II | арыгінал імя = {{lang-el|Λέων Β′}} | выява = Leo (474)-coin.jpg | шырыня = 200px | апісанне выявы = | веравызнанне = [[Хрысціянства]] | пасада = [[Візантыйскі імператар]] | сцяг = | перыядпачатак = [[473]] | перыядканец = [[474]] | папярэднік = [[Леў I Макела|Леў I]] | суправіцель1 = [[Леў I Макела|Леў I]] | суправіцель1перыядпачатак = [[473]] | суправіцель1перыядканец = [[474]] | пераемнік = [[Флавій Зянон|Зянон]] | суправіцель2 = [[Флавій Зянон|Зянон]] | суправіцель2перыядпачатак = [[474]] | суправіцель2перыядканец = [[474]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = [[Дынастыя Львоў|Львоў]] | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} {{цёзкі|Леў II}} '''Леў II''' ({{lang-el|Λέων Β′}}) (каля [[467]]—{{Дата смерці|17|11|474}}) — [[візантыйскі імператар]] у [[473]]—[[474]] гадах (аднаасобна ў 474). == Біяграфія == Леў II быў сынам [[Флавій Зянон|Зянона]] і [[Арыядна, дачка Льва I|Арыядны]], дачкі [[Леў I Макела|Льва I Макелы]]. 25 кастрычніка (?) 473 года імператар Леў I Макела абвясціў свайго ўнука імператарам і суправіцелем<ref>[[Кандзід, гісторык|Кандзід]]. «Гісторыя». 1.</ref>. Пасля смерці дзеда ў студзені 474 года Леў II заставаўся аднаасобным кіраўніком Усходняй Рымскай Імперыі каля трох тыдняў. Аднак па намове сваёй бабкі [[Элія Верына|Эліі Верыны]] і маці Арыядны, 9 лютага саступіў візантыйскі трон свайму бацьку Зянону і стаў яго суправіцелем. Аднак ён кіраваў усяго няпоўных дзесяць месяцаў і памёр ад хваробы 17 лістапада 474 года ва ўзросце каля сямі гадоў<ref>[[Феафан Спавядальнік|Феафан]]. «Хранаграфія»: 466</ref>. Шырока хадзілі чуткі, што ён мог быць атручаны Арыяднай ці Зянонам. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Феофан, «Хронография» В кн. Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и сына его Феофилакта, М. 1884'' == Спасылкі == * [http://www.roman-emperors.org/leo2.htm Леў II (AD 474)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026172321/http://www.roman-emperors.org/leo2.htm |date=26 кастрычніка 2021 }} {{Імператары Візантыі}} {{Рымскія імператары}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархі, якія памерлі ў дзяцінстве]] [[Катэгорыя:Візантыйскія імператары V стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рымскія консулы V стагоддзя]] 077kfo0a6ts2dbueyieu273lf4noflj Ла-Тартуга 0 179246 5178058 5171190 2026-08-10T03:58:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178058 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Востраў Тартуга}} {{Востраў |Назва = Востраў Ла-Тартуга |Нацыянальная назва = es/Isla de la Tortuga |Карта = Mapa isla la tortuga.svg |Памер карты = 150 |Архіпелаг = Малыя Антыльскія астравы |Акваторыя = Карыбскае мора |Краіна = Венесуэла |Пазіцыйная карта = Малыя Антыльскія астравы |Рэгіён = |Раён = |lat_dir = N |lat_deg = 10|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 65|lon_min = 18|lon_sec = |CoordScale = |Плошча = 156.6 |Вышыня = 40 |Насельніцтва = |Год = |Выява = La Tortuga 2010 015.jpg |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Isla de la Tortuga }} '''Востраў Ла-Тартуга''' ({{lang-es|Isla de la Tortuga}}, літаральна «Чарапахавы востраў») — [[востраў]] на паўднёвым усходзе [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. З’яўляецца федэральным уладаннем [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Плошча — 156,6 км². Сталага насельніцтва няма. == Геаграфія == Востраў Ла-Тартуга знаходзіцца за 83 км на поўнач ад [[бераг|узбярэжжа]] [[Венесуэла|Венесуэлы]], за 168 км на паўночны ўсход ад [[Каракас]]а, за 86,6 км на усход ад [[Востраў Маргарыта|вострава Маргарыта]]. Формай нагадвае [[чарапахі|чарапаху]], за што і атрымаў сваю назву. Даўжыня — 24,4 км. Найбольшая шырыня — 10,4 км. Ла-Тартуга мае [[вулкан]]ічнае паходжанне, аднак паверхня складзена пераважна друзлымі вапняковымі пародамі асадкавага характару. Яны выдатна ўсмоктваюць вільгаць, таму [[рэкі|рэк]] і [[Возера|азёр]] на востраве няма, назіраецца недахоп прэснай [[вада|вады]]. Найвышэйшы пункт — 40 м. На поўначы, захадзе і крайнім усходзе бераг [[пясок|пясчаны]]. Астатняе ўзбярэжжа [[скала|скалістае]]. Ёсць радовішчы [[Галіт|галіту]]. Вакол вострава шмат [[каралавыя рыфы|каралавых рыфаў]] (каля 156,60 км²). [[Клімат]] марскі трапічны. Сезон [[дождж|дажджоў]] цягнецца з кастрычніка па снежань. == Прырода == На паўднёвым і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы захаваліся [[мангры|мангравыя лясы]]. Астатняя частка вострава пакрыта [[пустыня|пустыннай]] [[флора|расліннасцю]], [[кактус]]амі і [[куст|хмызнякамі]]. На востраве спыняюцца пералётныя [[птушкі]]. У адрозненні ад [[суша|сушы]], [[каралавыя рыфы]] вакол Ла-Тартугі адрозніваюцца значнай разнастайнасцю жыццёвых форм, тут шмат [[малюскі|малюскаў]]. <gallery> Файл:PSM V76 D408 Groups of nesting sooty terns.png|Хмызнякі каля ўзбярэжжа Файл:La Tortuga 2010 012.jpg|Ракавіна малюска на пляжы Файл:Moluscos de Venezuela 2013 000.JPG|Ракавіны малюскаў з Ла-Тартугі Файл:La Tortuga 2010 004.jpg|Ракавіны малюскаў фарміруюць аснову вапняковага друзу </gallery> == Гісторыя == [[археалогія|Археолагамі]] высветлена, што ў старажытнасці на востраве Ла-Тартуга стваралі свае часовыя паселішчы [[індзейцы]]-[[Таіна#Паходжанне|протатаіна]]. Найстаражытнейшы археалагічны помнік адносіцца да [[200]] г. н. э. Адкрыты ў [[1499]] г. [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыяй [[Алонса дэ Ахеда]] і [[Амерыга Веспучы]]. З другой паловы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. на ім здабывалі [[галіт|соль]]. У [[1605]]—[[1631]] гг. на востраве паспрабавалі замацавацца [[Нідэрланды|галандцы]], але былі выгнаныя іспанскімі ўладамі. У [[1811]] г. уключаны ў склад [[Венесуэла|Венесуэлы]]. У [[1974]] г. востраў Ла-Тартуга быў абвешчаны зонай інтарэсаў [[турызм|турыстычнай]] галіны. Аднак да нашага часу турызм вельмі абмежаваны з-за адсутнасці сталых паселішчаў, пітной [[вада|вады]], [[транспарт]]най і [[Гасцініца|гасцінічнай]] інфраструктуры. На востраве сезонна спыняюцца венесуэльскія [[рыбалоўства|рыбакі]]. == Спасылкі == * [http://caribsurf.net/venezuela/factsislatortuga.html Isla La Tortuga Facts] * [http://www.fundacionlatortuga.org/index.php/menu-historia Isla La Tortuga historia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140502080706/http://www.fundacionlatortuga.org/index.php/menu-historia |date=2 мая 2014 }} * [http://www.news24.com/Travel/International/Venezuela-a-paradise-in-search-of-tourists-20130820 Venezuela, a paradise in search of tourists] * [http://www.virtualtourist.com/travel/South_America/Venezuela/Dependencias_Federales/Isla_La_Tortuga-1631041/TravelGuide-Isla_La_Tortuga.html Isla La Tortuga Travel Guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031110538/http://www.virtualtourist.com/travel/South_America/Venezuela/Dependencias_Federales/Isla_La_Tortuga-1631041/TravelGuide-Isla_La_Tortuga.html |date=31 кастрычніка 2013 }} * [http://www.noticias24.com/fotos/noticia/10271/ El paraíso sí existe y está en Venezuela: conoce la imponente isla La Tortuga (+fotos)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310023723/http://www.noticias24.com/fotos/noticia/10271/ |date=10 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Астравы Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] [[Катэгорыя:Малыя Антыльскія астравы]] tr8fxohn9q0zze7f9lwr56rcs80ui58 ФК Тарпеда-БелАЗ 0 180741 5177837 5177271 2026-08-09T14:05:49Z Reteeeee 3133 132326 /* Еўракубкі */ 5177837 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6524 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = [[Аляксей Бага]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў||2004}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў|у «Юні Ікс Лабс» да снежня 2026 года|2005}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- | 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || <nowiki>45–21</nowiki> || '''62''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] || |- | 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>43–30</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|2024/2025]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Мілсамі|Мілсамі (Орхей)]] |align="center"|2:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''2:4'''|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|2025/2026]] |rowspan="2"|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |1 к/р |{{Сцяг|Паўночная Македонія}} |[[ФК Работнічкі|Работнічкі (Скапье)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''4:0'''|| [[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''1:4'''|| [[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026) * [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 7ebs0kpkr80rcfpi7a0duzvr3dp7zus Кляштар бернардзінак (Гродна) 0 183342 5177917 5164910 2026-08-09T18:40:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177917 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі касцёл |Беларуская назва = Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі |Арыгінальная назва = | Выява = Horadnia, Padzamča, Bernardynski. Горадня, Падзамча, Бэрнардынскі (N. Orda, 1861-69).jpg | Подпіс выявы = Касцёл да перабудовы, малюнак Напалеона Орды | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Гродна |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 31.9 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 49|lon_sec = 40.2 |region = |CoordScale = |На карце =Беларусь Гродна |Канфесія = [[Каталіцкі касцёл]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XVII |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = Знішчаны, магчыма захаваліся падмуркі |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар бернардзінак''' — страчаны [[каталіцтва|рымска-каталіцкі]] кляштарны комплекс у [[Гродна]], заснаваны ў 1621 годзе. З мая 1854 года перададзены Барыса-Глебскаму праваслаўнаму манастыру. На месцы кляштара знаходзіцца [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]. == Гісторыя == [[Файл:Horadnia, Padzamča, Bernardynski. Горадня, Падзамча, Бэрнардынскі (1896).jpg|thumb|злева|Паўночны фасад касцёла да перабудовы]] У 1621 годзе жамойцкі староста [[Геранім Валовіч]] заснаваў кляштар бернардзінак на пляцах, выкупленых [[бернардзінкі|бернардзінкамі]] і падканцлерам літоўскім [[Казімір Леў Сапега|Казімірам Сапегам]] ад вялікага пісара літоўскага [[Януш Скумін Тышкевіч|Януша Скуміна Тышкевіча]] ў 1619 годзе і [[Ежы Сцыпіён дэль Кампа|Ежы Сцыпіёна дэль Кампа]] ў 1621 годзе. Да сярэдзіны ХІХ ст. кляштар выведзены за штат, там заставалася толькі некалькі старых манашак. Зачынены ў 1853 годзе. [[Файл:Кляштар бернардзінак (Гародня).jpg|thumb|злева|Кляштар бернардзінак пасля перадачы Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру, пачатак XX ст.]] У маі 1854 годзе перададзены мужчынскаму [[Гродзенскі Барысаглебскі манастыр|Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру]]. У 1893 годзе тут асвечаны храм у імя прападобнага [[Афанасій Берасцейскі|Афанасія Берасцейскага]]. У [[іканастас]]е змясцілі [[Каложская ікона Божай Маці|ікону Маці Божай Адзігітрыі з Каложы]].<ref>Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Гродна-Wrocław, 2012. С. 231.</ref> З 1918 года Барыса-Глебскі манастыр стаў цэнтрам беларускага жыцця, калі сюды падчас [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] з Краснастокскага манастыра з-пад [[Беласток]]а пераведзены дзіцячы прытулак для дзяўчынак. У 1916—1930 гадах у ім дзейнічала беларускія школа і канцылярыя [[Беларуская вучыцельская рада|Беларускай вучыцельскай рады]], сакратарыят [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і [[Беларуская школьна-прытулкавая рада]], [[Камітэт помачы пацярпелым ад вайны|Беларускі камітэт помачы пацярпелым ад вайны]] і рэдакцыя газеты «Селянская гутарка», беларуская кнігарня і Гродзенскае адьдзяленне [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]]. У манастарскіх келлях жылі [[Аляксандр Грыкоўскі|А. Грыкоўскі]], [[Лукаш Дзекуць-Малей|Л. Дзекуць-Малей]], А. Кухарчук, А. Шах, С. Кішко, [[Станіслава Антонаўна Буйло|Станіслава Буйло]], Д. Лічыцкі, М. Амельянчык, Е. Буднік, Л. Лукашык і іншыя беларусы<ref>Андрэй Чарнякевіч. [http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201048/http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У 1930-я гады — у кляштары арганізавана кравецкая гімназія. Рашэннем Гарвыканкама ў чэрвені 1951 года былы касцёл, які займала Будаўніча-мантажнае ўпраўленне № 3, перададзены на баланс гродзенскаму «Горпищеторгу» пад склад. У 1959 годзе пазначаны як інтэрнат тонкасуконнага камбіната. У 1977—1984 гадах на месцы кляштара пабудаваны [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. — Гродна-Wrocław, 2012. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 Андрэй Чарнякевіч. Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201048/http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://radzima.org/be/grodna/6418.html Гродна. Кляштар бернардзінак] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна]] [[Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] 1v26urp9r8jpkan2s1do8zzwih47qcs Лазар Хрэбелянавіч 0 186336 5178064 4797416 2026-08-10T04:28:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178064 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лазар Хрэбелянавіч''' ({{lang-sr|Лазар Хребељановић}}; {{ДН|||1329}} — {{ДС|28|6|1389}}) — апошні незалежны кіраўнік [[Сербія|Сербіі]] ([[1370]]—[[1389]]), святы [[Сербская праваслаўная царква|Сербскай праваслаўнай царквы]]. [[Файл:Lazar Hrebeljanovic.jpg|thumb|злева|Фрэска з [[Манастыр Любастыня|манастыра Любастыня]],[[1402]]—[[1405]]]] Лазар паходзіў не з царскага роду; ён быў жанаты на [[Міліца Сербская|Міліцы]], радавод якой часта выводзяць, каб звязаць Лазара з [[Неманічы|Неманічамі]], ад [[Стэфан Першавенчаны|Стэфана Першавенчанага]]. Упершыню Лазар вызначыўся пасля смерці [[Стэфан Душан|Стэфана Душана]], калі [[Сербскае царства]] распалася на асобныя часткі і феадалы пачалі разлютаваную барацьбу за першынство. На [[Вукашын]]а, які захапіў уладу, падняліся ўсе сербскія велікашы, у тым ліку і Лазар. Ён запрасіў на дапамогу [[Людовік I Вялікі|Людовіка I Венгерскага]] і захапіў у Вукашына ўдзелы і ўладу, а [[Людовік I Вялікі|Людовік]] заняў [[Мачва|Мачву]]. Лазар не зваў сябе ні [[цар]]ом, ні [[кароль|каралём]], але толькі [[князь|князем]], [[самадзержац|самадзержцам]] усёй Сербскай зямлі, і жыў у [[Крушэвац]]ы. У [[1376]] Лазар дамогся ад [[усяленскі патрыярх|візантыйскага патрыярха]] вызвалення ад накладзенага ім на Сербію яшчэ пры [[Стэфан Душан|Стэфане Душане]] [[анафема|праклёну]] і прызнання [[сербскі патрыярх|сербскага патрыярхата]]. [[Файл:Knez Lazar, Vladislav Titelbah.jpg|thumb|злева|Партрэтная фантазія сучаснага жывапісца]] Скарыстаўшыся смерцю [[Людовік I Вялікі|Людовіка Вялікага Венгерскага]], Лазар адваяваў [[Мачва|Мачву]] з [[Бялград]]ам. Туркам Лазар плаціў штогадовую даніну, але марыў пазбавіцца ад іх, для чаго заключыў ваенны саюз з [[Твртка I|Твртка Баснійскім]] і [[Георгій Кастрыёці|Георгіем Кастрыётам Албанскім]]. Калі ў [[1389]] султан [[Мурад I]] прывёў на [[Бітва на Косавам поле, 1389|Косава поле]] войска, якое нашмат пераўзыходзіла войска Лазара, лёс [[Мараўская Сербія|Сербіі]] быў вырашаны. Памяць пра Лазара, які загінуў у бітве, да цяперашняга часу захавалася ў сербскіх народных песнях. Святы Лазар быў абезгалоўлены, і яго мошчы былі перанесены ў [[Манастыр Раваніца|Раваніцу]], дзе насельніцы манастыра ў наш час даглядаюць за хворымі дзецьмі. З 1889 года ў Сербіі ўручаецца [[ордэн Святога князя Лазара]]. == Гл. таксама == * [[Лазаравічы]] — нашчадкі Лазара і Міліцы. {{зноскі}} == Спасылкі == {{ЭСБЕ}} * [http://www.srpska.ru/article.php?nid=95&sq=19,297&crypt= Святой благоверный князь Лазарь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070213/http://www.srpska.ru/article.php?nid=95&sq=19,297&crypt= |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.pravoslavie.ru/cgi-bin/sykon/client/display.pl?sid=420&did=738 Святой Великомученик Лазарь,Царь Сербский] * [[Дзмітрый Уладзіміравіч Табачнік|Дмитрий Табачник]] «Космет: раненое сердце Сербии» [http://telegrafua.com/410/politics/8471/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120211062745/http://telegrafua.com/410/politics/8471/ |date=11 лютага 2012 }} [http://telegrafua.com/412/politics/8501/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716203738/http://telegrafua.com/412/politics/8501/ |date=16 ліпеня 2011 }} {{Паслядоўнасць людзей | папярэднік = [[Стэфан Ураш V]] | спіс = Князь Сербіі | пераемнік = [[Стэфан Лазаравіч]] | гады = [[1370]]—[[1389]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Сербіі]] [[Катэгорыя:Святыя Сербіі]] [[Катэгорыя:Святыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XIV стагоддзя]] l93ivy8hf19izckyhxdd1y2moa9cuee Крысп 0 186487 5178008 4431656 2026-08-09T22:23:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178008 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Рымскі імператар|61-ы Рымскі імператар]] з тытулам [[Цэзар (тытул)|цэзара]] | імя = Флавій Юлій Крысп | арыгінал імя = {{lang-la|Flaius Iulius Crispus}} | парадак = | выява =|thumb|250px | апісанне выявы = Выява Крыспа на [[фоліс]]е | перыядпачатак = [[317]] | перыядканец = [[326]] | папярэднік = [[Канстанцін I Вялікі]] | пераемнік = [[Канстанцін I Вялікі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | веравызнанне = [[Хрысціянства]], але відаць, не хрышчоны | жонка = | дзеці = '''сын''': імя невядома | род = Канстанціна | бацька = [[Канстанцін I Вялікі]] | маці = [[Мінервіна]] }} {{цёзкі|Крысп}} '''Флавій Юлій Крысп''', таксама вядомы як '''Флавій Валерый Крысп''' ці '''Флавій Клаўдзій Крысп''' ({{lang-la|Flavius Iulius Crispus}}; каля [[305]]—[[326]]), рымскі імператар з тытулам цэзара ў 317—326 гадах і старэйшы сын [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]] ад першага шлюбу з [[Мінервіна]]й, нарадзіўся меркавана ў 305 годзе, у [[Нікамедыя|Нікамедыі]] (цяпер [[Ізміт]]). Выхаванец рытара [[Лактанцый|Лактанцыя]]. == Біяграфія == Крысп нарадзіўся прыкладна паміж 299 і 305 годам на ўсходзе Рымскай імперыі. Яго маці была [[Мінервіна]], першая жонка Канстанціна. [[1 сакавіка]] [[317]] года (16 ці 18 гадоў) быў узведзены бацькам у сан [[Цэзар (тытул)|цэзара]] са сваім малодшым братам [[Канстанцін II|Канстанцінам]] паводле мірнага дагавора з Ліцыніем, які таксама прызначыў цэзарам свайго сына, якога таксама клікалі [[Ліцыній II|Ліцыніем]]. Канстанцін відаць верыў у здольнасці свайго сына і прызначыў у якасці кіраўніка [[Галія|Галіі]], дзе Крысп удала ваяваў з [[франкі|франкамі]] на [[Рэйн|Рэйне]]. У студзені 322 года Крысп ажаніўся з маладой дзяўчынай па імі Алена. Яна нарадзіла яму сына ў кастрычніку таксама года. Не захавалася ніякіх звестак пра лёс гэтага хлопчыка. Салдаты любілі Крыспа з-за яго стратэгічных здольнасцей і перамогі, якую ён атрымаў над германцамі. Крысп правёў наступныя гады дапамагаючы свайму бацьку ў вайне з Ліцыніем, якая разгарэлася зноў. У [[324]] годзе Канстанцін прызначыў Крыспа ў якасці камандзіра свайго флоту, які пакінуў порт Пірэй, каб супрацьстаяць эскадры Ліцынія. Абодва флаты сустрэліся на Басфоры. 200 суднам пад камандаваннем Крыспа ўдалося атрымаць перамогу над непрыяцельскім флотам, які налічваў прыкладна 400 судоў. Крысп ваяваў з Ліцыніем і на сушы, атрымліваючы перамогі. Таксама ён быў найбольш верагодным прэтэндэнтам на прастол, з прычыны таго, што тры яго браты былі яшчэ вельмі маладыя. У 318 і ў 321 гадах быў прызначаны консулам. У [[326]] забіты па загадзе бацькі з прычыны паклёпу, які ішоў, верагодна, ад другой жонкі імператара — [[фаўста|Фаўсты]]. Крысп быў адданы праклёну памяці<ref>{{CIL|2|4107}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.roman-emperors.org/crispus.htm Pohlsander, Hans. «Crispus Caesar (317—326 A.D.)». ''De Imperatoribus Romanis''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230426134751/http://www.roman-emperors.org/crispus.htm |date=26 красавіка 2023 }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Канстанціна]] [[Катэгорыя:Імператары рымскія]] d2mrgx0gg2qz7mj3o36504izw7n4o23 Карл Цукмаер 0 190841 5177819 4844520 2026-08-09T12:50:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177819 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Карл Цукмаер |Арыгінал імя = Carl Zuckmayer |Выява = Bundesarchiv Bild 146-2005-0008, Carl Zuckmayer.jpg |Шырыня = 150px |Апісанне выявы = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}}<br />{{Сцягафікацыя|ЗША}}<br />{{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[драматург]] |Гады актыўнасці = 1925—1977 |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = |Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Вялікі афіцэрскі крыж ордэна За заслугі перад ФРГ}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Mérite», Прусія}} {{!}}} |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Карл Цукмаер''' ({{lang-de|Carl Zuckmayer}}; {{ДН|27|12|1896}}, Накенгайм — {{ДС|19|1|1977}}, Фісп, кантон [[Вале (кантон)|Вале]]) — нямецкі [[пісьменнік]], [[паэт]], [[драматург]], найбольш вядомы сваімі п’есамі і кінасцэнарыямі. == Біяграфія == Добраахвотнікам удзельнічаў у Першай сусветнай вайне, ваяваў на Заходнім фронце. Дэбютаваў антываеннымі вершамі ў экспрэсіянісцкай часопісе ''Die Aktion''. Вывучаў прыродазнаўства, філасофію, гісторыю літаратуры ва ўніверсітэтах Франкфурта-на-Майне і Гайдэльберга (1918—1920). З 1924 года працаваў драматургам ў Нямецкім тэатры ў Берліне пад пачаткам Макса Рэйнгарта (разам з Брэхтам). У 1933—1946 гадах — у эміграцыі ў ЗША. Атрымаў вялікую падтрымку журналісткі Дораці Томпсан і яе мужа, знакамітага пісьменніка [[Сінклер Льюіс|Сінклера Льюіса]]. У 1939—1941 гадах працаваў сцэнарыстам ў [[Галівуд]]зе. У 1943—1944 гадах супрацоўнічаў з амерыканскім Упраўленнем стратэгічных службаў (матэрыялы былі апублікаваныя ў ЗША ў 2002). Атрымаў амерыканскае грамадзянства (1946), інспектаваў пасляваенную Германію ў якасці аташэ ЗША па культуры (матэрыялы былі апублікаваныя ў ЗША у 2004). З 1958 года жыў у Швейцарыі, у 1966 годзе атрымаў швейцарскае грамадзянства. Пакінуў мемуары (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.carl-zuckmayer.de/ Сайт Таварыства Карла Цукмаера]{{ref-de}} * [http://www.babydoe.org/zuckmayer.htm Біяграфія, фатаграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415141543/http://www.babydoe.org/zuckmayer.htm |date=15 красавіка 2012 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цукмаер Карл}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] [[Катэгорыя:Паэты Германіі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Драматургі Германіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] l58405ei7b88mpfbq25vyrbrihfhj6o Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5177865 5177227 2026-08-09T15:50:30Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177865 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Палац Радушкевіча|2026-08-06T10:54:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|2026-08-05T08:35:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|2026-07-31T10:52:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T17:37:57Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Пржавальскага (Мінск)|2026-07-30T15:30:55Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сацыялістычны завулак (Мінск)|2026-07-24T09:52:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Іванавіч Альшэўскі|2026-07-23T19:50:42Z|DobryBrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 44sfpq0lrfsusxu03caa128hwwfj60s Луцый Мусій Эміліян 0 194402 5178119 2641623 2026-08-10T10:12:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178119 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Марк Эмілій Эміліян|Маркам Эміліем Эміліянам, узурпатарам у 253 г.}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Луцый Мусій Эміліян | арыгінал імя = Lucius Mussius Aemilianus | выява = Mussius Aemilianus.jpg | шырыня = 200 | апісанне выявы = Партрэт у форме манеты з Promptuarii Iconum Insigniorum — зборніка біяграфій, выдадзенага ў 1553 годзе. | пасада = Рымскі імператар ([[Узурпатар, Старажытны Рым|узурпатар]]) | перыяд праўлення = [[261]] ці [[262]] гг. | папярэднік = [[Галіен]] | пераемнік = [[Галіен]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = [[261]] ці [[262]] }} '''Луцый Мусій Эміліян''' ({{lang-la|Lucius Mussius Aemilianus}}; пам. [[261]] ці [[262]]) — [[Рымская імперыя|рымскі]] [[узурпатар|ўзурпатар]]. Мусій Эміліян верагодна меў італійскія карані. Належаў да вершніцкага саслоўю. Ён быў афіцэрам Рымскай арміі пры [[Філіп Араб|Філіпе Арабе]] і [[Валяр'ян]]е. У [[247]] годзе быў «[[пракуратар]]ам абедзвюх гаваняў» ({{lang-la|procurator portus utriusque Ostiae (247 г.)}}) у [[Осція Антыка|Осціі]]. Пазней ён стаў прэфектам правінцыі [[Егіпет, рымская правінцыя|Егіпет]], дзе адказваў за выкананне Валерыянавых законаў супраць хрысціян. Ён падтрымаў паўстанне [[Макрыян Старэйшы|Макрыяна]] супраць [[Галіен]]а ([[260]]—[[261]]). Пасля паражэння Макрыяна, верагодна, сам абвясціў сябе імператарам. [[Галіен]] паслаў вайскавода [[Аўрэлій Феадот|Аўрэлія Феадота]] супраць Эміліяна. Пасля кароткай барацьбы Эміліян быў пераможаны (да [[30 сакавіка]] [[262]]), схоплены і, пазней, задушаны ў турме. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.roman-emperors.org/galusurp.htm#Note%204 «Usurpers in Egypt: Mussius Aemilianus and Memor», in Körner, Christian, «Usurpers under Gallienus», ''De Imperatoribus Romanis''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121022051820/http://www.roman-emperors.org/galusurp.htm#Note%204 |date=22 кастрычніка 2012 }} {{DEFAULTSORT:Эміліян}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 262 годзе]] [[Катэгорыя:Трыццаць тыранаў]] [[Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары]] [[Катэгорыя:Забітыя манархі]] [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Задушаныя]] [[Катэгорыя:Прэфекты Егіпта]] e9vfc16rz4aqicy8q4l2y8uvcmmxqix Меандр (арнамент) 0 205513 5177906 4602968 2026-08-09T17:44:28Z Ciepiersia 162280 афармленне 5177906 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Меандр}} [[Файл:Rhodes meander hg.jpg|thumb|Маставая на [[Родас]]е, выкладзеная меандрам.]] '''Меа́ндр''' ({{lang-el|μαίανδρος}}) — вядомы яшчэ з часоў [[палеаліт]]у і распаўсюджаны тып [[артаганальнасць|артаганальнага]] [[арнамент]]у. Бардзюр складзены з прамых вуглоў у бесперапынную лінію. Атрымаў назву ад звілістай ракі [[Вялікі Мендэрэс|Меандр]] (цяпер ''Вялікі Мендэрэс'') у [[Малая Азія|Малой Азіі]] (Эфес). Паводле Сенекі, рака Меандр «прадмет практыкаванняў і гульні для ўсіх паэтаў, віецца частымі лукавінамі, блізка падступае да ўласнага рэчышча і зноў паварочвае, не паспеўшы ўліцца ў саму сябе» (Сенека. Лісты да Луцылія CIV:15). У меандравай стужцы арнаменту старажытныя бачылі глыбокі магічны сэнс, яна адлюстроўвала цячэнне чалавечага Жыцця. Прамізна, прамы шлях сімвалізавалі дабрадзейнасць (там жа LXXM9-20; LXXXVIIM3; ср.: LXXIII:13-14). Меандр можа складацца толькі з прамых вуглоў. У якасці арнаменту меандр часта ўжываўся ў этрускай і старажытнагрэчаскай, а затым старажытнарымскай, візантыйскай, раманскай архітэктуры на вазах, дробных прадметах побыту. Уключэнне ў меандр [[свастыка|свастыкі]] пазначае прысутнасць у натуральных жыццёвых працэсах дадатковага фактару звышнатуральнай ласкі, якая ў выніку становіцца дамінуючай, арганізуючым вузлом кожнага адрэзка шляху. Такі меандр дагэтуль называецца ў Індыі nandavartaya (нандавартая), г.зн. «звіванне» або «круг шчасця». Сустракаецца на [[Мезінская стаянка|Мезінскай палеалітычнай стаянцы]]. Меандрам упрыгожваўся падол адзення, у архітэктуры ён выкарыстоўваўся ў [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] і [[Фрыз (архітэктура)|фрызах]]. Меандр можна знайсці, напрыклад, на [[фрэска]]х ''Вілы Містэрый'' у [[Пампеі|Пампеях]], прадстаўлены разнавіднасцю гэтага арнаменту — так званым ''«падвойным меандрам»''. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] меандр сімвалізаваў вечнасць, дасяганую аднаўленнем: старая істота, зменная маладой, становіцца тым самым несмяротнай; старая сутнасць памяншаецца, а новая разгортваецца. == Разнавіднасці меандра == {| border=1 cellspacing=1 cellpadding=1 align=center style="text-align:center;vertical-align:top;font-family:Courier New,monospace;letter-spacing:0;width:58em;height:21.5em;line-height:100%;border:1px solid gray;overflow:hidden;" | style="border:1px solid black;height:4em;"| &nbsp; ╔════╗ ╔════╗╔═══╗╔═══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔════╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔═══╗╔═══╗╔════╗ ╔════╗ &nbsp;<br />║ ╚══╗ ║ ╚══╗ ║╚══╗║╚══╗║╚═╗║╚═╗║╚═╗║╚═╗║╚═╗╔═╝║╔═╝║╔═╝║╔═╝║╔═╝║╔══╝║╔══╝║ ╔══╝ ║ ╔══╝ ║<br />╚════╝ ╚════╝ ╚═══╝╚═══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚═══╝╚═══╝ ╚════╝ ╚════╝ |- | style="border:1px solid black;height:2.5em;" | ╔═╗ ╔═╗ ╔═╗ ╔═╗╔═╗╔═╗╔═╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔╗╔═╗╔═╗╔═╗╔═╗ ╔═╗ ╔═╗ ╔═╗ ╔═╗ <br />╚═╝ ╚═╝ ╚═╝ ╚═╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚═╝ ╚═╝ ╚═╝ ╚═╝ ╚═╝ |- | style="border:1px solid black;height:3.7em;" | ═╗ ╔════╗ ╔═══╗ ╔═══╗ ╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗╔══╗ ╔═══╗ ╔═══╗ ╔════╗ ╔═ <br />╔═╝ ╚═╗ ╔╝ ╚╗ ╔╝ ╚╗ ╔╝ ╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝╚╗╔╝ ╚╗ ╔╝ ╚╗ ╔╝ ╚╗ ╔═╝ ╚═╗<br />╚═════╝ ╚═══╝ ╚═══╝ ╚═══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚══╝╚═══╝ ╚═══╝ ╚═══╝ ╚═════╝ |- | style="border:1px solid black;height:3.9em;line-height:66%;" |╔═══════════╗╔════════╗╔══════╗╔══════╗╔═════════╗╔══════╗╔══════╗╔════════╗╔═══════════╗ <br />║ ╔══╗ ╔══╗ ║║ ╔══╗╔═╗║║╔═╗╔═╗║║╔═╗╔═╗║║╔═╗╔═╗╔═╗║║╔═╗╔═╗║║╔═╗╔═╗║║╔═╗╔══╗ ║║ ╔══╗ ╔══╗ ║<br />╚═╬═╗║ ║&nbsp; ║ ║╚═╬═╗║║ ║║╚╬╗║║ ║║╚╬╗║║ ║║╚╬╗║║ ║║╔╬╝║║ ║║╔╬╝║║ ║║╔╬╝║║ ║║╔═╬═╝║ ║&nbsp; ║ ║╔═╬═╝<br />══╝ ║║ ╚══╝ ╚══╝ ║║╚═╝╚═╝║║╚═╝╚═╝║║╚═╝╚═╝║║╚═╝║║╚═╝╚═╝║║╚═╝╚═╝║║╚═╝╚═╝║║ ╚══╝ ╚══╝ ║║ ╚══<br />════╝╚═══════════╝╚══════╝╚══════╝╚══════╝╚═══╝╚══════╝╚══════╝╚══════╝╚═══════════╝╚════ |- | style="border:1px solid black;height:3.8em;line-height:66%;" | ═╗ ╔═══════╗╔════╗╔════╗╔═══╗╔═══╗╔═══╗╔══════╗╔═══╗╔═══╗╔═══╗╔════╗╔════╗╔═══════╗ ╔═<br />║ ║ ╔═══╗ ║║╔══╗║║ ╔═╗║║╔═╗║║╔═╗║║╔═╗║║╔═╗╔═╗║║╔═╗║║╔═╗║║╔═╗║║╔═╗ ║║╔══╗║║ ╔═══╗ ║ ║<br />║ ║ ╚═╗ ║ ║║╚╗ ║║║ ╚╗║║║╚╗║║║╚╗║║║╚╗║║║╚╗║║╔╝║║║╔╝║║║╔╝║║║╔╝║║║╔╝ ║║║ ╔╝║║ ║ ╔═╝ ║ ║<br />║ ╚═══╝ ║ ║╚═╝ ║║╚══╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚═╝║║╚══╝║║ ╚═╝║ ║ ╚═══╝ ║<br />╚═══════╝ ╚════╝╚════╝╚═══╝╚═══╝╚═══╝╚═══╝╚═══╝╚═══╝╚═══╝╚═══╝╚════╝╚════╝ ╚═══════╝ |- | style="border:1px solid black;height:3.3em;line-height:66%;" | ╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ ╔╗ ╔╗ ╔╗ ╔╗ ╔╗ ╔╗ ╔╗ ╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗ &nbsp; &nbsp;╔╗<br />╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗╚╝╔╝╚╗╚╝╔╝╚╗╚╝╔╝╚╗╚╝╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗ &nbsp;╔╝╚╗<br />&nbsp; ╚╗╔╝ &nbsp;╚╗╔╝ &nbsp;╚╗╔╝ &nbsp;╚╗╔╝&nbsp;&nbsp;╚╗╔╝╔╗╚╗╔╝╔╗╚╗╔╝╔╗╚╗╔╝&nbsp;&nbsp;╚╗╔╝ &nbsp;╚╗╔╝ &nbsp;╚╗╔╝ &nbsp;╚╗╔╝ &nbsp;<br />&nbsp; ╚╝ &nbsp; &nbsp;╚╝ &nbsp; &nbsp;╚╝ &nbsp; &nbsp;╚╝ &nbsp;&nbsp; ╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝ ╚╝ &nbsp;&nbsp; ╚╝ &nbsp; &nbsp;╚╝ &nbsp; &nbsp;╚╝ &nbsp; &nbsp;╚╝ &nbsp; |} == Гл. таксама == * [[Алагрэк (арнамент)]] == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Greek key}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Меандр }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арнамент]] fkqg5rz81x5xll7vnrljk25ksh6nc3e Этнарх 0 211949 5177894 4580686 2026-08-09T17:14:44Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5177894 wikitext text/x-wiki '''Этнарх''' ({{lang-grc|εθνάρχης}} з {{lang-grc2|έθνος}} — народ {{lang-grc2|αρχων}} — кіраўнік<ref name="sobol">стар.-грэчаскія тэрміны паводле Соболевский С. И. Древнегреческий язык: Учебник. Репринт. ООО «Лист Нью», 2003 ISBN 5-7871-0189-8</ref>) — начальнік, кіраўнік [[этнас]]а, народа<ref name="yacenko">Толковый словарь обществоведческих терминов. Н. Е. Яценко. 1999. по данным slovarnik.ru [http://www.slovarnik.ru/html_tsot/6/6tnarh.html]</ref>. Тытул кіраўніка [[правінцыя|правінцыі]] ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] і [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] і асоба, якая носіць гэты тытул<ref name="efremova">Ефремова Т. А. Новый словарь русского языка. по данным goodslov.narod.ru [https://archive.today/20121225065847/goodslov.narod.ru/f14/p145245.html]</ref>. Са сказанага далей, можна зрабіць выснову, што ўлада этнарха распаўсюджвалася перш за ўсё на [[Этнічная група|этнічную]] ці [[Рэлігійнае расслаенне|рэлігійную]] групу, і толькі як следства — на тэрыторыю і іншыя этнічныя групы, што магло быць істотна абмежавана [[метраполія|метраполіяй]]. Прынамсі з часоў Рыма, існавала адрозненне паміж тытулам цара і этнарха. Так, тытул этнарха, афіцыйна нададзены [[Гіркан II|Гіркану II]] і яго сынам [[Юлій Цэзар|Юліем Цэзарам]] у 47 г. да н.э., у дадатак да звання [[першасвятар]]а, фактычна пазбаўляў Гіркана правоў [[цар Іўдзеі|цара]] і царскага звання. Аналагічна, паводле апавядання [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]], імператар [[Актавіян Аўгуст|Аўгуст]] прызначыў [[Ірад Архелай|Архелая]], сына [[Ірад I|Ірада I Вялікага]], не царом, а толькі этнархам паловы той тэрыторыі, на якую распаўсюджвалася ўлада Ірада, абяцаўшы дараваць тытул цара, калі Архелай здолее даказаць сваю здольнасць кіраваць ([[Іосіф Флавій]], Стар. 17:317)<ref name="eleven">{{ЭЯЭ|15124|этнарх}}</ref>. Апроч кіраўнікоў тэрыторый, тытул этнарха мог насіць кіраўнік нацыянальнай дыяспары, напрыклад яго насіў кіраўнік яўрэйскай абшчыны ў [[Александрыя|Александрыі]], які, паводле [[Страбон]]а (у пераказе [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]], Стар. 14:117), кіраваў народам, разглядаў цяжбы і прымаў судовыя рашэнні, наглядаў за выкананнем законаў і пастаноў, падобна да главы суверэннай дзяржавы. Пазней, Імператар Аўгуст замяніў замяніў аднаасобнага этнарха — саветам старэйшын ([[Герусія|герусіяй]]). Акрамя таго, тытул этнарха існаваў не толькі сярод яўрэяў: так у [[Новы запавет|Новым запавеце]] згадваецца этнарх [[Дамаск]]а ў часы кіравання цара [[Арэта, цар|Арэты]] (2 Кар. 11:32)<ref name="eleven"/>. У [[Візантыя|Візантыі]] гэты тытул адпавядаў камандуючаму групай замежных [[найміт]]аў ([[варвар]]аў), якія ахоўвалі візантыйскага імператара. Пазней, у [[Асманская імперыя|Асманскай Імперыі]], ''этнарх'' — прадстаўнік малых нацыянальных і рэлігійных груп (яўрэяў, хрысціян), які дапушчаецца да ўладаў, для прадстаўлення інтарэсаў гэтых меншасцей.<ref>Інфармацыя з артыкула англамоўнай вікіпедыі паводле Encyclopædia Britannica Eleventh Edition</ref> == Гл. таксама == * [[Кіраўнікі Старажытнага Ізраіля і Іўдзеі]] — пра кіраўнікоў, якія насілі тытул этнарха. * [[Цар]] — пра значэнне і паходжанне слова і тытула «цар», якім прынята перакладаць розныя тытулы аднаасобных кіраўнікоў старажытнасці. (Слова «цар» паходзіць ад імя Юлія Цэзара, гэта значыць досыць новае ў параўнанні са з'явай, якую пазначае.) {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тытулы]] [[Катэгорыя:Старажытны Ізраіль і Іўдзея]] [[Катэгорыя:Цары ізраільскія]] [[Катэгорыя:Цары іўдзейскія]] b729y7khme4cq2bzrx9q49pl1ame1kn Кінатэатры Мінска 0 219188 5178055 5071009 2026-08-10T03:06:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178055 wikitext text/x-wiki [[Файл:Multiplex Belarus.JPG|thumb|230px|Мультыкомплекс «[[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|Беларусь]]»]] '''[[Кінатэатр]]ы ў [[Мінск]]у''' існуюць з [[1900]] года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/387029.html|title=Снесенные, сгоревшие, перестроенные и сохранившиеся. Все кинотеатры Минска с 1900 года до наших дней|date=2014-02-17|lang=ru|website=[[TUT.BY]]|access-date=2019-11-04|url-status=live|archive-date=2019-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721145623/http://news.tut.by/culture/387029.html}}</ref>. На 2019 год у Мінску працуюць 22 кінатэатры, уключаючы 13 кінатэатраў, якія падкантрольныя дзяржаўнай структуры УП «Кінавідэапракат» Мінгарвыканкама<ref>{{Cite web|url=http://kinominska.by/objects|title=Объекты {{!}} УП “Киновидеопрокат” Мингорисполкома|author=Arcom Group Ltd|lang=ru|website=kinominska.by|access-date=2019-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191110133239/http://kinominska.by/objects |archive-date=2019-11-10|url-status=live}}</ref>. Усе кінатэатры ў сталіцы з’яўляюцца лічбавымі<ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2012/05/16/kino-4 |title=Все минские кинотеатры через полтора года перейдут на цифровые технологии. Станут ли они популярнее?|author=[[БЕЛТА]]|date=2012-05-16 |lang=ru|website=Недвижимость Onliner |access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115223446/https://realt.onliner.by/2012/05/16/kino-4|archive-date=2019-11-15|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;"> '''Колькасць<br />кінатэатраў<br />у розныя гады:'''<ref name=":0" />{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=172}} {| class="wikitable" cellpadding=2 |- | 1935 | bgcolor="#00FF00"|5 |- | 1939 | bgcolor="#00FF00"|6 |- | 1951 | bgcolor="#00FF00"|4 |- | 1955 | bgcolor="#00FF00"|10 |- | 1958 | bgcolor="#00FF00"|17 |- | 1967 | bgcolor="#00FF00"|22 |- | 1979 | bgcolor="#00FF00"|24 |- | 1983 | bgcolor="#00FF00"|24 |- | 1988 | bgcolor="#00FF00"|25 |- | 1993 | bgcolor="#00FF00"|26 |- | 2019 | bgcolor="#00FF00"|22 |} </div> У [[1900]] годзе прадпрымальнік Рыхард Штрэмер адкрыў у доме Ракаўшчыка на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўскай вуліцы]] першы ў горадзе кінатэатр. Першапачаткова ў ім паказваліся дыяпазітывы, потым нямыя фільмы{{sfn|Минск: Страницы жизни дореволюционного города|1990|с=243}}. У [[1907]]—[[1914]] гады з’явілася 5 кінатэатраў: «Гігант», «Ілюзіён», «Люкс», «Мадэрн», «Эдэн». За кароткі перыяд кінематограф стаў самым масавым відовішчам{{sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=202}}. У [[1918]] годзе кінатэатры, прыватныя фільматэкі, кінаметаграфічнае абсталяванне і матэрыялы былі нацыяналізаваныя. У [[1922]] годзе усе кінематографы горада перайшлі ў вядзенне гарадскога аддзела народнай адукацыі<ref name=":6">{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/344182.html|title=Где находился первый минский синематограф и о чем повествовали первые минские киноленты?|date=2013-04-17|website=[[TUT.BY]]|access-date=2019-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081328/https://news.tut.by/culture/344182.html|archive-date=2019-03-29|url-status=live}}</ref> У [[1930]]-я гады XX стагоддзя ў кінатэатрах з’явіліся вестыбюлі, касы і ёмістыя залы на некалькі сотняў гледачоў. У [[1942]]—[[1943]] гадах у захопленым і разбураным горадзе немцы пабудавалі двухпавярховы драўляны кінатэатр «Першы», які перажыў бамбёжку пры вызваленні Мінска. У [[1950]]-я кінатэатр знеслі для пабудовы гасцініцы «Мінск». Астатнія кінатэатры былі разбураныя альбо знесеныя падчас рэканструкцыі горада. У сярэдзіне 1950-х гадоў адкрыўся кінатэатр «Цэнтральны». У сярэдзіне 1950-х гадоў у СССР пачалі будаваць тыпавыя цагляныя будынкі па праекце архітэктара Зоі Брод. У Мінску такімі сталі кінатэатры «Спартак» (1956) і «Авангард» (1956)<ref name=":4" />. У эпоху мінімалізма падчас праўлення Хрушчова па праекце архітэктара І. Зотавай былі пабудаваныя двухзальныя кінатэатры «Беларусь» (1961), «Камсамолец» (1961), [[Мір (кінатэатр, Мінск)|«Мір»]] (1958), «Радзіма»<ref name=":4" />. У [[1966]] годзе адкрыўся кінатэатр «Партызан» з незвычайнымі архітэктурнымі формамі таго часу. У тым жа годзе адкрыўся галоўны дзіцячы кінатэатр [[Піянер (кінатэатр, Мінск)|«Піянер»]], які вылучаўся мадэрнізмам і зімовым садам з басейнам. Таксама былі папулярныя мабільныя кінатэатры ў аўтобусах ЗІС-155 — «Малютка» і «Вясёлка» (філіял кінатэатра «Перамога»<ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/dezhurniy-po-gorodu/268753-autobus|title=Как выглядели кинотеатры в автобусах в советском Минске|date=2018-06-26|lang=ru|website=The Village Беларусь|access-date=2019-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191110120936/https://www.the-village.me/village/city/dezhurniy-po-gorodu/268753-autobus|archive-date=2019-11-10|url-status=live}}</ref>). З 1963 года ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|парку Горкага]] ў самалёце ЛІ-2 працаваў кінатэатр «Пяты акіян»<ref name=":4" />. У [[1970]]-[[1980|80]]-я гады былі адкрытыя кінатэатры ў розных раёнах горада — «Маяк» (1970), які быў перайменаваны ў «Кіеў» у гонар дзён культуры УССР у БССР , «Сучаснік» (1971), «Дружба» (1974) у [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўцы]], [[Вільнюс (кінатэатр, Мінск)|«Вільнюс»]] (1976) у [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёным Лузе]], «Салют» (1978) у [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранцы]], «Электрон» (1981) у [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчыне]]<ref name=":4" />. У [[1975]] годзе адкрыўся самы вялікі кінатэатр горада — [[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|«Кастрычнік»]] на 1400 месцаў, а ў [[1980]] годзе — [[Масква (кінатэатр, Мінск)|«Масква»]] з дзвюмя заламі на 1320 месцаў<ref name=":4" />. У 1980-я гады былі пабудаваныя кінатэатры [[Аўрора (кінатэатр, Мінск)|«Аўрора»]] (1988) і [[Бярэсце (кінатэатр, Мінск)|«Бярэсце»]] (1989) — апошні кінатэатр, які быў пабудаваны ў савецкі час <ref name=":4" />. Напрыканцы 1980-х у горадзе працавала 26 кінатэатраў{{sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=494}}. У [[1997]] годзе ўсе кінатэатры горада былі аб’яднаныя ў арганізацыю УП «Кінавідэапракат»<ref name=":3">{{Cite web|url=https://minsknews.by/poiskovik-kinoteatryi-minska-sravnivaem-tsenyi-repertuar-i-uroven-komforta/|title=Поисковик. Кинотеатры Минска: сравниваем цены, репертуар и уровень комфорта|author=Минск-Новости|date=2017-11-29|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105123216/https://minsknews.by/poiskovik-kinoteatryi-minska-sravnivaem-tsenyi-repertuar-i-uroven-komforta/|archive-date=2019-11-05|url-status=live}}</ref>. У [[2008]] годзе адкрыўся кінатэатр [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|«Беларусь»]], які стаў першым мульціплексам у краіне. Кошт праекту пабудовы — каля 12 мільёнаў долараў ЗША<ref name=":3" />. У [[2013]] годзе 8 кіназалаў перайшлі са стужкавага ў лічбавы фармат, у 2014 гэта зрабіў кінатэатр «Масква». Апошні аналагавы кінатэатр [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|«Перамога»]] зачыніўся на рэканструкцыю ў [[2017]] годзе<ref name=":8">{{Cite web|url=https://kyky.org/cult/esli-kinoteatr-pobeda-zakroyut-gde-my-budem-smotret-avtorskoe-kino|title=Если кинотеатр «Победа» закроют, где мы будем смотреть авторское кино?|lang=ru|website=KYKY.ORG|access-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304052746/http://kyky.org/cult/esli-kinoteatr-pobeda-zakroyut-gde-my-budem-smotret-avtorskoe-kino|archive-date=2018-03-04|url-status=live}}</ref>. 21 жніўня [[2020]] года спыніў працу аўтакінатэатр Silver Screen Open Air, 5 кастрычніка — Silver Screen Drive-in. Кінатэатры былі зачыненыя на зіму, але не аднавілі працу ў будучыні<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://afisha.tut.by/news/anews/697462.html|title=Silver Screen закрыл оба своих автокинотеатра|website=afisha.tut.by|date=2020-10-06|access-date=2020-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011070039/https://afisha.tut.by/news/anews/697462.html|archive-date=11 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. 25 красавіка [[2021]] года з-за пераезду ў ГЦ Minsk City Mall, спыніў працу кінатэатр Silver Screen у ГЦ Galileo<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2021/04/26/galileo-novyj-kinoteatr|title=Из ТРЦ Galileo ушел Silver Screen. Там будет новый кинотеатр|website=onliner.by|date=2021-04-26|access-date=2021-04-26}}</ref>. На яго месцы напрыканцы 2022 адкрыўся кінатэатр Skyline Cinema<ref>{{Cite web|url=https://citydog.io/post/zaden-skyline/|title=В ТРЦ Galileo скоро откроется новый кинотеатр. Узнали, что за он|lang=ru|date=2021-12-16|website=Citydog|access-date=2022-04-16|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2022 года з-за санкцый на фоне [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] многія сусветныя кінакампаніі, такія як [[The Walt Disney Company]], [[Warner Bros]], [[Paramount]], [[Sony Pictures]], [[Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе|адмовіліся ад супрацоўніцтва з Расіяй]]. Гэта паўплывала і на беларускія кінатэатры, бо правы на паказ фільмаў набываюцца ў асноўным у расійскіх партнёраў. З-за гэтага ў сакавіку 2022 года кінатэатры Silver Screen страцілі 40-50 % аўдыторыі<ref>{{Cite web|url=https://probusiness.io/markets/9387-kogda-ukhodit-gollivud-kak-teper-vyzhivayut-belorusskie-kinoteatry.html|title=Когда уходит Голливуд. Как теперь выживают белорусские кинотеатры|lang=ru|date=2022-04-02|website=Citydog|access-date=2022-04-16|url-status=live}}</ref>. == Спіс кінатэатраў Мінска == У спісе прадстаўлены зачыненыя, існуючыя і будучыя кінатэатры Мінска. Яны размешчаныя ў алфавітным парадку. Табліца: * '''Назва''' — назва кінатэатра; * '''Адкрыты''' — дата адкрыцця кінатэатра; * '''Закрыты''' — дата закрыцця для неіснуючых кінатэатраў; * '''Архітэктары''' — імя і прозвішча архітэктараў; * '''Адрас''' — адрас, дзе знаходзіцца кінатэатр; * '''Нататкі''' — дадатковыя тлумачэнні; * '''Спасылкі''' — крыніцы; === Існуючыя === ''Колерам вылучаныя часова зачыненыя кінатэатры'' {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! width="2%"|Адкрыты ! class="unsortable"! width="15%"|Архітэктары ! class="unsortable"! width="15%"|Адрас ! class="unsortable" ! width=10%|Выява ! class="unsortable" ! width=47%|Нататкі ! class="unsortable" ! width=2%|Спасылкі |- |3D Кіно ў Карона-сіці |align="center"|2020 | |[[Дзянісаўская вуліца (Мінск)|вул. Дзянісаўская]], 8/2 | |Чатыры залы на 241 месца. |<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/news/anews/708482.html|title=В Минске заработал новый кинотеатр|lang=ru|website=[[TUT.BY]]|access-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423114539/https://afisha.tut.by/news/anews/708482.html|archive-date=2021-04-23|url-status=dead}}</ref> |- |3D Кіно ў Замку |align="center"|2014 | |[[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]], 65 | |Тры залы на 650 месцаў |<ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2014/04/17/zamok-9|title=Фоторепортаж: в ТРЦ «Замок» открылись ледовый каток, кинотеатр, бистро и детский развлекательный центр|lang=ru|author=Николай Градюшко|date=2014-04-17|website=Недвижимость Onliner|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106112438/https://realt.onliner.by/2014/04/17/zamok-9 |archive-date=2019-11-06|url-status=live|access-date=2019-11-06}}</ref> |- |Falcon Club Буцік кіно |align="center"|2016 | |[[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]], 20 | |Восем залаў на 15, 16, 18, 18, 31, 31, 34, 109 месцаў |<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2016/05/12/butik-kino|title=Поход в кинотеатр — как в ресторан. В Минске открылся Бутик кино, билеты в который стоят от 180 до 400 тысяч - Недвижимость Onliner|lang=ru|author=Лора Нагапетян|date=2016-05-12|website=Onliner|access-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111080928/https://realt.onliner.by/2016/05/12/butik-kino|archive-date=2019-11-11|url-status=live}}</ref> |- |mooon у ГЦ Dana Mall |align="center"|2017 | |[[Вуліца Пятра Мсціслаўца (Мінск)|вул. Пятра Мсціслаўца]], 11 | |Семь залаў на 967 месцаў. Раней – velcom cinema (з 2017 па 2019) і VOKA Cinema (з 2019 па 2022). У 2019 годзе адкрыта зала ScreenX з кутом агляду ў 270 градусаў. |<ref name=":3" /> |- |mooon у ГЦ Minsk City Mall |align="center"|2025 | |[[Вуліца Талстога (Мінск)|вул. Талстога]], 1 | |Кінатэатр на 4 залы, а таксама гульнявы бар з кінатэматыкай |<ref>{{Cite web|url=https://realt.by/news/article/40160/|title=В Minsk City Mall откроется кинопространство. Где такое уже есть?|website=[[Realt.BY]]|accessdate=2024-07-14|archiveurl=|deadlink=|archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/news/anews/727122.html|title=Один из кинотеатров Silver Screen закрывается|website=[[TUT.BY]]|access-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419100437/https://afisha.tut.by/news/anews/727122.html|url-status=dead|archive-date=2021-04-19}}</ref> |- |mooon у ГЦ Palazzo |align="center"|2022 | |[[Вуліца Ціміразева (Мінск)|вул. Ціміразева]], 74А | |Кінатэатр у Palazzo. Першы кінатэатр IMAX у Беларусі. |<ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2019/10/25/palazzo-2|title=Без IMAX, но с аэротрубой. Подробности открытия самого известного ТЦ-долгостроя в Минске |website=onliner.by|access-date=2021-04-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/citynews/10713953-pervyj-v-belarusi-imax-otkrojetsya-v-2021-godu/|title=Первый в Беларуси IMAX откроется в этом году в ТРЦ Palazzo|website=mag.Relax.by|access-date=2021-06-21}}</ref> |- |Silver Screen у ГЦ «Арэна-Сіці» |align="center"|2015 | |[[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]], 84 | |Шэсць залаў 787 месцаў. |<ref name=":3" /> |- |Skyline Cinema у ГЦ Galileo |align="center"|2014 | |[[Бабруйская вуліца (Мінск)|вул. Бабруйская]], 6 | |У 2014—2021 — 7-зальны кінатэатр Silver Screen на 800 месцаў. Зачынены з-за змены аператара. Новы Skyline Cinema адкрыўся ў 2022. |<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://belretail.by/news/trts-galileo-obyyavil-ob-izmenenii-kontseptsii-chto-jdet-posetiteley-v-godu|title=ТРЦ Galileo объявил об изменении концепции. Что ждет посетителей в 2021 году, и как он будет выглядеть|lang=ru|website=belretail.by|access-date=2021-04-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://realt.by/news/article/31152/|title=За 2021 год в Минске не открылось ни одного крупного торгового центра». Эксперт рассказал о том, что ждет белорусский ритейл в будущем|website=realt.by|access-date=2021-08-03|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rabota.by/vacancy/45503421|title=Руководитель отдела маркетинга в ООО «Еврокино»|website=rabota.by|access-date=2021-08-03|url-status=live}}</ref> |- |АртКінатэатр у ГЦ «Еўропа» |align="center"|2019 | |[[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 57б | |Тры залы на 220 месцаў. |<ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2019/04/30/art-14|title=В торговом центре «Европа» на Сурганова открылся «АртКинотеатр» - Недвижимость Onliner|author=Евгения Штейн|date=2019-04-30|website=Onliner|access-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430082306/https://realt.onliner.by/2019/04/30/art-14|archive-date=2019-04-30|url-status=live}}</ref> |- |АртКінатэатр у ГЦ «Тытан» |align="center"|2015 | |[[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|прасп. Дзяржынскага]], 104 | |Дзве залы на 100 і 220 месцаў. |<ref>{{Cite web|url=https://blizko.by/notes/konkurent-berestyu-otkryvaetsya-art-kinoteatr-v-trts-titan|title=Конкурент «Берестью» - открывается арт-кинотеатр в ТРЦ «Титан» |website=blizko.by|access-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111082824/https://blizko.by/notes/konkurent-berestyu-otkryvaetsya-art-kinoteatr-v-trts-titan|archive-date=2019-11-11|url-status=live}}</ref> |- |[[Аўрора (кінатэатр, Мінск)|Аўрора]] |align="center"|1988 |Барыс Ларчанка<br />Нэлі Цямнова |[[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вул. Прытыцкага]], 23 |[[Файл:Aŭrora cinema (Minsk, March 2020) p01.jpg|center|120px]] |Тры залы 200, 300, 500 месцаў. Пасля рэканструкцыі тры залы на 117, 200, 356 месцаў. |<ref name=":0" /><ref name=":5">{{Cite web|url=https://poshyk.info/kinoteatry-minska/|title=История, особенности и развитие кинотеатров Минска|author=tata|date=2017-11-10|website=poshyk.info|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106122048/https://poshyk.info/kinoteatry-minska/|archive-date=2019-11-06|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/pervyiy-vyistrel-avroryi-31-god-nazad-kinoteatr-v-minske-otkryilsya-filmom-revolyutsionnyiy-derzhim-shag/|title=Первый выстрел «Авроры»: 31 год назад кинотеатр в Минске открылся фильмом «Революционный держим шаг»|author=Дмитрий Исайчук|date=2019-02-02|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908200351/https://minsknews.by/pervyiy-vyistrel-avroryi-31-god-nazad-kinoteatr-v-minske-otkryilsya-filmom-revolyutsionnyiy-derzhim-shag/|archive-date=8 верасня 2021|url-status=dead}}</ref> |- |[[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|Беларусь]] |align="center"|1961<br />2008 |І. Зотава |[[Вуліца Раманаўская Слабада|вул. Раманаўская Слабада]], 28 |[[Файл:Multiplex Belarus.JPG|center|120px]] |Дзве залы па 300 месцаў. У 2006 годзе будынак знесены. У 2008 годзе пабудаваны новы кінатэатр на 5 залаў з 280, 221, 169, 197, 145 месцамі. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":3" />{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=81}} |- |[[Бярэсце (кінатэатр, Мінск)|Бярэсце]] |align="center"|1989 | |[[Праспект Газеты Праўда (Мінск)|прасп. Газеты Праўда]], 25 |[[Файл:Biarescie cinema (Minsk) p3.jpg|center|120px]] |Дзве залы на 150 і 300 месцаў. Рэканструяваны ў 2010—2012 гады. Пасля рамонту залы на 150 і 293 месцаў. З 2001 года лічбавы з фарматам 3D. |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/data-v-istorii-25-let-nazad-v-minske-otkryit-kinoteatr-bereste/|title=Дата в истории: 25 лет назад в Минске открыт кинотеатр «Берестье»|author=Дмитрий Исайчук|date=2014-12-31|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-16|url-status=live|archive-date=2019-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134716/https://minsknews.by/data-v-istorii-25-let-nazad-v-minske-otkryit-kinoteatr-bereste/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/regions/view/minskij-kinoteatr-berestje-s-13-ijulja-nachnet-pokazyvat-trehmernoe-kino-114934-2011|title=Минский кинотеатр "Берестье" с 13 июля начнет показывать трехмерное кино|date=2011-07-08|website=[[БелТА]]|access-date=2019-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116134712/https://www.belta.by/regions/view/minskij-kinoteatr-berestje-s-13-ijulja-nachnet-pokazyvat-trehmernoe-kino-114934-2011|archive-date=2019-11-16|url-status=live}}</ref> |- |[[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]] |align="center"|1975 |Валенцін Малышаў |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|прасп. Незалежнасці]], 73 |[[Файл:Мінск. Праспект Незалежнасці (ад Калініна да Якуба Коласа) (11).jpg|center|120px]] |Пабудаваны на месцы знесенага кінатэатра «Зорка». Самы вялікі экран у краіне памерам 22 на 10 метраў, самая ёмістая зала на 1186 чалавек (першапачатковая ёмістасць на 1340 месцаў). |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":2" />{{sfn|Республика Беларусь: Энциклопедия. Том 5|2008|с=551}} |- |[[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|Кіеў]] |align="center"|1970 | |[[Кахоўская вуліца (Мінск)|вул. Кахоўская]], 31 |[[Файл:Cinema "Kyiv" ("Kiev") in Minsk, Belarus 2.jpg|center|120px]] |З 1970 па 1976 гады — «Маяк» з залай на 560 мест. У 2009—2010 гады зачыняўся на мадэрнізацыю. Першы ў горадзе 3D-кінатэатр. Зала на 280 месцаў. |<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2017/06/16/cinema|title=В самолете, автобусе, без попкорна и на деревянных креслах: минские кинотеатры нашего детства — Недвижимость Onliner|author=darriuss|date=2017-06-16|website=Onliner|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104211709/https://realt.onliner.by/2017/06/16/cinema|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref><ref name=":5" />{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=171}} |- |[[Камсамолец (кінатэатр, Мінск)|Камсамолец]] |align="center"|1961 |І. Зотава |[[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|вул. Жылуновіча]], 39 |[[Файл:Komsomolets cinema (Minsk, Belarus) — Кінатэатр Камсамолец (Мінск, Беларусь) — Кинотеатр Комсомолец (Минск, Беларусь) 2.jpg|center|120px]] |Дзве залы па 400 месцаў. Пасля рабонту залы на 186 і 218 месц. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /> |- |[[Масква (кінатэатр, Мінск)|Масква]] |align="center"|1980 |Віктар Крамарэнка<br />Уладзімір Шчарбін<br />Міхаіл Вінаградаў |[[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]], 13 |[[Файл:Москва_(кинотеатр).JPG|center|120px]] |Дзве залы на 260 і 1070 месц. Пасля рэканструкцыі 2014 года зала паменшана з 873 месцы да 700. Зачынены на рэканструкцыю ў 2024 годзе |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://news.tut.by/society/637367.html|title=Посмотрите, как румынские архитекторы сняли минские шедевры соцмодернизма|date=2019-05-14|website=[[TUT.BY]]|access-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106114959/https://news.tut.by/society/637367.html |archive-date=2019-11-06|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2014/05/01/kinoteatr-moskva-2|title=Кинотеатр «Москва» открылся после реконструкции: 3D не будет - Недвижимость Onliner|author=Оксана Красовская|date=2014-05-01|website=Onliner|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115223446/https://realt.onliner.by/2014/05/01/kinoteatr-moskva-2|archive-date=2019-11-15|url-status=live}}</ref>{{sfn|Республика Беларусь: Энциклопедия. Том 5|2008|с=229}}{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=47}} |- |[[Мір (кінатэатр, Мінск)|Мір]] |align="center"|1958 |І. Зотава |[[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], 4а |[[Файл:Minsk - Kino (Кинотеатр Мир) - panoramio.jpg|center|120px]] |Дзве залы на 406 і 385 месц. У 1978 годзе ў адной з залаў усталяваная сістэма «СТЭРЫО-70». Пасля рамонту 2012 года дзве залы на 188 і 256 месц. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=http://www.websmi.by/2013/04/mir_drujba_jvachka/|title=Киношка понемножку: Зрители любят кинотеатр «Мир» за то, что он небольшой, уютный и спокойный — Веб-журналист. Интернет-СМИ. Факультет журналистики БГУ|website=websmi.by|access-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207072852/http://www.websmi.by/2013/04/mir_drujba_jvachka/|archive-date=2019-02-07|url-status=live}}</ref>{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=249}} |- |Музей кіно |align="center"|1980 | |[[Вуліца Свярдлова (Мінск)|вул. Свярдлова]], 4 |[[Файл:Belarusian_cinema_history_museum.jpg|center|120px]] |У музеі праводзяцца выставы і рэтраспектывы. |{{sfn|Республика Беларусь: Энциклопедия. Том 5|2008|с=252—253}}{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=237}} |- |[[3D-кіназала Палаца Рэспублікі|Палац Рэспублікі 3D]] |align="center"|2010 | |[[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]], 1/1 | | |<ref name=":0" /> |- |[[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Перамога]] |align="center"|1950 |Іосіф Лангбард |[[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вул. Інтэрнацыянальная]], 20 |[[Файл:Вул. Інтэрнацыянальная, 20 -3.JPG|center|120px]] |Пры адкрыцці работалі вялікая зала на 606 месцаў, малая зала на 118 месцаў і летняя зала на 610 месцаў, якая працавала з мая па лістапад. З 2001 года будынак ўнесены ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь. У 2017 годзе зачынены на рэканструкцыю. Непасрэдна работы па рэканструкцыі пачаліся ў лютым 2022 года. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref name=":8" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.the-village.me/village/city/cityguide/278027-filmy-gde-smotreli-i-kakie|title=«Зрители шли в кино ради эротической сцены»: Фильмы с каким рейтингом смотрели родители миллениалов|date=2019-10-18|website=The Village Беларусь|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104212038/https://www.the-village.me/village/city/cityguide/278027-filmy-gde-smotreli-i-kakie|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://realty.tut.by/news/rent/658177.html|title=«Да, это они». Рассказываем, кто берет в аренду на 30 лет старейший кинотеатр Минска|date=2019-10-26|website=realty.tut.by|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104100615/https://realty.tut.by/news/rent/658177.html |archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mk.by/2009/11/20/8137/|title=Синема, синема… — Газета «Минский курьер»|access-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029222910/http://mk.by/2009/11/20/8137/|archive-date=29 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=108}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/rekanstruktsyi-kinateatra-peramoga.html|title=Падчас рэканструкцыі кінатэатра «Перамога» пад гіпсакардонам выявілі карціну|date=2022-02-23|access-date=2022-04-16}}</ref> |- |[[Піянер (кінатэатр, Мінск)|Піянер]] |align="center"|1966 |Георгій Заборскі<br />Леанід Левін |[[Вуліца Энгельса (Мінск)|вул. Энгельса]], 20 |[[Файл:Children's Cinema Young Pioneer in Minsk.jpg|center|120px]] |Некалі найбуйнейшы дзіцячы кінатэатр у краіне. Праектаваўся як кінатэатр з дзвюма заламі. У выніку будынак падзяліўся на кінатэатр і тэатр лялек. Стаў лічбавым у 2012 годзе. У 2017 годзе на другім паверсе замест друкарні адкрылася другая зала на 49 месцаў. Асноўная зала на 278 месцаў |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/k-50-letiyu-kinoteatra-pioner-ot-premery-filma-pushchik-edet-v|title=К 50-летию кинотеатра «Пионер»: от премьеры фильма «Пущик едет в Прагу» до фестиваля «Лістапад»|website=Столичное телевидение - СТВ|access-date=2019-11-15|url-status=live|archive-date=2019-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115233358/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/k-50-letiyu-kinoteatra-pioner-ot-premery-filma-pushchik-edet-v}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://citydog.by/post/zaden_zal_pioner/|title=В кинотеатре «Пионер» на месте типографии открыли новый зал|website=citydog.by|access-date=2019-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116113747/https://citydog.by/post/zaden_zal_pioner/|archive-date=2019-11-16|url-status=live}}</ref>{{sfn|Архитектура общественных зданий Белоруссии|1985|с=37}}<ref>{{Cite web|url=https://afisha.tut.by/news/anews/485302.html|title=Столичному "Пионеру" - 50 лет. Как выглядел кинотеатр в 1966-м|date=2016-02-18 |website=afisha.tut.by|access-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421195708/http://afisha.tut.by/news/anews/485302.html|archive-date=2016-04-21|url-status=live}}</ref> |- |[[Ракета (кінатэатр, Мінск)|Ракета]] |align="center"|1958 | |[[Рабочы завулак (Мінск)|зав. Рабочы]], 3 |[[Файл:Ракета_к-р._Мінск.jpg|center|120px]] |Зала на 506 месцаў. На другім паверсе дзейнічала выстава мотавелазаводу. Лічбавы з 2013 года. Пасля рамонту дзве залы на 254 і 46 месцаў. У кінатэатры дэманстраваўся праект Cinemascope (2012—2019). |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://citydog.by/post/raketa-otkryvaetsya-posle-remonta/|title=Кинотеатр «Ракета» открывается после ремонта |website=citydog.by|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115232516/https://citydog.by/post/raketa-otkryvaetsya-posle-remonta/|archive-date=2019-11-15 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://citydog.by/post/zaden-cinemascope-out/|title=Ушла эпоха: проект Cinemascope расторгает отношения с кинотеатром «Ракета» |website=citydog.by|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115232517/https://citydog.by/post/zaden-cinemascope-out/|archive-date=2019-11-15|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2013/11/14/raketa-3|title=Фотофакт: как выглядит кинотеатр «Ракета» после реконструкции - Недвижимость Onliner|author=Николай Градюшко|date=2013-11-14|website=Onliner|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115232516/https://realt.onliner.by/2013/11/14/raketa-3|archive-date=2019-11-15|url-status=live}}</ref>{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=314}} |- |[[Салют (кінатэатр, Мінск)|Салют]] |align="center"|1978 | |[[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|прасп. Ракасоўскага]], 150а |[[Файл:Rokossovski avenue-Minsk-1c.jpg|center|120px]] |Зала на 805 месц. у 2005 годзе зачыняўся на рэканструкцыю. З 2011 года лічбавая зала на 286 месцаў з фарматам 3D. Экран 13,6 на 5,8 метраў. |<ref name=":0" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/vozle-kinoteatra-salyut-obustroyat-veloparkovku-i-mesto-dlya-kureniya/|title=Возле кинотеатра «Салют» обустроят велопарковку и место для курения|author=Александр Филиппович|date=2018-07-24|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115231037/https://minsknews.by/vozle-kinoteatra-salyut-obustroyat-veloparkovku-i-mesto-dlya-kureniya/|archive-date=2019-11-15|url-status=live}}</ref> |- |- |[[Дом па праспекце Незалежнасці, 13#Цэнтральны|Цэнтральны]] |align="center"|1954 |Генадзь Баданаў<br />Міхаіл Асмалоўскі |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|прасп. Незалежнасці]], 13 |[[Файл:Дом па праспекце Незалежнасці, 13.jpg|center|120px]] |Самы стары існуючы кінатэатр. Зала на 502 месца, пасля рэканструкцыі 2001—2003 гадоў — зала на 250 месцаў. Лічбавы з 2010 года. З 2010 года зала на 166 месцаў, пазней на 200 месцаў. У 2012 першым адкрыў продаж квіткоў праз Інтэрнэт. У залу кінатэатра забаронена праносіць ежу. |<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/386384.html|title=Кинотеатру "Центральный" исполнилось 60 лет. Архивные фото|date=2014-02-12|website=[[TUT.BY]]|access-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081216/https://news.tut.by/culture/386384.html|archive-date=2019-03-29|url-status=live}}</ref> |- |Prizma cinema у ГЦ Prizma |align="center"|2024 | |[[Партызанскі праспект (Мінск)|пр. Партызанскі]], 77А | |3 кіназалы, разлічаных на 267 наведвальнікаў |<ref>{{Cite web|url=https://prizmaminsk.by/kinoteatr.html|title=Кинотеатр Prizma cinema|website=|accessdate=2024-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240714131933/https://prizmaminsk.by/kinoteatr.html|deadlink=|archive-date=14 ліпеня 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2024/01/23/posmotreli-na-trc-kotorye-vozvodyat-pryamo-sejchas|title=Каким будет Avia Mall? Когда запустится Prizma? Посмотрели на ТРЦ, которые возводят прямо сейчас - Недвижимость Onlíner|lang=ru|first=Оксана|last=Красовская|website=Onlíner|date=2024-01-23|access-date=2024-02-28}}</ref> |- |} === Будучыя === {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! width="2%"|Год адкрыцця ! width="10%"|Архітэктары ! width="15%"|Адрас ! class="unsortable" ! width=10%|Выява ! class="unsortable"|Нататкі ! class="unsortable" ! width=4%|Спасылкі |- |Кінатэатр у ГЦ Green City |align="center"| | |[[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вул. Прытыцкага]], 156-1 | |IMAX-кінатэатр |<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://minsknews.by/v-minske-budet-tri-kinoteatra-gde-planiruyut-ispolzovat-tehnologiyu-imax-samyj-krupnyj-v-kamennoj-gorke/|title=В Минске будет три кинотеатра, где планируют использовать технологию IMAX. Самый крупный — в Каменной Горке|author=Ольга Жарина|website=ИА «Минск-Новости»|date=2021-08-16|access-date=6 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817101413/https://minsknews.by/v-minske-budet-tri-kinoteatra-gde-planiruyut-ispolzovat-tehnologiyu-imax-samyj-krupnyj-v-kamennoj-gorke/|archive-date=17 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Кінатэатр у ГЦ Avia Mall |align="center"| | | | |Кінатэатр у раёне «[[Мінск-Мір]]» |<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://prometr.by/news/krupneyshiy-torgovyy-tsentr-mara-moll/|title=Крупнейший торговый центр «Мара Молл»|website=prometr.by|date=2020-12-10|access-date=2021-08-30}}</ref> |- | mooon у ГЦ Mega Park |align="center"|2026 | | вул. Казіміраўская, 12 | | 7-зальны кінатэатр | <ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2024/11/22/voprosy-pro-mega-park-v-kamennoj-gorke|title=Что за тропический парк? Какие будут магазины? Когда открытие? Ответы на все вопросы про Mega Park в Каменной Горке|website=|accessdate=2024-12-09}}</ref> |- |} === Закрытыя === {| class="wikitable sortable" |- ! width=12%|Назва ! width="5%"|Адкрыты ! width="5%"|Закрыты ! class="unsortable"! width="10%"|Архітэктары ! class="unsortable"! width="15%"|Адрас ! class="unsortable"|Нататкі ! class="unsortable" ! width=4%|Спасылкі |- |Silver Screen Drive-in |align="center"|2020 |align="center"|2020 | |[[Вуліца Ціміразева (Мінск)|вул. Ціміразева]], 74А |Аўтакінатэатр на 77 месцаў размешчаны на даху ГЦ Palazzo. Экран памерам 16 на 7 метраў. Зачынены на зіму. |<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://afisha.tut.by/news/anews/691121.html|title=На крыше торгового центра в Минске открывается автокинотеатр|website=afisha.tut.by|date=2020-07-01|access-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702065921/https://afisha.tut.by/news/anews/691121.html|archive-date=2 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> |- |Silver Screen Open Air |align="center"|2020 |align="center"|2020 | |[[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўская]], 20 |Аўтакінатэатр на 50 месц. Экран памерам 16 на 7 метраў. Зачынены на зіму. |<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://afisha.tut.by/news/anews/687429.html|title=Silver Screen открывает автокинотеатр. Билет автомобилям — 20−25 рублей, мотоциклам — 15|website=afisha.tut.by|date=2020-06-04|access-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630000716/https://afisha.tut.by/news/anews/687429.html|archive-date=30 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> |- |Авангард |align="center"|1956 |{{NA}} |Зоя Брод |вул. Папаніна, 7 |Знесены ў 2018 годзе. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/article/20180829/1535535899-v-minske-snosyat-kinoteatr-avangard|title=В Минске сносят кинотеатр «Авангард»|date=2018-08-29|website=naviny.by|access-date=2019-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109113516/https://www.naviny.by/article/20180829/1535535899-v-minske-snosyat-kinoteatr-avangard|archive-date=2019-11-09|url-status=live}}</ref> |- |АртКінатэатр у БЦ Rubin Plaza |align="center"|2010 |align="center"|2012 | |[[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|прасп. Дзяржынскага]], 5 |Цяпер — «[[Сбер Банк (Беларусь)|Сбер Банк]]». |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2012/02/02/artkinoteatr|title=Арт-кинотеатр на пр. Дзержинского закрывается. Его место в бизнес-центре Rubin Plaza займёт «БПС-Сбербанк» — Недвижимость Onliner|author=Николай Градюшко|date=2012-02-02|website=Onliner|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104112923/https://realt.onliner.by/2012/02/02/artkinoteatr|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref> |- |Беларусь |align="center"|1944 |align="center"|1961 | |вул. Астроўскага, 24 |Размяшчаўся ў былой сінагозе Зальцмана. У 1960-70-я гады — Дом піянераў. Будынак захаваўся. Цяпер — дзіцяча-юнацкая школа Алімпійскага рэзерву па шахматах і шашках. |<ref name=":0" />{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=35}} |- |Вільнюс |align="center"|1976 |align="center"|2004 |Э. Левіна<br />І. Сітнікава |вул. Каліноўскага, 55 |Быў адчынены як частка комплексу гандлёва-грамадскага цэнтру. Шырокаарматный кінатэатр з залай на 776 месц. Перароблены ў Палац барацьбы імя А. В. Мядзведзя. |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2013/12/27/green-4|title=Районы, кварталы: история Зелёного Луга — Недвижимость Onliner|author=darriuss|date=2013-12-27|website=Onliner|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104195807/https://realt.onliner.by/2013/12/27/green-4|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/vilnyus-na-lopatkakh.html|title=«Вильнюс» — на лопатках|date=2004-01-22|website=Беларусь Сегодня|access-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104200248/https://www.sb.by/articles/vilnyus-na-lopatkakh.html|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2019/04/10/kak-v-rossijskoj-i-belorusskoj-stolicah-rekonstruiruiut-kinoteatry.html|title=Как в Москве и Минске реконструируют кинотеатры|website=[[Российская газета]]|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128050057/https://rg.ru/2019/04/10/kak-v-rossijskoj-i-belorusskoj-stolicah-rekonstruiruiut-kinoteatry.html|archive-date=2020-01-28|url-status=live}}</ref>{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=107}} |- |Вымпел |align="center"|кан.<br />1950-х |align="center"|пач.<br />1980-х | |вул. Усходняя, 50 |Згарэў у пачатку 1980-х. На месцы кінатэатра знаходзіцца сквер. |<ref name=":0" /> |- |Вясёлка |align="center"|1952 |align="center"|кан<br />1990-х |Георгій Сысоеў |Парк імя Чалюскінцаў |Знесены падчас рэканструкцыі парка. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /> |- |Гігант |align="center"|1909 |{{NA}} | |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Захар’еўская]], 88 |З 1926 года — «Чырвоная зорка» на 700 месцаў. В 1930 годзе стаў першым гукавым кінатэатрам у горадзе (чацвёртым гукавым у СССР). Некалькі разоў мяняў адрас. Разбураны падчас вайны. Зараз — будынак на праспекце Незалежнасці, 22. |<ref name=":0" /><ref name=":6" />{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=146}} |- |Дзіцячы |align="center"|1936 |{{NA}} | |вул. Савецкая, 92 |У будынку былой лютэранскай кірхі. З 1938 па 1954 і з 1967 — «Навіны дня». З 1954 па 1967 — «Дзіцячы» на Энгельса, 12. Цяпер — Малая сцэна тэатра імя Янкі Купалы. |<ref name=":0" /> |- |[[Дом кіно (Мінск)|Дом Кіно]] |align="center"|1966<br />2005 |align="center"|2025 |Юрый Шпіт |[[Вуліца Талбухіна (Мінск)|вул. Талбухіна]], 18 |З 1966 года — «Партызан». З 2005 года пасля рэканструкцыі — «Дом кіно» з залай на 584 месца. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /> |- |Дружба |align="center"|1974 |align="center"|2012 | |вул. Ташкенцкая, 9 |Зала на 763 месца. Знесены ў 2017 годзе. |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/byivshiy-kinoteatr-druzhba-snesli/|title=Бывший кинотеатр «Дружба» снесли|author=Дарья Орел|date=2017-08-31|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104202958/https://minsknews.by/byivshiy-kinoteatr-druzhba-snesli/|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref> |- |Змена |align="center"|кан.<br />1950-х |align="center"|2002 | |вул. Даўгабродская, 110 | |<ref name=":0" /> |- |Знамя |align="center"|кан.<br />1950-х |align="center"|кан.<br />1990-х | |вул. Вялікаморская, 3 |Знесены ў канцы 1990-х гадоў. На месцы кінатэатра знаходзіцца сквер. |<ref name=":0" /> |- |Зорка |align="center"|1954 |align="center"|пач.<br />1970-х | |Ленінскі прасп., 73 |Знесены, каб пабудаваць кінатэатр «Кастрычнік». |<ref name=":0" /> |- |Ілюзіён |align="center"|1907 |{{NA}} | |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Захар’еўская]], 87 |Першы ў горадзе кінатэатр з вялікім экранам<ref name=":9">{{Cite web|lang=ru|url=https://minsknews.by/ekskavator-adskaya-mashina-i-polety-utochkina-na-komarovskom-pole-kakie-filmy-krutili-minchanam-v-nachale-xx-veka/|title=«Экскаватор — адская машина» и «Полеты Уточкина на Комаровском поле». Какие фильмы крутили минчанам в начале XX века|author=Дмитрий Исайчук|website=«Минск-Новости»|date=2020-08-09|access-date=2020-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923032300/https://minsknews.by/ekskavator-adskaya-mashina-i-polety-utochkina-na-komarovskom-pole-kakie-filmy-krutili-minchanam-v-nachale-xx-veka/|archive-date=23 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. Размяшчаўся ў доме Паляка, пазней некалькі разоў мяняў адрас. З чэрвеня па ліпень 1924 і з 1934 па 1938 — «Пралетарый» на 300 месцаў, з 1924 па 1928 — «Чырвоны факел», з 1928 па 1934 — першы дзіцячы кінатэатр «Юны піянер» на 250 месцаў, з 1938 — «Радзіма» на 1000 месцаў. Зараз — выхад з метро на Кастрычніцкую плошчу на скрыжаванні прасп. Незалежнасці і вул. Энгельса. |<ref name=":0" /><ref name=":6" /> |- |Іскра |align="center"|кан.<br />1950-х |align="center"|1992 | |вул. Мендзялеева, 10а |Знесены ў 2005 годзе. Зараз будынак на вуліцы Перадавая, 11а. |<ref name=":0" /> |- |Кінатэатр Акруговага дома афіцэраў |{{NA}} |{{NA}} | |вул. Чырвонаармейская, 3 |Падчас вайны тут быў «Soldaten-kino». Зараз — Цэнтральны дом афіцэраў без кінатэатра. |<ref name=":0" /> |- |Кінематограф Рыхарда Штрэмера |align="center"|1900 |{{NA}} | |вул. Губернатарская, 19 |Першы ў Мінску кінатэатр<ref name=":9" />. Размяшчаўся ў доме Ракаўшчыкоў. Зараз будынак на праспекце Незалежнасці, 23. |<ref name=":0" /> |- |Культура |align="center"|1926 |{{NA}} | |[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]], 7 |На момант адкрыцця самы буйны кінатэатр у краіне з залай на 1200 месцаў і экранам 8,5 на 7 метраў. Зараз — Рускі драматычны тэатр імя М. Горкага. |<ref name=":0" />{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=161—162}} |- |Летні |align="center"|1951 |align="center"|1975 |А. Брэгман |Парк імя Горкага |Пабудаваны на месцы цырка. Згарэў у 1975 годзе. |<ref name=":0" />{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=198}} |- |Люкс |align="center"|1914 |{{NA}} | |вул. Петрапаўлаўская | |<ref name=":0" /> |- |Мадэрн |align="center"|1907—<br />1908 |{{NA}} | |вул. Губернатарская, 22 |Размяшчаўся ў доме Стэфановіча. Зараз — будынак на вуліцы Леніна, 23. |<ref name=":0" /> |- |Нёман |align="center"|кан.<br />1950-х |align="center"|1970-я | |вул. Апанскага, 71 |Знарэў у сярэдзіне 1970-х. |<ref name=":0" /> |- |Новы тэатр |align="center"|другая палова 1910-х |{{NA}} | |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Захар’еўская]], 61 |Размяшчаўся ў доме Машкілейсона. Некалькі разоў мяняў адрас. З 1926 — «Спартак». Зараз — будынак на праспекце Незалежнасці, 19. |<ref name=":0" /> |- |Першы |align="center"|1942—<br />1943 |align="center"|кан.<br />1950-х | |вул. Савецкая, 23 |Зала на 485 месцаў. Зараз на месцы кінатэатра размешчаны двор гасцініцы «Мінск». |<ref name=":0" /><ref name=":4" />{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=233}} |- |Пяты акіян |align="center"|1963 |{{NA}} | |[[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Парк імя Горкага]] |Дзіцячы кінатэатр размяшчаўся ў самалёце Лі-2. Знесены. |<ref name=":0" /> |- |Радзіма |align="center"|1944 |align="center"|кан.<br />1960-х |І. Зотава |вул. Рэвалюцыйная, 2 |Пасля пачатку 1950-х — «Навіны дня». Таксама называўся «Кінатэатр паўторнага фільму». Будынак захаваўся. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/ekskurs-v-istoriyu-progulka-ot-ploshhadi-svobodyi-do-ulitsyi-revolyutsionnoy/|title=Экскурс в историю. Прогулка от площади Свободы до улицы Революционной|author=Вероника Молокова|date=2017-07-07|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104224922/https://minsknews.by/ekskurs-v-istoriyu-progulka-ot-ploshhadi-svobodyi-do-ulitsyi-revolyutsionnoy/|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref>{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=109}} |- |Радзіма |align="center"|1957 |align="center"|2003 | |вул. Лізы Чайкінай, 16 |Дзве залы на 406 и 409 месцаў. Зараз — Новы драматычны тэатр. |<ref name=":0" /><ref name=":4" />{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1980|с=319}} |- |Рэспубліканскі дом кіно |align="center"|1968 |align="center"|пач.<br />1990-х |Томаш Пайздзерскі |вул. Савецкая, 15 |Размяшчаўся ў Касцёле Святога Сымона і Святой Алены. |{{sfn|Минск. Старый и новый|2010|с=232}}<ref>{{Cite web|url=https://citydog.by/post/kostel/|title=Вместо Красного костела: кинотеатр, «Детский мир» или?..|website=citydog.by |access-date=2019-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725155957/http://citydog.by/post/kostel/|archive-date=2017-07-25|url-status=live}}</ref> |- |Спартак |align="center"|1956 |align="center"|1987 |Зоя Брод |вул. Даумана, 2 |Пасля рэканструкцыі 1987—1994 гадоў у будынку працаваў Моладзевы тэатр. Пасля рамонту 2009—2018 — канцэртная пляцоўка. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/zavershena-rekonstruktsiya-byivshego-zdaniya-molodezhnogo-teatra-na-prospekte-masherova/ |title=Завершена реконструкция бывшего здания Молодежного театра на проспекте Машерова|author=Ольга Жарина|date=2018-02-09|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109114952/https://minsknews.by/zavershena-rekonstruktsiya-byivshego-zdaniya-molodezhnogo-teatra-na-prospekte-masherova/ |archive-date=2019-11-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/byivshiy-kinoteatr-spartak-stanet-novoy-kontsertnoy-ploshhadkoy/|title=Бывший кинотеатр «Спартак» станет новой концертной площадкой|author=Дарья Орел|date=2018-03-07|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109114954/https://minsknews.by/byivshiy-kinoteatr-spartak-stanet-novoy-kontsertnoy-ploshhadkoy/|archive-date=2019-11-09|url-status=live}}</ref> |- |Сучаснік |align="center"|1971 |align="center"|2002 |М. Бубноў |вул. Харкаўская, 70а |Зала на 760 месцаў. Знесены. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://realty.tut.by/news/building/593894.html|title=Турки обещают возобновить в этом году стройку развлекательного центра за 25 миллионов долларов|date=2018-05-23|website=realty.tut.by|access-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104203625/https://realty.tut.by/news/building/593894.html|archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref> |- |Ударнік |align="center"|кан.<br />1950-х |align="center"|1990-е |Георгій Сысоеў |вул. Жукоўскага, 15а |Апошні драўляны кінатэатр горада. Знесены ў 2014 годзе. |<ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2014/04/02/udarnikrip|title=Прощание с «Ударником»: под строительство третьей линии метрополитена снесли последний деревянный кинотеатр Минска - Недвижимость Onliner|author=darriuss|date=2014-04-02|website=Onliner|access-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407061236/http://realt.onliner.by/2014/04/02/udarnikrip/|archive-date=2014-04-07|url-status=live}}</ref> |- |Усход |align="center"|1966 |{{NA}} | |вул. Казлова, 50 |У будынку Палаца культуры Трактарнага завода. |<ref name=":0" /> |- |Эдэн |align="center"|1909 |{{NA}} | |вул. Захар’еўская, 83 |Адзін з лепшых кінатэатраў свайго часу размяшчаўся ў доме Булгак. Некалькі разоў мяняў адрас. З 1926 — «Інтэрнацыянал». Зараз — будынак на прасп. Незалежнасці, 23. |<ref name=":0" /><ref name=":6" /> |- |Электрон |align="center"|1981 |align="center"|2008 | |вул. Казінца, 117 |У будынку працуе фондасховішча Музея прыроды і экалогіі. |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/lapyi-mordyi-i-hvostyi-gde-v-gorode-mozhno-vstretit-nos-k-nosu-burogo-medvedya-ili-orlana-belohvosta/|title=Лапы, морды и хвосты — где в городе можно встретить нос к носу бурого медведя или орлана-белохвоста|author=Светлана Шидловская|date=2018-12-30|website=ИА «Минск-Новости»|access-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104115740/https://minsknews.by/lapyi-mordyi-i-hvostyi-gde-v-gorode-mozhno-vstretit-nos-k-nosu-burogo-medvedya-ili-orlana-belohvosta/ |archive-date=2019-11-04|url-status=live}}</ref> |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь: Энциклопедия: В 6 т|адказны={{nobr|Г. П. Пашков}};|месца=Минск|выдавецтва=«Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі|год=2008|том=5|старонак=752|мова=ru|isbn=978-985-11-0427-3|ref = Республика Беларусь: Энциклопедия. Том 5}} * {{кніга | аўтар = Филимонова С. Д. | загаловак = Архитектура общественных зданий Белоруссии | выдавецтва = Вышэйшая школа | год = 1985 | старонак = 118 | мова = ru | ref = Архитектура общественных зданий Белоруссии }} * {{кніга | аўтар = Бровка П. У. | загаловак = Минск: Энциклопедический справочник | выдавецтва = Главная редакция БелСЭ | год = 1980 | старонак = 424 | мова = ru | ref = Минск: Энциклопедический справочник }} * {{кніга | аўтар = Бабкоў У. А. | загаловак = Гісторыя Мінска | выдавецтва = «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі | год = 2006 | старонак = 696 | ref = Гісторыя Мінска }} * {{кніга | аўтар = Шибеко З. В., Шибеко С. Ф. | загаловак = Минск: Страницы жизни дореволюционного города | выдавецтва = Полымя | год = 1990 | старонак = 352 | мова = ru | ref = Минск: Страницы жизни дореволюционного города }} * {{кніга | аўтар = Воложинский В. Г. | загаловак = Минск. Старый и новый | выдавецтва = Харвест | год = 2010 | старонак = 272 | мова = ru | ref = Минск. Старый и новый }} == Спасылкі == {{Commonscat|Cinemas in Minsk}} * [https://kinominska.by/ УП «Кінавідэапракат» Мінгарвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210921042109/https://kinominska.by/ |date=21 верасня 2021 }} [[Катэгорыя:Кінатэатры Мінска| ]] [[Катэгорыя:Культура Мінска]] 0bbgrka02fhonma2qmdk6cljcjk89u4 Кутна-Гора 0 227215 5178044 5161202 2026-08-10T01:36:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178044 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кутна-Гора |арыгінальная назва = Kutná Hora |выява = |падпарадкаванне = |краіна = Чэхія |герб =COA_Kutna_Hora.png |сцяг = Kutna_Hora_CZ_flag.gif |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 56|lat_sec = 54 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 16|lon_sec = 5 |CoordAddon = type:city(21109)_region:CZ |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Сярэднячэшскі край{{!}}Сярэднячэшскі |рэгіён у табліцы = |від раёна = Раён |раён = раён Кутна-Гора{{!}}Кутна-Гора |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = Староста |глава = Лукаш Сейферт |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Кутэнберг |статус з = |плошча = 33,05 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 254 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{падзенне}} 20 602 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 284 01 |аўтамабільны код = S (старыя KH) |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kutná Hora |сайт = http://www.kutnahora.cz/ }} '''Ку́тна-Го́ра''' ({{lang-cs|Kutná Hora}}), гістарычна '''Кутэнберг''' ({{lang-de|Kuttenberg}}) — горад у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. З’яўляецца [[Чэшскія абшчыны з пашыранымі паўнамоцтвамі|муніцыпалітэтам з пашыранымі паўнамоцтвамі]] і адміністрацыйным цэнтрам [[раён Кутна-Гора|раёна Кутна-Гора]]. Размешчаны за 60 км на ўсход ад [[Прага|Прагі]], на плато Кутна-Гора на вышыні 254 м над узроўнем мора. Насельніцтва — 21,1 тысяч жыхароў ([[2005]]). == Гісторыя == Горад заснаваны ў першай палове [[XIII]] стагоддзя. Цэнтр [[Сярэднявечча|сярэдневяковай]] [[срэбра]]здабыўной індустрыі (у [[XIII]] стагоддзі рудні горада давалі траціну агульнаеўрапейскай здабычы срэбра), дзякуючы чаму горад быў другім па багацці ў [[Чэшскае каралеўства|Чэшскім каралеўстве]]. Менавіта рудні і сталі прычынай утварэння першых гарняцкіх пасёлкаў, адзін з якіх атрымаў назву «Cuthna Antiqua», што азначае «старая манаская рыза». Адзін з [[манах]]аў, паводле падання, заснуў на суседнім узгорку, а ў сне ўбачыў сярэбраныя [[злітак|зліткі]]. Прачнуўшыся, ён сапраўды знайшоў іх у паказаным у сне месцы і накрыў гэта месца сваёй рызай. Кутна-Гора стала месцам першай у Еўропе «сярэбранай ліхаманкі». Вакол шахт з’явілася хаатычнае нагрувашчванне халуп, корчмаў, лазняў, крам і да т.п. Затым разрозненыя пасёлкі аб’ядналіся, і Кутна-Гора здабыла прывілеі каралеўскага горада. Была моцна разбурана ў часы [[гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]]. Праз вычарпанне руд да сярэдзіны XVI стагоддзя горад прыйшоў у заняпад. == Славутасці == [[File:Kutná Hora - nádvoří Vlašského dvora.jpg|thumb|Влашскі (Італьянскі) двор]] [[File:Kutna Hora CZ main square.JPG|thumb|Цэнтр]] [[Файл:KUTNA HORA (js) 11.jpg|thumb|Сабор Святой Варвары]] [[File:Kutna Hora CZ St Barbara Cathedral front view 01.JPG|thumb|Сабор Святой Варвары]] Вядомы шматлікімі помнікамі [[Готыка|гатычнай архітэктуры]]. * [[Сабор Святой Варвары]] [[1388]]—[[1547]] — самы вядомы архітэктурны помнік Кутна-Горы — другі па велічыні і значнасці гатычны [[храм]] Чэхіі, пабудаваны ў стылі позняй (уладзіслаўскай) готыкі * [[Касцёл Святога Якава Старэйшага, Кутна-Гора|Касцёл Святога Якава Старэйшага]] ([[1330]]) * [[Будынак архідыяканства, Кутна-Гора|Будынак архідыяканства]] (1594—1599) * Езуіцкі калегіум (1667—1700) * Былы манетны двор — [[Влашскі двор|Влашскі (Італьянскі) двор]] (XIII стагоддзе) * Барочны [[чумны слуп]] (1713—1715) * На ўскраіку горада, у мястэчку [[Седлец]] — [[Костніца ў Седлецы|касцёл Усіх Святых з костніцай]] пры могілках (каля 1400) * У Седлецы — [[сабор Узнясення Дзевы Марыі і Святога Яна Хрысціцеля]] (1280—1320, 1702—1714) * Музей срэбра «Градзек» і сярэдневяковая сярэбраная шахта (1485—1505) * Касцёл Найсвяцейшай Тройцы пры могілках (каля 1415) * Касцёл Усіх Святых (каля 1290) * [[Капэла Божага Цела, Кутна-Гора|Капэла Божага Цела]] (каля 1400) * Кляштар [[Урсулінкі|урсулінак]] (1733—1743) * [[Касцёл Маці Божай на Намнеці]] (1360—1470) * [[Касцёл Святога Яна Непамуцкага, Кутна-Гора|Касцёл Святога Яна Непамуцкага]] (1734—1750) * Каменны фантан (1493—1495) * Каменны дом (1485—1495) * [[Помнік Святому Вацлаву, Кутна-Гора|Помнік Святому Вацлаву]] Гістарычны цэнтр горада ўваходзіць у [[Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе|Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Эканоміка == Шкловыдзімальны завод, піўная вытворчасць, тытунёвая фабрыка [[Philip Morris]], завод кампаніі «[[Foxconn]]». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Транспарт == === Чыгуначны транспарт === У межах горада знаходзіцца тры станцыі: Кутна-Гора-галоўная і, на адгалінаванні, Кутна-Гора-Седлец ({{lang-cz|Kutná Hora-Sedlec}}) і Кутна-Гора-горад ({{lang-cz|Kutná Hora město}}). Апошняя станцыя знаходзіцца бліжэй усяго да гістарычнай часткі горада. === Аўтатранспарт === Некалькі ўнутрыгарадскіх маршрутаў. Міжгародняя сувязь ажыццяўляецца з аўтобуснай станцыі. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Радка Дэнемаркава]] (нар. 1968) — чэшская пісьменніца. == Гл. таксама == * [[Костніца ў Седлецы]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|732}} {{Commons|Category:}} * [http://www.kutnahora.cz/index.php?lns=ru Кутна-Гора — інфармацыйны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150627203916/http://www.kutnahora.cz/index.php?lns=ru |date=27 чэрвеня 2015 }} * [http://sova.rsh.ru/kutna-hora/index.html Кутна-Гора. Фотагалерэя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100911050226/http://sova.rsh.ru/kutna-hora/index.html |date=11 верасня 2010 }} * [http://www.kutna-hora.wz.cz Кутна Гора — славутасцямі і гісторыяй] {{Гарады Сярэднячэшскага края}} {{Сусветная спадчына ў Чэхіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Сярэднячэшскага края]] [[Катэгорыя:Кутна-Гора| ]] tpz5e8n8untrkj5160eez4qfjuauqml Кратэт Мальскі 0 227756 5177931 5067715 2026-08-09T21:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177931 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{іншыя значэнні тэрміна|Кратэт|Кратэт}} '''Кра́тэт Мальскі''' (Кратэт з Мала, Кратэт Маласкі — {{lang-grc|Κράτης Μαλλώτης}}; [[II стагоддзе да н.э.]], ? — каля [[145 да н.э.]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[філосаф]]-[[стоік]] і [[граматык]], глава пергамскай граматычнай школы, стваральнік мадэлі [[Глобус Кратэса|глобуса]]. Вядомы таксама пад імем '''Кратэт Пергамскі'''. == Жыццё і дзейнасць == Нарадзіўся верагодна ў малаазіяцкім горадзе Мале ([[Малас]]е), у [[Кілікія|Кілікіі]]. Атрымаў адукацыю ў [[Тарс]]е. Затым Кратэт жыў пры двары цара [[Атал II|Атала II]] у [[Пергам]]е (адсюль мянушка «Пергамскі»), дзе заснаваў уласную граматычную школу. Каля [[167 да н.э.|167 года да н.э.]]<ref>Некаторыя крыніцы называюць 169 ці 170 гады да&nbsp;н.э.</ref> Кратэт быў адпраўлены Аталам у [[Рым]] у якасці [[пасол|пасла]]. З-за хваробы (пералому нагі) ён быў вымушаны застацца ў Рыме на даволі працяглы час. Там ён чытаў лекцыі і вёў гутаркі, якія далі першы штуршок граматычным даследаванням (мовазнаўству і [[літаратуразнаўства|літаратуразнаўству]]) у старажытных рымлян<ref>[[Светоній]]. Пра граматыкаў і рытараў, 1-2.</ref>. == Сачыненні == Ад шматлікіх сачыненняў Кратэта засталіся толькі загалоўкі і невялікія фрагменты. Галоўнай працай быў шырокі крытычны каментарый да Гамера («Выпраўленне Іліяды і Адысеі» — {{lang-grc|Διόρθωσις Ἰλιάδος καὶ Ὀδυσσείας}}). Яму таксама належалі каментарыі да [[Гесіёд]]а, [[Еўрыпід]]а і [[Арыстафан]]а; «Карціны» ({{lang-grc|Πίνακες}}) і іншыя сачыненні<ref>Любкер Ф. [http://sno.pro1.ru/lib/lubker/k/kratet.htm Кратет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100406093802/http://sno.pro1.ru/lib/lubker/k/kratet.htm |date=6 красавіка 2010 }} // Реальный словарь классических древностей.</ref>. == Філалогія == Кратэт быў адным з выдатных старажытнагрэчаскіх граматыкаў [[II стагоддзе да н.э.|II стагоддзя да н.э.]]. Узначаленая ім пергамская [[граматычная школа]] супрацьстаяла [[Александрыя|александрыйскай]] школе граматыкаў, якую ўзначальваў [[Арыстарх Самафракійскі]]. Гэта тэарэтычнае разыходжанне мела месца як у сферы тэарэтычнай [[Граматыка|граматыкі]], так і ў сферы інтэрпрэтацыі [[Гамер]]а. Кратэт быў галоўным прадстаўніком алегарычнай тэорыі экзегезы, і настойваў на тым, што Гамер выражаў навуковыя ці філасофскія ісціны ў паэтычнай форме. == Касмаграфія == Кратэт займаўся таксама даследаваннем будовы [[зямны шар|зямнога шара]]. Паводле рымскіх крыніц каля [[150 да н.э.|150 года да н.э.]] ён пабудаваў першы [[глобус]]. Высунутая ім ідэя чатырохчастковага [[глобус]]а прадвызначыла антычныя і заходнееўрапейскія ўяўленні пра свет аж да канца Сярэднявечча. Зямля падзелена на 5 [[кліматычная зона|кліматычных зон]]. У абедзвюх палярных абласцях занадта холадна, а ў экватарыяльнай зоне занадта горача для людзей. Толькі 2 умераных зоны прыдатныя для жыцця. Суша падзелена на 4 [[кантынент]]ы. Гэты падзел ствараюць сусветныя акіяны, які перасякаюцца пад прамым вуглом, адзін з якіх цягнецца ўздоўж [[экватар]]а, а іншы злучае [[полюс|палюс]]ы праз [[мерыдыян]]. Вядомыя [[часткі свету]] ([[Азія|Азію]], [[Афрыка|Афрыку]] і [[Еўропа|Еўропу]]) Кратэт назваў агульным імем «[[Айкумена]]». Кантынент, магчыма, размешчаны за [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], атрымаў імя «Перыайкумена», а недасягальныя з-за экватарыяльнага пояса спякоты часткі свету «Антайкумена» і «Кантынент антыхтонаў». Кратэт таксама прызнаваў, што [[поры года]] ў [[паўднёвае паўшар'е|паўднёвым паўшар'і]] павінны быць процілеглыя порам года [[паўночнае паўшар'е|паўночнага паўшар'я]]. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Wachsmuth C.'' De Cratete Mallota. — 1860. — (Праца змяшчае звесткі пра жыццё, вучняў і сачыненні Кратэта).{{ref-la}} * Лосев А. Ф. [http://www.philosophy.ru/library/losef/iae5/txt19.htm История античной эстетики. Том V: Ранний эллинизм. Ч. 2. III. § 7.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070527052317/http://www.philosophy.ru/library/losef/iae5/txt19.htm |date=27 мая 2007 }} (Пункт 1. е) разглядае крытыку [[Арыстон Хіяскі|Арыстона Хіяскага]] і Кратэта Пергамскага ў сачыненні «Пра паэтычныя творы» эпикурейца [[Філадэм]]а.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філосафы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Постаці старажытнагрэчаскай граматыкі]] [[Катэгорыя:Географы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Філосафы II стагоддзя да н.э.]] [[Катэгорыя:Філолагі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Стоікі]] o1t7dvk30qtozwgvsgpj76lkyf2pro7 Кацярына Васілеўна Сумарава 0 228828 5177884 5067083 2026-08-09T16:44:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177884 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Кацярына Васілеўна Сумарава | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Katerina Sumareva 11.03.2014 Clair & Rose.jpg | шырыня = | загаловак =''Адкрыццё праекта «Клара & Роза», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] 11.03.2014'' | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў =[[Васіль Фёдаравіч Сумараў|Васіль Сумараў]] | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Кацярына Сумарава''' (нар. {{ДН|22|4|1979}}, [[Мінск]]) — беларускі мастак-[[жывапісец]]. == Біяграфія == * 1990—1998 — [[Гімназія-каледж мастацтваў імя І. В. Ахрэмчыка|Рэспубліканская школа-інтэрнат па выяўленчаму мастацтву імя Івана Ахрэмчыка]] * 1998—2004 — [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]] * 2005 — стыпендыят праграмы «Вольнае даследаванне», Акадэмія мастацтваў [[Карара|Карары]], [[Італія]] * 2007 — член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] * 2008 — член Савета маладых творцаў пры Канфедэрацыі творчых саюзаў Рэспублікі Беларусь З 2000 года прымае ўдзел у міжнародных мастацкіх пленэрах Беларусі, [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]], [[Славенія|Славеніі]], [[Японія|Японіі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Арабскіх Эміратаў]] і іншых краін. З’яўляецца дыпламантам і стыпендыятам Спецыяльнага фонду [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па падтрымцы таленавітай моладзі (2001, 2003). У 2001 годзе таксама атрымала Гран-пры Рэспубліканскага конкурса, прысвечанага 550-годзю з дня нараджэння [[Леанарда да Вінчы]]. Творы Кацярыны Сумаравай знаходзяцца ў мінскам [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]], музеі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], мастацкай галерэі [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік|Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка]], мастацкай галерэі горада [[Орша|Оршы]], прыватных калекцыях Беларусі і замежжа. == Персанальныя выстаўкі == * 2015 — «Памежны стан», Мінск, Галерэя М. Савіцкага * 2014 — «Суб’ектыўныя краявіды», Абу-Дабі, [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] * 2014 — «Liwa affect», галерэя «New Day», Мінск<ref>[http://m.chatoff.by/minsk/event/show/9219 Выставка живописи Катерины Сумаревой «Liwa affect»]</ref> * 2013 — «Ружа вятроў», галерэя Guru Caffee Club, Мінск * 2012 — «Панарама года», галерэя Tut.by, Мінск * 2012 — «Панарама года», [[Орша|аршанская]] гарадская мастацкая галерэя [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|В. А. Грамыкі]]<ref>[http://news.tut.by/culture/270648.html Выстава Кацярыны Сумаравай адкрылася ў Аршанскай гарадской мастацкай галерэі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150720140351/http://news.tut.by/culture/270648.html |date=20 ліпеня 2015 }}</ref> * 2009 — «Суб’ектыўныя краявіды», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://urban.by/2009/04/14/katsyaryina-sumarava-sub%E2%80%99ektyi%D1%9Enyi-krayavid-pachatku-stagoddzya/ Кацярына Сумарава. Суб’ектыўны краявід пачатку стагоддзя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706063842/http://urban.by/2009/04/14/katsyaryina-sumarava-sub%e2%80%99ektyi%d1%9enyi-krayavid-pachatku-stagoddzya/ |date=6 ліпеня 2016 }}</ref> * 2007 — «Суб’ектыўнае», галерэя [[Інстытут імя Гётэ|Інстытута імя Гётэ]], Мінск * 2006 — «Пад позіркам цішыні», музей [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], Мінск * 2005 — Выстаўка графічных твораў, амбасада Рэспублікі Беларусь у Італіі, [[Рым]] * 2003 — «ANTIK», галерэя [[Інстытут імя Гётэ|Інстытута імя Гётэ]], Мінск == Групавыя выстаўкі == * 2015 — «Лабірынт ІІ», выстаўка секцыі жывапісу [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]], Палац мастацтва, Мінск * 2014 — «Тэрыторыя сонца», III міжнародная выстаўка, [[Віцебскі музей Марка Шагала|арт-цэнтр Марка Шагала]], Віцебск * 2014 — «Формазмест-703», IV біенале жывапісу, графікі і скульптуры, Палац Мастацтва, Мінск * 2014 — «Арэна. БелАрт», рэспубліканская выстаўка, Палац мастацтва, Мінск * 2014 — «Лабірынт», выстаўка секцыі жывапісу [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]], Палац мастацтва, Мінск * 2014 — «Avant-gARTe. Ад квадрата да аб’екта», выстаўка сучаснага мастацтва, БелЭкспа, Мінск * 2014 — «Клара і Роза. Штучнае асвятленне», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * 2013 — «Н2О», галерэя «Універсітэт Культуры» * 2013 — «Праект», рэспубліканская мастацкая выстаўка, Палац мастацтва, Мінск * 2013 — «У пошуках Атлантыды», выстаўка па выніках пленэру ў Межава, [[Орша]], [[Віцебск]]<ref>[http://old.orshatut.by/2013/04/vyistava-u-poshukah-atlantyidyi-adchyinilasya-u-vorshyi/ Выстаўка «У пошуках Атлантыды» адчынілася ў Оршы]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://kamunikat.org/naszaje_zyccio.html?pubid=23812 У Віцебскім краязнаўчым музэі адчынілася выстаўка твораў, прысвечаных вёсцы Межава Аршанскага раёну]{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2012 — «Young Belarus Transformation», галерэя «D.E.V.E.», [[Бругэ|Бруге]], [[Бельгія]] * 2012 — ІІІ біенале жывапісу, графікі і скульпуры «Тэстамент», Палац мастацтва, Мінск * 2012 — V Beijing International Art Biennale China, Нацыянальны музей, [[Пекін]], [[Кітай]] * 2010 — VII міжнародная біенале сучаснага мастацтва, [[Гюмры]], [[Арменія]] * 2010 — ІІ біенале жывапісу, графікі і скульптуры, Палац мастацтва, Мінск * 2010 — «Women and Art», міжнародная біенале, Нацыянальны мастацкі музей, [[Шарджа (горад)|Шарджа]], [[ААЭ]] * 2009 — «Pienkuw», міжнародныя мастацкія сустрэчы, [[Хелм]], Польшча * 2009 — «Калядны фэст», рэспубліканская выстаўка, Палац мастацтва, Мінск * 2008 — «Прэзентацыя» (сумесны беларуска-нямецкі праект — выстаўкаа-канферэнцыя), музей [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]], Мінск * 2008 — Рэспубліканская выстаўка [[пейзаж]]у, Палац мастацтва, Мінск * 2008 — «Новы час», рэспубліканская моладзевая выстаўка, Палац мастацтва, Мінск * 2008 — І-я Нацыянальная біенале мастацтваў, Палац мастацтва, Мінск * 2008 — «Словы і фарбы», міжнародная выстаўка, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск. * 2007 — «Па-за блакітам», міжнародная выстаўка, [[Брусель]] * 2007 — «Pienkow 2007», выстаўка па выніках пленэру, Акадэмія мастацтваў, [[Познань]], Польша. * 2006 — «Зямля пад белымі крыламі», рэспубліканская выстаўка, прысвечаная 75-годззю [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], Палац мастацтва, Мінск. Беларусь. * 2005 — Выстаўка ў межах Міжнароднага тэатральна-мастацкага фестывалю «Zdarzenia», Польша * 2003 — «Зэльва 2003», выстаўка па выніках IV Міжнароднага жывапіснага пленэру, Галерэя польскага саюза мастакоў, [[Варшава]], Польшча * 2003 — «Скажам дзецям „Так“», выстаўка UNICEF, Мінск * 2001 — Выстаўка фіналістаў Osaka Triennale 2001 (Х Міжнародны конкурс сучаснага мастацтва) Contemporary Art Spase Osaka (CASO), Японія * 2001 — Выстаўка, прысвечаная памяці [[Хаім Суцін|Хаіма Суціна]], галерэя Літоўскага саюза мастакоў, Вільнюс, Літва * 2000 — Выстаўка па выніках міжнароднага пленэру «Слядамі [[Станіслаў Манюшка|Манюшкі]]», Пултуск, [[Беласток]], Варшава (Польшча), Вільнюс (Літва) == Галерэя == <center><gallery mode=packed heights=150> Выява:IV Biennale FORMAZMEST Palace of Art Minsk 27.11.2014 Katerina Sumareva.JPG Выява:Vasily Sumarev Family Viktar Kopach.jpg Выява:Exhibition of Anatoly Zhuravlev in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons Family.jpg Выява:Exhibition 10 years Artel of Belarusian Artists 21.01.2015 Sumareva Ustinovich.JPG </gallery></center> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=1340 ''Культура і мастацтва''. Кацярына Сумарава пра вандроўкі і самавыяўленне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309233704/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=1340 |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://www.nv-online.info/by/508/printed/89197/%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%A1%D0%A3%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%90-%E2%80%9C%D0%9C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%88%D0%B0%D1%88%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%B8-%D1%87%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D1%81-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%BC%D0%B8-%D0%B2-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%E2%80%9D.htm ''Народная воля''. Екатерина СУМАРЕВА: Многим проще поехать на шашлыки, чем сходить с детьми в художественный музей {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250904161311/http://www.nv-online.info/by/508/printed/89197/%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%A1%D0%A3%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%95%D0%92%D0%90-%E2%80%9C%D0%9C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BC-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%88%D0%B0%D1%88%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%B8-%D1%87%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D1%81-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%BC%D0%B8-%D0%B2-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%E2%80%9D.htm |date=4 верасня 2025 }} * [http://budzma.by/karcina-dnya/karcina-dnya-lehenda-kacyaryny-sumaravaj.html ''Budzma.by''.Карціна дня: «Легенда» Кацярыны Сумаравай] * [http://www.belsat.eu/be/programs/pieraiemniki/katsiaryna-sumarava/ ''BelSat''. Кацярына Сумарава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141201174555/http://www.belsat.eu//be/programs/pieraiemniki/katsiaryna-sumarava/ |date=1 снежня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сумарава Кацярына Васілеўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] m1h3bag71yjrhr8o38r8yaia9i8u9jb Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая 0 231121 5177892 5160864 2026-08-09T17:06:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177892 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Дэбют = (часопіс «Першацвет», 1996) }} '''Кацярына Станіславаўна Хадасевіч-Лісавая''' (нар. {{ДН|24|4|1979}}, [[Ждановічы (Мінскі раён)|в. Ждановічы]], [[Мінскі раён]]) — беларуская [[пісьменніца]]. == Біяграфія == Скончыла Ждановіцкую сярэднюю школу<ref>{{cite web |url=http://zhdanovichi.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=22951 |title=Знакамітыя выпускнікі Ждановіцкай сярэдняй школы |accessdate=2015-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524115351/http://zhdanovichi.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=22951 |archivedate=24 мая 2015 |url-status=dead }}</ref>, потым [[Мінскі дзяржаўны педагагічны каледж]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя М. Танка]]. Жыве ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|а/г Ждановічы]] Мінскага раёна, працуе настаўніцай пачатковых класаў у Ждановіцкай сярэдняй школе. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 2006 г.). Уваходзіць у склад удзельнікаў бюро секцыі дзіцячай літаратуры [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. Член рэдакцыйных калегій часопісаў «Вясёлка», «Бярозка», «Маладосць». Аднойчы пісьменніца атрымала ў падарунак ад чытача чароўную палачку, упрыгожаную зоркай, і з таго часу пачала збіраць калекцыю сувеніраў і прадметаў у выглядзе зорачак. === Сям’я === Маці — Галіна Сільвестраўна Хадасевіч, выдатнік адукацыі [[БССР]]<ref>{{cite web | url =http://www.academy.edu.by/podrobnee/personalii/611.html | title =Хадасевич Галина Сильвестровна | publisher =Акадэмія падыпломнай адукацыі | accessdate =5 студзеня 2016 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20150524234246/http://www.academy.edu.by/podrobnee/personalii/611.html | archivedate =24 мая 2015 | url-status =dead }}</ref>, бацька — Станіслаў Уладзіміравіч Хадасевіч, кіроўца 1-га класу грузавых аўтамабіляў. У Кацярыны ёсць старэйшы брат Дзмітрый і малодшая сястра Наталля. Муж — Дзмітрый Лісавы, інжэнер-канструктар. Кацярына і Дзмітрый выхоўваюць сына Станіслава (нар. 2004), Стасік — прататып галоўнага героя казак, напісаных мамай. == Творчасць == Першыя творы з’явіліся ў 10-гадовым ўзросце. Дэбютавала ў друку ў 1996 годзе ў часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]». Кацярына Хадасевіч-Лісавая працуе пераважна ў галіне [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]], але ёсць творы і для дарослых. У творах Кацярыны часта сустракаюцца касмічныя сюжэты. Друкавалася ў часопісах «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]», «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]», «Качели», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «[[Нёман (1945)|Нёман]]», [[Родная прырода (1972)|«Родная прырода]]», газетах «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», «Мінская праўда», «[[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]]», «Прысталічча» і інш. Творы Кацярыны Хадасевіч-Лісавой выходзілі ў калектыўных зборніках. У 2023 годзе ў межах III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі, які праводзіўся [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтрам даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], прымала ўдзел у круглым стале «Сучасная літаратурная казка: суадносіны фальклорнай і літаратурнай традыцыі»<ref>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]] |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|аўтар выдання= |выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230623205132/https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf |archivedate=2023-06-23}}</ref>. <gallery> File:КХЛ-4.jpg|Прэзентацыя новых казак падчас «Свята дзіцячай кнігі» File:КХЛ-3.jpg|Сустрэча з чытачамі ў летнім лагеры «Папараць-кветка» File:КХЛ-2.jpg|Сустрэча з чытачамі ў летнім лагеры «Папараць-кветка» File:Children's writers from Belarus.jpg|На III Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі </gallery> == Выстаўка «Казкі Кніжнай Феі» == 24 красавіка 2024 года, у дзень 45-годдзя пісьменніцы Кацярыны Хадасевіч-Лісавой, у [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]] адкрылася часовая літаратурна-мастацкая экспазіцыя «Казкі Кніжнай Феі», прысвечаная творчасці пісьменніцы. На адкрыцці сабралося каля сотні гасцей: прыхільнікі яе творчасці, бібліятэкары, мастакі, дызайнеры, члены сям’і, яе выпускнікі, калегі па пяру, сярод якіх старшы навуковы супрацоўнік музея Ірына Князева, дырэктар Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры Сяргей Усік, старшыня Мінскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі Леанід Крыванос. Падчас адкрыцця выставы старшыня Мінскага гарадскога аддзялення ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» [[Міхась Пазнякоў]] адзначыў творчыя дасягненні юбіляркі прэстыжнай літаратурнай узнагародай — Медалём Максіма Багдановіча<ref>{{cite web |url=https://bellitmuseum.by/news_/u-muzei-adkrylasya-vystava-da-yubileyu-kaczyaryny-hadasevich-lisavoj/ |title=У музеі адкрылася выстава да юбілею Кацярыны Хадасевіч-Лісавой |date=2024-04-25 |publisher=[[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры]] |accessdate=2024-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240502183002/https://bellitmuseum.by/news_/u-muzei-adkrylasya-vystava-da-yubileyu-kaczyaryny-hadasevich-lisavoj/ |archivedate=2 мая 2024 |url-status=live }}</ref>, за плённую творчую дзейнасць. Выстаўка «Казкі Кніжнай Феі» стала своеасаблівай справаздачай, мастацкім падсумаваннем набыткаў літаратурнай дзейнасці Кацярыны Хадасевіч-Лісавой. Наведвальнікі выставы мелі магчымасць пазнаёміцца з літаратурным сусветам пісьменніцы, прадстаўленым у выглядзе планет. Вандруючы ад планеты да планеты, можна было даведацца пра дзяцінства і юнацкія гады Кацярыны Хадасевіч-Лісавой, пра сакрэты творчага працэсу і сямейную падтрымку, пра фотасесіі і сустрэчы з чытачамі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Грушэцкі]] |загаловак=Свята Кніжнай Феі |спасылка=https://www.nslowa.by/2024/05/04/svyata-knizhnaj-fei/ |аўтар выдання= |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |месца=Ліда |выдавецтва= |год= 2024|выпуск= 122|нумар=18 |старонкі= 8|isbn= |issn= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>. ;Адкрыццё выставы «Казкі Кніжнай Феі» <gallery> File:LisVystava.jpg|Разам з юнымі чытачамі File:LisVystava2.jpg|Разам з членамі сям'і File:LisVystava3.jpg| File:LisVystava4.jpg|Адкрыццё выставы File:LisVystava5.jpg|Старшы навуковы супрацоўнік музея Ірына Князева File:LisVystava6.jpg| File:LisVystava7.jpg| </gallery> == Бібліяграфія == [[Файл:Khadasevich Wuhucik.jpg|thumb|справа|Разам з літаратурным героем сваіх твораў Вухуцікам.]] ;Кнігі * «Падарожжы ў Чароўны Лес» («[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», 2008 г.) * «Касмічная адысея хлопчыка Стасіка»<ref>{{cite web |url = http://blog.childlib.by/chto-bylo/kazka-xxi |title = Падарожжа ў беларускую казку XXI стагоддзя |author = Детские библиотеки Минска |date = 2013-02-22 |accessdate = 2015-05-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150524154751/http://blog.childlib.by/chto-bylo/kazka-xxi/ |archivedate = 24 мая 2015 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://news.21.by/other-news/2012/04/03/496368.html |title = Сыну — ад матулі |author = Таццяна Конюх |date = 2012-04-03 |accessdate = 2015-05-24 }}</ref> («[[Літаратура і мастацтва (выдавецтва)|Літаратура і мастацтва]]», 2012 г.) * «Казкі Сіняй падушкі»<ref>{{cite web |url = http://www.oo-spb.by/ru/news/knigi/615.html?id=615 |title = З чароўнай краіны |author = Вольга КУХАРСКАЯ |date = 2014-04-15 |accessdate = 2015-05-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150524115828/http://www.oo-spb.by/ru/news/knigi/615.html?id=615 |archivedate = 24 мая 2015 |url-status = dead }}</ref> («[[Выдавецкі дом «Звязда»|Звязда]]», 2013 г.) * «Казкі сівой даўніны»<ref>{{cite web |url = http://blog.childlib.by/category/stancyja-bel-mova/ |title = Бібліятэкары прапануюць |author = Библиограф |date = 2014-11-25 |accessdate = 2015-05-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305183931/http://blog.childlib.by/category/stancyja-bel-mova/ |archivedate = 5 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref> («Звязда», 2014 г.) * «Код геніяльнасці» («Харвест», 2014 г.) * «Казкі чараўніцы Зімы» (РВУ «Звязда», 2015 г.) * «Канікулы з прыгодамі, альбо Зваротны візіт Зорнічка да хлопчыка Стасіка» («Звязда»,2016 г.) * «Таямніца незвычайнай школы»<ref>{{cite web |url = http://www.pristalica.by/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%B4%D0%BD%D1%8F/%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2_%D1%87-%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E_%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B5%D1%8F%D0%B9.html |title = «Я бываю рознай феяй» |author = Святлана Вашчыла |date = 2018-10-19 |accessdate = 2019-02-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190302154942/http://www.pristalica.by/%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%B4%D0%BD%D1%8F/%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2_%D1%87-%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%8F_%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E_%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%84%D0%B5%D1%8F%D0%B9.html |archivedate = 2 сакавіка 2019 |url-status = dead }}</ref> (РВУ «Звязда», 2018 г.) * «Вухуцiк. Васiльвася» Серыя «Казкi Кнiжнай феi» («Звязда», 2019 г.) * «Нявеста для Кветкавага караля» (рус. «Невеста для Цветочного короля») ([[Беларусь (выдавецтва)|Выдавецтва «Беларусь»]], 2019 г.) * Кніга-квэст «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці» («Звязда», 2019 г.) * «Добры паштальён» («Благовест», Масква, 2020 г.) * «Знаёмцеся — #Падабай.к@!» («Звязда», 2020 г.) * «Зорка нябесная. Зорка зямная» (Выдавецтва «Народная асвета», 2020 г.) * «Казкі Кветкавай феі» (Выдавецтва «Беларусь», 2020 г.) * «Жахліўчык пра трох сяброў і прывід з хутара. Жахліўчык пра жудасную ноч і чатырох сябровак» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2020 г.) * «Палёт на Вухуцію» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2020 г.) * «Загадка прынцэсы Агнэсы» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2021 г.) * «Прыгоды лісачкі Красуні» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2021 г.) * «Таямніца зачараванага балота» («Мастацкая літаратура», 2021 г.) * «Сакрэты аднаго каралеўства» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.) * «Гаспадыня Ліловага цмока. Помста Змрочнага птаха» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.) * «Вухуцік і яго таямніца» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.) * «Па чырвоных стрэлках…» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2023 г.) * «Малюй-вандруй!» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2023 г.) * «Новыя прыгоды лісачкі Красуні» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2023 г.) * «Будь моим Ангелом!» Апавяданні. (выд. «Благовест», Масква, 2023 г.) * «Лiсачка-красуня i сапраўдны герой» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.) * «Падарунак караля» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.) * «Вухуцік і Дзіва» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.) * «Лета на Зачараваным балоце» Раман-казка Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2024 г.) * «Ціхім вечарам…» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2025 г.) * «Год прыгод лiсачкі-красуні» Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2025 г.) * «У пошуках страчанага скарбу» ([[Беларусь (выдавецтва)|Выдавецтва «Беларусь»]], 2025 г.) * «Страшныя гiсторыi для самых смелых» («Звязда», 2025 г.) * «Самое счастливое Рождество» («Благовест», Масква, 2026 г.) * «Ратавальнiк» Серыя «Лаўрэаты Нацыянальнай лiтаратурнай прэмii» («Беларусь», Мiнск, 2026 г.) ; Перавыданнi кнiг * «Казкі сівой даўніны». Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2022 г.) * «Сакрэты аднаго каралеўства» Серыя «Гiсторыi Кніжнай Феі» («Беларусь», 2025 г.) * Кніга-квэст «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці» («Звязда», 2025 г.) * «Вухуцік. Мiжпланетны ваяж» («Вухуцік» i «Палёт на Вухуцiю») Серыя «Казкі Кніжнай феі» («Звязда», 2025 г.) * «Падабай.к@ — гэта я!» Серыя «Гiсторыi Кніжнай Феі» («Беларусь», 2025 г.) * «Код геніяльнасці» («Беларусь», 2025 г.) * «Добры паштальён» («Благовест», Масква, 2025 г.) ;Творы ў зборніках ;Казкі, апавяданні і аповесці для дзяцей і падлеткаў * «Лясная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў» («Літаратура і мастацтва», 2008 г.) * «Блакітная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў»<ref>{{cite web |url = http://www.brl.by/knigodom-brl/radostnoe-chtenie/poznavatelnye-knigi/blak-tnaya-kn-ga-tvorakh-belarusk-kh-p-smenn-ka/ |title = Блакітная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў |author = Брестская областная библиотека им. М.Горького |date = 2014-12-04 |accessdate = 2015-05-24 |archive-date = 24 мая 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150524233618/http://www.brl.by/knigodom-brl/radostnoe-chtenie/poznavatelnye-knigi/blak-tnaya-kn-ga-tvorakh-belarusk-kh-p-smenn-ka/ |url-status = dead }}</ref> («Літаратура і мастацтва», 2009 г.) * «Касмічная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў»<ref>{{cite web |url = http://www.veselka.by/?p=1339 |title = Крышку пра кніжку |author = Алесь Карлюкевіч |date = 2011-05-10 |accessdate = 2015-05-24 |archive-date = 29 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211129140849/http://www.veselka.by/?p=1339 |url-status = dead }}</ref><ref> {{cite web |url = http://archivsf.narod.ru/2010/coll_066/index.htm |title = Касмічная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў |author = Виталий Карацупа |date = 2013 |accessdate = 2015-05-24 }}</ref> («Літаратура і мастацтва», 2010 г.) * «Залаты талер» («Мастацкая літаратура», 2012 г.) * «Пакліч у госці сонца» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2012 г.) * «Митины каникулы» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2012 г.) * «Детям о дружбе»… («Выдавецтва Беларускага Экзархата», 2012 г.) * «Падарунак ад Дзеда Мароза» («Звязда», 2014 г.) * «Падарожжы ў Чароўны лес» («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2014 г.) * «Як мядзведзь пчаляром стаў» («Звязда»,2015 г.) * «Ад калыханкі да забаўлянкі» («Звязда», 2018 г.) * «Беларуская зіма» («Мастацкая літаратура», 2018 г.) * «Детям о главном» (Белорусская православная церковь, 2018 г.) * «Детям о Рождестве» (Белорусская православная церковь, 2018 г.) * «Беларуская вясна» («Мастацкая літаратура», 2019 г.) * «Беларуская восень» «Мастацкая літаратура», 2019 г.) * Дапаможнік-хрэстаматыя «Сустрэча з пісьменнікам, або Як зрабіць урок чытання любімым» (аўтабіяграфія, казкі «Вухуцік», «Шчаслівая кніга») («Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі», 2021 г.) * «Вясёлка» (Казка «Загадка прынцэсы Агнэсы», апавяданне «Шчаслівая кніга») («Адукацыя і выхаванне», 2023) * «Зборнік твораў для дадатковага чытання ў VI класе», серыя «Школьная бібліятэка» (Кніга-квэст «Ключ ад вялікай каштоўнасці»; «[[Выдавецкі дом «Звязда»|Выдавецкі дом „Звязда“]]», 2023) * «Творы для дадатковага чытання ў VI класе» Серыя «Школьная бібліятэка класікі» (Кнiга-квэст «Ключ ад вялікай каштоўнасці»; Выдавецкі дом «Звязда», 2023) * «Чароўная скарбніца». Зборнік твораў для дзяцей. Серыя «Сучасная беларуская літаратура» (Казачная аповесць «Вухуцік і яго таямніца»; «Аверсэв», 2023) * «Вясна-чараўнiца» («Мастацкая літаратура», 2024 г.) * «Восеньскiя скарбы» («Мастацкая літаратура», 2024 г.) * «Навагоднi падарунак» («Мастацкая літаратура», 2024 г.) * «Мая цудоўная сям`я» («Мастацкая літаратура», 2025 г.) ;Творы для дарослай чытацкай аўдыторыі * «Вальс пад журлівымі таполямі» («Мастацкая літаратура», 2008 г.) * «У храме зямнога кахання» («Мастацкая літаратура», 2009 г.) * «Самая чароўная кветка» («Мастацкая літаратура», 2010 г.) * «Пакуль б’ецца сэрца…» («Мастацкая літаратура», 2013 г.) * «Міншчына літаратурная»(«Звязда», 2014 г.) * «Радзіма. Адзінства. Перамога» («Звязда»,2015 г.) * «На прасторах роднай Беларусі» («[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі]]», 2015 г.) * «Лучнасць сэрцаў і дум» («Мастацкая літаратура», 2022 г.) ;Артыкулы * {{артыкул|аўтар=Хадасевіч-Лісавая К. |загаловак= Навучыць дзіця думаць|арыгінал= |спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/49-2016_1.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва= [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год= 9 снежня 2016|выпуск = 4900|нумар= 49|старонкі= 5}} == Прызнанне == * Член Саюза пісьменнікаў Беларусі (з 2006); * Дыплом ІІ ступені рэспубліканскага літаратурнага конкурсу «Лепшы твор 2012 года» у галіне дзіцячай літаратуры за кнігу «Касмічная адысея хлопчыка Стасіка»<ref>{{cite web |url = http://www.oo-spb.by/ru/news/novosti/429.html |title = Праздник в древнем Быхове |author = Е. Кустова |date = 2013-09-18 |accessdate = 2015-05-24 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150524115021/http://www.oo-spb.by/ru/news/novosti/429.html |archivedate = 24 мая 2015 |url-status = dead }}</ref>; * Дыплом «Пяцёрка лепшых кніг беларускіх аўтараў — 2014» у рэйтынгу, складзеным сталічнымі бібліятэкарамі (за кнігу «Казкі Сіняй падушкі»); * Грамата Саюза пісьменнікаў Беларусі за шматгадовую плённую працу на ніве беларускай літаратуры (да юбілею СПБ); * Дыплом Міністэрства інфармацыі за актыўную прапаганду кнігі і чытання ў межах рэспубліканскай акцыі «Лета з добрай кнігай»<ref>{{cite web |url = http://zviazda.by/2014/09/52034.html |title = Наш леп­шы ся­бар |author = Лю­боў Бя­ля­е­ва |date = 2014-09-05 |accessdate = 2015-05-25 |archive-date = 26 мая 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150526023551/http://zviazda.by/2014/09/52034.html |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://mpravda.by/materialy/item/80-leta-z-dobray-knigay.html |title = Лета з добрай кнiгай |author = Мікола БЕРЛЕЖ |date = 2014-06-30 |accessdate = 2015-05-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150526004603/http://mpravda.by/materialy/item/80-leta-z-dobray-knigay.html |archivedate = 26 мая 2015 |url-status = dead }}</ref><ref> {{cite web |url = http://www.belta.by/ru/all_news/culture/V-Zaslavle-nagradili-uchastnikov-aktsii-Leto-s-xoroshej-knigoj_i_679614.html |title = В Заславле наградили участников акции "Лето с хорошей книгой!" |author = БЕЛТА |date = 2014-09-06 |accessdate = 2015-05-25 }}</ref> 2014 г. [[Файл:LisavajaMedalBagdanovicha.jpg|thumb|270 пкс|справа|Узнагароджанне Кацярыны Хадасевіч-Лісавой медалём Максіма Багдановіча (2024)]] * Дыплом лаўрэата Мінскай абласной прэміі ў галіне літаратуры ў намінацыі «Дзіцячая і падлеткавая літаратура» (за кнігу «Казкі Сіняй падушкі»), 2015 г. * Дыплом у намінацыі «Пяцёрка лепшых» за кнігу «Таямніцы незвычайнай школы». (Прэмія «Бібліязважанне»), 2018 г. * Грамата Саюза пісьменнікаў Беларусі за значны творчы ўклад у беларускую літаратуру і актыўны ўдзел у грамадска-культурным жыцці краіны, 2020 г. * Лаўрэат [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальнай літаратурнай прэміі]]. Пераможца ў намінацыі «Лепшы твор для дзяцей і юнацтва», 2020 г. (Кніга-квэст «Ключ ад Вялікай Каштоўнасці») * [[Літаратурная прэмія імя Васіля Віткі|Прэмія імя Васіля Віткі]] за выдатныя нумары часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», падрыхтаваныя ў рамках праекта «Запрошаны галоўны рэдактар», 2023 г.<ref>{{артыкул|аўтар= |загаловак= Віншуем лаўрэатаў! |спасылка= |выданне= [[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]|тып=часопіс |год= 2014|нумар= 1|старонкі= 3}}</ref>. * Дыплом і медаль Васіля Віткі, за нумары часопіса, падрыхтаваныя ў рамках праекта «Запрошаны галоўны рэдактар», 2023 г.<ref>{{cite web| author =| date =2024-05-24| url =https://aiv.by/ru/glavnaya-stranitsa/novosti/u-dzyarzhaunym-litaraturna-memaryyalnym-muzei-yakuba-kolasa-adbylosya-urachystae-uznagarodzhanne-laureatau-premii-vasilya-vitki-za-2023-god.html| title =У Дзяржаўным літаратурна-мемарыяльным музеі Якуба Коласа адбылося ўрачыстае ўзнагароджанне лаўрэатаў прэміі Васіля Віткі за 2023 год| publisher =[[Адукацыя і выхаванне (выдавецтва)|Адукацыя і выхаванне]]| accessdate =2024-05-24| archive-date =24 мая 2024| archive-url =https://web.archive.org/web/20240524180032/https://aiv.by/ru/glavnaya-stranitsa/novosti/u-dzyarzhaunym-litaraturna-memaryyalnym-muzei-yakuba-kolasa-adbylosya-urachystae-uznagarodzhanne-laureatau-premii-vasilya-vitki-za-2023-god.html| url-status =dead}}</ref>. * Медаль Максіма Багдановіча за плённую творчую працу, 2024 г.<ref>{{YouTube|logo=1|id=HupIVveweLg|start=00m27s|title=«Зорка нябесная, зорка зямная...».}} Госця Лікі Пташук — Кніжная Фея, вядомая беларуская пісьменніца, член Саюза пісьменнікаў Беларусі, лаўрэат Нацыянальнай літаратурнай прэміі, уладальніца медаля М. Багдановіча, аўтар шматлікіх кніг, педагог Кацярына Хадасевіч-Лісавая. [[Культура (радыёканал)|Канал «Культура»]] Беларускага радыё, 30 красавіка 2024</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{YouTube|hKs-aqLk5BE|Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»|logo=1}} (тэлеканал «[[Беларусь 3]]». Госць: Кацярына Хадасевіч-Лісавая. 21 снежня 2015) * {{YouTube|jloifQge6ng|Дзіцячая пісьменніца Кацярына Хадасевіч-Лісавая з сынам Стасам у праграме «Вялікі сняданак»|logo=1}} (тэлеканал «[[СТБ]]». 6 лістапада 2016) * {{YouTube|BT6-Ho_2qnA|Аўтарская праграма пісьменніка Навума Гальпяровіча|logo=1}} «[[Суразмоўцы]]». (тэлеканал «[[Беларусь 3]]». Госць: Кацярына Хадасевіч-Лісавая. 30 красавіка 2019) * {{YouTube|Zsy5n0nqDiA|Аўтарская праграма пісьменніка Навума Гальпяровіча|logo=1}} «Суразмоўцы». (тэлеканал «Беларусь 3». Госць: Кацярына Хадасевіч-Лісавая. 8 студзеня 2022) * {{YouTube|HupIVveweLg|«Зорка нябесная, зорка зямная...»|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, 30 красавіка 2024) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хадасевіч-Лісавая Кацярына Станіславаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] gww49t9t2az0t3uqylzqyltyquiryg9 Любіць і помніць 0 235146 5178128 3930126 2026-08-10T11:27:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178128 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Любіць і помніць |Назва-арыгінал = Любі́ць і по́мніць |Выява = Любіць і помніць, кніга.png |Памер = 150px |Подпіс выявы = Вокладка літаратурна-мастацкага выдання |Жанр = успаміны |Аўтар = Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[2000]] |Публікацыя = 2000 |Асобнае выданне = 2000 |Выдавецтва = Полымя |Колькасць старонак = 288 |Ілюстратар = В. Д. Міцкевіч |Афармленне = В. Д. Міцкевіч |Носьбіт = [[кніга]] |ISBN = 985-07-0363-6 }} '''«Любі{{націск}}ць і по{{націск}}мніць. Успаміна{{націск}}е сын Яку{{націск}}ба Ко{{націск}}ласа»''' — [[кніга]] мемуараў, укладзеная [[Даніла_Канстанцінавіч_Міцкевіч|Данілам Міцкевічам]] і надрукаваная тыражом {{Num|2500}} экзэмпляраў [[Мінск|мінскім]] выдавецтвам «Полымя»<ref>{{cite web|url=http://kamunikat.org/8641.html?pub_start=9930&pubid=18308|title=Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа, Міцкевіч Даніла|publisher=[[Kamunikat.org]]|date=|accessdate=2021-10-02|ref=kam|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144515/http://kamunikat.org/8641.html?pub_start=9930&pubid=18308|url-status=dead}}</ref>. == Змест == Кнігу напісаў старэйшы [[сын]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] Даніла Міцкевіч. У ёй сабраны разрозненыя публікацыі пра пісьменніка і яго сям’ю, пра блізкіх яму людзей, нататкі пра Коласаву творчасць. Выданне будзе цікавым для аматараў беларускай [[Культура|культуры]], знаўцам і прыхільнікам творчасці Якуба Коласа. == Іншыя дадзеныя == Кніга выдадзена пры падтрымцы [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]]. Навуковым рэдактарам выдання з’яўляецца [[Доктар навук|доктар]] філасофскіх навук Г. В. Кісялёў, рэцэнзентам — [[народны пісьменнік Беларусі]] [[Янка Брыль]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Дакументальная проза]] 788zvhl5s9z7ozj83yimujzbyt9brcq Манастыр (Талачынскі раён) 0 239070 5178037 5154025 2026-08-10T01:17:20Z CommonsDelinker 151 Replacing View-of-Manastyr.jpg with [[File:2026.06.09_View_of_Manastyr_Talachyn_District_Vitebsk_Region_Belarus.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: из названия непонятно, что Монастырь в данном случае 5178037 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Манастыр (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Манастыр |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =2026.06.09 View of Manastyr Talachyn District Vitebsk Region Belarus.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 35|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 44|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Серкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039258 }} '''Манасты́р'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Manastyr}}, {{lang-ru|Монастырь}}) — [[пасёлак]] у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Серкавіцкі сельсавет|Серкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. Згадваецца ў 1674 годзе як вёска ў складзе маёнтка [[Гарбачэва (Талачынскі раён)|Гарбачэва]] ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 6, с. 493.</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Троіцкая царква (Манастыр)|Свята-Троіцкая царква]] ([[1890]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Серкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Серкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] [[Катэгорыя:Манастыр (Талачынскі раён)| ]] mwmysynkmg27p8zhs4hgxoqekc1i3zk Крынка (Асіповіцкі раён) 0 240912 5177942 5125142 2026-08-09T22:12:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177942 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Крынка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 13|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 23|lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Асіповіцкі |сельсавет = Дараганаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Krynki, Asipovichy District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023431 }} '''Кры́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krynka}}, {{lang-ru|Крынка}}) — [[вёска]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дараганаўскі сельсавет|Дараганаўскага сельсавета]]. == Гісторыя вёскі == [[Файл:О.Дараган с семьёй.jpg|left|thumb|Восіп Фёдаравіч Дараган з сям’ёй. Варшава.1896]] Вядомая з сярэдзіны XIX стагоддзя як уласнасць [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі Радзівіл]]. У 1841 годзе у вёсцы на сродкі яе супруга князя [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]] пабудавана драўляная царква Міхаіла Арханёла, у 1847 гаду ― смалярня. Паколькі Крынка стаіць на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]], з’явіўся млын. Вёска належыла [[Радзівілы|Радзівілам]] і [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнам]]. У 1892 годзе землі Крынкі і суседніх [[Радуцічы|Радуціч]] перайшлі да братоў [[Дараганы|Дараганаў]]. Крынка стала належыць [[Восіп Фёдаравіч Дараган|Восіпу Фёдаравічу Дарагану]] — начальніку ўпраўлення [[Рыга-Арлоўская чыгунка|Рыга-Арлоўскай чыгункі]], [[Правадзейны стацкі саветнік|правадзейнаму стацкаму саветніку]]<ref>{{cite web|url= https://www.kmay.ru/sample_pers.phtml?n=4740|title= Дараган Иосиф Иосифович|author=|date=|work=Школа Карла Мая|publisher= Общество друзей школы Карла Мая|accessdate=|lang=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Ольга Кисляк.|загаловак= То, что дороже денег|арыгінал=|спасылка=https://geno.ru/news/7599/ |аўтар выдання=|выданне= Беларусь сегодня|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2013|выпуск=12 снежня|том= 6|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Два разы з [[Швецыя|Швецыі]] у Крынку прыязджаў нашчадак уладальнікаў сядзібы ― Андрэй Дараган<ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/sleduyushchaya-ostanovka-stantsiya-daraganovo.html|title=Следующая остановка — станция Дараганово|author=Олег Каминский.|date=2014-06-28|work=|publisher=Беларусь сегодня|access-date=|lang=|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065922/https://www.sb.by/articles/sleduyushchaya-ostanovka-stantsiya-daraganovo.html|url-status=live}}</ref>. Спачатку вёска ўваходзіла ў склад [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], пазней у [[Старадарожскі раён|Старадарожскі]], [[Слуцкі раён|Слуцкій]] раёны, і ўвесь наступны час ― у [[Асіповіцкі раён]]. У 1927 годзе тут працавала метэастанцыя<ref>{{кніга|аўтар=|загаловак=Гарады і вёскі Беларусі. Магілёўская вобласць|спасылка=https://bigenc.ru/b/garady-i-vioski-belarusi-en-6aa1d3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2008|старонкі=95|старонак=728|isbn=978-985-1-0409-9|archive-date=16 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616112341/https://bigenc.ru/b/garady-i-vioski-belarusi-en-6aa1d3}}</ref>. == Крынка ў час Вялікай Айчыннай вайны == Падчас акупацыі Крынка стала цэнтрам Крынкавай воласці з паліцэйскай службай. Бургамістрам воласці быў Балота, затым Вус. У крынкаўскай былой сядзібе памешчыкаў Дараганаў з 1939 года знаходзіўся дзіцячы туберкулёзны санаторый. У пачатку вайны тамака было 450 дзяцей. Рабятам старэйшым за 12 гадоў загадалі самім ісці дадому, астатнія засталіся чакаць бацькоў, хоць іх прыезд быў малаверагодны. Персанал санаторыя разышоўся па хатах. Немцы санаторый пакінулі, але кармілі дзяцей дрэнна: бураком і бульбай, у дзень давалі па 100 грамаў хлеба. З Асіповіч прывезлі яшчэ каля 50 яўрэйскіх дзяцей, стварыўшы ўнутры санаторыя дзіцячае яўрэйскае гета. Пасля прывезлі яшчэ ― з дзіцячых дамоў Беларусі. Вясной 1942 года 84 яўрэйскіх дзяцей расстралялі. У памяць пра іх у 2006 годзе каля Крынкі быў усталяваны помнік. == Крынка ў XXI стагоддзі == Улетку ў Крынку працуе ў тры змены (па 80—90 чалавек у змену) дзіцячы аздараўленчы лагер «Пціч». Маецца малочнатаварная ферма, якая была часткай калгаса «Каўгарскі». У 2015 годзе калгас зачыніўся, і ферма далучылася да калгаса ім. Чарняхоўскага, а з 2016 да адкрытага акцыянернага таварыства «Заходні-Агра», на балансе якога 2200 галоў буйной рагатай жывёлы, пагалоўе ў 160 галоў прыпісана да крынкаўскай фермы. У 2018 годзе жывёлы з фермы Крынка былі перавезены на ферму ў вёску [[Краі (Асіповіцкі раён)|Краі]]. У вёсцы пражываюць як пастаянныя жыхары, так і дачнікі. == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Стэфанавіч Малевіч]] (каля 1800—1869) — праваслаўны святар, прадзед Максіма Багдановіча. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=”Г. К. Кісялёў, Б. В. Ульянка, М. П. Хобатаў i iнш.” (рэдкал.), “П. С. Качановіч, В. У. Хурсiк” (укладальнікi)|загаловак=«Памяць. Асіповіцкi раён»|спасылка=|месца=Мн.|выдавецтва=БЕЛТА|год=2002|старонак=720|isbn=985-6302-36-6}} * «Неонила Цыганок.» Война известная… и неизвестная. — Мн., БГАТУ, 2010, ISBN 9855192346, ISBN 9789855192344 * «Павлов В. П.» Дети лихолетья. — Мн., Беларуская навука, 2017. С. 398 == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/getto-dlya-angelov.html Светлана Лицкевич. Гетто для ангелов .. Беларусь сегодня, 2006-11-12] * [https://web.archive.org/web/20160304201334/http://www.aen.ru/?page=brief&article_id=63991 В память о погибших еврейских детях] * [https://sputnik.by/radio/20200703/1045053300/Nas-prosto-vedut-ubivat-getto-v-Krynkakh-v-vospominaniyakh-vyzhivshego-.html «Нас просто ведут убивать»: гетто в Крынках в воспоминаниях выжившего]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200711052949/https://sputnik.by/radio/20200703/1045053300/Nas-prosto-vedut-ubivat-getto-v-Krynkakh-v-vospominaniyakh-vyzhivshego-.html |date=11 ліпеня 2020 }} {{Дараганаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дараганаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асіповіцкага раёна]] do3bwzilkx2k8f8fkwgo1u0rql04dpe Беларуская дуда 0 270536 5177846 5177800 2026-08-09T15:08:40Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Цімох|Цімох]]) і адноўлена версія 5175628, зробленая Цімох: абсалютна ўсё выдаленая было са зноскамі, прывядзенне да "адзінага слушнага" меркавання толькі пашкодзіць артыкула 5177846 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] j9nakwko5kh0moiqi6tu362appkcm3s 5178096 5177846 2026-08-10T08:48:33Z Цімох 101134 /* Гістарычныя сведчанні */ Выдаліў паўтарэнне. Ніжэй Альгерд згадваецца другі раз. 5178096 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] eowx40ttk7c2y2blmrm41y9wauhpm0n 5178104 5178096 2026-08-10T09:15:50Z Цімох 101134 Дададзены падраздзел пра значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнаграфічных крыніц XIX — пачатку XX ст.; прыведзены сведчанні Кіркора, Іваноўскага, Рыпінскага, Шпілеўскага, Нікіфароўскага і Раманава з бібліяграфічнымі спасылкамі. 5178104 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> === Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў === У этнаграфічных апісаннях XIX стагоддзя дуда неаднаразова вылучалася як адзін з найбольш характэрных музычных інструментаў беларусаў. Ужо К. Фалютынскі, апісваючы ў 1828 годзе беларускія вячоркі, адзначаў, што жанчыны спявалі і танцавалі пад дуду.<ref>Фалютыньский К. Народные праздники, увеселения, поверия и суеверные обряды жителей Белоруссии // Вестник Европы. — 1828. — № 5—8. — С. 75—76.</ref> Аляксандр Рыпінскі ў кнізе «Białoruś» (Парыж, 1840) называў дуду і скрыпку найбольш улюбёнымі музычнымі інструментамі беларускага селяніна, адначасова заўважаючы, што дудар быў не ў кожнай вёсцы.<ref>Rypiński A. Białoruś: kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. — S. 217.</ref> Шырокае бытаванне дуды пацвярджаюць і матэрыялы, сабраныя Адамам Кіркорам. У працы «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858) ён неаднаразова згадваў дуду ў апісаннях беларускага побыту, абрадаў і народных забаў.<ref>Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник. — Санкт-Петербург, 1858. — Вып. 3. — С. 162, 170, 172.</ref> Гэтыя звесткі разам з матэрыяламі іншых карэспандэнтаў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] сведчаць пра асаблівую папулярнасць інструмента на паўночных беларускіх землях. Найбольш выразную характарыстыку пакінуў у 1850 годзе карэспандэнт Рускага геаграфічнага таварыства І. Іваноўскі, які вывучаў побыт жыхароў маёнтка Сволна Дрысенскага павета: {{цытата|Дуда есть главное и повсеместное музыкальное орудие белорусское. <…> Скрипка тоже часто употребляется, других же музыкальных инструментов почти у них не имеется.}} Іваноўскі таксама паведамляў, што на святы сяляне збіраліся ў карчме, дзе танцавалі і спявалі беларускія песні часцей пад дуду, чым пад скрыпку.<ref>Ивановский И. Этнографические сведения о жителях имения Сволна Дризенского уезда. 1850 г. // Архіў Рускага геаграфічнага таварыства. — Разрад V. — Воп. 1. — № 3. — Арк. 6; цыт. паводле: Внуковіч Ю. І. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у народаапісаннях XIX — пачатку XX стагоддзя // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — Вып. 11. — С. 39—41. — DOI: [https://doi.org/10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61].</ref> Значэнне дуды як пазнавальнага беларускага інструмента замацоўваў і публіцыстычна-этнаграфічны нарыс Паўла Шпілеўскага «Дударь», надрукаваны ў 1859 годзе ў пецярбургскім выданні «Иллюстрация».<ref>Шпилевский П. Западнорусские очерки. IV. Дударь // Иллюстрация. — 1859. — № 55. — С. 73—75.</ref> У пазнейшай этнаграфічнай літаратуры дуда ўжо непасрэдна называлася народным інструментам беларусаў. М. Мастоўскі ў 1874 годзе пісаў: «Только загудит дуда, Белорусс забывает все и предается самому искреннему веселью».<ref>Мостовский М. Этнографические очерки России. — Москва, 1874. — С. 16.</ref> І. Гарба́чэўскі ў апісанні Лепельскага павета таксама адзначаў: «Дуда, как и у древних предков, у белоруссов является любимым музыкальным инструментом».<ref>Горбачевский И. Д. Лепельский уезд Витебской губернии. — Витебск, 1895. — С. 23.</ref> Падрабязнае апісанне дудара, яго навучання, рэпертуару і грамадскага становішча пакінуў Мікалай Нікіфароўскі ў нарысе «Дударь и Музыка» (1892). Паводле даследчыка, авалоданне дудой было найвышэйшай ступенню традыцыйнага навучання народнага музыкі, а добры інструмент павінен быў быць такім, каб на яго было прыемна паглядзець самому і не сорамна паказаць людзям.<ref>Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — 1892. — == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: :* у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; :* з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; :* у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; :* па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Існуюць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] koznevn0rzyaapma3xlkbikkbfurczj 5178105 5178104 2026-08-10T09:18:18Z Цімох 101134 /* Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў */ 5178105 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> === Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў === У этнаграфічных апісаннях XIX стагоддзя дуда неаднаразова вылучалася як адзін з найбольш характэрных музычных інструментаў беларусаў. Ужо К. Фалютынскі, апісваючы ў 1828 годзе беларускія вячоркі, адзначаў, што жанчыны спявалі і танцавалі пад дуду.<ref>Фалютыньский К. Народные праздники, увеселения, поверия и суеверные обряды жителей Белоруссии // Вестник Европы. — 1828. — № 5—8. — С. 75—76.</ref> Аляксандр Рыпінскі ў кнізе «Białoruś» (Парыж, 1840) называў дуду і скрыпку найбольш улюбёнымі музычнымі інструментамі беларускага селяніна, адначасова заўважаючы, што дудар быў не ў кожнай вёсцы.<ref>Rypiński A. Białoruś: kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. — S. 217.</ref> Шырокае бытаванне дуды пацвярджаюць і матэрыялы, сабраныя Адамам Кіркорам. У працы «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858) ён неаднаразова згадваў дуду ў апісаннях беларускага побыту, абрадаў і народных забаў.<ref>Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник. — Санкт-Петербург, 1858. — Вып. 3. — С. 162, 170, 172.</ref> Гэтыя звесткі разам з матэрыяламі іншых карэспандэнтаў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] сведчаць пра асаблівую папулярнасць інструмента на паўночных беларускіх землях. Найбольш выразную характарыстыку пакінуў у 1850 годзе карэспандэнт Рускага геаграфічнага таварыства І. Іваноўскі, які вывучаў побыт жыхароў маёнтка Сволна Дрысенскага павета: {{цытата|Дуда есть главное и повсеместное музыкальное орудие белорусское. <…> Скрипка тоже часто употребляется, других же музыкальных инструментов почти у них не имеется.}} Іваноўскі таксама паведамляў, што на святы сяляне збіраліся ў карчме, дзе танцавалі і спявалі беларускія песні часцей пад дуду, чым пад скрыпку.<ref>Ивановский И. Этнографические сведения о жителях имения Сволна Дризенского уезда. 1850 г. // Архіў Рускага геаграфічнага таварыства. — Разрад V. — Воп. 1. — № 3. — Арк. 6; цыт. паводле: Внуковіч Ю. І. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у народаапісаннях XIX — пачатку XX стагоддзя // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — Вып. 11. — С. 39—41. — DOI: [https://doi.org/10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61].</ref> Значэнне дуды як пазнавальнага беларускага інструмента замацоўваў і публіцыстычна-этнаграфічны нарыс Паўла Шпілеўскага «Дударь», надрукаваны ў 1859 годзе ў пецярбургскім выданні «Иллюстрация».<ref>Шпилевский П. Западнорусские очерки. IV. Дударь // Иллюстрация. — 1859. — № 55. — С. 73—75.</ref> У пазнейшай этнаграфічнай літаратуры дуда ўжо непасрэдна называлася народным інструментам беларусаў. М. Мастоўскі ў 1874 годзе пісаў: «Только загудит дуда, Белорусс забывает все и предается самому искреннему веселью».<ref>Мостовский М. Этнографические очерки России. — Москва, 1874. — С. 16.</ref> І. Гарба́чэўскі ў апісанні Лепельскага павета таксама адзначаў: «Дуда, как и у древних предков, у белоруссов является любимым музыкальным инструментом».<ref>Горбачевский И. Д. Лепельский уезд Витебской губернии. — Витебск, 1895. — С. 23.</ref> Падрабязнае апісанне дудара, яго навучання, рэпертуару і грамадскага становішча пакінуў Мікалай Нікіфароўскі ў нарысе «Дударь и Музыка» (1892). Паводле даследчыка, авалоданне дудой было найвышэйшай ступенню традыцыйнага навучання народнага музыкі, а добры інструмент павінен быў быць такім, каб на яго было прыемна паглядзець самому і не сорамна паказаць людзям.<ref>Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — 1892. — == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] cjk9pjoqf3rqhib7cjyylas5issxl0k 5178109 5178105 2026-08-10T09:31:19Z Цімох 101134 /* Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў */ падправіў падраздзел 5178109 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> === Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў === У этнаграфічных апісаннях XIX стагоддзя дуда неаднаразова вылучалася як адзін з найбольш характэрных музычных інструментаў беларусаў. Ужо К. Фалютынскі, апісваючы ў 1828 годзе беларускія вячоркі, адзначаў, што жанчыны спявалі і танцавалі пад дуду.<ref>Фалютыньский К. Народные праздники, увеселения, поверия и суеверные обряды жителей Белоруссии // Вестник Европы. — 1828. — № 5—8. — С. 75—76.</ref> Аляксандр Рыпінскі ў кнізе «Białoruś» (Парыж, 1840) называў дуду і скрыпку найбольш улюбёнымі музычнымі інструментамі беларускага селяніна, адначасова заўважаючы, што дудар быў не ў кожнай вёсцы.<ref>Rypiński A. Białoruś: kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. — S. 217.</ref> Шырокае бытаванне дуды пацвярджаюць і матэрыялы, сабраныя Адамам Кіркорам. У працы «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858) ён неаднаразова згадваў дуду ў апісаннях беларускага побыту, абрадаў і народных забаў.<ref>Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник. — Санкт-Петербург, 1858. — Вып. 3. — С. 162, 170, 172.</ref> Гэтыя звесткі разам з матэрыяламі іншых карэспандэнтаў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] сведчаць пра асаблівую папулярнасць інструмента на паўночных беларускіх землях. Найбольш выразную характарыстыку пакінуў у 1850 годзе карэспандэнт Рускага геаграфічнага таварыства І. Іваноўскі, які вывучаў побыт жыхароў маёнтка Сволна Дрысенскага павета: {{цытата|Дуда есть главное и повсеместное музыкальное орудие белорусское. <…> Скрипка тоже часто употребляется, других же музыкальных инструментов почти у них не имеется.}} Іваноўскі таксама паведамляў, што на святы сяляне збіраліся ў карчме, дзе танцавалі і спявалі беларускія песні часцей пад дуду, чым пад скрыпку.<ref>Ивановский И. Этнографические сведения о жителях имения Сволна Дризенского уезда. 1850 г. // Архіў Рускага геаграфічнага таварыства. — Разрад V. — Воп. 1. — № 3. — Арк. 6; цыт. паводле: Внуковіч Ю. І. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у народаапісаннях XIX — пачатку XX стагоддзя // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — Вып. 11. — С. 39—41. — DOI: [https://doi.org/10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61].</ref> Значэнне дуды як пазнавальнага беларускага інструмента замацоўваў і публіцыстычна-этнаграфічны нарыс Паўла Шпілеўскага «Дударь», надрукаваны ў 1859 годзе ў пецярбургскім выданні «Иллюстрация».<ref>Шпилевский П. Западнорусские очерки. IV. Дударь // Иллюстрация. — 1859. — № 55. — С. 73—75.</ref> У пазнейшай этнаграфічнай літаратуры дуда ўжо непасрэдна называлася народным інструментам беларусаў. М. Мастоўскі ў 1874 годзе пісаў: «Только загудит дуда, Белорусс забывает все и предается самому искреннему веселью».<ref>Мостовский М. Этнографические очерки России. — Москва, 1874. — С. 16.</ref> І. Гарба́чэўскі ў апісанні Лепельскага павета таксама адзначаў: «Дуда, как и у древних предков, у белоруссов является любимым музыкальным инструментом».<ref>Горбачевский И. Д. Лепельский уезд Витебской губернии. — Витебск, 1895. — С. 23.</ref> У канцы XIX стагоддзя значнае месца дуды ў беларускай народнай культуры засведчыў Мікалай Нікіфароўскі ў асобным этнаграфічным нарысе «Дударь и Музыка» (1892). Даследчык падрабязна апісаў дудароў Віцебшчыны, іх навучанне, рэпертуар, удзел у святах і абрадах. Сам факт існавання асобнага разгалінаванага нарыса сведчыць, што дудар быў прыкметнай постаццю беларускай вясковай супольнасці, а дуда — шырока вядомым і грамадска значным інструментам.<ref>Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — 1892. — № 2—3. — С. 170—202.</ref> На пачатку XX стагоддзя падобнае значэнне дуды падкрэсліваў Еўдакім Раманаў. Паводле яго сведчання, яшчэ незадоўга да таго інструмент быў неад’емнай часткай сямейных абрадаў, народных свят і грамадскіх забаў: {{цытата|Еще недавно дуда составляла необходимое добавление к ритуалу крестинному и свадебному, была необходимою принадлежностью всех вечеринок, игрищ, кирмашей.}} Такім чынам, дуда суправаджала беларусаў як у важнейшыя моманты сямейнага жыцця, так і падчас вячорак, ігрышчаў і кірмашоў. Раманаў ужо назіраў заняпад гэтай традыцыі, аднак яго апісанне адначасова сведчыць пра ранейшую шырокую пашыранасць і істотнае месца інструмента ў беларускай народнай культуры.<ref>Романов Е. Вымирающий инструмент // Виленский календарь на 1910 простой год. — Вильна, 1909 [1910]. — С. 123—131.</ref> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]] Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. У час ігры дудар націскае левым локцем на мех, паветра паступае ў жалейку і бурдон (бурдоны) і прымушае вібрыраваць язычкі, што знаходзяцца ў сярэдзіне трубак — гэта выклікае моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання: :* ''закрытая манера (традыцыйная)'' :* ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная)'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] 4mr1djf6szyequiubqcxaw6ysoho5oi Вазгелы 0 281086 5177845 5177768 2026-08-09T15:01:41Z M.L.Bot 261 5177845 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Photo Vazgely 1.jpg|злева|міні|Вуліца ў Вазгелах.]] Знаходзіцца за 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == Было відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 годзе 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць [[Валадковічы|Валадковіча]]. У 1861 годзе 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 годзе вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 годзе 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пачатку XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 годзе 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 годзе 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 72554sngzi91ythajfa2k5kprndau2q 5177850 5177845 2026-08-09T15:13:39Z M.L.Bot 261 /* Назва */ 5177850 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вазгелы |вобласць = Мінская |раён = Маладзечанскі |сельсавет = Радашковіцкі }} '''Ва́згелы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вазге́лы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vazhiely}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == За 48 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 30 км ад [[Мінск]]а, побач вёскі [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Пралескі]], [[Уша 2|Уша-2]], [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] і аграгарадок [[Аляхновічы]]. У вёсцы чыгуначная станцыя [[Дубравы]] на лініі Мінск — Маладзечна<ref>{{Cite web|url=https://minsk.rw.by/be/gruzovye_perevozki/gruzavija_stancii/Dubravi/|title=Грузавыя станцыі - Беларуская чыгунка|website=minsk.rw.by|access-date=2026-08-08}}</ref>. == Назва == У 1595 годзе згадана як сяло «Вазкгело» [[Дзякшняны|Дзякснянскага]] маёнтка князя [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]], у ім было чатыры [[Служба (адзінка падаткаабкладання)|службы]], адну з іх — «службу Вазкгелову» — трымалі сяляне Пётр Грыгоравіч з братам Янам; Томка Вазкгелавіч з сынамі Мацеем, Мікалаем і Яскам; Андрэй Ядунавіч з сынамі Мікалаем, Стасем і братанічам Шымкам<ref>1595 года. 67. Инвентарь имѣнія Декснянъ, въ воеводствѣ Минском лежащего, составленный при вводѣ во владѣніе этим имѣніемъ князя Өедора Григорьевича Друцкаго-Горскаго // [https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_14.pdf Акты, издаваемые Виленскою Археографическою Комиссiею. Томъ XIV. Инвентари имѣній XVI-го столѣтія]. — Вильна. 1888. — С. 513.</ref>. Вядома было і відзаўскае прозвішча Вазгелевіч<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-636Q-Q?mode=g</ref>. Ёсць літоўскае ''Vozgela'', ад старажытнага двухасноўнага балцка-літоўскага імя<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1256.</ref>. == Гісторыя == Вядома з 1595 года як сяло маёнтка Дзякшняны ў [[Менскі павет|Менскіх павеце]] Менскага ваяводства [[ВКЛ]]. У 1595 годзе названа 37 жыхароў мужчынскага полу ў чатырох службах, трох цяглых і адной баярскай. У 1770 годзе — 12 двароў, 29 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць Свентаржэцкага. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1800 годзе 18 двароў, 59 жыхароў, уласнасць [[Валадковічы|Валадковіча]]. У 1861 годзе 40 жыхароў мужчынскага полу. У 1870 годзе вёска ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 годзе 20 двароў, 157 жыхароў, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пачатку XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 годзе 12 двароў, 196 жыхароў. З лютага да снежня 1918 г. вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 1921 года ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 годзе 36 двароў, 215 жыхароў, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства. З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 284 жыхары. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 76 гаспадарак, магазін. У 2026 годзе 82 двары, прыязджае аўтамагазін [[Еўраопт|«Еўраопт»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Радашковіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы| ]] 8gboaodmrdkeqx4kts0ucto0hgjyowy Кляннік 0 283682 5177916 5152132 2026-08-09T18:35:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177916 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Кляннік |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 56|lat_sec = 24 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 24|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет2 = Курганскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243023589 }} '''Клянні́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Цэнтра́льны Клянні́к'''</ref> ({{lang-be-trans|Kliannik}}, {{lang-ru|Кленник}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0031538&q_id=6125636|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 2 февраля 2010 года № 170 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Курганскі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Курганскага сельсавета]]. У 1924—1957 гадах цэнтр [[Кленнікоўскі сельсавет|Кленнікоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 1.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 26 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада [[Смалявічы]], за 64 км ад [[Мінск]]а<ref name="БЭ8">{{Крыніцы/БелЭн|8к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1998]] год — 323 жыхары, 129 двароў<ref name="БЭ8" />. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. == Вядомыя асобы == * [[Мікола Нікановіч]] ([[1902]]—[[1944]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[перакладчык]]. * [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык]] (1899—1986) — беларускі [[вучоны]], [[біёлаг]], [[фізіёлаг]] раслін, пісьменнік {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кляннік}} — С. 354. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=19|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Курганскі сельсавет, Смалявіцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Смалявіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] hfc27bznel6cq6kw8tbhpldyxlr956y Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі 0 284025 5178072 5108975 2026-08-10T06:05:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178072 wikitext text/x-wiki [[Файл:Археалагічная экспедыцыя ў в. Лаўрышава.JPG|thumb|Археалагічная экспедыцыя ў Лаўрышаве, 2015 год. Праца на раскопе.]] '''Ла́ўрышаўскія археалагі́чныя экспеды́цыі, ЛАЭ''' — [[Археалагічная экспедыцыя|археалагічныя экспедыцыі]], якія ў 2011—2021 гадах вялі [[Археалогія|археалагічныя]] раскопкі ў [[Лаўрышава|Лаўрышаве]] ([[Шчорсаўскі сельсавет]], [[Навагрудскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) на [[Селішча (археалогія)|селішчы]] [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр|Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра]] XIII — 1-й паловы XIX ст. Абследавалася таксама стаянка [[Каменны век|каменнага]] і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага]] вякоў каля [[Гнесічы|Гнесічаў]] (Шчорсаўскі сельсавет). Экспедыцыі працягнулі [[Археалогія ў Беларусі|археалагічнае вывучэнне]] мясцовасці, якое пачалося ў 1971 годзе. == Асноўныя звесткі == [[Файл:Войшалк засноўвае манастыр.jpg|thumb|Войшалк у манастыры. [[Мініяцюра]] Астэрманаўскага І-га тому Ліцавога летапіснага зводу, XVI ст. Захоўваецца ў Бібліятэцы Расійскай акадэміі навук, Санкт-Пецярбург.]] Паводле [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскага летапісу]], каля 1260 года сын вялікага князя літоўскага [[Міндоўг]]а — [[Войшалк]] (вялікі князь у 1264—1267 гадах), заснаваў [[манастыр]] ''«на рацэ на [[Нёман]]е, паміж [[Літва (зямля)|Літвой]] і [[Навагрудак|Наваградкам]], і там жыў»''<ref>Беларускі пераклад паводле: ''Краўцэвіч, А. К.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/29/%D0%92%D0%BE%D0%B9%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BA_%281264_-_1267_%D0%B3.%29._%D0%86%D0%BD%D1%82%D1%8D%D0%BB%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5.html Войшалк (1264—1267 г.). Інтэлігент на троне] // pawet.net [Электронны рэсурс] — 2008. — 27 чэрвеня. — Дата доступу: 13.11.2015.</ref>. Паводле царкоўнага падання, манастыр быў заснаваны ў сярэдзіне XIII ст. прападобным ігуменам [[Елісей Лаўрышаўскі|Елісеем]]. Мэтай археалагічных даследаванняў было вызначэнне дакладнага месца першапачатковага размяшчэння манастыра, які быў адным з важнейшых духоўных цэнтраў беларускіх зямель з часу [[Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага|ўтварэння Вялікага Княства Літоўскага]]. У экспедыцыях удзельнічалі добраахвотнікі, у асноўным моладзь, студэнты і навучэнцы; слоган: «Трымаць гісторыю ў руках». Навуковы кіраўнік да 2016 года — доктар гістарычных навук [[Сяргей Яўгенавіч Рассадзін|Сяргей Рассадзін]] (Мінск)<ref>''Марзалюк, І.'' Успаміны пра Сяргея Рассадзіна / І. Марзалюк, Т. Маслюкоў // Маладосць. — 2017. — N 12. — С. 134—135.</ref>. Даследаванні вяліся пры падтрымцы [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр|Свята-Елісееўскага Лаўрышаўскага мужчынскага манастыра]], з добраславення архіепіскапа [[Гурый (Апалька)|Гурыя]]<ref>''Пракопчык, Б.'' [http://zviazda.by/2015/08/94534.html Загадкі лаўрышаўскага манастыра]{{Недаступная спасылка}} // Звязда. — 2015. — 4 жніўня.</ref>, а з 2016 — і з добраславення мітрапаліта [[Павел (Панамароў)|Паўла]]<ref>''Сланеўскі, А.'' [https://zviazda.by/be/news/20160801/1470072663-u-lauryshauskim-manastyry-znoydzeny-2-nevyadomyya-raney-sarkafagi У Лаўрышаўскім манастыры знойдзены 2 невядомыя раней саркафагі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250102162108/https://zviazda.by/be/news/20160801/1470072663-u-lauryshauskim-manastyry-znoydzeny-2-nevyadomyya-raney-sarkafagi |date=2 студзеня 2025 }} // Звязда. — 2016. — 2 жніўня.</ref>. [[Файл:Свята-Успенская царква, Лаўрышава.JPG|thumb|Мясцовасць у Лаўрышаве, дзе вяліся раскопкі, Свята-Успенская царква (упершыню згадана ў 1517 годзе як манастырская, нанова пабудавана каля 1775 года).]] Экспедыцыі сабралі вялікі археалагічны матэрыял, які сведчыць, што манастыр з часу заснавання размяшчаўся на месцы вёскі Лаўрышава, каля ракі [[Валоўка|Валоўкі]]. Сучасны манастыр, адноўлены ў 1913 і зноў у 2007 годзе, знаходзіцца каля в. Гнесічы. У ходзе раскопак выяўлена, у прыватнасці, частка каменна-цаглянага падмурку пабудовы XIV ст. Ён суаднесены з царквой св. Мікалая, якая па пісьмовых звестках была пабудавана ў манастыры каля 1350 года на сродкі наваградскага князя [[Карыят Гедзімінавіча|Міхаіла-Карыята Гедзімінавіча]] пасля яго вяртання з [[Залатая Арда|ардынска]]-[[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскага]] палону. Знойдзены шматлікія фрагменты глінянага посуду, кафлі, вырабаў з металу і шкла XIII—XVIII стст. У 2015 годзе выяўлена [[Пячатка з раскопак у Лаўрышаве|матрыца пячаткі]] XIII—XIV ст. У 2016 годзе вялося даследаванне падземнага збудавання<ref>''Сланеўскі, А.'' [http://zviazda.by/be/news/20160811/1470875511-adnamu-z-sarkafagau-lauryshauskaga-manastyra-ne-mensh-za-500-gadou Аднаму з саркафагаў Лаўрышаўскага манастыра не менш за 500 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231004130438/http://zviazda.by/be/news/20160811/1470875511-adnamu-z-sarkafagau-lauryshauskaga-manastyra-ne-mensh-za-500-gadou |date=4 кастрычніка 2023 }} // Звязда. — 2016. — 11 жніўня.</ref>. У 2017—2018 гадах выяўлены фундамент старадаўняга храма<ref>[http://zviazda.by/be/news/20170802/1501669243-padmurak-klyashtarnaga-hrama-xvi-stagoddzya-vyyavili-u-lauryshave Падмурак кляштарнага храма XVI стагоддзя выявілі ў Лаўрышаве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241202050132/https://zviazda.by/be/news/20170802/1501669243-padmurak-klyashtarnaga-hrama-xvi-stagoddzya-vyyavili-u-lauryshave |date=2 снежня 2024 }} // Звязда. — 2017. — 3 жніўня.</ref> і старадаўнія каменныя крыжы. У 2019 і 2021 гадах вяліся раскопкі гэтага фундамента<ref>[https://belta.by/culture/view/raskopki-tserkvi-lavrishevskogo-monastyrja-pozvoljajut-datirovat-hram-hiii-hiv-vv-ekspert-356900-2019// Раскопки церкви Лавришевского монастыря позволяют датировать храм ХІІІ — ХIV вв. — эксперт] // БелТА. — 2019. — 1 августа.</ref>. == Гл. таксама == * [[Археалагічныя даследаванні ў Гнесічах і Лаўрышаве]] == Крыніцы == {{reflist}} == Навуковыя публікацыі == * ''Калбасін, А.'' Археалагічныя раскопкі як сродак выхавання асобы / А. Калбасін // От идеи — к инновации : материалы XII респ. студ. науч.-практ. конф. Мозырь, 23 апр. 2015 г. В 2 ч. Ч. 2 / УО МГПУ им. И. И. Шамякина; редкол.: И. Н. Кралевич (отв. ред.) [и др.]. — Мозырь, 2015. — 310 с. — C. 141—142. ISBN 978-985-477-549-4. * ''Рассадин, С. Е.'' О предполагаемой постройке Михаила-Кориата Гедеминовича в Лавришевском монастыре / С. Е. Рассадин {{ref-ru}} // Наукові записки [Кіровоградського держ. пед. у-ту ім. В. Винниченка]. — Сер. : Іст. науки. — Кіровоград : Вид-во ДПУ ім. В. Винниченка, 2015. — Вып. 22. — С. 31—36. * ''Рассадин, С.'' Подземное сооружение Успенской церкви в д. Лавришеве на Новогрудчине / С. Рассадин, Т. Маслюков {{ref-ru}} // Історія та сучасність православ’я на Волині: матеріали VII наук.-практичної конф. (Луцьк, 8 листопада 2016 р.). / Волинська єпархія УПЦ, Волинська духовна семінарія, Видавничий відділ Волинської єпархії. — Луцьк : Видавничий відділ Волинської єпархії, 2016. — 196 с. — С. 122—124. * ''Калбасіна, І. М.'' Лаўрышаўская археалагічная экспедыцыя як форма супрацоўніцтва царквы, адукацыі і навукі / І. М. Калбасіна // [http://oroik.by/wp-content/uploads/2017/12/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%A7%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-2016.pdf 1917 — 2017. Православие в истории и культуре Беларуси: итоги столетия : сборник материалов II Белорусских Рождественских чтений, Минск, 1—2 декабря 2016 года]{{Недаступная спасылка}} / редкол.: священник Алексий Хотеев, М. В. Павлова, А. Д. Фомина. — Минск : Медиал, 2017. — 348 с. — C. 229—234. ISBN 978-985-6914-51-8. * ''Рассадин, С. Е.'' Каменная матрица печати из Лавришевского монастыря / С. Е. Рассадин {{ref-ru}} // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура: зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 2 / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2017. — 498 с.: іл. — С. 210—216. — ISBN 978-985-08-2138-6. * ''Рассадин, С. Е.'' Об объекте прозелетической активности летописного Войшелкова монастыря / С. Е. Рассадин {{ref-ru}} // Матэрыялы па археалогіі Беларусі = Materials on the archaeology of Belarus : зб. навук. арт. Вып. 28. Вынікі даследаванняў першабытных і сярэдневяковых старажытнасцей Беларусі (памяці Т. М. Каробушкінай) / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; гал. рэд. В. М. Ляўко; навук. рэд. А. М. Мядзведзеў; рэдкал.: В. Л. Лакіза, А. Г. Калечыц, П. Ф. Лысенка, І. А. Марзалюк, А. М. Мядзведзеў, С. А. Піваварчык і інш.; уклад.: А. М. Мядзведзеў, В. У. Мядзведзева. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — 291 с. — С. 117—126. — ISBN 978-985-08-2159-1. * ''Маслюкоў, Т. В.'' [https://lavra.by/rannegancharny-posud-z-arhealagichnyh-dasledavannyau-lauryshauskaga-manastyra Раннеганчарны посуд з археалагічных даследаванняў Лаўрышаўскага манастыра] / Т. В. Маслюкоў // Магистерский вестник : в 3-х ч. / редкол.: М. Г. Жилинский [и др.]. — Минск : ИВЦ Минфина, 2018. — Ч. 1. Гуманитарные науки. — С. 58—65. — ISBN 978-985-7205-81-3 (ч. 1). * ''Маслюкоў, Т. В.'' [http://lavra.by/staradauniya-kultavyya-pomniki-u-navakollyah-lauryshauskaga-manastyra?fbclid=IwAR0_kdRugRdHMLi19pZw8vWWkq5WQOFvBnVr7WMS6s_EN8wy1lKo8OvUdMY Старадаўнія культавыя помнікі ў наваколлях Лаўрышаўскага манастыра] / Т. В. Маслюкоў // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 1 / гал. рэд. А. І. Лакотка; ЦДБКМЛ НАН Беларусі. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — 720 с. — С. 149—151. — ISBN 978-985-552-897-6. * ''Маслюкоў, Т. В.'' [https://lavra.by/vozrozhdenie-obiteli/istoriya/istoriya-monastyrya/inventar-lauryshauskaga-manastyra-1601-goda Інвентар Лаўрышаўскага манастыра 1601 года] / Т. В. Маслюкоў // Гістарычна-археалагічны зборнік / Гал. рэд.: А. А. Каваленя. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — Вып. 35. — С. 97-108. * ''Маслюков, Т. В.'' [https://spacehist.wixsite.com/prostir/masliukov2 Просторові фактори в питанні локалізації селища літописного Лавришавського монастиря] / Т. В. Маслюков // Простір в історичних дослідженнях : науковий журнал. — 2021. — Вип. 2. — С. 70—77. {{ref-ua}} == Спасылкі == * [https://lavra.by/excavations Археологические раскопки] // lavra.by === 2021 === * [http://sobor.by/page/Pratsyagvayutstsa_arhealagichniya_dasledavanni_Laurishauskaga_manastira Працягваюцца археалагічныя даследаванні Лаўрышаўскага манастыра] // Сабор.by. — 2021. — 8 верасня. * [https://monasterium.ru/novosti/obshchetserkovnye-novosti/prodolzhayutsya-arkheologicheskie-issledovaniya-lavrishevskogo-monastyrya/ В Лавришевском монастыре Новогрудской епархии продолжаются археологические исследования] // Монастырский вестник. Синодальный отдел по монастырям и монашеству Русской православной церкви. — Москва. — 2021. — 23 сентября. {{ref-ru}} === 2020 === * ''[[Святлана Воцінава|Воцінава, С.]]'' Гісторыя з працягам // Маладосць. — 2020. — № 4. — С. 98—112. — ISSN 0131-2308. * [http://mininform.gov.by/by/news/stuzhka-navin/galo-ny-redaktar-maladostsi-svyatlana-votsinava-dala-interv-yu-pragrame-navuma-galpyarovicha-surazmo/?fbclid=IwAR1zrXP_SQhFr2vTD40L10CdvgSlvPO7blCHk11gXCDNH_0bhEr9bkhUmj4 Галоўны рэдактар «Маладосці» Святлана Воцінава дала інтэрв’ю ў праграме Навума Гальпяровіча «Суразмоўцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231004120341/http://mininform.gov.by/by/news/stuzhka-navin/galo-ny-redaktar-maladostsi-svyatlana-votsinava-dala-interv-yu-pragrame-navuma-galpyarovicha-surazmo/?fbclid=IwAR1zrXP_SQhFr2vTD40L10CdvgSlvPO7blCHk11gXCDNH_0bhEr9bkhUmj4 |date=4 кастрычніка 2023 }} // Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. — 2020. — 8 красавіка. === 2019 === * ''Ючкавіч, А.'' [http://zviazda.by/be/news/20190301/1551446769-unikalnyya-ekspanaty-z-raskopak-lauryshave?fbclid=IwAR2TQYDGekm2RiX-J3JSPBK901LTMk93TCFCf3Pg7vnxr9aWeKPC00xDfV8 Унікальныя экспанаты з раскопак з Лаўрышава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220326045439/http://zviazda.by/be/news/20190301/1551446769-unikalnyya-ekspanaty-z-raskopak-lauryshave?fbclid=IwAR2TQYDGekm2RiX-J3JSPBK901LTMk93TCFCf3Pg7vnxr9aWeKPC00xDfV8 |date=26 сакавіка 2022 }} // zviazda.by. — Мінск. — 2019. — 1 сакавіка. * ''Маслюков, Т. В.'' Археологические исследования в с. Лавришево // Новогрудские епархиальные ведомости. — 2019. — [https://www.eparhia.by/fileadmin/assets/gazeta/09_2019.pdf № 9.] — С. 6. {{ref-ru}} === 2018 === * [http://zviazda.by/be/news/20180319/1521470807-u-pyatnicu-u-kalinkavickay-gimnazii У пятніцу ў Калінкавіцкай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180517001216/http://zviazda.by/be/news/20180319/1521470807-u-pyatnicu-u-kalinkavickay-gimnazii |date=17 мая 2018 }} // zviazda.by. — Мінск. — 2018. — 19 сакавіка. * ''Воцінава, С.'' [http://www.sozvuchie.by/proekty/vyacheslav-ar-sergi/item/3899-la-ryshava-forewer.html Лаўрышава forewer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226150457/http://www.sozvuchie.by/proekty/vyacheslav-ar-sergi/item/3899-la-ryshava-forewer.html |date=26 снежня 2018 }} // sozvuchie.by. — Мінск. — 2018. — 20 ліпеня. * ''Воцінава, С.'' Лаўрышаўская экспедыцыя. Новыя эпізоды // Маладосць. — 2018. — № 11. — С. 128—137. — ISSN 0131-2308. === 2017 === * ''Антановіч, К.'' [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13790&mode=print Старажытнае ў сучасным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002051532/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13790&mode=print |date=2 кастрычніка 2018 }} // Культура. — 2017. — № 2. * [http://rybeparhia.ru/news-3607.html Завершилась работа секции «Православное краеведение и просвещение»] // Рыбинская епархия. — Рыбинск. — 2017. — 27 января. {{ref-ru}} * ''Воцінава, С.'' [http://zviazda.by/be/news/20171213/1513182427-padarozhnichaem-razam-sa-svyatlanay-vocinavay#comment-690 Ад запланаванага да неспадзяванага — толькі крок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180224225926/http://zviazda.by/be/news/20171213/1513182427-padarozhnichaem-razam-sa-svyatlanay-vocinavay#comment-690 |date=24 лютага 2018 }} // Звязда. — 2017. — 14 снежня. Гл. таксама: [http://zviazda.by/sites/default/files/14sne-9_optim.pdf З Богам — сам-насам]. * ''Воцінава, С.'' [https://sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-belarus/drukuetstsa-maladostsi-svyatlana-votsinava-prygody-vyalikaj-pyasochnitsy.html Прыгоды ў вялікай пясочніцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180506175820/http://sozvuchie.by/component/k2/item/2078-drukuetstsa-maladostsi-svyatlana-votsinava-prygody-vyalikaj-pyasochnitsy.html |date=6 мая 2018 }} // Маладосць. — 2017. — [http://zviazda.by/sites/default/files/maladost_12_2017_3.pdf № 12]. — С. 128—133. ISSN 0131-2308. === 2016 === * [http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/m01_16_actualnaje.pdf Сяргей Рассадзін: «Чалавек мяркуе, вырашае Бог»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181222230950/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/m01_16_actualnaje.pdf |date=22 снежня 2018 }} // Маладосць. — 2016. — № 1. — С. 11—13. ISSN 0131-2308. * ''Захарэвіч, К.'' [http://zviazda.by/be/news/20161024/1477262129-lauryshauski-manastyr Лаўрышаўскі манастыр. Тут малітвы мацнейшыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200909190945/http://zviazda.by/be/news/20161024/1477262129-lauryshauski-manastyr |date=9 верасня 2020 }} // Бярозка. — 2016. — № 10. ISSN 0320-7579. * Гісторыя праз пралом у скляпенні // Маладосць. — 2016. — [http://zviazda.by/sites/default/files/maladosc_no10_2016.pdf.pdf № 10]. — С. 11—13. ISSN 0131-2308. === 2015 === * ''Захарэвіч, К.'' Ад пясочніцы да раскопак // [http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/berezka/berezka_9_2015.pdf Бярозка. — 2015. — № 9.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171106112600/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/berezka/berezka_9_2015.pdf |date=6 лістапада 2017 }} — С. 21—22. ISSN 0320-7579. * [http://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/pechat_xiii_veka_predstavili_na_podvore_svyato_eliseevskogo_muzhskogo_monastyrya/ Пячатку XIII стагоддзя прэзентавалі на падвор’і Свята-Елісееўскага мужчынскага манастыра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208113922/http://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/pechat_xiii_veka_predstavili_na_podvore_svyato_eliseevskogo_muzhskogo_monastyrya/ |date=8 снежня 2015 }} // tvr.by. — Мінск. — 2015. — 2 лістапада. * ''Матвеева, Е.'' Держать историю в руках // [http://www.baa.by/upload/soviet/2015/38-39.pdf Советский студент. — 2015. — № 38—39.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160626043748/http://baa.by/upload/soviet/2015/38-39.pdf |date=26 чэрвеня 2016 }} — С. 4—5. {{ref-ru}} * ''Галоўка, С.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_258455.pdf Тайны Лаўрышаўскага манастыра: шлях да разгадак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127221111/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_258455.pdf |date=27 студзеня 2016 }} / С. Галоўка // [[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]. — 2015. — № 11. — С. 50—57. ISSN 0023-3102. * [http://www.church.by/sinod/zhurnaly-zasedanija-sinoda-belorusskoj-pravoslavnoj-cerkvi-ot-1-dekabrja-2015-goda Журналы заседания Синода Белорусской православной церкви от 1 декабря 2015 года. Журнал № 59] {{ref-ru}} // Афіцыйны партал Беларускай праваслаўнай царквы. — Мінск. — 2015. — 24 снежня. === 2013 === * ''Гринкевич, Т.'' [https://web.archive.org/web/20200928100317/https://www.sb.by/articles/tayny-dostayut-iz-pod-zemli.html Тайны достают из–под земли] // [[Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сегодня.]] — 2013. — 9 августа. {{ref-ru}} === 2012 === * ''Пракопчык, Б.'' [http://krytyka.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/8955 Лаўрышаўскія тайны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911020249/http://krytyka.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/8955 |date=11 верасня 2017 }} // krytyka.by. — 2012. — 3 жніўня. [[Катэгорыя:Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр]] [[Катэгорыя:Лаўрышава]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі]] r989sh8uh5g69yqkh9w8kap55bphafr Куркава (Смалявіцкі раён) 0 284781 5178040 5152332 2026-08-10T01:27:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178040 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Куркава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Kurkava, Smaliavičy District (1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 04|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 04|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет = Усяжскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kurkava, Smaliavičy District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243022186 }} '''Ку́ркава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kurkava}}, {{lang-ru|Курково}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 5 марта 2008 года № 66 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=|archive-date=3 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803110456/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|url-status=dead}}</ref> у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Усяжскі сельсавет|Усяжскага сельсавета]]. У 2008 годзе адміністрацыйны цэнтр Усяжскага сельсавета перанесены з пасёлка [[Усяж]] у аграгарадок Куркава<ref name=":1" />. У 2013 годзе адміністрацыйны цэнтр Усяжскага сельсавета перанесены з аграгарадка Куркава ў пасёлак [[Усяж]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913n0060696&q_id=107143|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 24 сентября 2013 года № 172 "О переносе административного центра Усяжского сельсовета в поселок Усяж"|access-date=|archive-date=3 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803103933/https://etalonline.by/document/?regnum=d913n0060696&q_id=107143|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Усяжскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Усяжскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] q9eoxcxkbsayjag8ctvdgrcb2c8u4n8 Курганне (Смалявіцкі раён) 0 295878 5178038 5152322 2026-08-10T01:23:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178038 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Курганне}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Курганне |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 56|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 21|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет2 = Курганскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243019938 }} '''Курга́нне'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Курганы́'''</ref> ({{lang-be-trans|Kurhannie}}, {{lang-ru|Курганье}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Курганскі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Курганскага сельсавета]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d914n0062999&q_id=5223187|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 28 октября 2013 г. №174 «О переносе административных центров сельсоветов Смолевичского района»|website=etalonline.by|access-date=|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца 21 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада [[Смалявічы]], за 59 км ад [[Мінск]]а, за 21 км ад чыгуначнай станцыі [[Смалявічы (станцыя)|Смалявічы]], каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|59}} Смалявічы—[[Чэрвень (горад)|Чэрвень]]{{sfn|БелЭн|1999}}. На ўскраіне вёскі, ва ўрочышчы Курганне (або Клёнік) — [[Курганне (археалагічны помнік, Смалявіцкі раён)|курганны могільнік]] (не захаваўся). У 2008 годзе адміністрацыйны цэнтр Курганскага сельсавета перанесены з вёскі Курганне ў аграгарадок [[Алесіна]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 5 марта 2008 года № 66 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803110456/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|archive-date=3 жніўня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе адміністрацыйны цэнтр Курганскага сельсавета перанесены з аграгарадка Алесіна ў вёску Курганне<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1998 год — 376 жыхароў, 140 двароў{{sfn|БелЭн|1999}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Курга́нне||47}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=16|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=20|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Курганскі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Смалявіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Курганне (Смалявіцкі раён)| ]] aa8h89kln6epk7tsaoe3io1u8zhgle7 Карнакскі храм 0 310437 5177821 4429281 2026-08-09T12:58:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177821 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karnak Temples.jpg|thumb|310px|Від Карнакскага храма з паветра]] '''Карна́кскі храм''', ці '''Карна́к''' ([[старажытнаегіпецкая мова|стараж.-егіп.]] '''Іпет-Ісут''') — буйнейшы храмавы комплекс [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], галоўнае дзяржаўнае свяцілішча [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Знаходзіцца ў сучасным [[Карнак]]у, невялікім паселішчы на ўсходнім беразе [[Ніл]]а ў 2,5 км ад [[Луксор]]а. З 1979 года гэты храм, разам з [[Луксорскі храм|Луксорскім храмам]] і [[Фіванскі некропаль|фіванскімі некропалямі]] уключаны ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Гісторыя == [[Выява:LuxorMuseumColumnIntef2.jpg|thumb|злева|170px|Васьмігранная калона [[Ініятэф II|Ініятэфа II]]. [[Луксорскі музей]].]] [[Файл:Karnak Temple Map.jpg|thumb|План храмавага комплекса ў Карнаку]] Першае сведчанне аб існаванні культа бога [[Амон-Ра|Амона-Ра]] ў старажытнаегіпетскіх [[Фівы (Егіпет)|Фівах]] адносіцца да эпохі [[Сярэдняе царства (Егіпет)|Сярэдняга царства]]. Гэта васьмівугольная калона, створаная пры фараоне {{нп5|XI дынастыя|XI дынастыі|ru|XI династия}} {{нп5|Ініятэф II|Ініятэфе II|ru|Иниотеф II}} і якая цяпер знаходзіцца ў {{нп5|Луксорскі музей|Луксорскім музеі|ru|Луксорский музей}}. Найбольш старажытны з захаваўшыхся будынкаў быў пабудаваны ў часы [[XII дынастыя|XII дынастыі]], пры фараоне [[Сенусерт I|Сенусерце I]]. Асаблівага размаху будаўнічыя работы дасягнулі ў часы [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Храмы Карнака перабудоўваліся аж да часоў імператарскага [[Старажытны Рым|Рым]]. Егіпцяне называлі яго чыкумбара, што значыць «Вялікі». == Архітэктура == [[Файл:KarnakTempel.JPG|thumb|Галоўны храм Амона-Ра]] [[Файл:Ägypten Tempel von Karnak01.jpg|thumb|Свяшчэннае возера]] [[Файл:Karnak Khonsou 080507.jpg|thumb|Пілон храма Хансу]] [[Файл:KarnakTemple@LuxorEgypt 2007feb9-05 byDanielCsorfoly.JPG|thumb|Зал карыяцід]] [[Файл:Ägypten Tempel von Karnak.jpg|thumb|Малая алея баранагаловых сфінксаў перад храмам]] Найбольш значным будынкам усяго комплекса з’яўляецца ''храм Амона-Ра'' з яго 10 пілонамі, буйнейшы з якіх мае даўжыню 113 метраў, шырыню 15 метраў і вышыню каля 45 метраў. Агульная плошча храма складае каля 30 гектараў (чатырохвугольнік з бакамі ў 530, 515, 530 і 610 метраў). Акрамя пілонаў, велічна выглядае калонная зала, пачатая пры [[Харэмхеб]]е і закончаная ў гады праўлення фараонаў [[Сеці I]] і [[Рамзес II|Рамзеса II]]. Храмавыя памяшканні складаюцца з трох абкружаных сценамі частак: прысвечанай богу Амону (''Іпет-сут''), прысвечанай богу [[Монту]] (плошчай у 2,34 га) і прысвечанай багіне [[Мут]] (плошчай у 9,2 га). Акрамя гэтых трох, тут быў пабудаваны фараонам [[Эхнатон]]ам на шосты год праўлення, {{нп5|Гем-па-Атон||de|Gem-pa-Aton (Karnak)}} — храм [[Атон (бажаство)|Атона]]. У частцы, прысвечанай Амону, знаходзяцца: * вялікі храм Амона-Ра * храм бога [[Хансу]] (памеры 80 на 30 метраў). Будаўніцтва пачалося пры Рамзэсе ІІІ, працягнута пры [[Рамзес IV|Рамзесе IV]], [[Рамзес XI|Рамзесе XI]], скончана пры [[Херыхор]]ы. * «свяшчэнная барка» Рамзэса ІІ * храм [[Іпет]] (пабудаваны ў часы праўлення [[Пталемей VIII|Пталемея VIII]]) * невялікі храм бога [[Птах]]а * храм [[Аменхатэп II|Аменхатэпа II]] Тут таксама знаходзіцца так званая ''Белая капэла'' (найбольш старажытны будынак комплексу, пастаўлены у часы Сенусерта І); ''Чырвоная капэла'' (пастаўлены пры царыцы [[Хатшэпсут]] будынак, з насценнымі выявамі яе каранацыі, сэнамі ахвярапрынашэнняў і фіванскімі рэлігійнымі ўрачыстасцямі); ''Алебастравая капэла'' (пастаўленая пры фараоне [[Тутмос IV|Тутмосе IV]]); храм [[Рамзес III|Рамзеса III]]. На поўдні ад цэнтральнага храмавага будынка ляжыць свяшчэннае возерв памерам 120 на 77 метраў. Узровень возера падтрымліваўся выключна за кошт грунтовых вод. Побач з ім знаходзілась невялікае памяшканне, дзе жылі гусі — свяшчэнныя птушкі Амона. Вада з возера выкарыстоўвалася жрацамі для свяшчэннага амывання статуй багоў. Частка, прысвечаная багіне Мут, ляжыць прыкладна ў 350 метрах на поўдзень ад цэнтральнага храма Амона-Ра, з якім звязана малой алеяй з 66 баранагаловых сфінксаў, і мае памеры 250 на 350 метраў. Тут знаходзіцца абкружаны з трох бакоў Свяшчэнным возерам храм Мут, а таксама храм і «радзільны дом» Рамзэса ІІІ. Уваходны партал у храм багіні Мут быў створаны пры фараоне [[Сеці I]]. Побач знаходзіўся ''храм Камутэф''. У 1840 годзе гэтыя храмы былі разбураны дзеля таго, каб выкарыстаць іх як будаўнічыя матэрыялы пры ўзвядзенні фабрыкі. На ўсход, ад часткі, прысвечанай Амону-Ра, фараонам [[Эхнатон]]ам быў пастаўлены храм богу Атону (''Гем-па-Атон''), якога ён зрабіў галоўным і адзіным богам Старажытнага Егіпта. Памеры яго былі 120 на 120 метраў, што было больш за плошчу храма Амона-Ра. Па ўказанню Эхнатона, усе іншыя храмы, акрамя тых, якія належалі Атону, былі закрыты. Пасля яго смерці, у праўленне Харэмхеба, храмы старых багоў былі адкрыты, а свяцілішча Атона было поўнасцю разбурана. Каменныя блокі, з якіх ён быў пабудаваны, выкарыстоўваліся для іншых храмаў і будынкаў. Асобныя з гэтых блокаў, аб’яднаных у выглядзе будынка, можна ўбачыць у Луксорскім музеі. У [[Антычнасць|антычную]] Карнакскі храм звязалі з [[Луксорскі храм|Луксорскім]] алеяй, з бакоў якой былі ўсталяваны [[сфінкс]]ы. У Карнаку гэтая дарога заканчваецца каля дзясятага храмавага пілона. Гэта 2-кіламетровая вялікая Алея сфінксаў цяпер рэстаўруецца і ў значнай ступені ўжо адноўлена. == Рэлігійнае служэнне == Пасля таго, як старажытнаегіпетскі культ Амона-Ра паступова пераўтвараўся спачатку ў рэгіянальны, а потым і ў дзяржаўны, фараоны эпохі ранняга Сярэдняга царства пачынаюць будаўніцтва храмавага комплекса (якое працягвалася больш за тысячу гадоў), у якім жрацы бога Амона маглі б з адпаведнай ім пышнасцю адпраўляць свае штодзённыя служэнні. Як і для Амона, былі пастаўлены храмы для яго жонкі, багіні [[Мут]], і для іх сына, луннага бога [[Хансу]]. Разам яны ўтваралі так званую фіванскую Трыяду. Акрамя іх, у Карнаку таксама быў пастаўлены храм бога Монту, які стаў яшчэ пры [[XI дынастыя (Старажытны Егіпет)|XI дынастыі]] галоўным богам горада Фівы. У старажытнаегіпетскай рэлігійнай сістэме адным з найважнейшых прынцыпаў было паняцце аб касмаганічным сусветным ладзе, які абазначаўся тэрмінам [[маат]]. Паколькі ''маат'' не з’яўляецца нечым вечным і нязменным, і можа ў выніку ганебных чалавечых паводзін быць выведзены са спрыяльнай раўнавагі, найважнейшай задачай з’яўляецца патрыманне яго ў стабільным стане з тым, каб пазбегнуць хаоса і знішчэння звыклага чалавеку света. Вышэйшым абавязкам фараона з’яўлялася падтрыманне ''маат'' у стане раўнавагі. Таму кожны старажытнаегіпетскі храм з’яўляецца пэўнай мадэллю гэтага свету, у якім адбываюцца сакральныя дзеі, якія праводзяцца фараонам ці замяшчаючым яго вярхоўным жрацом для захавання ''маат'' нязменным — прынясення ахвяр багам, маленні і свяшчэнныя песнапенні. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8к|Карнак}} С. 80. * {{ВТ-ЭСБЕ|Карнак, храм}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|87}} {{Commonscat-inline|Karnak temple complex}} * [http://www.egyptology.ru/sites/Karnak.htm Карнак] // [http://www.egyptology.ru Египтологический Изборник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=12 сакавіка 2005 }} * [http://vegypt.ru/site/Карнакский храм/аўдыёгід па Карнакскаму храму]{{Недаступная спасылка}} {{double image|center|Karnakpanorama.jpg|800|Statua_di_Pinudjem_I_-_Karnak.jpg|200|Цэнтральная каланада храма|стауя Рамзэса II з яго дочкай Мерыт-Амон}} {{Стобрамныя Фівы}} {{Сусветная спадчына ў Егіпце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Старажытнага Егіпта]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Егіпце]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Егіпце]] [[Катэгорыя:Луксор]] sh3ztnx6u8i172tsxof3hftcld965lg Валынская разня 0 311226 5178134 5119436 2026-08-10T11:56:34Z DobryBrat 5701 арфаграфія, вікіфікацыя 5178134 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Валынская разня''' ({{lang-uk|Волинська трагедія}}, {{lang-pl|Rzeź wołyńska}}) — масавае знішчэнне [[Украінская паўстанцкая армія|Украінскай паўстанцкай арміяй]]-АУН(б) этнічнага [[палякі|польскага]] цывільнага насельніцтва і, у меншых маштабах, цывільных асоб іншых нацыянальнасцей, улучаючы ўкраінцаў<ref name="Motyka2003">[http://www.ji.lviv.ua/n28texts/motyka1.htm Ґжеґож Мотика, Антипольська акція ОУН-УПА], Український Альманах 2003. — Варшава, 2003</ref>, на тэрыторыі Валыні<ref name="VT" />, якая да верасня 1939 года знаходзілася пад кіраваннем Польшчы. Пачалася ў сакавіку 1943 года і дасягнула піку ў ліпені 1943 года. Дзеянні польскага боку ў адказ пачаліся з канца лета 1943 года, яны прывялі да значных ахвяр сярод [[украінцы|украінскага]] цывільнага насельніцтва. == Перадгісторыя == [[Файл:Lipniki massacre.jpg|міні|300px|Луцкае ваяводства. Звезеныя на ідэнтыфікацыю і пахаванні трупы палякаў — ахвяр разні, 26 сакавіка 1943 г.]] Гісторыкі паказваюць, што вытокі канфлікту ляжалі ў агульным мінулым польскага і ўкраінскага народаў, ва ўзаемнай прадузятасці і крыўдах. У асноўныя прычыны канфлікту ўлучаюць<ref name="СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК">[http://warhistory.ukrlife.org/3_4_03_2.htm СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ ІХ-Х МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.) // Воєнна історія, № 3-4 за 2003 год]</ref>: * Гістарычныя падзеі XVI—XVIII стагоддзяў, напоўненыя вельмі жорсткімі сялянскімі бунтамі і казацкімі паўстаннямі, якія тушыліся струменямі крыві і пакінулі пасля сябе двухбаковыя крыўды і пачуццё сацыяльнай несправядлівасці. * Досвед і высновы з прайгранай украінцамі вайны з Польшчай 1918—1919 гадоў, якія паказвалі на Польшчу як на адну з асноўных перашкод пры стварэнні незалежнай Украіны. * Неўрэгуляваныя агульнапалітычныя ўмовы пасля Першай сусветнай вайны, якія пазбавілі ўкраінцаў магчымасці мець уласную дзяржаўнасць. * Нацыянальная палітыка міжваеннай Польшчы на яе ўсходніх тэрыторыях, заснаваная на нацыяналізме і адхіленні іншых нацыянальнасцяў ад удзелу ў дзяржаўным і грамадскім жыцці (пытанне аўтаноміі і самакіравання, праблема зямельнай рэформы, палітыка ў сферы адукацыі, парушэння грамадзянскіх праў і свабод, рэпрэсіі супраць украінцаў), якая не ліквідавала ранейшыя сацыяльныя канфлікты, але, наадварот, іх абвастрыла. * [[Тэрарызм|Тэрарыстычная]] і [[сабатаж]]ная дзейнасць [[Украінская вайсковая арганізацыя|УВА]], а потым і [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]], на тэрыторыі Польшчы ў [[Інтэрбелум|міжваенны перыяд]]. * Антыпольская дзейнасць АУН у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], абумоўленая галоўным чынам прынятай ідэалогіяй [[інтэгральны нацыяналізм|інтэгральнага нацыяналізму]] Д. Данцова і фармавала свядомасць украінскага грамадства ў духу варожасці да палякаў як такім, якія былі перашкодай для стварэння незалежнай Украіны. * Падбухторвальная роля абодвух [[Таталітарызм|таталітарных]] рэжымаў ([[Сталінізм|савецкага]] і [[Нацыянал-сацыялізм|нямецкага]]) ва ўзмацненні ўкраінска-польскага канфлікту. * Дэмаралізавальны ўплыў вайны, якая прынесла велізарнае маральнае спусташэнне і адыход ад нормаў сацыяльных паводзін, абумовіўшы крывавы і злачынны характар канфлікту. * Бескампрамісныя пазіцыі як польскага ўрада, так і кіраўніцтва АУН у тэрытарыяльным пытанні. == Развіццё і ход канфлікту == Найболей крывавы эпізод украінска-польскага канфлікту ў сярэдзіне 20 стагоддзя, які многімі гісторыкамі (перадусім — польскімі) вылучаецца з агульнай карціны ўкраінска-польскага ўзброенага канфлікту. Даволі часта польскія гісторыкі трактуюць дадзеныя падзеі выключна як антыпольскую акцыю [[УПА]], а ўкраінскія акцэнтуюць увага на матывах, што прывялі да правядзення УПА гэтай акцыі, а таксама надаюць значную ўвагу зваротным дзеянням [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] супраць грамадзянскага ўкраінскага насельніцтва, у тым ліку на тэрыторыі Польшчы<ref name="VT">[http://www.history.org.ua/?termin=Volynska_trahediia І. І. Ільюшин. ВОЛИНСЬКА ТРАГЕДІЯ 1943 // Енциклопедія історії України: Т. 1: А-В / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України.- К.: В-во «Наукова думка», 2003. — 688 с.: іл. 966-00-0734-5]</ref>. Хоць выпадкі знішчэння ўкраінцаў і палякаў зафіксаваны з [[1942]] года<ref name="Ільюшин - польск">Ільюшин І. ОУН-УПА і українське питання в роки Другої світової війни: в світлі польських документів. — К.: Інститут історії України НАН України, 2000</ref>{{rp|55}}<ref name="Мищак">[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Idvu/2008_18/27.pdf Мищак Іван. Сучасна українська та польська історіографії про волинську трагедію 1943 року // Історіографічні дослідження в Україні. Вип. 18. — К.: Ін-т історії України НАН України, 2008. — 488 с.]</ref>, маштабны характар гэтыя дзеянні набылі ўвесну 1943 года, калі Валынскі краявы провад АУН(б) прыняў рашэнне пра выгнанне з [[Валынь|Валыні]] мясцовых палякаў. Дзеянні ўкраінскіх узброеных атрадаў спачатку былі накіраваны супраць палякаў — службоўцаў нямецкай адміністрацыі, якія ахоўвалі лясы і дзяржаўныя маёнткі (''легеншафты''). Потым яны пашырыліся таксама на пражываючых у сельскай мясцовасці палякаў — спачатку на прыбылых у міжваенны перыяд, а потым і тых, якія жылі там стала<ref name="VT" />. Свайго піка падзеі дасягнулі [[11 ліпеня]] 1943 гады, калі адначасна было атакавана больш 150 польскіх населеных пунктаў. У плынь 1943 года на тэрыторыі Валыні было створана да 100 польскіх баз самаабароны, вялікая частка з якіх была знішчана атрадамі УПА. Ацалелі толькі буйныя, якія мелі добрую матэрыяльную падтрымку з боку [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і карысталіся дапамогай [[Савецкія партызаны ў Вялікай Айчыннай вайне|савецкіх партызан]]<ref name="Ільюшин - польск" />{{rp|87-89}}. З канца лета (асабліва актыўнае — з восені) яны сталі праводзіць «прэвентыўныя» напады на базы УПА з мэтай адпомсціць за дзеянні атрадаў УПА. Апроч таго, праводзіліся рэйды на суседнія ўкраінскія сёлы для папаўнення харчовых запасаў, пры гэтым нярэдка здараліся забойствы мясцовых жыхароў, а некалькі ўкраінскіх сёл было спалена часткова ці цалкам<ref name="Ільюшин - польск" />{{rp|88-90,95}}. У знішчэнні палякаў брала ўдзел частка грамадзянскага насельніцтва ўкраінскіх сёл, а ў знішчэнні ўкраінцаў — укамплектаваныя палякамі атрады дапаможнай паліцыі і жандармерыі, што падпарадкоўваліся немцам<ref name="Ільюшин УПА АК">Ільюшин І. І. Протистояння УПА і АК (Армії Крайової) в роки Другої Світової війни на тлі діяльності польського підпілля в Західній Україні / Відп. ред. С. В. Кульчицький. НАН України. Інститут історії України. — К.: Інститут історії України, 2001. — 289 с.</ref>{{rp|140-142}}. Падчас баявых дзеянняў атрадаў Арміі Краёвай супраць атрадаў УПА таксама папакутавала значная частка ўкраінскага насельніцтва<ref name="Ільюшин УПА АК" />{{rp|154-158}}. Асобныя атрады Арміі Краёвай, насуперак загадам свайго камандавання пра недапушчальнасць удзелу ў «пацыфікацыйных» акцыях супраць украінскіх сёл, пераходзілі да «сляпых» акцый адплаты<ref name="Ільюшин УПА АК" />{{rp|161,165-167}}. Падчас праведзенага ў Польшчы даследавання «Карта» было ўсталявана, што ў выніку дзеянняў УПА-АУН(б) і СБ АУН(б), у якіх бралі ўдзел частка мясцовага ўкраінскага насельніцтва і часам атрады ўкраінскіх нацыяналістаў іншых плыняў, лік загінулых на Валыні палякаў склаў не менш 36 543 — 36 750 чалавек, у якіх былі ўсталяваны імёны і месцы згубы. Апроч таго, тым жа даследаваннем было налічана ад 13 500 да больш за 23 000 палякаў, акалічнасці згубы якіх не высветлены<ref>Siemaszko W., Siemaszko E. Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939—1945. T.1—2. — Warszawa, 2000 S.1038</ref><ref>[http://www.history.org.ua/LiberUA/Book/Upa/16.pdf Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія], Інститут історії НАН України.2004р, стр.273</ref><ref name="Ільюшин-2009">Ільюшин І. Українська Повстанська Армія і Армія Крайова: Протистояння в Західній Україні (1939—1945 рр.) — Київ: Києво-Могилянська академія, 2009. — 399 с.</ref>{{rp|48,279}}. У цэлым гісторыкі салідарныя ў тым, што ахвярамі разаніны толькі на Валыні стала не менш 30-40 тысяч палякаў, імавернасныя ацэнкі некаторых спецыялістаў павялічваюць гэтыя лічбы да 50-60 тысяч, а з улікам іншых тэрыторый лік ахвяр сярод польскага насельніцтва дасягнуў 75-100 тысяч<ref>Grzegorz Motyka, Ukraińska partyzantka 1942—1960, str. 410</ref><!-- Liczba 50-60 tys. zamordowanych Polaków jest obecnie uznawana za najbardziej realną przez polskich historyków--><ref name="Мотыка 1943">[http://www.ji-magazine.lviv.ua/dyskusija/volyn/krytyka7-8-2003.htm#1 Ґжеґож Мотика Волинь 1943 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307100317/http://www.ji-magazine.lviv.ua/dyskusija/volyn/krytyka7-8-2003.htm#1 |date=7 сакавіка 2016 }}</ref><!-- деякі вірогідні оцінки збільшують ці цифри до 50-60 тисяч--><ref name="Мотыка Gazeta Wyborcza">[http://wyborcza.pl/1,86758,5240814,Zapomnijcie_o_Giedroyciu__Polacy__Ukraincy__IPN.html Grzegorz Motyka. Zapomnijcie o Giedroyciu: Polacy, Ukraińcy, IPN. Gazeta Wyborcza, 24 maja 2008]</ref>, у часе дыскусіі пра колькасць ахвяр з польскага боку даваліся ацэнкі ад 30 да 80 тысяч<ref>Ryszard Torzecki, ''Polacy i Ukraińcy… '', s. 267</ref><ref>Aleksander Korman, Rozmiary i metody eksterminacji kresowej ludności polskiej przez terrorystów OUN-UPA w latach 1939—1947, «Na Rubieży» 1995, nr 3 (13), s. 3</ref><ref>Tadeusz A. Olszański, ''Historia Ukrainy XX w.'', Warszawa 1993, s. 191</ref><ref>Józef Turowski, Pożoga. Walki 27 Wołyńskiej Dywizji AK, Warszawa 1990, s. 48</ref><ref>W. Romanowski, ''ZWZ-AK na Wołyniu 1939—1944'', Lublin 1993, s. 104</ref>. Ва Украіне падобныя падлікі не праводзіліся, лік загінулых з украінскага боку ацэньваецца ў некалькі тысяч чалавек, пры гэтым адны гісторыкі пішуць пра колькасць загінулых украінцаў толькі на Валыні ад 2 да 3 тысяч<ref name="Мотыка 1943" /><ref name="Мотыка Gazeta Wyborcza" />, іншыя пра тое, што ў 1943—1944 гадах непасрэдна ад дзеянняў падпарадкаваных Арміі Краёвай польскіх узброеных фарміраванняў загінулі не менш 2000 грамадзянскіх украінцаў<ref name="Ільюшин-2009" />{{rp|279}}. == Наступныя ацэнкі == [[Файл:Gdansk-Monument of Poles Massacred in Volhynia.jpg|thumb|Гданьск. Помнік палякам, знішчаным АУН — УПА на Валыні і ва ўсходняй Польшчы ў 1943—1945 гадах.]] Пасля сканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] гэтыя падзеі не мелі шырокай агалоскі, толькі ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]] выйшла некалькі прац, прысвечаных дадзенай тэматыцы. Ізноў да падзей 1943—1945 гадоў гісторыкі і палітыкі звярнуліся пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. У 1992 годзе Украіну наведала польская дэлегацыя, якой было дазволена правесці даследаванні на месцах падзей. Вынікамі яе працы стала выяўленне больш 600<ref>Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія, Інститут історії НАН України.2004р</ref> месцаў масавых пахаванняў, праведзеныя эксгумацыі шэрага з іх пацвердзілі факты, выкладзеныя ў архіўных дакументах. Ва Украіне фундаментальныя даследаванні дадзенай тэмы пачаліся ў 1997 годзе ў рамках Урадавай камісіі па праблеме АУН-УПА<ref name="УПА-11">[https://web.archive.org/web/20120330111406/http://www.memory.gov.ua/data/upload/publication/main/ua/948/11.pdf Українсько-польське протистояння // Організація українських націоналістів і Українська повстанська армія: Фаховий висновок робочої групи істориків при Урядовій комісії з вивчення діяльності ОУН і УПА / НАН України; Інститут історії України. — К.: Наук. думка, 2005. — 53 с.]</ref>. У канцы 1990-х гадоў была створана супольная камісія польскіх і ўкраінскіх гісторыкаў для працы па асвятленні гэтых падзей. Яе праца паказала наяўнасць выяўных адрозненняў у трактоўцы падзей польскімі гісторыкамі і шэрагам украінскіх гісторыкаў — выхадцаў месцаў падзей. Да 60-годдзя падзей у [[2003]] годзе прэзідэнтамі Украіны і Польшчы была прынята «Супольная заява „Пра замірэнне ў 60-я ўгодкі трагічных падзей на Валыні“», у якім абодва прэзідэнты выяўлялі глыбокае шкадаванне з нагоды былых трагічных момантаў супольнага мінулага ўкраінскага і польскага народаў. Прэзідэнты адзначылі, што шматвяковая гісторыя адносін польскага і ўкраінскага народаў мае шмат як светлых, так і трагічных бакоў. Прэзідэнты аддалі даніну памяці ахвярам братазабойчых канфліктаў, выказалі спачуванне родным і блізкім загінулых, прызналі патрэбным супольны пошук гістарычнай праўды і ажыццяўленне публічнага маральнага асуджэння арганізатараў і выканаўцаў злачынстваў супраць польскага і ўкраінскага народаў, прызналі, што трагічны лёс спасціг абодва народы, аднак асабліва папакутавала польскае насельніцтва на Валыні, выказалі надзею на тое, што падобнае ў будучыні не паўторыцца<ref>[http://warhistory.ukrlife.org/3_4_03_2.htm Заявление президентов]</ref>. Нягледзячы на палярныя погляды, да 60-годдзя падзей у 2003 годзе была прынята агульная заява, што адзначыла факт масавага знішчэння палякаў і тое, што ва ўкраінска-польскім супрацьстаянні яны былі бокам, які пераважна бараніўся<ref>Україна-Польща: важкі питання. Т. 9. Матеріали IX і Х міжнародних наукових семінарів «Українсько-польські відносини під час Другої світової війни». Варшава, 6-10 листопада 2001 р. / Наук. ред. М. М. Кучерепа. — Луцьк: ВМА «Терен», 2004.</ref>. Нягледзячы на гэту выснову, дэпутатам [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] з вялікімі намаганнямі<ref>[http://www.rada.gov.ua/zakon/skl4/3session/STENOGR/DOC/75.DOC Стенограмма пленарного заседания]</ref> атрымалася прыняць супольную польска-ўкраінскую парламенцкую заяву па гэтай падзеі, тэкст якой складаўся з агульных фраз, а адказнасць за знішчэнне палякаў ускладаецца на неназваныя «ўзброеныя фармаванні ўкраінцаў»<ref>Українська правда: [http://www.pravda.com.ua/news/2003/7/10/29271.htm Кучма умовив більшість підтримати заяву по Волинській трагедії] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190105075429/http://www.pravda.com.ua/news/2003/7/10/29271.htm |date=5 студзеня 2019 }}</ref>. 15 ліпеня 2009 года [[Сейм Польшчы]] ў сваёй пастанове (прынятай ухвальнымі ўсклікамі без працэдуры галасавання) канстатаваў, што АУН і УПА здзейснілі «антыпольскую акцыю — масавыя забойствы, што мелі характар этнічнай чысткі і якія валодалі прыкметамі генацыду», апроч таго, у рэзалюцыі Сейм «паважае памяць ваяроў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]], Самаабароны Усходніх Зямель і [[Сялянскія батальёны|Сялянскіх батальёнаў]], якія ўсталі на драматычнае змаганне па абароне польскага грамадзянскага насельніцтва, а таксама з болем успамінае пра ахвяр сярод украінскага грамадзянскага насельніцтва»<ref>[http://orka.sejm.gov.pl/opinie6.nsf/nazwa/2183_u/$file/2183_u.pdf «Постановление Сейма Республики Польша от 15 июля 2009 года в отношении трагической судьбы поляков на Восточных Землях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140302224018/http://orka.sejm.gov.pl/opinie6.nsf/nazwa/2183_u/$file/2183_u.pdf |date=2 сакавіка 2014 }}(польск.)</ref><ref>Корреспондент.net: [http://korrespondent.net/ukraine/politics/910412 Свобода требует от Польши «прекратить антиукраинскую истерию»]</ref>. 15 ліпеня 2013 года Сейм Польшчы прыняў рэзалюцыю, прысвечаную 70-годдзю «Валынскага Злачынства» (такая назва выкарыстана ў рэзалюцыі), дзе адзначаецца што злачынствы, учыненыя АУН і УПА, мелі «арганізаваны і масавы маштаб», што надало ім «характар ​​этнічнай чысткі з прыкметамі генацыду». Таксама ў рэзалюцыі Сейма завецца лічба загінулых палякаў у 1942—1945 гг. на тэрыторыі Валыні і Усходняй Галічыне — каля 100 тысяч чалавек. Таксама ў рэзалюцыі Сейм заявіў пра тое, што ён «паважае памяць грамадзян II Рэчы паспалітай Польскай, па-зверску забітых украінскімі нацыяналістамі. Сейм Польскай Рэспублікі выяўляе найвышэйшае прызнанне салдатам Войска Краёвай, Самаабароны Усходніх Зямель і Сялянскіх Батальёнаў, якія ўступілі ў гераічнае змаганне ў абарону палякаў». У параўнанні з рэзалюцыяй ад 15 ліпеня 2009 года ў рэзалюцыі 2013 года інакш сфармуляваны тэза пра ахвяр сярод украінцаў: «Сейм Польскай Рэспублікі выяўляе сваю падзяку ўкраінцам, якія рызыкуючы, а часам і аддаючы сваё жыццё, баранілі польскіх сабратоў ад жахлівай смерці ад рук Арганізацыі Украінскіх Нацыяналістаў і атрадаў Украінскага Паўстанцкага Войска». Рэзалюцыя была прынята 263 галасамі пры 33 супраць і 146, якія ўстрымаліся. На вынікі галасавання паўплывала тое, што шэраг апазіцыйных партый настойваў на значна больш цвёрдым варыянце рэзалюцыі, у якім падзеі кваліфікаваліся як «генацыд», а таксама 11 ліпеня (дзень у 1943 годзе, у які ўкраінскімі сіламі былі атакаваны 99 населеных пунктаў на Валыні, населеных палякамі) прапанавалася абвясціць «Днём памяці ахвяр Валынскага Злачынства», аднак у выніковым варыянце рэзалюцыі ўсе гэтыя прапановы былі адпрэчаны. Выніковы варыянт рэзалюцыі на пасяджэнні Сейма бараніў міністр замежных спраў Польшчы [[Радаслаў Сікорскі]]<ref>{{Cite web |url=http://orka.sejm.gov.pl/kronika.nsf/0/9BC13C41115CB8FDC1257BC10029F70D/%24File/kronika042_7.pdf |title=Kronika sejmowa. NR 42 (767) VII kadencja 15 lipca 2012 r. |access-date=16 лютага 2016 |archive-date=18 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218105904/http://orka.sejm.gov.pl/kronika.nsf/0/9BC13C41115CB8FDC1257BC10029F70D/%24File/kronika042_7.pdf |url-status=dead }}</ref>. 22 ліпеня 2016 года [[Сейм Польшчы]] прызнаў падзеі Валынскай разні [[генацыд]]ам.<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=174058 Сейм Польшчы прызнаў Валынскую разню генацыдам і выказаў падзяку жаўнерам Арміі Краёвай, Самаахове Літвы і Беларусі]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга | аўтар = {{Iw|Уладзіслаў Сямашка|Władysław Siemaszko|en|Władysław Siemaszko}}, {{Iw|Ева Сямашка|Ewa Siemaszko|en|Ewa Siemaszko}} | загаловак = Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistoẃ ukraińskich na ludności polskiej Wołynia, 1939-1945 | месца = [[Варшава|Warszawa]] | выдавецтва = Wydawnictwo von Borowiecky | год = 2000 | старонак = 1433 | isbn = 83-87689-34-3 }}{{ref-pl}} * {{кніга | аўтар = {{Iw|Тадэвуш Пятроўскі|Tadeusz Piotrowski|en|Tadeusz Piotrowski (sociologist)}} | загаловак = Genocide and rescue in Wolyń: recollections of the Ukrainian Nationalist ethnic cleansing campaign against the Poles during World War II | спасылка = http://books.google.ru/books?id=Mfy2IZcbmHgC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false | адказны = edited by Tadeusz Piotrowski | месца = {{Iw|Джэферсан, Паўночная Караліна|Jefferson|en|Jefferson, North Carolina}} | выдавецтва = McFarland & Company | год = 2000 | старонак = 321 | isbn = 0-7864-0773-5 }}{{en icon}} * {{кніга |загаловак = Забытый геноцид: «Волынская резня» 1943–1944 годов: Сборник документов и исследований |адказны = составитель А. Р. Дюков |спасылка = http://militera.lib.ru/research/lostxeno/index.html | выданне = Сборник |месца = М. |выдавецтва = Алексей Яковлев |год = 2008 |старонак = 144 |isbn = 978-5-903588-09-1 |тыраж = 500 }} * [http://www.cdvr.org.ua/sites/default/files/vydannya/zbirnyk-tom1-site.pdf Польсько-українські стосунки в 1942—1947 роках у документах ОУН та УПА: у 2 т. — Т. 1: Війна під час війни. 1942—1945. / Відп. ред. та упоряд. В. М. В’ятрович. Львівський національний університет імені Івана Франка; Центр досліджень визвольного руху. — Львів: Центр досліджень визвольного руху, 2011. — 792 с.] * [http://www.cdvr.org.ua/sites/default/files/vydannya/zbirnyk-tom2-site.pdf Польсько-українські стосунки в 1942—1947 роках у документах ОУН та УПА: у 2 т. — Т. 2: Війна під час війни. 1945—1947 / Відп. ред. та упоряд. В. М. В’ятрович. Львівський національний університет імені Івана Франка; Центр досліджень визвольного руху. — Львів: Центр досліджень визвольного руху, 2011. — 576 с.] * {{cite book | first = Ярослав | last = Радевич-Винницький | title = Кривава книга. Передрук видань 1919 та 1921 років| publisher= Відродження | location = Дрогобич |year = 2000 | isbn= 5-7707-4786-2}} * Вашкевіч А. «Распятыя дзеці»: як фота сямейнай трагедыі выкарысталі для распальвання варожасці // Наша гісторыя, № 2, 2019, с. 54-55. ISBN 2617—2305 == Фільмы == * [http://media.2000.net.ua/video/filmy/73-sindrom-pamjati-trejler «Синдром памяти». Документальный фильм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140417104546/http://media.2000.net.ua/video/filmy/73-sindrom-pamjati-trejler |date=17 красавіка 2014 }}. == Спасылкі == {{commons-inline|Category:Volhynia massacres}} * [http://www.zbrodniawolynska.pl «Сайт памяці Валынскай трагедыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230711220256/https://zbrodniawolynska.pl/ |date=11 ліпеня 2023 }} {{pl icon}} {{ua icon}} {{en icon}} — [[Інстытут нацыянальнай памяці — Камісія па расследаванні злачынстваў супраць польскага народа|Інстытут нацыянальнай памяці]] * [http://warhistory.ukrlife.org/3_4_03_2.htm «Воєнна історія» #3_4 за 2003 рік Документи з відзначення 60-ї річниці трагічних подій] * [http://www.ji.lviv.ua/n28texts/motyka2.htm Ґжеґож Мотика Польська реакція на дії УПА: масштаб і перебіг каральних акцій] * [http://www.ji-magazine.lviv.ua/dyskusija/volyn/krytyka7-8-2003.htm#1 Ґжеґож Мотика Волинь 1943 року] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307100317/http://www.ji-magazine.lviv.ua/dyskusija/volyn/krytyka7-8-2003.htm#1 |date=7 сакавіка 2016 }} * [http://esnuir.eenu.edu.ua/handle/123456789/1480 Матеріали Всеукраїнської наукової конференції «Волинська трагедія: через історію до порозуміння», м. Луцьк, 19-20 червня 2013 р.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131210032027/http://esnuir.eenu.edu.ua/handle/123456789/1480 |date=10 снежня 2013 }} * [http://www.historians.in.ua/docs/monografiyi/38-pojednanie_przez_trudna_pamiec_wolyn_1943_calosc.pdf Pojednanie przez trudną pamięć. Wołyń 1943 / Поєднання через важку пам’ять. Волинь 1943 / Reconciliation through Difficult Remembrance. Volhynia 1943]{{Недаступная спасылка}} * [http://warhistory.ukrlife.org/3_4_03_2.htm СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ IX—X МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.)] * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/ukraine_in_russian/2013/07/130703_ru_s_volhynia_volyn_wolyn_repa.shtml|title=«Волынская резня» омрачает отношения Украины и Польши|author=Репа Я.|date=2013-07-03|publisher=[[Би-би-си Украина]]|access-date=2013-07-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HufphiqW?url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/ukraine_in_russian/2013/07/130703_ru_s_volhynia_volyn_wolyn_repa.shtml|archive-date=6 ліпеня 2013|url-status=live}} * {{cite web |author=PAWEŁ SMOLEŃSKI. |datepublished=24.06.2013 |url=http://wyborcza.pl/politykaekstra/1,133136,14158389,Mialo_byc_cicho_i_spokojnie.html |title=Miało być cicho i spokojnie |publisher=Gazeta Wyborcza |access-date=2015-6-20 |lang=pl }} * {{артыкул |аўтар = Snyder T. |загаловак = The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |спасылка = http://pscourses.ucsd.edu/ps200b/Snyder%20The%20Causes%20of%20Ukrainian-Polish%20Ethnic%20Cleansing%201943.pdf |мова = en |выданне = Past & Present |выдавецтва = Oxford University Press |год = 2003 |месяц = May |том = 179 |нумар = 1 |старонак = 197-234 |doi = 10.1093/past/179.1.197 |ref = Snyder |issn=0031-2746}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Генацыд]] gwtwtzpcle9jmzx22m34bcycas16jfw Кіламетр у гадзіну 0 327888 5178054 4937309 2026-08-10T02:42:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178054 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Кіламетры ў гадзіну''' (км/г) — [[СІ#Адзінкі, не ўваходныя ў СІ|пазасістэмная]] адзінка вымярэння [[хуткасць|хуткасці]]. Аб’ект, які рухаецца з хуткасцю 1&nbsp;км/г, пераадольвае за адну гадзіну адзін [[кіламетр]]. Вымярэнне хуткасці ў км/г стала больш ужывальным у параўнанні з [[метр у секунду|м/с]], бо лягчэй успрымаецца чалавекам, у прыватнасці, кіроўцамі транспартных сродкаў (лік часу звычайна ідзе на гадзіны, а не на секунды, а лік адлегласці — на кіламетры, а не на метры). == Некаторыя хуткасці ў км/г == [[Файл:Speedometer (kmh).JPG|thumb|right|Аўтамабільны [[спідометр]] з вымярэннем хуткасці ў км/г]] * 5 км/г — сярэдняя хуткасць пешахода<ref>{{cite web | url = http://dtp-profi.ru/page15.html | title = Таблічныя значэнні хуткасці руху пешаходаў | lang = ru | access-date = 26 мая 2016 | archive-date = 7 лютага 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190207015905/http://dtp-profi.ru/page15.html | url-status = dead }}</ref> * 15 км/г — сярэдняя хуткасць [[веласіпед]]ыста ў горадзе<ref>{{cite web | url = http://bike2work.ru/know-how/ | title = Як пачаць ездзіць на ровары кожны дзень | lang = ru }}</ref> * 24 км/г — сярэдняя хуткасць аўтамабіля ў горадзе<ref>{{cite web | datepublished = 25 ліпеня 2012 | url = http://auto.vesti.ru/news/show/news_id/466413/ | title = Сярэдняя хуткасць машын у Маскве звалілася на 10% за паўгода | publisher = [[Весці.ру]] | lang = ru }}</ref><ref>{{cite web | datepublished = 22 траўня 2013 | url = http://www.nn.ru/community/auto/main/?do=read&thread=2825189&topic_id=66611415&year=2013 | title = У каго якая сярэдняя хуткасць па горадзе (дадзеныя з маршрутніка)? | lang = ru }}</ref> * 60 км/г (1 км/хв) — максімальна дазволеная хуткасць аўтамабіляў у населеных пунктах * 431 км/г — [[Bugatti Veyron]] (мадыфікацыя Super Sport), самы хуткі серыйны аўтамабіль у свеце * 574,8 км/г — максімальная хуткасць хуткаснага [[цягнік]]а [[TGV POS]]<ref>{{cite web |datepublished = 3 красавіка 2007 |url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=95424 |title = Французскі цягнік пабіў свой рэкорд |publisher = [[Весці.ру]] |accessdate = 2009-02-17 |lang = ru |archiveurl = https://www.webcitation.org/64wE8N9lu?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=95424 |archivedate = 24 студзеня 2012 |url-status = live }}</ref> * 900 км/г — [[авіялайнер]] * 1193 км/г — [[хуткасць гуку]] у паветры пры тэмпературы 0&nbsp;°C * 1 079 252 848,8 км/г (299 792,5 км/c) — [[хуткасць святла]] у вакууме == Пералік паміж км/г і іншымі адзінкамі == * 1 км/г ≈ 0,27778 м/с ≈ 0,62137 міль<ref name=mile>Брытанская і амерыканская [[міля]].</ref>/гадзіна ≈ 0,54 [[Вузел (адзінка вымярэння)|вузлоў]] * 1 м/с = 3,6 км/г (дакладна) * 1 [[міля ў гадзіну|міля/гадзіна]]<ref name=mile/> ≈ 1,6093 км/г * 1 вузел = 1,852 км/г (дакладна) * 1 [[фут у секунду]] = 1,09728 км/г {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння скорасці]] e169ynsd30ps1vvw9bql70puap47b87 Вікіпедыя:Пясочніца 4 336791 5178098 5176853 2026-08-10T08:55:08Z ~2026-43810-13 172400 5178098 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць == 18 April 2025, Sydney == https://ibb.co/N6ZDFvXD https://ibb.co/ZpSmgn41 https://ibb.co/v4vYm0kh == 3 Feb 2026, Vienna == https://ibb.co/W4xMz54c https://ibb.co/TMnyy3r3 i32sk8jqhjric4bzxq128xhgjn0rl7d Класіфікацыя паштовых марак 0 338280 5177912 4756766 2026-08-09T18:17:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177912 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chilean stamp album and catalogue, and a magnifying glass.jpg|thumb|{{small|[[Класіфікацыя|Класіфікацыю]] [[Паштовая марка|паштовых марак]], што маюцца ў калекцыі, палягчаюць [[Каталог паштовых марак|каталогі]].}}]] '''Класіфіка́цыя пашто́вых ма́рак''' — адно са складаных пытанняў [[Філатэлія|філатэліі]]. Існуючыя класіфікацыі [[Паштовая марка|паштовых марак]] значна адрозніваюцца, а часам і пярэчаць адна адной, бо фарміруюцца па розных прыкметах — па іх прызначэнні<ref name=Kisin1>''Кисин Б. М.'' [http://www.stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/2248-1975-12 Марки разного назначения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415165342/http://stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/2248-1975-12 |date=15 красавіка 2016 }} // [[Филателия СССР]]. — 1975. — № 12. — С. 55—56. — (Рубрики: Мир увлечений; Школа начинающего коллекционера).{{v|20|3|2016}}</ref><ref name=Kisin2>''Кисин Б.'' [http://www.stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/2248-1975-12 Марки разного назначения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415165342/http://stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/2248-1975-12 |date=15 красавіка 2016 }} // Филателия СССР. — 1976. — № 2. — С. 57—58. — (Рубрики: Мир увлечений; Школа начинающего коллекционера).{{v|20|3|2016}}</ref>, па характары іх [[эмітэнт]]а<ref name="СНС">{{sfn0|Спутник филателиста|1971|с=51—52.}}</ref> і г. д. == Тыпы класіфікацый марак == === Па прызначэнні === [[Файл:SM-Peru-1871.jpg|thumb|{{small|[[Перу]] ([[1871]]): першая [[Камемарацыйная марка|памятная (камемарацыйная) марка]].}}]] Першыя паштовыя маркі мелі адзінае прызначэнне — выкарыстоўваліся для аплаты [[Пісьмо (паведамленне)|лістоў]] аднаго тыпу. Пазней пачалі з'яўляцца разнастайныя паштовыя паслугі, што прывяло да патрэбнасці ў з'яўленні новых відаў марак — для [[Заказны ліст|заказных]], службовых лістоў, для дастаўкі [[Газета|газет]] і г. д. Адпаведна [[Знак паштовай аплаты|знакі паштовай аплаты]] і іншыя маркі падзяляюць у [[Філатэлістычная літаратура|філатэлістычнай літаратуры]] на некалькі груп<ref name=Kisin1/>: # Маркі ''агульнага карыстання.'' # ''[[Службовая марка|Службовыя]]'' [[Службовая марка|маркі]]. # Маркі-''[[Віньетка, філатэлія|віньеткі]]'' і падобныя да іх [[Непаштовая марка|непаштовыя маркі]]. ==== Маркі агульнага карыстання ==== '''Маркі першай групы''' ўжываюцца на самых розных відах паштовай карэспандэнцыі. Да іх адносяцца '''[[Стандартная марка|стандартныя маркі]]''', якія друкуюцца вельмі вялікімі накладамі. Іх [[дызайн]] часта застаецца нязменным дзесяцігоддзямі<ref name=Kisin1/>. У першую групу ўваходзяць і '''[[Памятная марка|памятныя]]''' (''[[Юбілейная марка|юбілейныя]], [[Камемарацыйная марка|камемарацыйныя]]'') маркі, прысвечаныя тым ці іншым падзеям або людзям. Першая памятная марка была выдадзена ў [[Перу]] ў [[1871]] г. з нагоды 20-годдзя адкрыцця [[Чыгуначны транспарт|чыгункі]] паміж [[Ліма]]й і [[Кальяа]]. З тых часоў шматлікія камемарацыйныя выпускі сталі вельмі папулярнымі сярод [[філатэліст]]аў — прыхільнікаў [[Тэматычная філатэлія|тэматычнага]] [[Калекцыяніраванне|калекцыяніравання]]. Яшчэ адна вялікая падгрупа — '''маркі прадметнай тэматыкі''', якія, як правіла, выпускаюцца [[Серыя паштовых марак|серыямі]] ў некалькі штук і ўпрыгожваюцца малюнкамі [[Расліны|раслін]], [[Жывёлы|жывёл]], [[Тэхніка|тэхнікі]], [[рэпрадукцыя]]мі [[Мастацтва|мастацкіх твораў]] і г. д. Яны не з'яўляюцца ні стандартнымі, ні камемарацыйнымі<ref name=Kisin1/>. Да марак агульнага карыстання адносяцца таксама '''[[паштова-дабрачынныя маркі]]'''. Іх [[намінал]] складаецца з кошту паштовых паслуг і дадатковай сумы, якая спаганяецца на [[Дабрачыннасць|дабрачынныя]] патрэбы і звычайна прастаўляецца на саміх марках. Першыя падобныя маркі былі выпушчаныя ў [[Вікторыя (штат)|Вікторыі]] і [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] ([[Аўстралія]]) у [[1897]] г., а на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (якая тады ўваходзіла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]) — падчас [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]] ў [[1905]] г., прычым яны мелі надбаўкі ў 3 [[Капейка|капейкі]] на карысць сямей загінуўшых салдат. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] паштова-дабрачынныя маркі ўпершыню з'явіліся ў [[1921]] г. для дапамогі [[Голад|галадаючым]] [[Паволжа]]. Па правілах [[Міжнародная філатэлістычная федэрацыя|Міжнароднай філатэлістычнай федэрацыі]], калі надбаўка перавышае палову наміналу, такія маркі не дапускаюцца на афіцыйныя [[Філатэлістычная выстава|філатэлістычныя выставы]]<ref name=Kisin1/><ref>{{cite web|url=http://mirmarok.ru/prim/view_article/238/|title=Глава 11. Почты разные нужны, марки разные важны. Почтово-благотворительные марки|author=Новосёлов В. А.|date=2008-10-30|work=Знакомство с филателией: Мир филателии|publisher=Мир м@рок; [[Союз филателистов России]]|location=Смоленск|description=Электронная книга|access-date=2015-12-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6dneuXtbS?url=http://mirmarok.ru/prim/view_article/238/|archive-date=15 снежня 2015|url-status=live}}</ref>. <gallery mode=packed heights=210 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Прыклады [[Паштова-дабрачынная марка|паштова-дабрачынных (паўпаштовых) марак]]"> Nsw-charity1p1s1897scottB1.jpg|Адна з першых у свеце паўпаштовых марак, якая была выдадзена ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], [[1897]] г., 1 [[пені]], прадажны кошт — 1 [[шылінг]] {{Скот|B1}} Russia stamp 1904 7k.jpg|Адна з першых у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] марак «''На карысць [[сірата|сірот]] воінаў [[Дзеючая армія і флот|дзеючай арміі]]», [[1904]] г., 7 + 3 [[Капейка|капейкі]],<br>КД № 3<ref name="Cat">Нумар па «''Каталозе-даведніку (КД) айчынных знакаў паштовай аплаты''» [[філатэлістычны часопіс|часопісаў]] «''Філатэлія СССР''» і «''[[Філатэлія, часопіс|Філатэлія]]''».</ref> {{Скот|B3}} 1921 CPA 28.jpg|Першая [[РСФСР|савецкая]] паштова-дабрачынная марка,<br>[[1921]] г., 250 + 2000 [[Савецкі рубель|рублёў]]<br>{{ЦФА|28}} </gallery> Першая група ўключае таксама маркі, прызначаныя для аплаты асаблівых паштовых паслуг або відаў дастаўкі<ref name=Kisin1/>: # '''[[Заказная марка|Заказныя маркі]]''', або маркі для [[Заказное паштовае адпраўленне|заказных паштовых адпраўленняў]]. Часам на іх прадугледжана спецыяльнае свабоднае месца, дзе пазначаецца нумар адпраўлення. # '''[[Спешная марка|Спешныя маркі]]''', або маркі [[Экспрэс-пошта|спешнай пошты (экспрэс-пошты)]]. Упершыню яны былі выдадзеныя ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[1885]] г., а ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — у [[1932]] г. # '''[[Газетная марка|Газетныя маркі]]'''. Яны выкарыстоўваюцца для дастаўкі [[Газета|газет]] і ўпершыню ўвайшлі ў жыццё ў [[1851]] г. у [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]]. # '''Маркі з паведамленнем аб уручэнні''', якія пазначаюцца літарамі «''AR''» або надпісам ''«Avis de réception»''. <gallery mode=packed heights=140 style="text-align:center; font-size:78%"> Running Messenger Special Delivery stamps two types.jpg|Першыя [[Спешная марка|спешныя]] маркі, эмітаваныя<br>ў [[ЗША]] ([[1885]] г., два тыпы) Soviet Union stamp 1932 CPA 387.jpg|Першая спешная марка [[СССР]], [[1932]] г.<br>{{ЦФА|387}} Rc1 0915.jpg|«''Сіні Меркурый''» — першая [[газетная марка]], выдадзеная ў [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]] ([[1851]] г.) Bolivar 1903 AR ScH1a yellow-orange.jpg|Марка [[Балівар]]а для паведамлення аб уручэнні з літарамі ''«A R»'' (ад {{lang-fr|«Avis de réception»}}), [[1903]] г. {{Скот|H1a}} </gallery> У якасці марак для спецыяльных відаў перасылкі пошты выкарыстоўваюць '''[[Авіяпаштовая марка|авіяцыйныя]], [[Чыгуначная марка|чыгуначныя]], [[паром]]ныя, [[Карабельная пошта|параходныя]], [[Мабільнае паштовае аддзяленне|аўтамабільныя]]''' і іншыя маркі<ref name=Kisin1/>. ==== Службовыя маркі ==== '''Маркі другой групы''' ўяўляюць сабой службовыя знакі паштовай аплаты, якія выкарыстоўваюцца ўстановамі, арганізацыямі, уключаючы [[Пошта|паштовыя службы]], пэўнымі катэгорыямі асоб. У гэтай групе вылучаюць наступныя падгрупы<ref name=Kisin2/>: '''Службовыя маркі''' для аплаты дзяржаўнай і ведамаснай карэспандэнцыі. Раннім прыкладам такіх марак з'яўляецца выпуск у [[1873]] г. у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] дзевяці серый для канцылярыі [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта]], [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі]], [[Армія ЗША|ваеннага]] і іншых ведамстваў, якія пры аднолькавых малюнках і наміналах адрозніваліся колерамі. Для вырабу службовых марак вельмі часта рабіліся [[Наддрукоўка|наддрукоўкі]] на паштовых марках агульнага карыстання. Так, у [[1901]]—[[1904]] гг. у якасці службовых ужываліся [[Вялікабрытанія|брытанскія]] маркі ў 6 [[Пені|пенсаў]] з [[партрэт]]ам [[Эдуард VII|Эдуарда VII]] і наддрукоўкай, якая вызнаецца за вельмі рэдкую. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] службовыя маркі адзіны раз ужываліся ў [[1922]] г. для аплаты службовай карэспандэнцыі [[Народны камісарыят замежных спраў|Народнага камісарыята замежных спраў]] і іншых арганізацый, якая дастаўлялася [[Паветраная пошта|паветранай поштай]] з [[Берлін]]а ў [[Масква|Маскву]]. Адна з марак наміналам у 50 капеек з наддрукоўкай «''Паветраная пошта / 1200 [[Нямецкая марка|германскіх марак]]''» з'яўляецца адной з самых рэдкіх савецкіх марак<ref name=Kisin2/>. Некаторыя службовыя маркі, напрыклад, маркі [[Іспанія|Іспаніі]] [[1916]] г. для [[дэпутат]]аў [[Кортэсы|кортэсаў]] і [[сенат]]араў, не мелі наміналу і з'яўляліся бясплатнымі. У [[1907]]—[[1922]] гг. у [[Егіпет|Егіпце]] выкарыстоўваліся бясплатныя службовыя маркі, якія вырабляліся з дапамогай наддрукоўкі ''«O. H. H. S.»'' («''Для службы [[Спіс брытанскіх манархаў|Яго Вялікасці]]''») на паштовых марках розных гадоў, у тым ліку [[1888]] г. '''Службовыя маркі для патрэб паштовых службаў'''. Іх налеплівалі, напрыклад, на лісты, калі іх ускрывалі, каб вызначыць атрымальніка або адпраўшчыка, як гэта было ў выпадку падобных марак [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[1920]] г. Надпіс на гэтых марках паведамляў:''«Officially sealed»'' («''Ускрыта ў службовым парадку''»). Да гэтай падгрупы адносяць маркі для лістоў, атрымальнік якіх адмовіўся іх забраць або не быў знойдзены, а таксама ''штрафныя маркі''<ref name=Kisin2/>. '''[[Порта-марка|Порта-маркі]]''', або '''[[Даплатная марка|даплатныя]]'''. З дапамогай гэтых марак пазначаецца, колькі атрымальнік павінен даплаціць у тым выпадку, калі карэспандэнцыя не аплачана або не цалкам аплачана адпраўшчыкам<ref name=Kisin2/>. Калі з'явіліся паштовыя маркі для [[Франкіроўка|франкіравання]] лістоў, або ''[[Паштовая марка|франка-маркі]]'', то ў першыя дзесяцігоддзі порта-маркі выконвалі крыху іншую функцыю. Яны выкарыстоўваліся, калі кошт перасылкі было цяжка вызначыць загадзя, асабліва пры адпраўцы лістоў за мяжу. Толькі з усталяваннем у [[1874]] г. [[Сусветны паштовы саюз|Сусветнага паштовага саюза]] былі вызначаныя аднастайныя паштовыя тарыфы. Упершыню порта-маркі ўвялі ва ўжытак у [[1859]] г. у [[Францыя|Францыі]]. Сярод шматлікіх прыкладаў даплатных марак можна назваць больш за 50 знакаў паштовай аплаты з наддрукоўкай ''«Postage due»'' («''Паштовая даплата''») на марках агульнага карыстання [[Паўночнае Барнеа|Паўночнага Барнеа]], маркі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыі]] [[1916]] г. з наддрукоўкай ''«Porto»'' і інш. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] даплатныя маркі выпускаліся да [[1925]] г.<ref name=Kisin2/> '''[[Палявая пошта|Маркі палявой]]''' і '''салдацкай пошты'''. Першыя ўжываюцца для аплаты лістоў у [[Дзеючая армія і флот|дзеючую армію]], другія — у мірны час. Звычайна гэта перасылка ажыццяўляецца бясплатна. Напрыклад, на падобных марках [[Францыя|Францыі]] [[1901]] г. стаяла наддрукоўка а ''«F. M.»''[[Французский язык|.]] ''«Fran­chise Militaire»'' — «''Вызвалена ад аплаты, ваеннае''»)<ref name=Kisin2/><ref>{{Кніга|аўтар=Владинец-Европа|артыкул=Франция (Французская Республика)|спасылка=http://www.fmus.ru/article02/eu34.html}}</ref>. ==== Маркі-віньеткі ==== {{main|Віньетка, філатэлія|Непаштовая марка}} '''Маркі трэцяй групы''' — непаштовыя маркі, якія не служаць для аплаты паштовай карэспандэнцыі, хаця і могуць распаўсюджвацца праз паштовыя ўстановы<ref name=Kisin2/>. === Па характары эмітэнта === Па характары эмітэнта маркі падзяляюць на<ref name="СНС"/>: * ''афіцыйныя'' — выпускаюцца [[Паштовая адміністрацыя|паштовымі адміністрацыямі]] або з іх дазволу непаштовымі арганізацыямі і могуць быць выкарыстаныя для аплаты паштовых паслуг. Часам да афіцыйных выпускаў прылічваюцца [[Мясцовая пошта|мясцовыя]] выпускі ў выпадку, калі на момант паштовай эмісіі мясцовае паштовае ведамства з'яўлялася найвышэйшай паштовай інстанцыяй: ** ''стандартныя;'' ** ''камемарацыйныя,'' або ''памятныя;'' ** ''паштова-дабрачынныя'', або ''паўпаштовыя;'' ** ''спецыяльнага'' прызначэння (для аплаты паштовых адпраўленняў — паветранай пошты, спешнай пошты, [[Нятонучая пошта|нятонучай пошты]], пасылак і пакетаў і г. д.<ref>{{cite web|author=Новосёлов В. А.|date=2008-10-30|url=http://mirmarok.ru/prim/view_article/243/|title=Глава 11. Почты разные нужны, марки разные важны. Марки посылочные (пакетные)|work=Знакомство с филателией: Мир филателии|publisher=Мир м@рок; Союз филателистов России|location=Смоленск|description=Электронная книга|access-date=2009-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/66TsNutfO?url=http://mirmarok.ru/prim/view_article/243/|archive-date=27 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>); * ''паўафіцыйныя'' — эмітуюцца непаштовымі арганізацыямі або мясцовымі паштовымі ведамствамі без дазволу паштовай адміністрацыі як найвышэйшай паштовай інстанцыі, але якая не супраць звароту такіх марак, прычым аплачаная імі карэспандэнцыя дастаўляецца адрасату; * ''неафіцыйныя'' — выдаюцца прыватнымі асобамі або арганізацыямі без дазволу паштовай адміністрацыі або нават у парушэнне яе прамой забароны; * ''[[Марка прыватнай пошты|маркі прыватнай пошты]]'' — выпускаліся ў некаторых краінах прыватнымі асобамі або арганізацыямі раней за з'яўленне там дзяржаўнай пошты або паралельна з ёй і прызначаліся для паштовага абслугоўвання тэрыторый, дзе дзяржаўная пошта не функцыянавала па тых або іншых прычынах. == Гл. таксама == * [[Каталог паштовых марак]] * [[Класіфікацыя непаштовых марак]] * [[Спекуляцыйная марка]] * [[Паштовая марка]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Качинский А.'' [http://www.stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/1459-klassif-1973-11 Классификация марок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160415200729/http://stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/1459-klassif-1973-11 |date=15 красавіка 2016 }} // Филателия СССР. — 1973. — № 11. — С. 26—27.{{v|20|3|2016}} * [http://fmus.ru/article02/BS/M.html Марки (почтовые)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405012806/http://www.fmus.ru/article02/BS/M.html |date=5 красавіка 2016 }} // Большой филателистический словарь / Н. И. Владинец, Л. И. Ильичёв, И. Я. Левитас, П. Ф. Мазур, И. Н. Меркулов, И. А. Моросанов, Ю. К. Мякота, С. А. Панасян, Ю. М. Рудников, М. Б. Слуцкий, В. А. Якобс; под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — С. 166—168. — 320 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-256-00175-2.{{v|20|3|2016}} * {{h|Спутник филателиста|1971| ''Соколов М. П., Ниселевич Л. М., Смыслов А. М.'' [[Спутник филателиста и бониста#Другие издания|Спутник филателиста]] / [[Всесоюзное общество филателистов]]. — {{М.|}}: Связь, 1971. — 167 с. — {{nts|50000}} экз.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Stamps|выгляд=міні}} {{Паштовыя маркі}} {{Філатэлія}} [[Катэгорыя:Паштовыя маркі]] [[Катэгорыя:Сістэмы класіфікацыі]] ozpprzy4ye8uw4w7g3e2cv3trlt6zji Класічная мова мая 0 352340 5177913 4797084 2026-08-09T18:18:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177913 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Класічная мая |рэгіёны=[[Юкатан]], [[Гватэмала]] |перыяд=з 9 па 12 стст. н.э. |катэгорыя=[[Мовы Цэнтральнай Амерыкі]] |класіфікацыя = [[Маяскія мовы]] : Заходняя галіна :: [[Чалана-цэльталанскія мовы]] ::: Чольская группа :::: Чорці |ISO3=emy |linglist=emy |lingname=Epigraphic Mayan |glotto=epig1241 |glottoname=Epigraphic Mayan |image=Palenque glyphs-edit1.jpg |imagecaption=Частка надпісу ў [[Паленке]] |пісьменнасць=[[пісьмо мая]] }} '''Класічная мова мая''' — самая старажытная пісьмова засведчаная мова з [[мовы мая|моўнай сям'і мая]]. Асноўная мова надпісаў [[Месаамерыканская храналогія|класічнага перыяду]] [[цывілізацыя мая|мая]]. == Генетычныя сувязі == На цяперашні час мяркуецца, што кодэксы і іншыя класічныя тэксты мая былі створаны пісцамі, звычана [[жрэцтва ў мая|жрацамі мая]], на літаратурнай форме мовы [[мова чольці|чольці]]<ref>{{cite journal |last1=Houston |first1=Stephen D. | first2=John |last2=Robertson |first3=David |last3=Stuart |year=2000 |title=The Language of Classic Maya Inscriptions |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2000-06_41_3/page/321 |journal=Current Anthropology |volume=41 |issue=3 |pages=321–356 |issn=0011-3204 |doi=10.1086/300142 |pmid=10768879}}</ref><ref name="Kettunen_Helmke_2005_12">Kettunen and Helmke (2005, p.12)</ref>. Магчыма, маяскія вярхі ўжывалі гэту мову як ''[[лінгва франка]]'' на ўсёй мая-моўнай прасторы. Аднак магчыма, што тэксты таксама маглі запісвацца і на іншых [[мовы мая|мовах мая]] [[Петэнскі басейн|Петэнскага басейна]] і [[Паўвостраў Юкатан|Юкатана]], найперш на [[Юкатэкская мова|юкатэкскай]]. Таксама існуюць некаторыя пацвярджэнні таго, што [[пісьмо мая]] магло час ад часу выкарыстоўвацца для запісу маяскіх моў [[Гватэмальскае нагор'е|Гватэмальскага нагор'я]]<ref name="Kettunen_Helmke_2005_12"/>. Аднак, у выпадку напісання тэкстаў на іншых мовах, яны маглі быць запісаны чольці-моўнымі [[пісец|пісцамі]] і такім чынам мець элементы мовы чольці. == Пісьменства == {{main|Пісьмо мая}} Класічная мая — галоўная мова, на якой ствараліся помнікі [[пісьменства]] дакалумбавых мая, і асабліва шырока прадстаўлена ў надпісах з нізінных рэгіёнаў у перыяд каля 200—900 гг. н.э. Пісьмовая сістэма (вядомая як [[пісьмо мая]]) па сваіх прынцыпах была ў нечым падобна да [[спіс пісьмовых сістэм|складова-ідэаграфічных пісьменнасцей]]<ref>Але пры гэтым пісьмо мая — арыгінальная пісьменнасць, не звязаная з імі генетычна.</ref>, такіх як [[шумер]]скі [[клінапіс]], у якім выкарыстоўваліся спалучэнні [[лагаграма|логаграфічных]] і [[складовае пісьмо|складовых]] знакаў ([[графема|графем]]). Корпус пісьменнасці мая дае ўяўленне аб асноўных складовых знаках, якія адлюстроўваюць [[фаналогія|фаналогію]] класічнай мовы мая, пашыранай у рэгіёне ў той час, і маглі таксама спалучацца ці дапаўняцца яшчэ большай колькасцю лагаграм. Таму выразы класічнай мовы мая маглі запісвацца мноствам спосабаў: ці толькі лагаграмамі, ці лагаграмамі з фанетычнымі дапаўненнямі (камплементамі), лагаграмамі і складовымі знакамі, ці выключна спалучэннем складовых знакаў. Напрыклад, у адной распаўсюджанай мадэлі запісу карані многіх дзеясловаў і назоўнікаў перадаваліся лагаграмамі, тады як іх граматычныя [[афікс]]ы запісваліся складовымі знакамі, прыкладна як у [[японская пісьменнасць|японскай пісьменнасці]]. == Граматыка == Як большасць іншых маяскіх моў, класічная мая мела парадак [[дзеяслоў-дзейнік-дапаўненне]] (VSO) і была [[эргатыўныя мовы|эргатыўнай мовай]]. Будучы [[полісінтэтычныя мовы|полісінтэтычнай мовай]], для перадачы граматычнай функцыі яна выкарыстоўвала як прыстаўкі, так і суфіксы. Назоўнікі не [[склон|скланяліся]] і не мелі [[граматычны род|граматычнага роду]]. Таксама ў мове быў цэлы клас непераходных дзеясловаў, якія перадавалі прасторавае размяшчэнне аб'екта. Акрамя таго, мова мела [[класіфікатар, лінгвістыка|лічыльныя]] словы для абазначэння колькасці ў назоўнікаў і выкарыстоўвала [[дваццатковая сістэма злічэння|дваццатковую сістэму злічэння]]. Дзеясловы не спрагаюцца па [[граматычны час|часах]], але сэнсава змяняюцца радам [[граматычны від|відавых]] часціц. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == {{refbegin|indent=yes}} <!--BEGIN biblio format. If indent param. is used, Pls use a colon (:) instead of asterisk (*) for bullet markers in the references list --> * {{cite book |editor-last=Aulie |editor-first=H. Wilbur |editor2=Evelyn W. Aulie |orig-year=1978 |year=1998 |title=Diccionario Ch'ol de Tumbalá, Chiapas, con variaciones dialectales de Tila y Sabanilla |trans-title=Ch'ol Dictionary of Tumbalá, Chiapas with dialectal variations from Tila and Sabanilla |url=http://www.sil.org/mexico/maya/chol-tumbala/S121a-Diccionario-CTU.htm |others=Emily Stairs |series=Serie de vocabularios y diccionarios indígenas "Mariano Silva y Aceves", No. 121 |edition=electronic reproduction with March 2005 corrections, 2nd |location=Coyoacán, D.F. |publisher=Instituto Lingüístico de Verano |isbn=968-31-0291-3 |oclc=42692322 }} * {{cite web |author=Boot, Erik |year=2002 |title=A Preliminary Classic Maya-English/English-Classic Maya Vocabulary of Hieroglyphic Readings |format=[[Portable Document Format]] |work=Mesoweb Articles |publisher=Mesoweb |url=http://www.mesoweb.com/resources/vocabulary/Vocabulary.pdf |access-date=2007-07-06 |archive-date=12 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712062306/http://www.mesoweb.com/resources/vocabulary/Vocabulary.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |author=Coe, Michael D. |year=1992 |title=Breaking the Maya Code |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=0-500-05061-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/breakingmayacode00coem_0 }} * {{cite journal |author=Hernández de León-Portilla, Ascención |year=2004 |title=Lenguas y escrituras mesoamericanas |url=http://arqueomex.com/S2N3nLENGUA70.html |journal=Arqueología Mexicana |volume=XII |issue=70 |pages=20–25 |issn=0188-8218 |access-date=2007-07-06 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515150042/http://www.arqueomex.com/S2N3nLENGUA70.html |archive-date=15 мая 2008 |url-status=dead }} * {{cite book | author=Houston, Stephen D. |year=1989 |title=Reading the Past: Maya Glyphs |publisher=British Museum Publications |location=London |isbn=0-7141-8069-6}} * {{cite book |author=Kettunen, Harri |author2=Christophe Helmke |year=2005 |title=Introduction to Maya Hieroglyphs |format=[[Portable Document Format]] |publisher=Wayeb and Leiden University |url=http://www.mesoweb.com/resources/handbook/index.html |access-date=2007-07-06 |archive-date=17 чэрвеня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617102538/http://www.mesoweb.com/resources/handbook/index.html |url-status=dead }} * {{cite web |author=Montgomery, John |author2=Peter Mathews |author3=Christophe Helmke |year=2002–2007 |title=Dictionary of Maya Hieroglyphs |url=http://www.famsi.org/mayawriting/dictionary/montgomery/index.html |format=online version |work=Maya Hieroglyphic writing: Dictionaries |publisher=Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc (FAMSI) |access-date=2007-07-06 }} * {{cite conference |author=Stuart, David |date=December 1987 |title=Ten Phonetic Syllables |url=http://www.mesoweb.com/bearc/cmr/14.html |format=[[Portable Document Format]] |edition=online publication: October 2005 |book-title=Research Reports on Ancient Maya Writing, 14 |location=Washington, D.C. |publisher=Center for Maya Research |access-date=2007-07-06 |archive-date=30 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030162741/http://www.mesoweb.com/bearc/cmr/14.html |url-status=dead }} * {{cite book |author=Thompson, J. Eric S. |year=1971 |title=Maya Hieroglyphic Writing; An Introduction |url=https://archive.org/details/mayahieroglyphic0000thom_g1g0 |series=Civilization of the American Indian Series (No. 56) |edition=3rd |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=0-8061-0447-3 }} {{refend}}<!-- END biblio format style --> {{Мая}} [[Катэгорыя:Маяскія мовы|Класічная мая]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] [[Катэгорыя:Класічны перыяд мая]] 2u1lqyk1pz7a9tttyzqqpmhlldwl298 Леанід Міхайлавіч Лыч 0 353181 5178080 5070388 2026-08-10T07:15:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178080 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Лыч}} '''Леанід Міхайлавіч Лыч''' ({{ДН|8|2|1929}}, [[Магільна (Уздзенскі раён)|в. Магільнае]], [[Уздзенскі раён]] Мінскай вобласць — {{ДС|17|1|2021}}) — беларускі [[гісторык]], [[публіцыст]]. [[Доктар гістарычных навук]] (1989), [[прафесар]] (1993). == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся сялянскай сям’і на Уздзеншчыне. Скончыў гістарычны факультэт Башкірскага педагагічнага інстытута ва [[Уфа|Уфе]] (1957), працаваў настаўнікам (1958-1961). З 1962 года ў [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі Акадэміі навук БССР]], прайшоў шлях ад старшага лабаранта да галоўнага навуковага супрацоўніка (2016), доктара гістарычных навук, прафесара. Старшыня Тапанімічнай камісіі пры [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Прэзідыуме Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] (1992—1996). == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Даследваў пытанні сацыяльна-класавых адносін у савецкі час, гісторыю беларускай культуры, моўную палітыку ў Беларусі ў XIX—XX ст., міжнацыянальныя адносіны ў краіне ў XX стагоддзі. Шмат пісаў пра важнасць беларускай мовы, абароны нацыянальнай культуры і незалежнасці. Ён быў адным з заснавальнікаў [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], а таксама нязменным сябрам Рады гэтага аб’яднання. Адзін з аўтараў кніг: «Гісторыя Мінска» (1967), «Гісторыя Беларускай ССР» (т.5, 1975), «Гісторыя рабочага класа БССР» (т.4, 1987), «Нарысы гісторыі Беларусі» (т.2, 1995), «Гісторыя культуры Беларусі» (1996); аўтар манаграфій, сярод якіх «Беларуская нацыя і мова» (1994), «Назвы зямлі беларускай» (1994) і інш. У кнізе «Беларуская нацыянальная ідэя: тэарэтычны і практычны аспекты» (2010) раскрываюцца фармаванне канцэпцыі беларускай нацыянальнай ідэі і шляхі пераўвасаблення яе ў практыку. З усяго комплексу звязаных з гэтым пытанняў найбольш падрабязна разгледжаны нацыянальна-дзяржаўнае будаўніцтва і асветніцка-моўны фактар. Храналагічна кніга заканчваецца 30-мі гадамі ХХ ст. Даследаваў праблему культурнага жыцця на тэрыторыі, што знаходзілася пад юрысдыкцыяй акупацыйных уладаў у кнізе «Нацыянальна культурнае жыццё Беларусі на тэрыторыі функцыянавання нямецкага акупацыйнага рэжыму (чэрвень 1941 ― ліпень 1944 г.)», якая выйшла ў 2011 годзе. Кніга «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі» (2013) прысвечана раскрыццю становішча [[краязнаўства Беларусі|краязнаўчага руху]] ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]], паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў. У кнізе «Беларусы на мяжы нацыянальнай катастрофы» (2015) раскрываюцца прычыны неверагодных цяжкасцяў этнакультурнага жыцця беларускага народа ў выніку правядзення супярэчнай яго інтарэсам дзяржаўнай моўнай палітыкі ўладамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Расійская імперыя|царскай Расіі]], [[СССР]] — [[БССР]] і [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. На аснове аналізу фактычнага матэрыялу паказана, што праблема захавання беларусамі сваёй нацыянальнай ідэнтычнасці істотна абвастрылася пасля правядзенага па ініцыятыве палітычнага кіраўніцтва Рэспублікі Беларусь у 1995 г. [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму]], згодна з якім насуперак сусветнай практыцы краін з адным тытульным народам статус другой дзяржаўнай мовы надалі ў Беларусі і [[руская мова|рускай мове]]. Аўтар паказвае, што пры падтрымцы дзяржаўнага чыноўніцкага апарату руская мова трывала ўсталявалася ва ўсіх сферах афіцыйнага жыцця, зрабіўшы лішняй, непатрэбнай для яго [[беларуская мова|беларускую мову]]. == Выбраная бібліяграфія == * Аднаўленне і развіццё чыгуначнага транспарту Беларускай ССР (верасень 1943—1970 гг.). — Мн., 1976. * Аграрный отряд рабочего класса Белоруссии. — Мн., 1984. * Ликвидация экономического и социально-культурного неравенства союзных республик [Текст] : на примере БССР : (1917—1941 гг.) / Л. М. Лыч; под ред. В. А. Полуяна; АН БССР, Ин-т истории. — Мн.: Наука и техника, 1987. — 286 с. * Беларуская нацыя і мова. — Мн., 1994. * Назвы зямлі беларускай. — Мн., 1994. * Гісторыя культуры Беларусі / разам з У. І. Навіцкім. 2-е выд. — Мн., 1997. * Гісторыя культуры Беларусі (1917-чэрвень 1941 г.). — Віцебск, 2008. * Міжнацыянальныя дачыненні на Беларусі (верасень 1943 — кастрычнік 1964 г.). — Мн., 2009. * Беларуская нацыянальная ідэя: тэарэтычны і практычны аспекты. — Мн., 2010. * Уніяцкая царква Беларусі: этнакультурны аспект / 2-е выд. — Мінск : Кнігазбор, 2011. — 127 с. * Нацыянальна-культурнае жыццё на Беларусі ў часы вайны (1941—1944 гг.). — Вільня: Наша будучыня, 2011. — 332 с. * Яўрэйская культура Беларусі яе агульны духоўны набытак. — Мінск, 2012. * Рускі прафесар на ніве беларускага нацыянальнага адраджэння. — Мінск, 2013. * Нацыянальна-культурнае аўтаномія як варыянт захавання іх этнакультурнай самабытнасці. — Мінск, 2013. * Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі. — Мінск, 2013. * Першаму з’езду беларусаў свету — 20 гадоў. — Мінск, 2013. * Культурнае супрацоўніцтва беларускага і ўкраінскага народу- гарант захавання іх нацыянальнай ідэнтычнасці. — Мінск, 2013. * Беларускае нацыянальнае пытанне ў калейдаскопе думак. — Мінск, 2014. * Моладзі — праўдзівую гісторыю Беларусі. — Мінск, 2014. * Міжваенная беларусізацыя і яе ўрокі. — Мінск, 2014. * Беларусы на мяжы нацыянальнай  катастрофы.  — Мінск, 2015. * Усенародны рух за наданне беларускай  мове статусу адзінай дзяржаўнай  (да 25-годдзя Закона «Аб мовах у Беларускай ССР» — 26 студзеня 1990). — Мінск, 2015. * Беларуская мова на скрыжаваннях трох палітычных рэжымаў.  — Мінск, 2016. * Беларуская нацыянальная адукацыя ў Заходняй Еўропе. — Мінск, 2016. * Улады дыялог праігнаравалі (2015—2018 гг.) / Леанід Лыч, Мікола Савіцкі. - Мінск : [б. в.], 2019. — 174 с. — ISBN 5-85700-126-9. == Грамадска-палітычныя погляды == {{цытата|«Што тычыцца апошняй чвэрці стагодздзя, дык хай бы яго не было, чым такое. Нават пры класычнай савецкай уладзе першыя сакратары, старшыні Саўміну (нават прысланыя з Масквы) не адважваліся гаварыць, што беларусы — частка рускай нацыі і таму называць нас „рускімі са знакам якасьці“. Ніхто не адмаўляў у арыгінальнасці, самабытнасці нашай культуры і мове<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/29758986.html/Леаніду Лычу 90 гадоў. Мінуўшчына Беларусі ў біяграфіі гісторыка]</ref>.}} == Ацэнкі дзейнасці == * Старшыня [[ТБМ]] [[Алена Мікалаеўна Анісім|Алена Анісім]] : ''«Усе гады незалежнасці Беларусі спадар Леанід выступаў яе непахісным абаронцам. Ён не шкадаваў сіл і пісаў шмат артыкулаў пра важнасць беларускай мовы і абароны нашай культуры»''<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/31049504.html Памёр гісторык Леанід Лыч, абаронца беларускай мовы. У яго быў каранавірус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118112603/https://svabod1.azureedge.net/a/31049504.html |date=18 студзеня 2021 }}</ref>. * Старшыня грамадзкай арганізацыі «Міжкультурны дыялог» [[Любоў Мікалаеўна Уладыкоўская|Любоў Ўладыкоўская]] : ''«Заўсёды ўражвала працаздольнасьць прафэсара. Па дзясятку кніг за год, і гэта ва ўзросце 80 з гакам! Кнігі збольшага выходзілі за ўласны кошт Леаніда Міхайлавіча... Прываблівалі ягоныя незвычайныя лёгкасць, аптымістычнасць, далікатнасць, узвышанасць, нематэрыялістычнасць, пастаянная нацэленасць на высокія мэты. А мэты гэтыя былі нязменнымі — вяртаньне народу яго гістарычнай памяці і годнасці, наданьне беларускай мове пачэснага месца ў сваім родным доме — Беларусі»''<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/31050331.html «Па дзясятку кніг за год за ўласны кошт». У памяць пра гісторыка Леаніда Лыча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118075154/https://svabod1.azureedge.net/a/31050331.html |date=18 студзеня 2021 }}</ref>. == Сям’я == Ягоныя браты: * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] — навуковец-эканаміст, доктар эканамічных навук, прафесар, акадэмік НАН Беларусі; * [[Анатоль Міхайлавіч Лыч]] — навуковец у галіне прыродакарыстання, кандыдат тэхнічных навук. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|||408}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Лыч Леанід Міхайлавіч|440}} == Спасылкі == * [http://history.by/be/lych/ Лыч Леанід Міхайлавіч на сайце Інстытута гісторыі Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210129041443/http://history.by/be/lych/ |date=29 студзеня 2021 }} * [http://csl.bas-net.by/pdf/2019/02/lych-books.pdf Асноўныя працы Л. М. Лыча: буклет ЦНБ НАН Беларусі] * [http://kamunikat.org/Lycz_Leanid.html Леанід Лыч у бібліятэцы «Камунікат»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705210506/http://kamunikat.org/Lycz_Leanid.html |date=5 ліпеня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лыч Леанід Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] 9ni1tieyy4efatu2ct0oh9xiu976lu4 Квінціл 0 357631 5177907 5062097 2026-08-09T17:47:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177907 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Марк Аўрэлій Клаўдзій Квінціл |арыгінал імя = {{lang-la|Marcus Aurelius Claudius Quintillus}} |выява = Antoninianus Quintillus-s3243.jpg |апісанне выявы = [[Антанініян]] Квінціла з яго выявай |шырыня = |веравызнанне = [[Старажытнарымская рэлігія]] |род = |бацька = |маці = |дзеці = }} '''Марк Аўрэлій Клаўдзій Квінціл''' ({{lang-la|Marcus Aurelius Claudius Quintillus}}) — рымскі імператар у [[270]] годзе. Квінціл быў братам імператара [[Клаўдзій II|Клаўдзія II Гоцкага]]<ref name="Зосим. Новая история. I. 47">Зосим. Новая история. I. 47.</ref>. Імаверна, паходзіў з Ілірыка. У кіраванне свайго брата ён камандаваў італійскімі войскамі блізу [[Аквілея|Аквілеі]]<ref>«История Августов». Божественный Аврелиан. I. 37. 5.</ref>, а таксама імаверна быў пракуратарам Сардзініі<ref>Canduci, Alexander. Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome’s Immortal Emperors. р. 97.</ref>. Пасля смерці Клаўдзія ў [[270]] годзе Квінціл быў абвешчаны Аўгустам легіянерамі і сенатам. Па яго просьбе абагавілі яго брата. Аднак неўзабаве легіёны пакінулі Квінціла і перайшлі на бок [[Аўрэліян]]а. Паводле адной версіі, Квінціл скончыў жыццё [[самагубства]]м, ускрыўшы сабе вены<ref name="Зосим. Новая история. I. 47"/>, паводле другой — быў забіты ў Аквілеі<ref>Евтропий. Бревиарий от основания Города. IX. 12.</ref>, а паводле трэцяй — памёр сваёй смерцю<ref>«История Августов». Божественный Клавдий. V. 12. 6.</ref>. У розных крыніцах паказваецца розная працягласць яго кіравання. У «Гісторыі Аўгустаў» гаворыцца, што Квінціл праваладарыў усяго 17 дзён. У Зосіма тэрмін кіравання Квінціла больш працяглы. Як бы там ні было, за час свайго кіравання Квінціл паспеў выпусціць шматлікі тыраж манет, што робіць дапушчэнне пра тэрмін яго валадарання ў некалькі месяцаў найболей імаверным. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.roman-emperors.org/quintil.htm Banchich, Thomas, «Quintillus (270 A.D)», ''De Imperatoribus Romanis''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220922220941/http://www.roman-emperors.org/quintil.htm |date=22 верасня 2022 }} * {{PLRE|M. Aur. Claudius Quintillus 1|1|759}} {{Рымскія імператары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Палітыкі-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Рымскія імператары III стагоддзя]] rd20aq9r1lfhm2x9l394yrucw3gy2xo Льюіс Генры Морган 0 454329 5178120 4582787 2026-08-10T10:39:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178120 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Льюіс Генры Морган | Арыгінал імя = ''Lewis Henry Morgan'' | Фота = Lewishenrymorgan.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = | Дата нараджэння = | Навуковая сфера = [[Антрапалогія]] | Месца працы = прыватны [[адвакат]] | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = Пачынальнік [[эвалюцыянізм|эвалюцыйнага вучэння]] ў [[Грамадскія навукі|грамадскіх навуках]] | Узнагароды і прэміі = чалец [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] | Сайт = }} {{цёзкі2|Морган}} '''Лью́іс Ге́нры Мо́рган''' ({{lang-en|Lewis Henry Morgan}}; {{ДН|21|11|1818}} — {{ДС|17|12|1881}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[антрапалогія|антраполаг]], адзін з пачынальнікаў [[эвалюцыянізм|эвалюцыйнага вучэння]] ў [[Грамадскія навукі|грамадскіх навуках]], гісторык [[сям'я|сям'і]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся каля паселішча [[:en:Aurora, Cayuga County, New York|Аўрора ў графства Каюга]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], у [[сям'я|сям'і]] нашчадкаў [[Валійцы|валійскіх]] перасяленцаў, якія прыбылі ў [[Новы Свет]] у [[1640]] г. У [[1840]] г. скончыў [[:en:Union College|Юніян Каледж]], пасля чаго пераехаў у [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], дзе працаваў [[адвакат]]ам. Дзякуючы ўдалым інвестыцыям у горную прамысловасць і чыгунку стаў заможным. У [[1851]] г. ажаніўся з кузінай Мэры Элізабэт Сціл, ад якой меў трох дзяцей. У [[1861]] - [[1868]] гг. працаваў у заканадаўчай асамблее штата Нью-Ёрк. У [[1868]] - [[1869]] гг. прадстаўляў штат Нью-Ёрк у [[Сенат ЗША|сенаце]]. Імкнуўся атрымаць пасаду ў [[:en:Bureau of Indian Affairs|Бюро па справах індзейцаў]], але няўдала. Публікаваўся з [[1841]] г. Яшчэ ў студэнцкія гады зацікавіўся культурай амерыканскіх [[індзейцы|індзейцаў]]. Уваходзіў у склад юнацкай арганізацыі Вялікі Ордэн Іракезаў. У [[1846]] г. быў прыняты ў племя [[сенека]] і стаў сапраўдным чальцом [[Іракезы|лігі іракезаў]]. У [[1851]] г. апублікаваў змястоўную навуковую працу "Ліга Хо-дэ-на-саў-ні або іракезаў". Падчас назіранняў за сенека і [[аджыбвэ]] зацікавіўся сістэмай сваяцтва. Паколькі ў аджыбвэ яна нагадвала сістэмы, распаўсюджаныя ў [[Азія|Азіі]], палічыў гэта доказам азіяцкага паходжання індзейцаў. Як грамадскі дзеяч, выступаў за карэктыроўку палітыкі [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] карэннага насельніцтва, якую праводзіў прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]]. Як даследчык, цікавіўся [[эвалюцыянізм]]ам. Падчас вандроўкі ў [[Еўропа|Еўропу]] ў [[1871]] - [[1872]] гг. сустракаўся з [[Чарльз Роберт Дарвін|Чарльзам Дарвінам]] і [[Джон Лобак|Джонам Лобакам]]. У [[1877]] г. апублікаваў сваю найбольш знакамітую працу "Старажытнае грамадства". У ёй выклаў [[тэорыя|тэорыю]] ранняй сацыяльнай [[гісторыя|гісторыі]] чалавецтва, удасканаліў тэорыі паходжання сям'і і [[матрыярхат]]а. Памёр у Рочэстэры ў нядаўна заснаванай ім [[Бібліятэка|бібліятэцы]]. Значную частку спадчыны ахвяраваў мясцоваму [[універсітэт|ўніверсітэту]]. == Мадэль эвалюцыі грамадства == Асноўныя думкі пра развіццё ранняга грамадства выклаў у працы "Старажытнае грамадства" ([[1877]] г.). Падобна іншым [[эвалюцыянізм|эвалюцыяністам]] яго часу, лічыў, што кожнае грамадства праходзіць праз прынцыпова падобныя ступені развіцця, хаця і з рознымі тэмпамі. Назвы ступеняў развіцця запазычыў у [[Джон Лобак|Джона Лобака]]: дзікасць, варварства і цывілізацыя. Агульная схема ранняга развіцця грамадства Г. Л. Моргана выглядае наступным чынам: {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Ступені развіцця''' |'''Асаблівасці''' |- | colspan="2" |III. Цывілізацыя |Узнікненне [[пісьмо|пісьма]] |- | rowspan="3" |II. Варварства |Вышэйшае |Здабыча [[жалеза]] |- |Сярэдняе |Раннія [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля]] |- |Ніжэйшае |[[Кераміка]] |- | rowspan="3" |I. Дзікасць |Вышэйшая прыступка |[[Лук]] і [[страла|стрэлы]] |- |Сярэдняя прыступка |[[Рыбалоўства]], карыстанне [[Агонь|агнём]] |- |Ніжэйшая прыступка |[[Збіральніцтва]] |} На стадыі дзікасці ў занятках людзей панавалі паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва, адсутнічала прыватная ўласнасць, існавала роўнасць. На стадыі варварства з’яўляюцца земляробства і жывёлагадоўля, узнікаюць прыватная ўласнасць і сацыяльная іерархія. Трэцяя стадыя — цывілізацыя — характарызуецца ўзнікненнем дзяржавы, класавага грамадства, гарадоў, пісьменнасці і г. д. Прагрэс сацыяльнага развіцця залежыць ад падвышэння інтэлектуальных здольнасцяў, уплыву вонкавага [[прырода|прыроднага]] і [[культура|культурнага]] асяроддзя. Сацыяльнае развіццё адлюстроўвалася ў зменах сваяцкіх і [[сям'я|сямейных]] адносінаў, што вызначалі маёмасныя і прававыя ўзаемаадносіны і паляпшэнне тэхнічнага ўзроўню. У сваёй асноўнай працы «Старажытнае грамадства» Морган даказаў, што найбольш ранняй формай аб’яднання людзей быў мацярынскі род. Да гэтага панавала тэорыя, паводле якой асноўнай ячэйкай чалавечага грамадства была патрыярхальная сям’я, заснаваная на прыватнай уласнасці і ўладзе бацькі. У адрознені ад папярэднікаў, супрацьпастаўляў род і сям'ю. Род меў універсальны характар, папярэднічаў сям'і як сацыяльнай адзінке грамадства. Сям'я ўзнікла пасля даўгатэрміновага перыяда праміскуітэту дзякуючы старанням жанчын і прайшла наступную эвалюцыю: * Кроўнасваяцкая (паміж кроўнымі сваякамі) * Пуналуальная (ад гавайскага звычая ''пуналуа'', які Л. Г. Морган тлумачыў як [[шлюб]] сясцёр з групай сяброў пры наяўнасці агульных жонак і мужоў) * Парная (шлюб нагадвае куплю жонкі, а сямейны лад характарызуецца патрабаваннем абавязковай пэўнасці жанчыны). * Патрыярхальная (уключала блізкіх сваякоў і залежных чальцоў пад уладай бацькі, распаўсюджанне [[палігінія|палігініі]]) * [[Манагамія|Манагамная]] Першыя дзве формы сям'і засноўваліся на групавых шлюбах і фактычна з'яўляліся [[матрыярхат|матрыярхальнымі]]. Жанчына працягвала адыгрываць важную ролю і ў парнай сям'і, пакольку ўладкоўвала шлюб сваіх сыноў. Пераход да парнай сям'і быў вызначальным для грамадства, бо адмова ад блізкіх сваяцкіх полавых сувязяў нібы гарантавала больш здаровых і разумных спадчыннікаў. У якасці доказу шчыльнай сувязі формы сям'і з прагрэсам у працы “Вывучэнне жытла амерыканскіх абарыгенаў” ([[1881]] г.) паказаў, як склад сям’і ўплывае на [[архітэктура|архітэктуру]] і ўнутраны грамадскі лад. [[Тэорыя]] эвалюцыі ранняга грамадства Л. Г. Моргана аказала значнае ўздзеянне на погляды [[Фрыдрых Энгельс|Фрыдрыха Энгельса]] і [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]], а яго працы, прысвечаныя [[індзейцы|індзейцам]], — на [[навука|навуковую]] дзейнасць [[Джон Уэслі Паўэл|Джона Уэслі Паўэла]]. == Апублікаваныя працы == * Aristomenes the Messenian // ''The Knickerbocker'', January, 1843 * Thoughts on Niagara // ''The Knickerbocker'', September, 1843 * Mind or instinct, an inquiry concerning the manifestation of mind by the lower orders of animals // ''The Knickerbocker'', November–December, 1843 * Vision of Kar-is-ta-gi-a, a sachem of Cayuga // ''The Knickerbocker'', September, 1844 * The League of the Ho-de-no-sau-nee or Iroquois. — ''Sage and Brothers'', Rochester, 1851 * Report to the Regents of the University upon the articles furnished to the Indian collection // Third ''Annual Report of the Regents of the University of the Condition of the State Cabinet of Natural History and the Historical and Antiquarian Collection Annexed Thereto'', 1851 * The Laws of Descent of the Iroquoi // ''Proceedings of the American Association for the Advancement of Science'', Volume XI. 1856 * The Indian Method of Bestowing and Changing Names // 'Proceedings of the American Association for the Advancement of Science'', Volume XIII. 1859 * The American Beaver and his Works. — '''J.B. Lippincott and Company'', Philadelphia, 1968 * A Conjectural Solution of the Origin of the Classificatory System of Relationship // ''American Academy of Arts & Sciences'', February, Volume VII. 1868 * The Stone and Bone Implements of the Arickarees // ''21st Annual Report on the State Cabinet'' — Albany. 1868 * Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family. — ''Smithsonian Institution'', 1871 * Australian Kinship // ''American Academy of Arts and Sciences'', March, Volume VIII, 1872 * "Montezuma's Dinner // ''North American Review'', April. 1876 * Houses of the Mound Builders // ''North American Review'', July. 1876 * Ancient Society. — ''Henry Holt and Company'', New York, 1877 * On the Ruins of a Stone Pueblo on the Animas River in New Mexico, with a ground plan // ''12th Annual Report''. — Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Cambridge, 1880 * A Study of the Houses of the American Aborigines, with a scheme of exploration of the Ruins in New Mexico and elsewhere // 1st Annual Report of the Archaeological Institute of America. 1880 * Houses and House-life of the American Aborigines // ''Contributions to North American Ethnology'', Volume IV. 1881 {{зноскі}} == Літаратура == * ''Говард, М.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5362 Сучасная культурная антрапалогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172219/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5362 |date=16 ліпеня 2019 }} / М. Говард. Нав. рэд. Павел Церашковіч. Рэд. пер. Мікола Раманоўскі. — Мн.: Тэхналогія, 1995. — ISBN 985-6022-16-9 * Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да сярэдзіны XIII ст.: 6-ы кл.: хрэстаматыя: дапам. для вучняў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / аўтар уступ. матэрыялаў, склад. С. М. Цемушаў. — Мн.: Нар. асвета, 2012. — 199 с. іл. ISBN 978-985-03-1843-5 * ''Захаркевич, А.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/57472 Социально-культурная антропология : учеб.-метод. пособие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170612192634/http://elib.bsu.by/handle/123456789/57472 |date=12 чэрвеня 2017 }} / А. С. Захаркевич. — Мн.: БГУ, 2012. С. 38 - 41. ISBN 978-985-518-710-4 == Спасылкі == * [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/morgan-lewis.pdf Біяграфія на сайце Нацыянальнай акадэміі навук ЗША] * [http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Social%20Evolutionism Сацыяльны эвалюцыянізм ў антрапалогіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130616193254/http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Social%20Evolutionism |date=16 чэрвеня 2013 }} * [https://www.ourcivilisation.com/whatis/levels.htm Эвалюцыйная мадэль Моргана] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Морган Льюіс Генры}} [[Катэгорыя:Антраполагі ЗША|Морган]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы ЗША|Морган]] [[Катэгорыя:Іракезы|Морган]] [[Катэгорыя:Даследчыкі дагістарычнай эпохі]] go8ieg4ui6rp3fo3cgdv19ezjdzsw2y Котанаўская бібліятэка 0 470398 5177928 5170605 2026-08-09T20:27:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177928 wikitext text/x-wiki [[Файл:LindisfarneFol27rIncipitMatt.jpg|250px|міні|[[Ліндзісфарнскае Евангелле]] — гэта толькі адзін са скарбаў, сабраных сэрам [[Роберт Котан|Робертам Котанам]].]] '''Котанская бібліятэка''' была сабрана ў прыватным парадку сэрам [[Роберт Котан|Робертам Брусам Котанам]] (1571—1631), які быў [[антыквар]]ам і [[Бібліяфільства|бібліяфілам]], і стала асновай [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэкі]]. Пасля [[Цюдараўская секулярызацыя|роспуску манастыроў]] мноства неацэнных старажытных рукапісаў, якія належалі да манаскіх бібліятэк, сталі распаўсюджвацца сярод розных уладальнікаў, многія з якіх не ведалі аб культурнай каштоўнасці манускрыптаў. Котанаўская роля заключалася ў пошуку, набыцці і захаванні гэтых старажытных дакументаў. Вядучыя навукоўцы той эпохі, у тым ліку [[Фрэнсіс Бэкан]], [[Уолтэр Рэлі]], і [[Джэймс Ашэр]], наведвалі бібліятэку сэра Роберта. [[Рычард Джэймс]] выступаў у якасці яго бібліятэкара. Бібліятэка мае асаблівую важнасць для часам адзінай захаванай копіі працы, так, напрыклад, адбылося з творамі «[[Беавульф|Бэўвульф]]» і «[[Сэр Гавейн і Зялёны Рыцар]]». == Літаратура == * {{cite book |first=Colin G. C.|last=Tite|title=The Manuscript Library of Sir Robert Cotton|url=https://archive.org/details/manuscriptlibrar0000tite|series=Panizzi Lectures 1993|location=London|date=1994|publisher=British Library|isbn=978-0712303590}} * {{cite book |editor-first=Christopher|editor-last=Wright|author-link=Christopher Wright (academic)|title=Sir Robert Cotton as Collector|location=London|date=1997|publisher=British Library|isbn=0712303588}} == Спасылкі == * [http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/cottonmss/cottonmss.html A History of the Cotton Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160912081329/http://www.bl.uk/reshelp/findhelprestype/manuscripts/cottonmss/cottonmss.html |date=12 верасня 2016 }}, British Library * [http://www.bl.uk/manuscripts/ British Library Digitized Manuscripts Online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231010123837/https://www.bl.uk/manuscripts/ |date=10 кастрычніка 2023 }} * [https://imagesonline.bl.uk/?service=page&action=show_home_page&language=en British Library Images Online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725024534/https://imagesonline.bl.uk/?service=page&action=show_home_page&language=en |date=25 ліпеня 2021 }} * [http://www.shef.ac.uk/hri/projects/projectpages/cotton The Cotton Manuscripts Bibliography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419015248/http://www.shef.ac.uk/hri/projects/projectpages/cotton |date=19 красавіка 2014 }}, The University of Sheffield [[Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Котанаўская бібліятэка| ]] k0g9zmbupd1gbguyi0ba2kjxpf30fdn Клаймеры 0 471625 5177911 4537980 2026-08-09T18:12:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177911 wikitext text/x-wiki '''Клаймеры''', або '''клаймінгі''' ({{Lang-en|Climbing}}) — назва [[Пляцістыя ружы|пляцістых]] формаў, спортаў ({{Lang-en|Sports}}) пупышкавых [[Мутацыя|мутацый]] [[Ружа|руж]], першапачаткова створаных у кустовай форме. Ад бацькоўскіх формаў, акрамя плецепадобных парасткаў, яны адрозніваюцца параўнальна познім цвіценнем і вялікім памерам кветкі<ref name="Сурина">{{артыкул|аўтар=Сурина, К. Б.|загаловак=Современные садовые розы|спасылка=http://rosarium.su/publikatsii/sovremennye-sadovye-rozy-chast-pervaya.html|выданне=Цветоводство|тып=часопіс|год=2007|нумар=3|старонкі=|doi=|issn=}}</ref>. [[Абрэвіятура]] — '''Cl'''. Многія клаймінгі з'явіліся спантанна, іх «пляцістасць» была замацаваная ў культуры [[Селекцыя|селекцыйнымі]] метадамі. Такія расліны ёсць амаль ва ўсіх садовых групах куставых руж. Яны менш зімастойкія, чым зыходныя сарты. Акрамя таго, многія клаймінгі паўторнаквітнеючых сартоў маюць цвіценне аднаразовае, асабліва ў сярэдняй паласе і на поўначы<ref>''Френкина Т.'' [http://flower.onego.ru/kustar/rosa_kl.html Классификация роз как руководство к действию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100923071051/http://flower.onego.ru/kustar/rosa_kl.html |date=23 верасня 2010 }} // ''Цветоводство''. — 2003 (№ 5, 6) и 2004 (№ 1, 2).</ref>. Пляцістыя формы куставых руж захоўваюць тыя ж сартавыя назвы, што і зыходныя сарты, але да іх дадаюць слова Climbing або Cl. Яны нічым не адрозніваюцца ад матчыных сартоў за выключэннем больш моцнага росту і больш позняга цвіцення. У [[Галоўны батанічны сад|Галоўным батанічным садзе]] спорты адзначаліся на такіх сартах, як [[Rosa 'Orange Triumph'|'Orange Triumph']] і [[Rosa 'Eva Teschendorff'|'Eva Teschendorff']]. Культура пляцістых спортаў большасці сартоў, асабліва [[Чайна-гібрыдныя ружы|Чайна-гібрыдных руж]], не прыдатная для ўмоў сярэдняй паласы Расіі і больш паўночных раёнаў<ref>{{кніга|аўтар=Былов, В. Н. и др.|загаловак=Розы. Краткие итоги интродукции|спасылка=http://www.usds.ru/doc/RoseShortItogIntroduction.pdf|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1972|старонкі=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714232753/http://www.usds.ru/doc/RoseShortItogIntroduction.pdf|archivedate=14 ліпеня 2014}}</ref>. Клаймінгі [[Чайна-гібрыдныя ружы|чайна-гібрыдных]] (Climbing Hybrid Tea, CI. HT.) руж маюць жорсткія парасткі, вышыня ў сярэдняй паласе Расіі не больш за 3 м, кветкі буйныя, адзіночныя або ў невялікіх суквеццях па 3-5 штук. Клаймінгі [[Класіфікацыя руж|мініяцюрных]] (Climbing Miniature, CI. Min.) руж могуць быць з парасткамі, якія сцелюцца і патрабуюць апоры, так і з больш жорсткімі дугападобнымі, якія можна размяшчаць як на апоры, так і без яе. У апошнім выпадку яны ўтвараюць куст, характэрны для грунтапокрыўных руж. Часцей за ўсё рэмантантныя сарты, але ёсць і аднаразова квітнеючыя. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Марфалогія раслін]] [[Катэгорыя:Сарты руж]] [[Катэгорыя:Сарты раслін]] on8x1p0y7lub17hddb0csjb3ystyfde Вазон (архітэктура) 0 474057 5177883 2715661 2026-08-09T16:43:47Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5177883 wikitext text/x-wiki '''Вазон''' — тып [[Малыя архітэктурныя формы|малой архітэктурнай формы]], дэкаратыўная ваза, звычайна каменная, металічная або гіпсавая, устаноўленая на адкрытым паветры. Як правіла, вазон не мае ніякага ўтылітарнага прызначэння, але ў некаторых выпадках можа служыць кветнікам. Вазоны шырока выкарыстоўваліся ў еўрапейскай і [[Руская архітэктура|рускай архітэктуры]] 18-19 стагоддзяў, пры дэкарыраванні паркаў, грамадскіх пабудоў і багатых дамоў. Шырока выкарыстоўвалі таксама ў 1930-1950-я гады ў СССР, у архітэктуры «[[Сталінскі ампір|Сталінскага ампіру]]». Вазонамі маглі ўпрыгожваць [[Балюстрада|балюстрады]] гаўбцоў і адкрытых тэрас, балюстрады, што стаялі паабапал даху будынка, фантаны, парадныя вароты, яны таксама маглі ўсталёўвацца асобна. <gallery> Ул. Глинки, 4 ворота.JPG|Вазоны на варотах і на даху {{нп3|Дом Энгельгарта, Смаленск|дома Энгельгарта|ru|Дом Энгельгардта (Смоленск)}} ў Смаленску. Balustrade vom Schloss Veitshöchheim.jpg|Вазоны і скульптуры на балюстрадзе тэрасы палаца ў Баварыі. Fotothek df roe-neg 0000437 001 Blick von Balustrade in den Zwingerhof.jpg|Вазон і скульптура на балюстрадзе Цвінгера, Дрэздэн, Германія. Flowers, Regent's Park, London - DSC07048.JPG|Вазон-клумба ў парку Лондана. </gallery> Таксама словам вазон можа называцца [[кветкавы гаршчок]]. == Спасылкі == {{commonscat}} [http://dic.academic.ru/dic.nsf/efremova/144856/%D0%92%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BD Вазон ў слоўніках] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Кветкаводства]] 7yem057g8lg1kjpbhjyc8cjntql6jn7 Культура Старажытнай Русі 0 533741 5178033 4755322 2026-08-10T00:26:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178033 wikitext text/x-wiki '''Культура [[Кіеўская Русь|Старажытнай Русі]]''' (або ''Культура Сярэдневяковай Русі'') — [[культура]] [[Русь|Русі]] ў перыяд [[Кіеўская Русь|Старажытнарускай дзяржавы]] з моманту яе стварэння да татара-мангольскага нашэсця. == Пісьменнасць і асвета == [[Файл:1000 Kirill i Mefody.jpg|thumb|180px|Кірыл і Мяфодзій на Помніку «1000-годдзе Расіі» ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]].]] Аб існаванні ў усходніх славян пісьменства ў дахрысціянскі перыяд сведчаць шматлікія пісьмовыя крыніцы і археалагічныя знаходкі{{sfn|Радугин|2001|с=}}. Стварэнне славянскай азбукі звязваюць з імёнамі візантыйскіх манахаў Кірыла і Мяфодзія. Кірылам у другой палове IX стагоддзя быў створаны глагалічны алфавіт ([[глаголіца]]), якім былі напісаныя першыя пераклады царкоўных кніг для славянскага насельніцтва [[Маравія|Маравіі]] і [[Панонія|Паноніі]]. На мяжы IX—Х стагоддзяў на тэрыторыі Першага Балгарскага царства ў выніку сінтэзу здаўна распаўсюджанага тут грэчаскага пісьма і тых элементаў глаголіцы, якія ўдала перадавалі асаблівасці славянскіх моў, узнікла азбука, якая атрымала пазней назву [[кірыліца]]. У далейшым гэты больш лёгкі і зручны алфавіт выцесніў глаголіцу і стаў адзіным у паўднёвых і ўсходніх славян. Хрышчэнне Русі спрыяла шырокаму распаўсюджванню і хуткаму развіццю пісьменства і пісьмовай культуры. Істотнае значэнне мела тое, што хрысціянства было прынята ў яго ўсходнім, праваслаўным варыянце, які дапускаў, у адрозненне ад каталіцтва, богаслужэнне на нацыянальных мовах. Гэта стварала спрыяльныя ўмовы для развіцця пісьменнасці на роднай мове. Развіццё пісьменнасці на роднай мове прывяло да таго, што руская царква з самага пачатку не стала манапалістам у сферы пісьменнасці і адукацыі. Аб распаўсюджванні пісьменнасці сярод слаёў гарадскога насельніцтва сведчаць [[берасцяныя граматы]], знойдзеныя пры археалагічных раскопках у [[Ноўгарад]]зе, [[Цвер]]ы, [[Смаленск]]у, [[Таржок|Таржку]], [[Старая Руса|Старой Русе]], [[Пскоў|Пскове]], [[Старая Разань|Старой Разані]] і інш. Гэта пісьмы, памятныя запіскі, навучальныя практыкаванні і т. п. Пісьмо, такім чынам, выкарыстоўвалася не толькі для стварэння кніг, дзяржаўных і юрыдычных актаў, але і ў побыце. Нярэдка сустракаюцца надпісы на рамесных вырабах. Простыя гараджане пакідалі шматлікія запісы на сценах цэркваў Кіева, Ноўгарада, Смаленска, Уладзіміра і іншых гарадоў. Самай старажытнай на Русі кнігай, з захаваных да цяперашняга часу, з’яўляецца т. зв. «[[наўгародскі кодэкс|Наўгародскі псалтыр]]» першай чвэрці XI ст.: драўляныя, пакрытыя воскам дошчачкі з тэкстамі 75 і 76 псалмоў. [[Файл:Kiev caves.jpg|left|thumb|[[Кіева-Пячэрская лаўра]].]] Большая частка помнікаў пісьменства дамангольскага перыяду загінула ў час шматлікіх пажараў і іншаземных нашэсцяў. Захавалася толькі іх нязначная частка. Найстаражытнейшымі з іх з’яўляюцца «[[Астрамірава Евангелле]]», напісанае дыяканам Рыгорам для наўгародскага пасадніка [[Астрамір]]а ў 1057 годзе, і два «[[Ізборнікі Святаслава|Ізборнікі]]» князя [[Святаслаў Яраславіч|Святаслава Яраславіча]] 1073 і 1076 гадоў. Высокі ўзровень прафесійнага майстэрства, з якім выкананы гэтыя кнігі, сведчыць аб наладжанай вытворчасці рукапісных кніг ужо ў першай палове XI стагоддзя, а таксама аб навыках «''кніжнай будовы''», якія ўстаяліся да гэтага часу. Перапіска кніг вялася, у асноўным, у манастырах. Сітуацыя змянілася ў XII стагоддзі, калі ў буйных гарадах таксама зарадзілася рамяство «''кніжных апісацеляў''». Гэта сведчыць аб пашырэнні пісьменнасці насельніцтва і росце патрэб у кнігах, якую не маглі задаволіць манастырскія пісцы. Перапісчыкаў кніг утрымлівалі пры сабе шматлікія князі, а некаторыя з іх і перапісвалі кнігі самастойна. [[Файл:Vladimir I of Kiev.PNG|thumb|Уладзімір Святаславіч.]] У той жа час, асноўнымі цэнтрамі кніжнасці працягвалі заставацца манастыры і саборныя царквы, дзе існавалі спецыяльныя майстэрні з пастаяннымі калектывамі перапісчыкаў. Яны займаліся не толькі перапіскай кніг, але і вялі летапісы, стваралі арыгінальныя літаратурныя творы, перакладалі замежныя кнігі. Адным з вядучых цэнтраў гэтай дзейнасці быў [[Кіева-Пячэрскі манастыр]], у якім склаўся асаблівы літаратурны напрамак, які аказаў вялікі ўплыў на літаратуру і культуру Старажытнай Русі. Як сведчаць летапісы, ужо ў XI стагоддзі на Русі пры манастырах і саборных цэрквах ствараліся бібліятэкі, якія мелі да некалькіх соцень кніг. Маючы патрэбу ў пісьменных людзях, князь Уладзімір Святаславіч арганізаваў першыя школы. Пісьменнасць не была прывілеем толькі пануючага класа, яна пранікала і ў асяроддзе гараджан. Выяўленыя ў значнай колькасці ў Ноўгарадзе граматы, напісаныя на [[бяроста|бяросце]] (з XI ст.), утрымліваюць перапіску простых гараджан; рабіліся надпісы і на рамесных вырабах{{sfn|Радугин|2001|с=}}. Адукаванасць вельмі шанавалася ў старажытнарускім грамадстве. У літаратуры таго часу можна знайсці нямала панегірыкаў кнізе, выказванняў пра карысць кніг і «''кніжнага вучэння''». === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Старажытнаруская літаратура}} [[Файл:Enthronement of Hilarion of Kiev.jpg|left|thumb|[[Інтранізацыя|Настолаванне]] мітрапаліта Іларыёна (мініяцюра [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапіса]]).]] З прыняццем хрысціянства Старажытная Русь была далучана да кніжнай культуры. Развіццё рускага пісьменства паступова стала асновай для ўзнікнення літаратуры і было цесна звязана з хрысціянствам. Нягледзячы на тое, што пісьменнасць была вядомая ў рускіх землях і раней, толькі пасля хрышчэння Русі яна атрымала шырокае распаўсюджанне. Таксама яна атрымала аснову ў выглядзе развітой культурнай традыцыі ўсходняга хрысціянства. Шырокая перакладная літаратура стала асновай для фарміравання з няўласнай традыцыі. Для арыгінальнай літаратуры Старажытнай Русі характэрныя вялікая ідэйная насычанасць і высокая мастацкае дасканаласць{{sfn|Радугин|2001|с=}}. Яе яркім прадстаўніком быў мітрапаліт Іларыён, аўтар вядомага «Слова пра закон і благадаць», датаваных сярэдзінай XI стагоддзя. У гэтым творы выразна выяўляецца думка пра неабходнасць адзінства Русі. Выкарыстаўшы форму царкоўнай пропаведзі, Іларыён стварыў палітычны трактат, у якім знайшлі адлюстраванне надзённыя праблемы рускай рэчаіснасці. Супрацьпастаўляючы «благадаць» (хрысціянства) «закону» (іўдаізм), Іларыён адхіляе ўласцівае іўдаізму паняцце богавыбранніцтва і сцвярджае ідэю перанясення нябеснай увагі і размяшчэння з аднаго абранага народа на ўсё чалавецтва, раўнапраўя ўсіх народаў. [[Файл:MAntokolsky Nestor.JPG|right|thumb|Нестар Летапісец, аўтар «Аповесці мінулых гадоў» (скульптура працы [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]]).]] Выдатным пісьменнікам і гісторыкам быў манах Кіева-Пячэрскага манастыра Нестар. Захаваліся яго «Чытанне» пра князёў Барысе і Глебе і каштоўнае для гісторыі побыту «Жыціе Феадосія». «Чытанне» напісана ў некалькі адцягнутым стылі, у ім узмоцнены павучальныя і царкоўныя элементы. Прыкладна да 1113 года адносіцца выдатны помнік старажытнарускага летапісання — «Аповесць мінулых гадоў», якая захавалася ў складзе пазнейшых летапісных збораў XIV—XV стагоддзяў. Гэта праца складзена на аснове больш ранніх летапісных збораў — гістарычных твораў, прысвечаных мінуламу Рускай зямлі. Аўтар «Аповесці», манах Нестар, здолеў жыва і вобразна расказаць пра ўзнікненне Русі і звязаць яе гісторыю з гісторыяй іншых краін. Асноўная ўвага ў «Аповесці» нададзена падзеям палітычнай гісторыі, дзеянням князёў і іншых прадстаўнікоў знаці. Гаспадарчае жыццё і побыт народа апісаны менш дэталёва. Выразна выявіўся ў летапісе і рэлігійны светапогляд яго складальніка: канчатковую прычыну ўсіх падзей і ўчынкаў людзей ён бачыць у дзеянні боскіх сіл, «вышэйшай волі». Аднак за рэлігійнымі разыходжаннямі і спасылкамі на волю Бога часта хаваюцца практычны падыход да рэчаіснасці, імкненне выявіць рэальныя прычынна-выніковыя сувязі паміж падзеямі. У сваю чаргу, Феадосію, ігумену Пячэрскага манастыра, пра які таксама пісаў Нестар, належаць некалькі павучанняў і пасланняў да князя Ізяслава. [[Файл:Instruction of Vladimir II Monomakh.jpeg|left|thumb|«Завяшчанне Уладзіміра Манамаха дзецям». [[Літаграфія]] 1836 года па малюнку Барыса Чорыкава.]] Выдатным пісьменнікам быў Уладзімір Манамах. Яго «Павучанне» малявала ідэальны вобраз князя — справядлівага феадальнага правіцеля, закранала надзённыя пытанні сучаснасці: неабходнасць моцнай княжацкай улады, адзінства ў адлюстраванні набегаў качэўнікаў і г. д. «Павучанне» з’яўляецца творам свецкага характару. Яно прасякнута непасрэднасцю чалавечых перажыванняў, далёкае ад адцягнутасці і напоўнена рэальнымі вобразамі і прыкладамі, узятымі з жыцця. Пытанне аб княжацкай уладзе ў жыцці дзяржавы, пра яе абавязкі і спосабы ажыццяўлення становіцца адным з цэнтральных у літаратуры. Узнікае думка пра неабходнасць моцнай улады як умовы паспяховай барацьбы з вонкавымі ворагамі і пераадолення ўнутраных супярэчнасцей. Гэтыя разважанні ўвасоблены ў адным з самых таленавітых твораў XII—XIII стагоддзяў, які дайшоў да нас у дзвюх асноўных рэдакцыях [[Маленне Данііла Заточніка|«Слова» і «Маленне»]] Данііла Заточніка. Перакананы прыхільнік моцнай княжацкай улады, Данііл з гумарам і сарказмам піша аб навакольнай сумнай рэчаіснасці<ref>Повести древней Руси XI—XII века. Л., 1983</ref>. Асаблівае месца ў літаратуры Старажытнай Русі займае «[[Слова пра паход Ігараў]]», датаванае канцом XII стагоддзя. У ім апавядаецца аб няўдалым паходзе на полаўцаў у 1185 годзе ноўгарад-паўночнага князя Ігара Святаславіча. Апісанне гэтага пахода служыць аўтару толькі нагодай для роздуму аб лёсах Рускай зямлі. Прычыны паражэнняў у барацьбе з качэўнікамі, прычыны бедстваў Русі аўтар бачыць у княжых міжусобіцах, у эгаістычнай палітыцы князёў, якія прагнуць асабістай славы. Цэнтральным у «Слове» з’яўляецца вобраз Рускай зямлі. Аўтар належаў да дружынага асяроддзя. Ён увесь час карыстаўся ўласцівымі яму паняццямі «гонар» і «слава», але напаўняў іх больш шырокім, патрыятычным зместам. У «Слове пра паход Ігараў» увасобіліся характэрныя рысы старажытнарускай літаратуры таго часу: жывая сувязь з гістарычнай рэчаіснасцю, грамадзянскасць і патрыятызм. Вялікі ўплыў на Рускую культуру аказала [[батый|Батыева]] нашэсце. Першая праца прысвечаная нашэсцю — «Слова пра пагібель Рускай зямлі». Дадзенае слова дайшло да нас не цалкам. Таксама Батыеваму нашэсцю прысвечана «Аповесць пра руйнаванне Разані Батыем» — складовая частка цыкла аповесцей пра «цудатворную» ікону [[мікалай Цудатворац|Міколы Зарайскага]]. == Гл. таксама == * {{нп3|Спіс старажытнарускіх архітэктурных збудаванняў дамангольскага перыяду|Спіс старажытнарускіх архітэктурных збудаванняў дамангольскага перыяду|ru|Список древнерусских архитектурных сооружений домонгольского периода}} * {{нп3|Крыжова-купальныя храмы Старажытнай Русі|Крыжова-купальныя храмы Старажытнай Русі|ru|Крестово-купольные храмы Древней Руси}} * {{нп3|Рускі іканапіс|Рускі іканапіс|ru|Русская иконопись}} * {{нп3|Старажытнарускае асабовае шыццё|Старажытнарускае асабовае шыццё|ru|Древнерусское лицевое шитьё}} == Зноскі == {{Reflist|3}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Бычков В. В.|загаловак=Русская средневековая эстетика XI-XVII века |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=М. |выдавецтва= |год=1995 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Бычков }} * {{кніга|аўтар=Владышевская Т. Ф.|загаловак= Музыкальная культура Древней Руси| спасылка = | адказны = | выданне= |месца= М.|выдавецтва= Знак| год= 2006| старонкі= | старонак= 472| серыя= | isbn= 5-9551-0115-2|тыраж= 800| ref=Владышевская }} * {{кніга|аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=История культуры Древней Руси |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны=Под общ. ред. акад. Б. Д. Грекова и проф. М. И. Артамонова|выданне= |месца=Л. |выдавецтва= |год=1951 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{кніга|аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=Книжные центры Древней Руси: Книжники и рукописи Соловецкого монастыря |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны=[[Расійская акадэмія навук|Рос. акад. наук.]] Ин-т рус. лит. (Пушк. Дом); Отв. ред. С. А. Семячко |выданне= |месца=СПб. |выдавецтва= |год=2004 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }} * {{артыкул|аўтар=Колесов В. В.|загаловак=Источники древнерусской культуры и истоки русской ментальности |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне=Древняя Русь. Вопросы медиевистики|тып= |месца= |выдавецтва= |год=2001 |выпуск= |том= |нумар=1 (3) |старонкі=1–9 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref=Колесов |archiveurl= |archivedate=}} * {{кніга |аўтар= |частка=Культура Древней Руси |спасылка частка=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html |загаловак=Культурология: Учебное пособие |арыгінал= |спасылка=http://lib100.com/book/other/cultural_r/_%D0%E0%E4%F3%E3%E8%ED%20%C0.%C0.,%20%CA%F3%EB%FC%F2%F3%F0%EE%EB%EE%E3%E8%FF.pdf |вікікрыніцы= |адказны=Сост. отв. ред. А. А. Радугин |выданне= |месца=М. |выдавецтва=Центр |год=2001 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак=304 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Радугин |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141112010350/http://lib100.com/book/other/cultural_r/_%D0%E0%E4%F3%E3%E8%ED%20%C0.%C0.,%20%CA%F3%EB%FC%F2%F3%F0%EE%EB%EE%E3%E8%FF.pdf |archivedate=12 лістапада 2014 }} ([https://web.archive.org/web/20130609161716/http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html копия]) * {{кніга|аўтар= |частка=Культура Киевской Руси |спасылка частка=http://culture.niv.ru/doc/culture/lectures-radugin/077.htm |загаловак=Всемирная История в десяти томах |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны=Академия наук СССР. Институт истории. Институт народов Азии. Институт Африки. Институт Славяноведения. Под ред. В. В. Курасова, А. М. Некрича, Е. А. Болтина, А. Я. Грунта, Н. Г. Павленко, С. П. Платонова, А. М. Самсонова, С. Л. Тихвинского|выданне= |месца= |выдавецтва=Соцэкгиз|год=1957 |том=3 |старонкі= 261-265|слупкі= |старонак=896 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Всемирная История }} ([https://web.archive.org/web/20130119002432/http://culture.niv.ru/doc/culture/lectures-radugin/077.htm копия]) * {{кніга|аўтар= Любимов Л.|загаловак= Искусство Древней Руси|месца=|выдавецтва = |год= 1981|старонак= 336|ref=Любимов}} * {{кніга|аўтар= Остроумов Н. И.|загаловак= Свадебные обычаи в Древней Руси|спасылка= |адказны = |месца= |выдавецтва= Типография И. Д. Фортунатова|год= 1905|том= |старонак= 70|старонкі= |isbn= |ref=Остроумов}} * {{кніга|аўтар=Прохоров Г. М.|частка= |спасылка частка= |загаловак=Древняя Русь как историко-культурный феномен |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=СПб. |выдавецтва= |год=2010 |том= |старонкі= |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= Прохоров}} * {{кніга|аўтар=Рабинович Е. Г.|частка=Древнерусская одежда IX-XIII вв. |спасылка частка=https://www.booksite.ru/ancient/reader/human_3_02.htm|загаловак=Древняя одежда народов Восточной Европы: Материалы к историко-этнографическому атласу |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны=Рабинович М. Г. (отв.ред.) |выданне= |месца=М. |выдавецтва=Наука|год=1986 |том= |старонкі=40–111 |слупкі= |старонак=273 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Рабинович }} * {{кніга|аўтар=Романов Б. А.|загаловак= Люди и нравы Древней Руси: Историко-бытовые очерки XI-XIII вв.| спасылка = | адказны = | выданне= |месца= М.| выдавецтва = Территория| год= 200| старонкі= |старонак= 256|серыя= Памятники русской исторической мысли| isbn= 5-900829-19-7|тыраж = 1000|ref=}} * {{кніга|аўтар=Рыбаков Б. А.|загаловак= Декоративно-прикладное искусство Руси Х-XIII веков|месца= |выдавецтва=Аврора|год= 1971|старонак= 118|ref=Рыбаков}} *{{кніга|аўтар= Рыбаков Б. А. |загаловак= Древняя Русь: Сказания. Былины. Летописи |месца= М. |выдавецтва= Академический проект | год = 2016 |старонак= 495 | isbn = 978-5-8291-1894-5 | ref = Древняя Русь: Сказания. Былины. Летописи }} * {{кніга|аўтар=Скурат К. Е.|загаловак= Православные основы культуры в памятниках литературы Древней Руси| спасылка = | адказны = | выданне= |месца= М.|выдавецтва= НОУ Институт экспертизы образовательных программ и государственно-конфессиональных отношений| год= 2006| старонкі= |старонак= 128| серыя= | isbn= 5-94790-010-6|тыраж= 5000| ref=Скурат}} * {{артыкул|аўтар=Старикова И. В., монахиня Елена (Хиловская) |загаловак=История русского церковного пения начала XII — конца XVII в. в исследованиях 2000–2010 гг.: Библиографический список |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне=Вестник церковной истории|тып= |месца= |выдавецтва= |год=2011 |выпуск= |том= |нумар=3-4 |старонкі=311—336 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref=Старикова, Хиловская|archiveurl= |archivedate=}} * {{кніга|аўтар= Фёдоров Г. Б.|загаловак= По следам древних культур. Древняя Русь|спасылка= | адказны = | выданне=|месца= М.|выдавецтва= Государственное издательство культурно-просветительной литературы| год= 1953| старонкі= |старонак= 403| серыя= | isbn= | тыраж= | ref=Фёдоров}} * {{кніга|аўтар= Чёрная Л. А.|загаловак= История культуры Древней Руси| спасылка= | адказны = | выданне= |месца= М.|выдавецтва=Логос| год= 2007| старонкі= |старонак= 288| серыя = | isbn= 978-5-98704-035-3| тыраж= | ref=}} == Спасылкі == * [http://gnezdovo.com/ Гнёздовский археологический комплекс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171003111712/http://gnezdovo.com/ |date=3 кастрычніка 2017 }} * [http://arhiv-palat.livejournal.com/ Cупольнасць «Дапятроўскае каменнае дойлідства»] у «[[LiveJournal]]» * {{cite web|url=http://www.historicus.ru/kultura_i_iskusstvo_drevnei_rusi|title=Культура и искусство Древней Руси|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FdVIQmya?url=http://www.historicus.ru/kultura_i_iskusstvo_drevnei_rusi|archivedate=4 красавіка 2013|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html|title=Культура Древней Руси|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FdVLGjoU?url=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html|archivedate=4 красавіка 2013|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.flana.ru/collection-article/history/article-history-rus.shtml|title=Древнерусский костюм|accessdate=2014-02-15|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029235824/http://www.flana.ru/collection-article/history/article-history-rus.shtml|archivedate=29 кастрычніка 2014|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.booksite.ru/ancient/reader/human_3_02.htm|title=Древнерусская одежда IX-XIII вв.|publisher=|accessdate=2014-02-15|lang=ru}} * [http://www.kulturologia.ru/blogs/220912/17139/ Древнерусский женский ювелирный головной убор XI - XIII вв.], рисунки-реконструкции Олега Федорова. {{Кіеўская Русь}} [[Катэгорыя:Культура Русі]] l8z6wd0r2g14nozlbg4p3s99kg88ejh Каўказ (гістарычны раён Гомеля) 0 535115 5177900 4583702 2026-08-09T17:32:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177900 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} [[Файл:Каўказ гістарычны раён Гомеля 1910 год.png|міні|264x264пкс|Тэрыторыя гомельскага "Каўказа" (выкарыстаны план 1910 г.).]] '''Каўказ''' — гістарычны раён [[Гомель|Гомеля]], былая ўскраіна ў паўночна-ўсходняй частцы горада, на высокім абрывістым беразе ракі [[Сож]]. Умоўныя межы: вул. [[Вуліца Хатаевіча (Гомель)|Хатаевіча]] (на поўначы); вул. [[Вуліца Падгорная (Гомель)|Падгорная]] (на ўсходзе); вул. [[Вуліца Парыжскай камуны (Гомель)|Парыжскай камуны]] (былая Бульварная) і [[Вуліца Сожская (Гомель)|Сожская вуліца]], якая канчалася стромкім ярам-спускам да ракі (на поўдні і паўднёвым захадзе; гэты яр з'яўляўся мяжой паміж Каўказам і [[Свісток (гістарычны раён Гомеля)|Свістком]]); вул. [[Вуліца Чэхава (Гомель)|Чэхава]] (на захадзе). Асноўныя вуліцы (акрамя пералічаных): [[2-я вуліца Рэвалюцыйная (Гомель)|2-я Рэвалюцыйная]], [[Шпітальнаая вуліца (Гомель)|Шпітальная]] (былая Каўказская), [[Кніжная вуліца (Гомель)|Кніжная]], [[Праезд Кніжны (Гомель)|Кніжны праезд]], [[1-ы завулак Шпітальны|1-ы]] і [[2-і завулак Шпітальны|2-і Шпітальныя завулкі]], [[Вуліца Партовая (Гомель)|Партовая]], [[Вуліца Тэльмана (Гомель)|Тэльмана]]. == Гісторыя == === Час узнікнення і паходжанне тапоніма === Дакладны час ўзнікнення тапоніма «Каўказ» у дачыненні да азначанай мясцовасці невядомы. Пры адсутнасці адпаведных дакументальных сведчанняў (ці ўвагі даследчыкаў да гэтага пытання) даволі праблематычна будаваць абгрунтаваныя версіі аб матывацыйнай базе наменавання гомельскай мясцовасці Каўказам. Сярод уведзенай у зварот інфармацыі гістарычных крыніц ёсць звесткі паліцэйскай справы [[1894]] г. аб пераносе двух гомельскіх [[Публічны дом|публічных дамоў]] са [[Спасава слабада|Спасавай Слабады]] ў «мясцовасць, называную Каўказам»<ref>[https://gp.by/novosti/novosti/news29155.html Пригодич, Н. Кавказские страсти в Гомеле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220814145749/https://gp.by/novosti/novosti/news29155.html |date=14 жніўня 2022 }} // Правда Гомель. Новостной портал. — 13.03.2014.</ref>. Філолаг і краязнавец [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Ф. Рогалеў]] мяркуе, што назва магла замацавацца, дзякуючы [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевічу]] ў пачатку 1840-х гг.: нібыта палкаводзец, які ваяваў раней на «рэальным Каўказе», ацаніў каларыт тагачаснай паўночна-ўсходняй ускраіны Гомеля, што абумовіла пераасэнсаванне ім гомельскіх рэалій з прыбярэжнымі ярамі і адхіламі, якія нагадвалі яму «каўказскія цясніны ў мініяцюры»<ref>Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 143.</ref>. Разрэзаны ярамі карэнны бераг ракі Сож пры поглядзе на яго з боку возера Дзядно і прылеглых лугоў сапраўды мог выглядаць як ланцуг высокіх узгоркаў. Але ўвязваць асацыяцыю іх з Каўказам ''выключна'' праз волю І. Ф. Паскевіча варта лічыць аблуднай. Калі матывацыйнай базай для намінацыі было менавіта асацыятыўнае пераасэнсаванне, то яно мусіла б сыходзіць з народнага асяроддзя. Улічваючы працягласць [[Каўказская вайна|каўказскай вайны 1817—1864 гг.]] і пастаяннага інфармацыйнага рэзанансу вакол яе, цалкам магчыма дапусціць, што гомельская мясцовасць была метафарычна пераасэнсована як Каўказ пад уплывам доўгі час няспыннай плыні інфармацыі пра азначаны канфлікт і яго наступствы. У далейшым бытаванне ў Гомелі тапоніма «Каўказ» магло падмацавацца кватараваннем тут [[160-ы Абхазскі полк|160-га Абхазскага палка]] (з 1895 г.), які быў сфарміраваны ў 1863 г. на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]<ref>Горсткин, И.Л. Памятка абхазцу. 1863-1911 гг. / Сост. подполковник И.Л. Горсткин. — [Гомель : Типо-лит. Х.Д. Гольберга, 1911]. — С. 1-2.</ref>. Меркаванне паэта [[Дзмітрый Новікаў (паэт)|Д. Новікава]] аб імавернасці [[Балты|старабалцкіх]] паралеляў назвы гомельскага Каўказа («Каўкарус» — горка бажкоў; «Каўкас» — хтанічная істота)<ref>[http://nashkraj.info/kaukaz-dumki/ Новікаў, Д. Каўказ – думкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230602080322/http://nashkraj.info/kaukaz-dumki/ |date=2 чэрвеня 2023 }} // Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны.</ref> варта лічыць беспадстаўным, пакуль не знаходзіцца сведчанняў існавання адпаведнага тапоніма ў наваколлі Гомеля раней за ХІХ ст. === Асваенне тэрыторыі === Вядома, што тэрыторыя ў нейкай ступені была асвоена яшчэ ў [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. Апісанне зямельных граніц у «Рэестры рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» [[1560]] г. не дае адназначнага адказу аб уласніцкай прыналежнасці будучага гомельскага Каўказа — мясцовасць знаходзілася або сярод «грунтоў» вёскі [[Урыцкае|Ваўковічы]], або адносілася да «грунту мест и застенков местских» Гомеля<ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 364.</ref>. Згодна з планамі генеральнага межавання [[1784]] г. мясцоваць адносілася часткова да гомельскіх, часткова да [[Прудок (Гомель)|прудкоўскіх]] уладанняў [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]]<ref>Генеральный план Белицкого уезда / Генеральное межевание Могилевской губернии 1784 г. — Аб'екты 17 і 60.</ref><ref>[http://rgada.info/poisk/index2.php?str=1354-opis_233-1 Планы дач генерального и специального межевания, 1746-1917 гг. (коллекция). Опись 233. Часть 1. Губерния, уезд: Могилевская; Белицкий.] — Л. 4, 14.</ref>. У 19 стагоддзі на прыбярэжных рвах і адхілах [[Дзядно (Гомель)|Дзядно]], [[Цыганскі яр (Гомель)|Цыганскі яр]], [[Валатаўскі спуск (Гомель)|Валатаўскі спуск]] густа размяшчаліся хаціны, мазанкі і нават звычайныя пячоры, у якіх жылі рыбакі, прачкі, бедныя рамеснікі. У [[1906]]—[[1908|08]] гадах тэрыторыя Каўказа пашырылася, інтэнсіўна забудоўвалася. У [[1910]]—[[1911|11]] на сродкі Вольнага пажарнага таварыства тут была разбіта плошча і збудаваны трэк для велагонак ([[Максімаўскі парк (Гомель)|Максімаўскі парк]]), зімой заліваўся каток (цяпер Цэнтральны стадыён і гарадскі спартыўны комплекс), былі пабудаваныя дэпо з вялікай пажарнай каланчой, казармы для служыцеляў, летні тэатр з адкрытай сцэнай, ратонда для аркестра, буфет. У будынку пажарнага таварыства размяшчаліся клубы — купецкі і пажарных дзеячоў. У паўночна-заходняй частцы Каўказа знаходзілася папулярнае месца для купання, адпачынка і рыбнай лоўлі (цяпер грузавы порт). Частка Каўказа, што прылягала да Румянцаўскай вуліцы (цяпер [[Вуліца Савецкая (Гомель)|вуліца Савецкая)]], была добраўпарадкавана. У параўнанні з ёй, усходняя частка вылучалася нядобраўпарадкаванасцю і хаатычнасцю забудовы. На абшарах гомельскага Каўказа ў першай трэці ХХ ст. бытавала легенда пра [[Гом|шведскага разбойніка Гомі]], змест якой на сёння страчаны. == Сучасны стан == Цяпер гэтая тэрыторыя ўваходзіць у [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] горада. У яе паўночна-ўсходняй частцы засяроджаны прамысловыя прадпрыемствы, арганізацыі і ўстановы; вядзецца будаўніцтва сучасных шматпавярховых будынкаў. У цэнтральнай частцы Каўказа пераважае індывідуальная сядзібная забудова. Унікальны рэльеф надае гэтым раёнам горада асаблівую маляўнічасць. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Файл:Homiel, Maksimaŭski. Гомель, Максімаўскі (1901-17) (2).jpg|Максімаўскі сад з велатрэкам на добраўпарадкаванай частцы гомельскага «Каўказа», пачатак ХХ ст. Файл:Homiel, Maksimaŭski. Гомель, Максімаўскі (1912).jpg|Максімаўскі сад з велатрэкам на добраўпарадкаванай частцы гомельскага «Каўказа», пачатак ХХ ст. Файл:Shabunevskij-portret.jpg|Архітэктар [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі|Станіслаў Шабунеўскі]] на ганку свайго дома на вул. Каўказскай (Шпітальнай), пач. ХХ ст. Файл:Homiel, Prabojnaja, Lankasterskaja. Гомель, Прабойная, Лянкастэрская (11.1898).jpg|Групавое фота на фоне т.зв. «Белых казармаў» (будынак колішняй ланкастарскай школы) на гомельскім «Каўказе», 1898 г. Файл:Homiel, Prabojnaja, Lankasterskaja. Гомель, Прабойная, Лянкастэрская (1918).jpg|«Белыя казармы», 1918 г. Файл:Homieĺ, Ruchavik revalucyi. Гомель, Рухавік рэвалюцыі, 1927 год.jpg|Завод «Рухавік рэвалюцыі» (былы Агроскіна) на паўночным усходзе «Каўказа», 1927 г. Файл:Homiel, Maksimaŭski. Гомель, Максімаўскі (1930-39).jpg|Раён «Каўказа» са стадыёнам на месцы ранейшага трэка, 1930-я гг. Файл:Homiel, Partovaja. Гомель, Партовая (2012 г.).jpg|Партовая – адна з вуліц гомельскага «Каўказа» ў сучаснасці, 2012 г. Файл:Спуск з вуліцы Партовай на вуліцу Падгорную (Гомель), 2012 год.jpg|Спуск з вуліцы Партовай на вуліцу Падгорную, кастрычнік 2012 г. Файл:Homiel, Partovaja. Гомель, Партовая (2020 г.).jpg|Гаспадарчыя пабудовы другой паловы ХХ ст. у двары на вуліцы Партовай, 2020 г. Файл:Вуліца Падгорная, Гомель, 2021 год.jpg|Забудова вуліцы Падгорнай, 2021 г. </gallery> == Вядомыя жыхары == * [[Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі]] — гомельскі гарадскі архітэктар, грамадскі дзеяч (рог вул. Румянцаўскай і Шпітальнай (Каўказскай) уласны дом)<ref>Літвінава Т. Ф. Лёс мастака. Гомельскі архітэктар Станіслаў Данілавіч Шабунеўскі (1868—1937) // Зборнік матэрыялаў навукова-практычнай канферэнцыі «Гомельшчына — старонкі мінулага» (15-16 лютага 1996). — Гомель: ГДУ, 1996.</ref>; * [[Хведар Андрэевіч Жудро]] — царкоўны дзеяч, гісторык (вул. Каўказская, дом Бядрыцкага)<ref>Памятная книжка Могилевской губернии на 1913 год. — Могилев губ. : Губернская типография, 1913. — С. 112.</ref>. == Гл. таксама == * Назву Каўказ мае адна з гістарычных мясцовасцей [[Чарнігаў|Чарнігава]] — [[Падол (Чарнігаў)|Падол]]. * Сугучнай назвай — Капказ — у пачатку ХХ ст. абазначаліся рэшткі старажытнага ўмацавання ў вёсцы [[Кіявец (Крупскі раён)|Кіявец]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Гомель. Энциклопедический справочник. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с. *Аллан, Д. «Кавказ» в плену : (История строительства Гомельского порта) / Д. Аллан, Мих. Пирожников, В. Розкин. — Гомель : Белорус. форватер, 1933. — 53 с. == Спасылкі == * [http://nashkraj.info/kaukaz-dumki/ Каўказ — думкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230602080322/http://nashkraj.info/kaukaz-dumki/ |date=2 чэрвеня 2023 }} * [http://nashkraj.info/gomelskij-kavkaz/ Гомельский «Кавказ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181025141233/http://nashkraj.info/gomelskij-kavkaz/ |date=25 кастрычніка 2018 }} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Гомеля]] spca2l1nwaljvnsp7w8olcue7p74c2b Краязнаўства Беларусі 0 536190 5177933 5171292 2026-08-09T21:12:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177933 wikitext text/x-wiki '''Краязнаўства Беларусі''' ― вывучэнне элементаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфіі]], [[Культура Беларусі|культуры]], [[побыт]]у, [[Геаграфія Беларусі|прыроды Беларусі]] ў цэлым, або горада, [[мястэчка]], [[Вёска|вёскі]], помнікаў культуры і г. д. У самім слове «''краязнаўства''» заключана яго азначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплекснае, калі вывучаюцца ўсе з’явы ў іх узаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб’ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, [[Беларуская археалогія|археалогіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Тапаграфія|тапаграфіі]], [[Геральдыка|геральдыкі]], [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]], філалогіі, [[мастацтвазнаўства]], і галіновае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д<ref>{{артыкул|загаловак=Краязнаўства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb4.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=257―260|старонак=432|isbn=985-110100-1}}</ref>. == Агульныя звесткі пра краязнаўства == [[Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|left|thumb|250px|Беларусь на карце Еўропы. <nowiki>1997 год</nowiki>]] Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў [[Фаўна Беларусі|фаўны]] і [[Карысныя выкапні Беларусі|карысных выкапняў]], пошукі [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычных помнікаў]] і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]], ''«важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма „двух узроўняў“: для спецыялістаў і для шырокай публікі. Яно само па сабе папулярнае, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»''<ref>{{артыкул|аўтар=Лихачёв Д. С.|загаловак=Любить родной край|спасылка=http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html|выданне=Отечество: Краеведческий альманах|месца=М.|год=1990|нумар=1|старонкі=8|старонак=224|archive-date=24 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094434/http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html}}</ref>. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісанні сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}, у 1845 годзе ўтварылася [[Рускае геаграфічнае таварыства]]. Многія даследчыкі Беларусі з’яўляліся яго членамі. У 1867 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] пачаў дзейнічаць [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства]], які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу ўтварылася {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|ru|Императорское Русское археологическое общество}}. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу зрабіла [[Віленская навучальная акруга]], якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаі. Тэрмін ''краязнаўства'' з’явіўся ў 1914 годзе. У СССР у 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, якая вылучаецца па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследавання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як усебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад усебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту<ref>{{кніга|аўтар=Никонова М. А.|загаловак=Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений|спасылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_19982.pdf|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=187|isbn=978-5-7695-5676-0}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар|Вадим Штепа|загаловак=Забытое краеведение|ссылки|http://izvestia.ru/news/579442|выданне=Известия|месца=М.|год=2014|нумар=14 ноября}}</ref>. У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, грамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае<ref>{{артыкул|аўтар=Кохановский Г. А.|загаловак=Краеведение|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=273|старонак=616}}</ref>. == Пачатак краязнаўства Беларусі == Краязнаўства было звязана са з’яўленнем [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], — з’явілася магчымасць зафіксаваць усе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісанні наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі<ref>{{кніга|загаловак=Краеведение Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=РИПО|год=2014|старонак=302|isbn=978-985-503-419-4}}</ref>. Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць у [[летапіс|летапісных крыніцах]], [[хроніка]]х, помніках [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] і літаратуры ранняга Сярэднявечча<ref>{{кніга|аўтар=Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121|месца=Мн.|выдавецтва=Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонак=345|isbn=985-417-858-7|archive-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914105456/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Барбашев А. И.|загаловак=Летописные источники для истории Литвы в средние века|спасылка=http://avidreaders.ru/book/letopisnye-istochniki-dlya-istorii-litvy-v.html.|месца=СПб.|выдавецтва=Журнал «Библиограф»|год=1888|старонак=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. «[[Аповесць мінулых гадоў]]», [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] і [[Іпацьеўскі летапіс]]ы апавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах: {{пачатак цытаты}} «адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата… Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы». {{канец цытаты}} Летапісы даюць звесткі аб першых [[Полацкія князі|полацкіх князях]], гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар=Матюшевская М. И.|загаловак=Источниковедение истории Беларуси|спасылка=http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2011|старонак=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archive-date=9 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archivedate=9 верасня 2016}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузьмин А. Г.|загаловак=К вопросу о «полочанах» Начальной летописи|спасылка= https://app.box.com/s/neeyb5xtowysikpy5ia2|выданне=Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|нумар=176|старонкі=125―127|старонак=160}}</ref>. У «[[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісу]]» сярод 617 [[Мініяцюра|мініяцюр]] ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»<ref>{{кніга|загаловак=Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр|месца=СПб., М.|выдавецтва=Глагол, Искусство|год=1994|старонак=415|isbn=5-85381-022-7}}</ref>. Мініяцюры «{{нп3|Летапісны звод Івана Грознага|Летапіснага зводу Івана Грознага|ru|Лицевой летописный свод}}» даюць уяўленне аб вобразе і вопратцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Мартынюк А. В.|загаловак= Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция|выданне= Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века|месца=М.|выдавецтва=Министерство культуры РФ|год=2009|старонкі=98―100|старонак=199}}</ref>. Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях у XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з’явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «[[Магілёўская хроніка]]» і «[[Віцебскі летапіс]]». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Пінск]]у, [[Слуцк]]у і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага [[Удзельнае княства|ўдзельнага княства]] і яго сталіцы. Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «[[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісу]]» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка [[Баркулабава]], які належаў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў у сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя ўніверсалы, лісты і іншае<ref>{{артыкул|загаловак=Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Полное собрание русских летописей|месца=М.|год=1975|том=32|старонкі=174―192}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бялова Т. У., Будзько І. У.|загаловак=Баркалабаўскі летапіс|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2013|старонак=606|isbn=978-985-11-0733-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальцев А. Н.|загаловак= Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Археографический ежегодник за 1960 год|месца=М.|год=1962}}</ref>. [[Файл:Фрагмент Баркулабаўскага летапісу.jpg|thumb|Фрагмент [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапіса]].]] З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх у адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад [[Храналогія|храналагічнай паслядоўнасці]]. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В. А.|загаловак=Хронікі|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=456―457|старонак=703}}</ref>. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай улады ў барацьбе супраць [[Феадалізм|феадальнай]] раздробленасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя чатыры важныя гісторыка-літаратурныя летапісныя помнікі: «[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]», «[[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года]]», «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]]» і «[[Хроніка Быхаўца]]». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар<ref>{{артыкул|аўтар=Чемерицкий В. А.|загаловак=Белорусская литература|спасылка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-4932.htm|выданне=История всемирной литературы|месца=М.|выдавецтва=АН СССР, Наука|год=1987|том=4|старонкі=371―375|старонак=687}}</ref>. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай у 1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя<ref>{{артыкул|аўтар=Ючас М. А.|загаловак=Хроника Быховца|спасылка= http://vk.com/doc-26812_133415775?hash=9c38b02067a11ecfca&dl=1f226dd131199c8a7f|выданне=Летописи и хроники. 1973 г.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонкі=220―231}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Хроника Быховца|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|год=1985|старонкі=66―74|старонак=261}}</ref>. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 гады і цяпер з’яўляецца важнай крыніцай па эканамічным і культурным жыцці Магілёва<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак= Магілёўская хроніка|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=2|старонкі=247―248|старонак=788|ISBN=985-11-0378-0}}</ref>. У «Віцебскім летапісу Аверкі» маюцца каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага [[магістрат]]а 1597 года, [[Ваяводы віцебскія|віцебскіх ваяводаў]] 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Витебская летопись Панцырного и Аверки|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref>. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі. == Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі == [[Файл:SOAOTO - Folio 044V.jpg|thumb|150px|Жыльбер дэ Лануа]] Бургундскі дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]] падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні Вялікага Княства Літоўскага, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак<ref>{{артыкул|аўтар=Лялькоў І.|загаловак=Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст.|выданне=Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2002|старонкі=47―52|старонак=152}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак= Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text3.phtml?id=6761|выданне=Записки Одесского общества истории и древностей, т. III|месца=Одесса|год=1853}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі == Каштоўнай краязнаўчай крыніцай служыць выдадзеная [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]] пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім у 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] пінскі і кобрынскі староста [[Лаўрын Война]] ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовай кнігі [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага староства]]. Гэта вылілася ў аб’ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна<ref>{{кніга|аўтар=Война Л.|загаловак=Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною|спасылка=https://reslib.org/books/1147164|месца=Вильно|выдавецтва=Типография А. И. Зака|год=1874|том=1-2|старонак=453|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094354/https://reslib.org/books/1147164|archive-date=24 снежня 2016}}</ref>. Рускі купец-паломнік {{нп3|Трыфан Карабейнікаў|Трыфан Карабейнікаў|ru|Коробейников, Трифон}} адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палесціну. Праязджаючы Мінск, ён пакінуў у дзённіку запіс: ''«Городок Менск древяной худ, в ыном месте развалился, величиною с Вязму{{efn-ua|У Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў|}}, а под ним река Сыслан{{efn-ua|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]|}} поменши реки Березыни, да пруды»''. Захаваліся ягоныя запісы і аб горадзе [[Слуцк]]у: ''«Городок Слутьцк невелик, поменши Коломны, древяной, а около городка острог на городовое дело, а в остроге торги да двор церков каменная да полаты каменные, да на посаде ратуша велика каменная, а порусски полата, а под нею подклет и погребы, а над погребы с надворья лавки, а над лавками сверху светлицы, а живёт в той палате коньстянтиновской жилец, их судья, а политовски ивоит, а посаду в Констянтинове с Ростов, а река под ним Случь»''. Піша Карабейнікаў таксама пра [[Барысаў]] і [[Орша|Оршу]]<ref>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/rus/83.htm|title=Хождение Трифона Коробейникова в Царьград|work=Русская история|publisher=Библиотекарь. Ру}}</ref>. Польскі гісторык XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі]] быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактах ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжанні паселішчаў і час іх існавання<ref>{{артыкул|аўтар=Старостина И. П.|загаловак=М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев|спасылка=http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml|выданне=Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов|месца=М.|выдавецтва=Ин-т российской истории РАН|год=1995|старонкі=79―80|старонак=90|archive-date=9 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109071038/http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml}}</ref>. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, цэрквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі [[Слуцкае княства|князёў слуцкіх]] і [[Ізяслаўскае княства|заслаўскіх]]. У [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскім манастыры]] ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» ({{Lang-pl|Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi}}, 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з’яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мяхоўскага]] і іншых. Праца выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского|выданне= Исследования по истории и историографии феодализма|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=238―241}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Летописные источники Мацея Стрыйковского|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Semianczuk A.|загаловак= Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku|выданне= Senoji Lietuvos Literatūra|месца=Warszawa|год=2009|старонкі=243―271}}</ref>. [[Файл:Chronicle Stryjkowski.jpg|thumb|right|200px|Тытульны ліст «Хронікі…» Мацея Стрыйкоўскага]] [[Файл:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg| left|thumb||[[Канут Русецкі]]. «Паляванне на зубра». 1844]] Італьянец [[Аляксандр Гваньіні]] з 1550-х гадоў служыў ротмістрам у войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» ({{Lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio}}). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён расказвае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краіны, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, [[Копысь|Копысі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак=«Хроніка Еўрапейскай Сарматыі»|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=455|старонак=703}}</ref>. У паэме беларускага паэта-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. На думку [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калесніка]], ''«Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»''<ref>{{кніга|аўтар=Калеснік У.|загаловак=Зорны спеў|спасылка=http://www.rulit.me/author/kalesnik-uladzimir/zorny-speu-download-free-342229.html|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1975|старонкі=86|старонак=158}}</ref>. З 1581 года польскі гісторык-кальвініст [[Ян Ласіцкі]] жыў у Вільні, настаўнічаў у сям’і [[кашталян]]а мінскага [[Ян Янавіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і [[Радашковічы|Радашковіч]] стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў…» ({{Lang-la|De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu}}, 1582), дзе аўтар расказвае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» ({{Lang-la|De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...}}, Базель, 1615), дзе ўтрымліваюцца першыя звесткі аб паганскіх вераваннях Літвы<ref>{{cite web|url=http://vkl.by/articles/2164|title=Ян Ласіцкі|author=Алесь Белы.|publisher=Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае»}}</ref>. Успаміны аўстрыйскага дыпламата [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак у Маскву і Ноўгарад у 1516―1517 і 1526―1527 гадах. У главе «Пра Літву» ён кажа пра багацце рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат, падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны ўклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: {{цытата|«Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае ўладай, увайшоўшы ў жыллё селяніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з ежы, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынены шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым каралі сказаў наступнае: „У Літве кожнае слова — золата“. Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|месца=Гродно|выдавецтва= Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонкі=42|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Сигизмунд Герберштейн|загаловак= Записки о Московии|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gerberstein/frametext8.htm|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=1988|старонак=430}}</ref>|}}. == Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі == [[Файл:Historiae Lithuanae.jpg|міні|180px|Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)]] Аўстрыйскі пасланнік [[Аўгусцін Меерберг]] пісаў у справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: {{пачатак цытаты}}«Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ўдастоены гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новагародскім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, учыненае гэтаму гораду маскавіцянамі {{efn-ua|Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гг.]] горад быў захоплены і разбураны, засталіся толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў}}. Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і цэрквы з дапамогай міласцяў набожных людзей. Айцы езуіцкай супольнасці таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»''<ref>{{кніга|аўтар=Августин Мейерберг.|загаловак=Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1874|старонак=260|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тяпкова А. И.|загаловак=Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв.|выданне=Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки|месца=Мн.|выдавецтва=МГУ|год=2014|нумар=1(43)|старонкі=76―84|issn=2073-8315}}</ref> {{канец цытаты}}. Чэх Бернгард Танер у складзе польскай амбасады ездзіў у Маскву. Ягоныя нататкі паведамляюць аб становішчы Мінска ў 1678 годзе: {{пачатак цытаты}} Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія ператварылі яго амаль у разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францысканцаў]], калегія айцоў братэрства Ісусавага, якім пачатак ужо пакладзены, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў{{efn-ua|праваслаўных}} і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць у сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, цэрквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі…" {{канец цытаты|<ref>{{cite web|author =Ивакин И.|url =http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|title =Коллекция: исторические документы. Бернгард Леопольд Франтишек Таннер. Вторая половина XVII в. Биографическая справка|publisher =Российский образовательный портал|archive-url =https://archive.today/20160328014408/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|archive-date =28 сакавіка 2016}}</ref>.}} Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстога]], апісаныя ім у дзённіку, захоўваюць апісанне Мінска станам на 1697 год: {{пачатак цытаты}} Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве староста [[Крыштаф Станіслаў Завіша|пан Завіша]]; у маю бытнасць у Менску ён не быў, а быў у той час у сваёй маетнасці. Дом ягоны ў Менску ў замку, будынак драўляны… У Менску ж ёсць дом вялікі з каменным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск менш за Магілёў у многім; будынкаў каменных у Менску нямала… У Менску ёсць шмат дамоў з каменнымі будынкамі; і ў радах, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква]] каменная вялікая, ладнага будынку, падобная да магілёўскай саборнай царквы Брацкага манастыра… Скрозь Менск цячэ рака Віславіца невялікая, на ёй ёсць млын на чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны… Быў я ў [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|кляштары ў панен бернардзінак]] і ў панен [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцянак]]. Дзяўчаты бернадынкі ходзяць у чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай, уладкаванай у сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі… Бенедыкцінкі ходзяць у белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць у патаемных месцах, каб нікім былі бачаны… {{канец цытаты|<ref>{{кніга|аўтар=Толстой П. А.|загаловак=Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе. 1697―1699.|спасылка=http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1992|старонак=387|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archive-date=17 сакавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archivedate=17 сакавіка 2015}}</ref>.}} У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства [[Ёган Корб]]. Цікавыя яго назіранні за жыццём манастыроў: {{пачатак цытаты}} У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым у манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, праспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе…". «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушаў, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манахі, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці…». «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор утрымлівае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месца нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодзін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|загаловак= Дневник Иоганна Георга Корба во время посольства Лепольда I в Московское царство|спасылка=http://www.sedmitza.ru/lib/text/439160/|выданне=Рождение империи|месца=М.|выдавецтва=Фонд Сергея Дубового|год=1997|старонак=544|isbn=5-89486-003-2}}</ref>.}} Польскі езуіт, доктар тэалогіі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] добра ведаў жыццё Вялікага Княства Літоўскага, выкладаў у калегіуме [[Брэст]]а і [[Слонім]]а. Вынікам яго прац з’явіліся „Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага“ і „Гісторыя Літвы“, ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар= Eugenija Ulčinaitė.|загаловак= Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose|спасылка=http://www.llti.lt/failai/SLL27_Str_Ulcinaite.pdf|выданне= Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|месца=Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universitetas|год=2009|том=27|issn=1822-3656}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі == [[Файл:Lepechin.jpg|thumb|left|Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна]] Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з’яўляецца „Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.“ з ілюстрацыямі А. Даманскага. У 1745―1747 гадах у [[Люблін]]е выпушчаны двухтомнік „Svada Latina…“ (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі [[Сапегі|Сапегаў]]. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту [[Марыяне|ордэна марыянаў]] Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]<ref>{{кніга|загаловак=Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. Безобразова|год=1904|старонак=857|archive-date=6 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606185508/http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Шумейка М. Ф.|загаловак=Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст.|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|год=2000|нумар=1|старонкі=19―40|старонак=266|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2020}}</ref>. [[Файл:Poleszuk XVIII cn.png|thumb|150px|А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.]] Першым беларускім археолагам можна лічыць [[Кашталяны полацкія|кашталяна полацкага]] [[Роберт Бжастоўскі|Роберта Бжастоўскага]]. У сваёй сядзібе [[Мосар]] каля [[Глыбокае|Глыбокага]] ён распачаў спробы раскопак курганнага [[могільнік]]а пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], які прыняў падарунак вельмі добразычліва<ref>{{артыкул|аўтар=W. Mienicki.|загаловак= Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego|спасылка=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/plain-content?id=18344|выданне= [[Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne]]|месца= Kraków|выдавецтва=Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne|год=1892|том=1-2|старонкі=285―289}}</ref>. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-[[валатоўка|валатовак]] на [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідчыне]] займаўся ваенны інжынер [[Тэадор Нарбут]], які выдаў аматарскае даследаванне „Пра курганы“<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/Теадор_Нарбут._Шавры.html|title=Тэадор Нарбут. Шавры|author=Кастусь Тарасаў.|date=25 траўня 2010|publisher=Pawet}}</ref>. [[Ігнацій Кульчынскі]] ў 1736―1747 гадах быў [[архімандрыт]]ам гродзенскага [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскага (Каложскага) манастыра]]. Даследаваў гісторыю [[Жыровічы|Жыровічаў]], гродзенскай [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай царквы]], напісаў „Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра“, на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў у 1738 годзе „Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра“. Пісаў на латыні і па-польску<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. С.|загаловак=Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=14―15|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля яе далучэння да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя {{нп3|Іван Іванавіч Ляпёхін|І. І. Ляпёхіна|ru|Лепёхин, Иван Иванович}}, якая апісала беларускую прыроду і сабрала [[гербарый]] для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|М. Я. Азерацкоўскі]], акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі<ref>{{артыкул|аўтар=Таранович В. П.|загаловак= Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г.|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1760-1780/Lepechin_I_I/pred3.htm|выданне=Труды Института истории науки и техники|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1935|том=5|старонкі=535―568|старонак=625}}</ref>. У 1780 годзе імператрыца [[Кацярына II]] распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся „Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі“ і ў якім стане фінансава-эканамічнае становішча губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва ўстаноў. Пазней Акадэміяй навук была выпушчаная кніга [http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf „Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы“] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210025145/http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf |date=10 снежня 2019 }} з гісторыяй і станам усходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў»<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е.|загаловак=К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске|выданне=Могилевская старина|месца=Могилев|год=1901|том=2|старонкі=69}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Брикнер А. Г.|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8-9)|старонкі=459-509, 311-367}}</ref>. Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр [[Андрэй Казіміравіч Меер|А. К. Меер]] у 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе расказаў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]] і [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёнаў]] Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманавым]] у «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніне]]», 1901, вып. 2<ref>{{cite web|url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1019|title=Меер Александр Казимирович|author=Лаппо-Данилевский К. Ю.|date=2010 |work=Словарь русских писателей XVIII века|publisher=Институт русской литературы (Пушкинский Дом)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Крыжэвіч.|загаловак=У пошуках святой крыніцы|спасылка=http://bfk.by/?p=3021|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2016|нумар=5 лютага}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Меер дзяліўся ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: ''«Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем…»''. Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі ''«розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і тытунь»''. Меер пісаў, што большасць сялян ''«… сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і … таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..»''. Адзначае Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: ''«Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастэрстваў людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы карэлы (не ад карэлаў, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта гаворка падобна да шматлікіх расійскіх, а асабліва суздальскаму, уведзена ва ўжытак марным і ў распусце і п’янству жывучым… гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Такая гаворка, што ўжываецца паміж імі, завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю»''. [[Атверніца]]й называецца вёска каля Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і ўстаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтай мовы: ''«Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлізь у хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манек хімшае — мой брат хварэе; клёва капені па лаўдзе — добранька стукні яго па галаве»'' і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў [[Смутны час]] у Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е. Р.|загаловак= Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1890|нумар=4|старонкі=126}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рябичкина Г. В.|загаловак= Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков|спасылка=http://www.gramota.net/materials/1/2009/2-3/56.html|выданне=Альманах современной науки и образования|месца=Тамбов|выдавецтва=Грамота|год=2009|нумар=2|старонкі=147―151|issn=1993-5552}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі == [[Файл:Horadnia-Maračoŭščyna, Antoni Tyzenhaus. Горадня-Марачоўшчына, Антоні Тызэнгаўз (J. Alšeŭski, 1905).jpg|thumb|left|300px|Атоні Тызенгаўз.]] [[Падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] кіраваў [[Гродзенская каралеўская эканомія|Гродзенскай каралеўскай эканоміяй]] у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён арганізаваў у Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]], які захапляўся птушкамі, у [[Паставы|Паставах]] стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездаванні ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак усіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі [[Уладзіслаў Казіміравіч Тачаноўскі|У. К. Тачаноўскага]] «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын [[Райнальд Тызенгаўз|Рэйнальд Тызенгаўз]] перадаў экспанаты ў новы музей [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я.|загаловак= Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі|спасылка=http://birdwatch.by/news/4023|выданне= Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010|год=2011|старонкі=3―5}}</ref>. Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін са стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, вядомы вучоны [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]]. Вынікам яго паездак з’явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы<ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=О Рогволодовом камне и Двинских записях|месца=СПб.|год=1855|старонак=70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак= О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]|спасылка=http://dlib.rsl.ru/01003557971|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. К. Крайя|год=1827|старонак=108}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени|месца=СПб.|год=1851|старонак=18}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=38―41|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>. Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]]. Уражанне ад убачанага ён адлюстраваў у «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы…» (1803) і «Працягу запісак…» (1804). У іх змешчаны звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць у ваколіцах г. Гродна»<ref>{{кніга|аўтар=Севергин В. М.|загаловак= Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.|спасылка=http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42051638|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1804|старонак=408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Севяргін Васіль Міхайлавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=456 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]], які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму ў полацкім манастыры было знойдзена [[Дабрылава Евангелле]] 1164 года, на Гродзеншчыне ― [[Супрасльскі летапіс]] і архіў [[Сапегі|Сапегаў]]. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках і іх друкаванне<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак=Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2003|нумар=1|старонкі=60―66}}</ref>. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|М. К. Баброўскі]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|І. М. Лабойка]], [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіч]]<ref>{{артыкул|аўтар=Доўнар Т. І.|загаловак=Даніловіч Ігнат Мікалаевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=411―412|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>, [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]]<ref>{{кніга|аўтар=Кеневіч С.|загаловак=Лелевель|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pollel/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD._%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1970|старонак=192}}</ref>, архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі І. Кунцэвіч, [[архімандрыт]] І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда [[Мікалай Рыгоравіч Гартынскі|М. Р. Гартынскі]]<ref>{{кніга|аўтар=Козлов В. П.|загаловак= Колумбы российских древностей|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000156/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|старонкі=8|старонак=168}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura|месца=Vilnius|год=1963|том=10|старонкі=207}}</ref>. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць ''«крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі»'', у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург<ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в.|спасылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20VII/07_06_A.%20Kaupu%C5%BE.pdf|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra|месца=Vilnius|год=1963|том=7|старонкі=50―60}}</ref>. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў [[Супрасльскі рукапіс|Супрасльскі зборнік]], адзін са значных царкоўнаславянскіх помнікаў<ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского|выданне=Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень|месца=М.|выдавецтва=Российская государственная библиотека|год=2000|том=12|старонкі=52―61|старонак=80}}</ref>. Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх земляў, член румянцаўскага гуртка гомельскі [[протаіерэй]] [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]] аб’яднаў у том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’я». Пад беларускім прыслоўем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і ўкраінская мовы. Грыгаровіч удакладняў: «''Заходнеруская гаворка, інакш званая беларускай, ужываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падолля, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Ильин А. Л.|загаловак=Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд|спасылка=http://brama.brestregion.com/nomer18/artic18.shtml|выданне=Гістарычная брама|месца=Брест|год=2001|нумар=1(18)}}</ref>. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў<ref>{{cite web|url=http://kronsh.prihod.ru/publikacii,_doklady,_vystuplenija/view/id/1125443|title= Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии|author=св. Алексий Хотев.|date=22 мая 2012|publisher= Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак= Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии|выданне=Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола|месца=Мн.|выдавецтва=Национальная библиотека Беларуси|год=1996|старонкі=47―56|старонак=67|isbn=5-781-51073-7}}</ref>. У час [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]] афіцэр [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіч]] апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць у Мінск, Вільню, Віцебск, бываць у беларускіх мястэчках. Калайдовіч склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў у 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім універсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў у Маскве творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы<ref>{{артыкул|аўтар=Батвіннік М. В.|загаловак=Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=621|старонак=702}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Прыгодзіч М. Р.|загаловак=Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонкі=5―6|старонак=135|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности|выданне=Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции|месца=Гомель|год=2004|старонкі=25―28}}</ref>. Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту [[Уладзімір Багдановіч Бранеўскі|У. Б. Бранеўскі]] напісаў сваю першую кнігу дарожных нататак «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе расказаў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, [[Лагішын]]а. Некалькі старонак у ёй прысвечаны Мінску: {{пачатак цытаты}} Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух- і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень у панараме горада. Кажуць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсёй маёмасці. Пара б забараніць будаваць у гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў… Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў аб сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца да яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства… Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастуцца і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднастайней і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных у трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых раслінных фігур… Мінскі сад размешчаны па ўзорах анлійскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам усюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе… {{канец цытаты||<ref>{{кніга|аўтар=Броневский В. Б.|загаловак=Путешествие от Триеста до С.-Петербурга в 1810 году. Часть 2|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1818}}</ref>.}} [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|міні|336x336пкс|[[Менск]] у пачатку XIX ст. Малюнак [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]].]] Рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|І. І. Лажэчнікаў]] напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён убачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: {{цытата|«Шлях ад Рослаўля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам у розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя корчмы, спустошаныя вёскі, дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашам пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..»''. Мінск, убачаны Лажэчнікавым у 1812 годзе: ''«Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усе мастацтвы і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэям — і золата Польшчы большаю часткай сыплецца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае»|}}. Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў ''«рускім Бюфонам»'', уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім універсітэце, [[Нерахта|нерахцкі]] памешчык [[Аляксандр Карлавіч Башняк|А. К. Башняк]], які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў у дзённік уражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён убачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: {{пачатак цытаты}}«Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстым месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дамы драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, таму выгляд іх не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі каменныя і большай часткай у гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губернатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых у горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаюцца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды ў Вільні»''. Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: ''«Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расійскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання…»''. Аб жыцці вёскі: ''«Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: беднасць земляў, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць усякае апісанне. Мала таго, што жывуць у бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і комінаў, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык змешвае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуцінным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ужывання якога, зрэшты, асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашванымі ці проста ў вадзе адваранымі травой, як-то: лебядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то бок: у камяках мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбеленай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды…»''. «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых елак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, ''«ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя… бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы… У памешчыкаў жа жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі… бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш»{{канец цытаты}}<ref>{{кніга|аўтар=Грыцкевіч В., Мальдзіс А.|загаловак=Шляхі вялі праз Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1980|старонак=272}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Михаил Диев|загаловак=Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева|выданне=Русский архив|месца=М.|выдавецтва|год=1891|нумар=5|старонак=66}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бошняк А. К.|загаловак= Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Московский университет|год=1820}}</ref>. Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык Вялікага Княства Літоўскага, [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|І. С. Анацэвіч]] збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)<ref>{{кніга|аўтар=Габрусевіч С. А., Марозава С. В.|загаловак=Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/Прафесар_Ігнат_Анацэвіч._Жыцце._Спадчына.html|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2005|старонак=216|isbn=985-417}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фрэйліна імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеўе ў Расіі» (1845), якая ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёў<ref>{{кніга|аўтар=Шишкина О. П.|загаловак=Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году|спасылка=http://rarebook.onu.edu.ua:8081/handle/123456789/2240|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II Отделения|год=1848|том=1|старонак=288}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які кватараваў у Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка [[Лагішын]] на ўціхамірванне [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|Лагішынскага бунта 1874 года]]: {{пачатак цытаты}} Цьмяна асветленая знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, якія ледзь гарэлі, нам прадставілася наступная карціна: з абодвух бакоў дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са світкам дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская група складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а з выгляду іх касцюмаў можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права… «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць у брудзе на каленях, здольныя бунтаваць?» Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся са строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі належныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыі ўладам… Дзеянні па навядзенню парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой… на працягу трох дзён станавая кватэра агалошвалася крыкамі пакараных розгамі. Выбар суб’ектаў для лупцоўкі рабіўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, што суправаджалася крыкамі баб і дзяцей, якія трымаліся за хвасты кароў і авечак, якіх цягнулі на продаж. Пакупнікамі з’явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за кошт лагішынскіх бунтаўнікоў {{канец цытаты|крыніца=<ref>{{артыкул|аўтар=Раич А.|загаловак= Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника)|выданне= Исторический вестник|месца=М.|год=1886|нумар=26|старонкі=596―602}}</ref>.}} [[Файл:bobrovskiypo.jpg|left|thumb|міні|П. В. Баброўскі]] У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У шматтомнік увайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]]. Рэдактарам тома пра Гродзенскую губерню ў 1859 годзе быў зацверджаны генерал-маёр [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. В. Баброўскі]], які нарадзіўся ў сям’і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар [[Аляксандр II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref>{{кніга|аўтар=Бобровский П. О.|загаловак=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Департамента генерального штаба|год=1863|старонак=906|archive-date=2 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002022546/http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/}}</ref>. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з якіх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя мясціны Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)<ref>{{кніга|аўтар= Бандарчык В. К.|загаловак= Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1964|старонак=282}}</ref>. Па заданні генеральнага штаба ў 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|М. В. Без-Карніловіча]] ў Мінскай і Віцебскай губернях ды Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб вартых увагі мясцінах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)<ref>{{кніга|аўтар= Без-Корнилович М. О.|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся|месца=СПб.|выдавецтва= Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии|год=1885|старонак=363}}</ref>. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, на яго думку, жылі ''«нашчадкі крывічоў»'', якіх ён вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі<ref>{{артыкул|аўтар=Яновіч М.|загаловак=Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства|выданне=Народная воля|месца=Мн.|год=2001|нумар=29 сакавіка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст.|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1977|нумар=4}}</ref>. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба {{нп3|Антон Ксавер’евіч Карэва|А. К. Карэва|ru|Корево, Антон Ксаверьевич}}. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Корево А. К.|загаловак=Речки. Древности|выданне=Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря|месца=М.|год=1865|том=1}}</ref>. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік Мінская губерня. «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка {{нп3|Іларыён Іовіч Зяленскі|І. І. Зяленскага|ru|Зеленский, Илларион Иович}}. У 1835 годзе пачынае працаваць [[Гродзенскі губернскі статыстычны камітэт]] — навукова-адміністрацыйная ўстанова [[Расійская імперія|Расійскай імперыі]], орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1835—1918). Шэраг этнаграфічных экспедыцый у Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф [[Сяргей Васільевіч Максімаў|С. В. Максімаў]] па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Ценішаў|В. М. Ценішаў|ru|Тенишев, Вячеслав Николаевич}} стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак прысвечана беларускай міфалогіі<ref>{{артыкул|аўтар=Лебедев Ю. В.|загаловак=Максимов Сергей Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая российская энциклопедия|год=2004|том=3|старонкі=485―488|старонак=592}}</ref>. [[Файл:Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67).jpg|thumb|250px|[[Дзмітрый Струкаў]]. «Полацк», 1867 г.]] У 1864 годзе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў]] запрасіў рускага мастака [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]] да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтай экспедыцыі было «''адшуканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны»''. Струкаў зрысоўваў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, дарожнымі нататкамі<ref>{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|title=Струков Дмитрий Михайлович|publisher=Минск старый, новый|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615120557/http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|archive-date=15 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mozyrxxvek.blogspot.ru/2016/02/1864-1867.html|title= Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.|publisher=Мозырь XX век}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Баженова О. Д.|загаловак=Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома|выданне= Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref>. Этнограф [[Павел Платонавіч Чубінскі|П. П. Чубінскі]] ― аўтар слоў нацыянальнага [[Гімн Украіны|гімна Украіны]] «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Беларусь, Украіну і Малдову. Экспедыцыя наведала некалькі беларускіх паветаў. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) увайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і {{нп3|Увараўская прэмія|Увараўскую прэмію|ru|Уваровская премия}} Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі займаў пасаду сакратара Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|загаловак= Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=532|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Стваральнік [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] і [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафій Тышкевіч]], які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі са скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні<ref>{{артыкул|аўтар=Акуліч С.|загаловак=Музеі братоў Тышкевічаў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1971-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=2|старонкі=27–30}}</ref>. Галоўныя працы ― «Апісанне Барысаўскага павета» (1847) і «Археалагічныя даследаванні помнікаў рамёстваў і г. д. у даўняй Літве і Русі Літоўскай» (1850)<ref>{{кніга|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Руплівец нашай старасветчыны|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=63|isbn=5-343-00670-1}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Хаўратовіч І. П.|загаловак=Тышкевіч Яўстафій Піевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=576―579|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>. Брат Я. Тышкевіча ― [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] — даследаваў больш за 200 курганоў, [[гарадзішча]]ў і замчышчаў у Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ён арганізаваў даследчую паездку па [[Вілія|Віліі]], якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах у Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/52-dynasty/1082-constantine-tyszkiewicz.html|title=Константин Тышкевич|author=Людмила Трепет.|publisher=Логойский историко-краеведческий музей}}</ref>. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць у іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адама Плятэра]], які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду, рыб. Знойдзеныя артэфакты ў 1858 годзе ён перадаў Рускаму археалагічнаму таварыству<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/identities/viaf-165051026/|title=Plater,Adam|publisher=WorldCat Indentities}}</ref>. [[Віленская археалагічная камісія]], якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча. Яе мэтай з’яўляўся «''сістэматычны агляд усіх помнікаў старажытнасці»''. Старшынямі камісіі былі Я. Тышкевіч і [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], сярод актыўных удзельнікаў — [[Павел Васілевіч Кукальнік|Павел Кукальнік]] і [[Адам Ганоры Кіркор]]. У 1856 годзе арганізацыя мела 66 членаў. Быў адкрыты Музей старажытнасцей<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/62-archeology/1072-vilnya-museum-of-antiquities.html|title=Виленский музей древностей|author=Жигунова С. И.|publisher=Логойский виртуальный музей}}</ref>, выпушчаны «Нататкі Віленскай часовай археалагічнай камісіі» (1856, 1858), «Збор дзяржаўных і прыватных актаў, якія тычацца гісторыі Літвы і злучаных з ёй уладанняў» (ад 1387 да 1710 г.) /Пад рэд. М. Круповіча. Вільна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)<ref>{{кніга|аўтар=Иконников В. С.|загаловак=Опыт русской историографии|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4748/|месца=Вильна|выдавецтва=Тип. Императорского Университета св. Владимира|год=1891|том=1|старонкі=309–310|archive-date=6 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406193306/http://www.runivers.ru/lib/book4748/}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонак=173}}</ref>. [[Файл:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|міні|268x268пкс|left|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыяну Даленгу-Хадакоўскаму]], 1818 г.]] Вялікі ўклад у развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|З. Я. Даленга-Хадакоўскі]]. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, у Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага ўніверсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі, або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX ― пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «Пра славянства да хрысціянства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «''…я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця»''. Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзін]] апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»<ref>{{кніга|аўтар= Зарыян Далэнга-Хадакоўскі.|загаловак= Выбранае|адказны= Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі|месца=Мн.|выдавецтва=Кнігазбор|год=2007|старонак=444|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Аксамітаў А. С.|загаловак=Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1992|нумар=5|старонкі=52-57}}</ref>. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]] нарадзіўся ў сям’і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Калі атрымаў ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім павятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Шпілеўскі Павел Міхайлавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=586|старонак=703}}</ref>. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «{{нп3|Беларускія народныя паданні|Беларускія народныя паданні|ru|Белорусские народные предания}}» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года дадаў яшчэ 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў]] і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. [[Аляксандр Апанасавіч Пацебня|А. А. Пацебня]] лічыў, што Шпілеўскі «''змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер’ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам… быць не можа»'', а на думку [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіча]], «''ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»''<ref>{{кніга|аўтар=Потебня А. А.|загаловак=Символ и миф в народной культуре|месцаtwirp[=М.|выдавецтва=Лабиринт|год=2000|старонкі=192|старонак=480|isbn=5-87604-107-6}}</ref>. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Левкиевская Е. Е.|загаловак= Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского|спасылка=http://ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm|выданне=Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика|месца=М.|выдавецтва=Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрей Топорков.|загаловак= О «Белорусских народных преданиях» и их авторе|спасылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/eb/ylo2.htm#44|выданне= Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=2002|старонкі=255―310|isbn=5-86218-381-7}}</ref>. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні пра ваўкалакаў на падставе беларускіх павер’яў» (1853), «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник»― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў [[Грэск]]у Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Иллюстрация» апублікаваны 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага з’яўляюцца каштоўным укладам у беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском|выданне=Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|старонкі=255―310|старонак=136}}</ref>. Член Маскоўскага археалагічнага таварыства [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|М. Ф. Кусцінскі]] скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў [[Завідзічы|Завідзічах]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў [[Барысавы камяні]]. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з’ездаў», «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцях]]» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі пра археалагічныя раскопкі ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», « Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупаспаленнем»<ref>{{артыкул|загаловак=Кусцінскі Міхаіл Францавіч|выданне=Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2009|том=1|старонкі=490|старонак=496|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref>. [[Файл:Book illustrations of Dvina or Boris stones - t.04.png|thumb|right|260px|Малюнкі Барысавых камяней, прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з’ездзе ў Маскве ў 1869 годзе]] Пошукамі вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Ф. В. Пакроўскі]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]]. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў<ref>{{кніга|загаловак=Труды IX Археологического съезда в Вильне|месца=М.|год=1893|старонкі=1―65}}</ref>. Матэрыялы Раманава мала друкаваліся, знаходзяцца ў архіве [[Львоў|Львова]]<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак=Культавыя камяні Беларусі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|старонкі=169|старонак=204}}</ref>. Ураджэнец польскага [[Замасць|Замасця]], паэт і драматург [[Павел Васільевіч Кукальнік|П. В. Кукальнік]] пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя…» у яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта на кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), «Гістарычныя нататкі пра Паўночна-Заходнюю Расію» (1867)<ref>{{кніга|аўтар=Шверубович А. И.|загаловак=Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|год=1885|старонак=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход<ref>{{артыкул|аўтар=Рябов А. К.|загаловак=Кукольник Павел Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1994|том=3|старонкі=216|старонак=592|isbn=5-85270-112-2}}</ref>. Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «Калікі вандроўныя», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з [[Валачобны абрад|валачобнымі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|юр’еўскімі]], мікольскімі, [[Купальскія песні|купальскімі]] і [[Каляды|каляднымі]] песнямі<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А. С.|загаловак=Бяссонаў Пётр Аляксеевіч|выданне=Энцыклапедыя літаратура і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1 |старонкі=553|старонак=727}}</ref>. Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў», пазней рэдактар «[http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html Памятнай кніжкі Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405110313/http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html |date=5 красавіка 2016 }}» [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|А. М. Семянтоўскі-Курыла]] ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Пра кірмаш Віцебскай губерні», Помнікі даўніны «Віцебскай губерні», «[[c:File:Сементовский, А. М. - Белорусские древности (СПб., 1890).djvu|Беларускія старажытнасці]]», «[http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804150519/http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ |date=4 жніўня 2016 }}» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]» у 1869 годзе пісала: {{цытата|«У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў „Віцебскім ведамасцям“ і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адно з бачных месцаў у іншай Расіі. Гэтым пераважаючым становішчам паміж сваімі субратамі „Віцебскія ведамасці“ і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанню М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцаў, што складаюць хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур’ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым у некаторых навуковых установах.»|}} Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць у працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=458|старонак=580|индекс=5-85700-014-9}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|title= Александр Максімовіч Сементовский|publisher= Старажытны Віцебск|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220453/http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта настаўнічаў у [[Віцебская мужчынская гімназія|віцебскай мужчынскай гімназіі]], працаваў у [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў]], з 1901 года — сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]], адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) і [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]] (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю «[[Віцебская даўніна]]» (1883―1888)<ref>{{кніга|аўтар=Гончарова А. В., Пугачёва Н. А.|загаловак= Алексей Парфёнович Сапунов|спасылка= http://pdf.vlib.by/BS-2009/Sapunov-25-11-2009.pdf|месца=Витебск|выдавецтва=Витебская областная библиотека|год=2009|старонак=43}}</ref>. З шасці запланаваных ім тамоў атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе —віцебскія дакументы часоў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гадоў]]; у пятым томе — дакументы [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] і дакументы скасавання ўніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер уключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел у стварэнні і працы [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі]], царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебскім інстытуце народнай адукацыі]]. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровым грамадзянінам [[Веліж]]а. Удастоены залатога Увараўскага медаля [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У 1907 годзе на з’ездзе віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У гонар яго названа адна з віцебскіх вуліц<ref>{{кніга|аўтар=Хмельніцкая Л.|загаловак=Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі гістарычны агляд|год=2001|старонак=256|isbn=985-6599-23-7}}</ref>. Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання [[Васіль Васільевіч Гразноў|В. В. Гразноў]] па запрашэнні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаву]], ''«прысвяціў сабе з пылкім юнацкім запалам розным працам… і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў»''. У 1860-я гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую (Каложскую) царкву]], апісаў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Грязнов В. В.|загаловак=Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|старонак=11}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Трусов И. Г.|загаловак=Борисо-Глебская Коложская церковь|месца=Гродно|выдавецтва=ООО «ЮрСаПринт»|год=2011|старонак=52|isbn=978-985-90187-2-5}}</ref>. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. М. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. В. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай Расіі» (1882) і інш. У 1864 годзе, аглядаючы ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] царкву ў [[Тураў|Тураве]], Гразноў у скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, што пазней атрымаў у навуковым свеце назву [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]]<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Василий Васильевич Грязнов|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=121–122}}</ref>. [[Файл:Bogdanovich - The remnants of the ancient world view of the Belarusians.PNG|міні|left|Вокладка «Перажыткаў старажытнага светапогляду беларусаў» [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], 1895 г.]] Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вокруг света», «Новый мир», «Новь», «Задушевное слово» М. В. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага]] выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчаў пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх земляў, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга была перавыдадзена ў Мінску ў 1993 годзе. Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін [[Іван Пятровіч Барычэўскі|І. П. Барычэўскі]] вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер’яў. Ураджэнка Гомельшчыны, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] апублікавала ў 1881―1911 гадах у Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, упершыню адзначыўшы двухгалоссе ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі<ref>{{артыкул|загаловак= Радчанка Зінаїда Федорівна|выданне= Мистецтво України: Біографічний довідник|месца=К.|год=1997|старонкі=499|старонак=700|індэкс=5-88500-071-9}}</ref>. Беларускі этнограф [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўную культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс аб становішчы жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («[[Мінскі лісток]]», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча "[http://www.grodnolib.by/media/file/binary/2013/1/27/180012133827/1ba78856_pdf.pdf?srv=cms Перажыткі старажытнага светапогляду беларусаў]{{Недаступная спасылка}} ", у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш<ref>{{кніга|аўтар=Пширков Ю. С.|загаловак=А. Е. Богданович|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=128}}</ref>. Настаўнік гісторыі і грэчаскай мовы [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)|гродзенскай гімназіі]], а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]] ў «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродзенскіх губернскіх ведамасцях]]» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над умацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794—1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне<ref>{{артыкул|аўтар=Линкевич В. Н.|загаловак=Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв.|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/436596pdf.pdf|выданне=Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДу им. Я. Купалы|год=2012|старонак=194}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Орловский Евстафий Филаретович|выданне=Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=303|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}</ref>. Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. А. Эрэміча, чыя маладосць прайшла ў ваколіцах [[Ружаны|Ружанаў]], публікаваліся ў асноўным у рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вільня, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)<ref>{{кніга|аўтар=Эремич И.|загаловак=Очерки белорусского Полесья|спасылка=http://sources.ruzhany.info/048_1.html|месца=Вильно|год=1867}}</ref>. Ураджэнец усходняй Польшчы [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Станіслаў Мікуцкі]], які скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для ''«напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў»'' камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук у Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» (апублікаваны ў «Известиях Императорской Академии наук», 1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу; на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе быў выдадзены літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»<ref>{{cite web|url=http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|title=Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.|author=Пиянзина Л. Н.|date=2011|publisher=Санкт-Петербургский университет|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113736/http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Нароўні з мовазнаўчымі працамі Мікуцкі надрукаваў у «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Виленском вестнике» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя<ref>{{артыкул|аўтар=Фядосік А. С.|загаловак=Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=522|старонак=751}}</ref>. Выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, пасля прафесар [[Карлаў універсітэт|універсітэта]] ў Празе, гісторык рускай літаратуры [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. А. Ляцкі]], вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «[[Слова пра паход Ігараў]]» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ён апублікаваў артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах у чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ<ref>{{артыкул|аўтар=Грачёва А. М.|загаловак=Ляцкий Евгений Александрович|спасылка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=GI7xrH7lZM4%3d&tabid=10547|выданне=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|год=2008|isbn=5-94848-211-1}}</ref>. [[Файл:Nikiforovskiy N J.jpg|міні|М. Я. Нікіфароўскі]] Сын магілёўскага купца-яўрэя [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які перайшоў у лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х гадоў ён стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарыямі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Виленском вестнике» за 1877 год Шэйн надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, [[Янка Лучына]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні…» (1874) змешчаны больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) маюцца апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя некаторых недахопаў<ref>{{кніга|аўтар=Новиков Н. В.|загаловак=Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1972|старонак=223}}</ref>. Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер’і, забабонныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў у Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Чигринов И. Г.|загаловак=Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1960|старонак=103}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Бандарчык.|загаловак=Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb5.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=326|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}</ref>. Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі [[Іаан Антонавіч Катовіч|І. А. Катовіч]] заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя цэрквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскую Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык [[Пётр Андрэевіч Гільтэбрант|П. А. Гільтэбрант]], які служыў у 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]], а потым загадчыкам аддзела рукапісаў [[Віленская публічная бібліятэка|Віленскай публічнай бібліятэкі]], у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Таксама з’яўляецца аўтарам «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Гільтэбрант Пётр Андрээвіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=148|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Дырэктар [[Навагрудская гімназія|навагрудскай]], а пасля гродзенскай гімназій [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. А. Дзмітрыеў]] стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Вестнике Западной России», «Вестнике Императорского Русского географического общества», «Виленском вестнике», «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім побыце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнерускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=172|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:Деды.jpg|міні|250x250пкс|left|Абрад «[[Дзяды]]»]] Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|А. І. Слупскі]] ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам у цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілея хрышчэння Русі)», дзе, у прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні [[Заслаўе|Заслаўя]] князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] з’яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893 гады, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1880-х ― 1890-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах<ref>{{артыкул|аўтар=Александровіч С. Х.|загаловак=Слупскі Аляксандр Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=67|старонак=703}}</ref>. Хатні настаўнік князёў [[Друцкія|Друцкіх-Любецкіх]] на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. С. Зянкевіч]] апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі расказаў пра беларускі абрад [[дзяды]]. У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]], стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі [[будзіны]], славяне ж з’явіліся пазней<ref>{{артыкул|аўтар=Саламевіч І. У.|загаловак=Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=217|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Інспектар народных вучылішчаў у Гродзенскай, пазней — у Мінскай губерні, [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Р. І. Кулжынскі]], апублікаваў (1866―1874) у губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту»<ref name="ЭБ">{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кулжы́нскі Рыгор Іванавіч|Скідан В. І.|278—279}}</ref>. Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)<ref>{{артыкул|аўтар=Ціхаміраў А.|загаловак=«Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі|спасылка=http://86.57.162.94:8088/Documents/Store/115|выданне=Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі|месца=Гродна|год=2014|нумар=9|старонак=175}}</ref>. Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]] заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў у 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. З 1864 года жыў у Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўнік беларускай гаворкі]]» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам у беларускіх губернях, а таксама знойдзеных у старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс унутранага жыцця іўдзеяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расійскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады [[Псалмы|псалмоў]]. У архіве бібліятэцы РАН у Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены "Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі<ref>{{cite web|url=http://e-heritage.ru/ras/view/person/history.html?id=48394795|title=Носович Иван Иванович|publisher=Электронная библиотека «Научное наследие России»}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ, Право и экономика|год=2008|старонак=116|isbn=978-985-442-554-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305110344/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. [[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|міні|315x315пкс|Краязнаўчы музей у [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|сядзібе]] Аляксандра Ельскага.]] Ураджэнец [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|А. К. Ельскі]] ў сваёй сядзібе [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Сярод карцін былі палотны [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Рубенса]], [[Паала Веранезэ]], [[Валенцій-Вільгельм Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], [[Ян Дамель|Яна Дамеля]], [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Язэпа Аляшкевіча]]; рэчы, якія належалі [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]]. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=331—332}}</ref>. З 1882 года Аляксандр Ельскі публікаваўся з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі ў кансерватыўным польскамоўным пецярбургскім часопісе «Kraj», пазней быў карэспандэнтам больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]» (1888―1902) ён апісаў амаль усе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі С. Аргельбранта» (т. 1—28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». З’яўляўся аўтарам прац «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускую гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1—2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых<ref>{{кніга|загаловак=Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі ун-т культуры|год=1999|старонак=156}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Ельскі Аляксандр Карлавіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb3.htm/выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=3|старонкі=350|старонак=527|isbn=5-85700-014-9}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Дуко А.|загаловак= Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=6|старонкі=49―53}}</ref>. Вывучэнне курганных старажытнасцей спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] [[Тэадор Нарбут]] быў пасланы ў 1810 годзе [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Б. Барклаем-дэ-Толі]] ва ўсходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля [[Рагачоў|Рагачова]] і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]], ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут ''«перад русінамі»''. Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з [[Ягелоны|Ягелонаў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які [[Люблінская унія|аб’яднаў]] у 1569 годзе Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую<ref>{{артыкул|аўтар=Жалуновіч Л. А.|загаловак=Тэадор Яўхімавіч Нарбут|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|выданне=XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2004|старонкі=132―133|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022224742/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|archive-date=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Выкладчык [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]], пасля рэдактар «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцей]]» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднёва-Заходняй Расіі» [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]] ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы каля Полацка і апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёсе кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Ксенофонт Антонович Говорский|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=90―96|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Віленскі кнігагандляр [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур’еры», «Виленском вестнике» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў [[мезаліт]]а, каля 10 курганных [[могільнік]]аў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў каменным веку беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім у музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім былі сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). З’яўляўся старшынёй віленскага археалагічнага гуртка «Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства» (1898―1906), задачай якога было захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным у 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/bel_history/szukiewicz/Шукевіч_Вандалін.html|title=Вандалин Шукевич|publisher=Лидский летописец/Pawet}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Спицын А. А.|загаловак=Раскопки В. Шукевича|спасылка= http://www.library.chersonesos.org/showsection.php?section_code=2|выданне=Известия Императорской Археологической комиссии|месца=СПб.|год=1909|том=29|старонкі=68―70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лаўрэш Л. Л.|загаловак=Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|год=2014|старонак=63}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея ў Маскве]] [[Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Увараў]] рабіў раскопкі курганоў у маёнтку [[Вотня]] на Магілёўшчыне і знайшоў 4 [[срэбранік]]а часоў князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], манету [[Харун ар-Рашыд|Гарун-аль-Рашыда]] і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч<ref>{{артыкул|аўтар=Головацкий Я.|загаловак=Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ.|выданне=[[Виленский вестник]]|месца=Вильно|год=1880|нумар=228|старонкі=1―2}}</ref>. Педагагічны дзеяч [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|М. П. Авенарыус]], які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах праводзіў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на [[Беласток|Беласточчыне]]. Каля вёскі [[Эсьмоны]] на Магілёўшчыне сабраў 125 каменных сякер. Аўтар брашуры «Узоры беларускай гаворкі розных мясцовасцей» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды [[Яцвягі|яцвягаў]], іх могілкі і ''«спехам пазбіванае часовае жыллё»'' не варта шукаць, бо ''«праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»''<ref>{{кніга|загаловак=Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1972|старонкі=44|старонак=248|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Р. Г. Ігнацьеў]] раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасова з гэтым аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выстаўку ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))<ref>{{артыкул|аўтар=Игнатьев Р. Г.|загаловак=Курганы и городища Минской губернии|выданне=Минские губернские ведомости|месца=Мн.|год=1878|нумар=51, 52,}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак= Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=218|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Генерал, начальнік дывізіі [[Мікалай Мацвеевіч Турбін|М. М. Турбін]] даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член [[Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні]] (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.). [[Файл:Alexander Dembovetsky.jpg|міні|left|269x269пкс|Аляксандр Дамбавецкі.]] Мінскі павятовы маршалак [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Г. Х. Татур]] з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі [[Станькава]] ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя<ref>{{cite web|url= http://tatur.su/family/tatur-genrih-hrizostomovich/|title=Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович |publisher=Tatur.su}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алег Дзярновіч.|загаловак= Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html|выданне= Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.|месца=Мн.|выдавецтва= Інстытут Польскі ў Мінску|год=2011|старонкі=178―183}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Татур Г. Х.|загаловак= Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение|спасылка=http://adverbum.org/ru/a-tatur.htm|месца=Мн.|выдавецтва=Губернская типография|год=1892|старонак=276}}</ref>. Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]] абследаваў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Бабруйскі павет]]ы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі<ref>{{cite web|url= http://www.pravenc.ru/text/182435.html|title=Завитневич|publisher=Православная энциклопедия}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Киселев В. Н.|загаловак= Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича|месца=Мн.|выдавецтва=Ильина В. П.|год=2007|старонак=383|isbn=978-985-6365-25-9}}</ref>. Уладальнік сядзібы [[Пуцілкавічы]] на [[Ушацкі раён|Вушаччыне]] [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] выявіў у ваколіцах 9 [[гарадзішча]]ў [[Жалезны век|жалезнага веку]] і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887—1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў у Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак= Вярэнька Францішак Леапольдавіч|выданне=Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|том=1|старонкі=208|старонак=492|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Поболь Л. Д.|загаловак= Древности Белоруссии в музеях Польши|спасылка=http://padaread.com/?book=74814|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|старонак=208}}</ref>. Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» [[Мацвей Васільевіч Фурсаў|М. В. Фурсаў]] у 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні…» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімовічам і Лаўровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актах», «Калі з’явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш<ref>{{cite web|url=http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2|title=Матвей Васильевич Фурсов|publisher=MogilevWiki}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|title=Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання)|author=Дзмітры Левін.|date=24.09.2012|publisher=Новости и история Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427022332/http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|archive-date=27 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Магілёўскі губернатар [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкі]] разам з эканамічнымі рэформамі шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў у [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкім]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім]] паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з’явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»<ref>{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 октября}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Фурсов М. В.|загаловак=Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году|выданне=Труды IX Археологического съезда|месца=М.|год=1895|том=I|старонкі=236―245|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тамара Калініна.|загаловак=Энцыклапедыя Дамбавецкага|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163|выданне=Культура|месца=Мн.|выдавецтва=Культура і мастацтва|год=2008|нумар=14 февраля|archive-date=22 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022220005/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163}}</ref>. Улетку 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двума членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў у Паўднёвай Сібіры і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчуком]]. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях<ref>{{кніга|аўтар=Марфина О. В.|загаловак=История антропологических исследований в Беларуси|спасылка=https://mybook.ru/author/olga-marfina/istoriya-antropologicheskih-issledovanij-v-belarus/|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2015|старонак=405|isbn=978-985-08-1807-2}}</ref>. Мэтай Ікава было параўнальнае даследаванне [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]] рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей). {{пачатак цытаты}} Антрапалагічнае вывучэнне, то бок вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкім яно павінна быць для нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць у некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Константин Николаевич Иков|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=123―125|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>.}} Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагалаловы тып, які сустракаўся яму ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія<ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву|выданне= Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=529―594}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г.|выданне=// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=720―724}}</ref>. На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні [[Мікалай Анімеле|Мікалая Анімеле]] Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян» аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра ўладкаванне беларускай хаты, віды адзення<ref>{{cite web|url=http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-19-33|title=Н. Анимеле|publisher=Старый Витебск}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Belarus-SMFAL-Dnieper Region-House-6.jpg|міні|265x265пкс|Беларускі падворак з [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музей народнай архітэктуры і побыту]].]] Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян расказаў у «Дарожных нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў<ref>{{кніга|аўтар=Лашкарёв С. С.|загаловак=Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии|месца=СПб|год=1859|старонак=15}}</ref>. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, [[Навагрудак|Навагрудку]], Мазыра<ref>{{кніга|аўтар=Воинов В. Д.|загаловак= Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866|месца=СПб.|выдавецтва=Т-во «Общественная польза»|год=1891|старонак=85}}</ref>. Вядомы пецярбургскі пісьменнік [[Усевалад Уладзіміравіч Крастоўскі|У. У. Крастоўскі]] ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень у Свіслачы» расказаў аб прыродзе, вёсках у пушчы, іх цэрквах. Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства [[Іван Андрэевіч Берман|І. А. Берман]] вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Виленском вестнике» ён апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор’я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары заходнерускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) Берман быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Берман Іван Андрэевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=78|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Уклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Троіцкі Аляксандр|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=499|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар вёскі [[Нежкава (вёска)|Нежкава]] Магілёўскага павета [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч|С. М. Бекарэвіч]] апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці» «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дз. Г. Булгакоўскі]] выкладаў царкоўнаславянскую мову ў [[Ваўкавыск]]у і [[Пінск]]у, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер’і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая была ўзнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=513―514|старонак=727}}</ref>. Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета [[Уладзімір Глебавіч Сакалоў|У. Г. Сакалоў]] апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Сакалоў Уладзімір Глебавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=443 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Н. Я. Васільева]] працавала пісарам і настаўніцай у [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]], супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Виленском вестнике»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер’і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Васільева Анастасія Якаўлеўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=104|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады<ref>{{артыкул|аўтар=Збралевіч Л. І.|загаловак=Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=249|старонак=742}}</ref>. Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― «Исторический вестник», «Журнал Министерства внутренних дел», «Журнал Министерства народного просвещения», у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «[[Віцебскія губернскія ведамасці]]», «Віленскія губернскія ведамасці», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці]]», «[[Мінскія губернскія ведамасці]]», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Р. Падбярэскага]], «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|К. І. Арсеньева]] (1845), «Нататкі пра Беларусь» [[Мікалай Сямёнавіч Шчукін (пісьменнік, 1792)|М. С. Шчукіна]] (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Я. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы<ref>{{артыкул|аўтар=Дорошкевич В.|загаловак=Как открывали Беларусь|выданне=Неман|месца=Мн.|год=2006|нумар=10}}</ref>. Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]]. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П. А. Куліш]], П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе «Этнографическое обозрение» (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім універсітэце, беларускі кірунак у асноўным вёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], які рассылаў этнаграфічныя праграмы і вёў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці ў часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускім краязнаўстве<ref>{{артыкул|аўтар=Пятроўская Г. А.|загаловак=«Этнографическое обозрение»|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=551|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки [[Іван Мікалаевіч Захарьін|І. М. Захарьіна]], [[Сільвестр Сільвестравіч Гагоцкі|С. С. Гагоцкага]], [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|С. С. Акрэйца]] і іншых<ref>{{cite web|url=http://starieknigi.info/index/IV.htm|title=«Исторический вестник». Указатель статей|publisher=Старые книги|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155334/http://starieknigi.info/index/IV.htm|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем<ref>{{кніга|аўтар=Сороко С. М.|загаловак=«Витебские губернские ведомости»|спасылка=http://www.psu.by/images/stories/Philosophy/personal/soroko_vitebsk_vedomosti.pdf|месца=Москва―Новополоцк|выдавецтва=Ин-т славяноведения РАН|год=2004|старонак=220|isbn=5-7576-0137-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лисовская Т. А.|загаловак=«Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник|спасылка=http://uctopuk.info/history/lisovskaja.htm|выданне=Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы|год=2009|старонкі=62―64|isbn=978-985-515-146-4}}</ref>. [[Файл:Załučča-Smolhaŭ-Barejkaŭščyna-Mir-Niaśviž-Vilnia. Залучча-Смольгаў-Барэйкаўшчына-Мір-Нясьвіж-Вільня (1887).jpg|міні|291x291пкс|left|Мясціны, апісаныя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]]: Залучча, [[Смольгава]], [[Барайкішкес|Барэйкаўшчына]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Вільня]].]] У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «[[Минские епархиальные ведомости]]» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Губернскія ведамасці», з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|мінскага Свята-Кацярынінскага сабора]])» (1913) і іншыя<ref>{{cite web|url= http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|title= Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы|author= Чистяков П. А.|publisher= Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария|access-date= 26 кастрычніка 2017|archive-date= 26 красавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160426034956/http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|url-status= dead}}</ref>. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць у Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару<ref>{{артыкул|аўтар=Римко О. Г.|загаловак=Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии|спасылка=http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал|месца=Новополоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=2011|нумар=2|старонкі=76―81|isbn=2070-1608|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archive-date=6 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archivedate=6 красавіка 2016}}</ref>. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета «[[Мінскі лісток|Мінскі лісток»]], якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, дарожныя нататкі. З 1886 па 1893 гады газета выпусціла чатыры кнігі, прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CF1C0FB1767C4F9FA39EFD7FC3643AFF|title=Минский листок|publisher=Национальная библиотека Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830210322/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru|archive-date=30 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і дадаткі да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве. У 1841―1851 гадах у Вільні пад рэдакцыяй [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] выходзіў літаратурны часопіс «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», дзе разам з апавяданнямі публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]])<ref>{{артыкул|аўтар=Цвірка К. А.|загаловак=Атэнэум|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=221|старонак=727}}</ref>. Варшаўскі «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», [[Адам Плуг|А. Плуга]] «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)<ref>{{кніга|аўтар=Литвинович А. Ф.|загаловак=Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат|месца=Мн.|выдавецтва=Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора|год=1992}}</ref>. Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскамоўныя пісьменнікі. Так, [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў нарысы пра Мінск, [[Нёман]] і бліжэйшыя вёскі. [[Юльян Урсын Нямцэвіч]] падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёў («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»)<ref>{{кніга|аўтар=Юлиан Немцевич.|загаловак=Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва|спасылка=http://sources.ruzhany.info/047.html|месца=Париж―СПб.|год=1858}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Elżbieta Dąbrowicz.|загаловак= Litwa Niemcewicza|выданне= Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki|месца= Warszawa|выдавецтва= DiG |год=2002|старонкі=119―134|старонак=380|isbn=83-7181-248-5}}</ref>. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мяшчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) расказаў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў ілюстравана самім жа Крашэўскім. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні…» (1842), «Вілія ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)<ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Крашэўскі Юзаф Ігнацы|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=272|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Прафесар права Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Ярашэвіч]], які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча — «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам<ref>{{артыкул|аўтар=Шылабрыт Т.|загаловак=Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2117|выданне=Гістарычны альманах|месца=Гродна|год=1999|нумар=2|старонкі=110―115}}</ref>. Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі, беларускі і польскі паэт [[Ян Чачот]] за ўдзел у паўстанні быў высланы ва [[Уфа|Уфу]]. Калі вярнуўся, жыў на Лепельшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам у сядзібе [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень<ref>{{артыкул|аўтар=Малаш Л.|загаловак=Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі|выданне=Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1986|нумар=7}}</ref>. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) [[Ева Фялінская|Евы Фялінскай]] расказана пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады<ref>{{артыкул|аўтар=Наталля Анофранка.|загаловак=Ня «цацка», але грамадзянка|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2008|нумар=10(828)|archive-date=8 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408165835/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143}}</ref>. Нямала адводзіцца побыту сучаснікаў і ў мемуарах [[Габрыэля Пузына|Габрыэлі Пузыні]] «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)<ref>{{артыкул|аўтар=Бурдзялёва І.|загаловак=Габрыэля Пузыня: святло шчасця|спасылка= http://khblit.narod.ru/arhiu/pracy/pracy7.pdf|выданне= Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Право и экономика»|год=2006|нумар=7|isbn=985-6299-79-9}}</ref>. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў<ref>{{cite web|url= http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|title= Polski pisarz z Podola|author= Wiktor Melnyk.|date= stycznia 2012|publisher= Kurier Galicijski|archive-url= https://web.archive.org/web/20160720061704/http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|archive-date= 20 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref>. Ураджэнец Гродзенскі губерні [[Вінцэсь Каратынскі]] быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]] ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»<ref>{{артыкул|аўтар=Клейн Б.|загаловак=В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова|выданне=Неман|месца=Мн.|год=1979|нумар=2|старонкі=149―159}}</ref>. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стоўбцы, Слуцк і іншыя гарады<ref>{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1070:2009-11-17-12-17-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=Вінцэсь Каратынскі|publisher=Спадчына}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мархель У. І.|загаловак=Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў|выданне=Белороссика: книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа|год=1980|старонак=115}}</ref>. [[Файл:Pinchuky 1841.jpg|thumb|«Пінчукі». Мастак Ян Лявіцкі, 1840-я гады.]] З літаратурнай спадчыны графа [[Леан Патоцкі|Лаеана Патоцкага]] найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. Ва «Успамінах пра Тышкевічавыя Свіслач, Дзярэчын і Ружанаы» Патоцкага сабраныя звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш<ref>{{кніга|аўтар=Патоцкі Л.|загаловак= Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/008/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B2%D1%83_%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%87,_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%87%D1%8B%D0%BD_i_%D0%A0%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83.html|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1997|старонак=319|isbn=5-345-00763-2}}</ref>. Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства [[Зыгмунт Глогер]] праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогерам матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Ягоныя нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Biblioteka Warszawska» («Варшаўская бібліятэка»), нарысы падарожжаў уздоўж Нёмана і Буга — у часопісе «Wisla» («Вісла») . Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах. Польскі этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер’і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраныя беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля. Польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. У 1887 годзе ён стварыў этнаграфічны часопіс («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы. Доктар філасофіі [[Уладзіслаў Вярыга]] ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім у Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, былі апублікаваны ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889). [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]] з’яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах у Заходняй Беларусі, ён сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, [[батлейка]]вых спектакляў і інш. Федароўскі планаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына этнографа знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)<ref>{{артыкул|аўтар=Kozerska H.|загаловак= Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923)|выданне=Slavia Orientalis|месца= Warszawa|выдавецтва= Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk|год=1957|том=6|старонкі=34–50}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Странник с блокнотом|спасылка=http://www.sb.by/kultura/article/strannik-s-bloknotom.html|выданне=Советская Белоруссия|месца=Мн.|год=2013|нумар=175(24312)}}</ref>. Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]] (Амаліі Даравінскай). Яе манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні<ref>{{кніга|загаловак=Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=189|isbn=5-343-00674-4}}</ref>. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830—1915), маці пісьменніка {{нп3|Уладзімір Людвігавіч Кігн|У. Л. Кігна|ru|Кигн, Владимир Людвигович}}, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называла іх ''«самароднымі помнікамі славеснасці»''. На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. Л.|загаловак=Паўлоўская Лізавета Іванаўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=392|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына «Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)<ref>{{cite web|url= http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|title= В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот|publisher= Слово. Общественно-политический еженедельник|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220142/http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Польская пісьменніца [[Эма Дмахоўская]] запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Яленская Эма|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=683|старонак=703|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Жыхарка Вільні [[Марыя Чарноўская]], якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Виленском вестнике» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслоўя ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых уніятаў Магілёўшчыны: {{цытата|«Яны выконваюць усё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай набожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым… Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі…»|}}<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Чарноўская Марыя|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=512|старонак=703}}</ref>. Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Часлаў Пяткевічы. [[Зянон Пяткевіч]] апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і інш<ref>{{артыкул|загаловак=Зянон Пяткевіч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=488}}</ref><ref>Анатоль Літвіновіч. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111022/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Часлаў Пяткевіч]] у часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць у вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawski» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна расказаў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Пяткевіч Ч.|загаловак=Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2015|старонак=319|isbn=978-985-08-1919-2}}</ref>. Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць у польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так, у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»<ref>{{кніга|аўтар= Гапава В. І.|загаловак= Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1969|старонак=232}}</ref>. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» [[Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Лада-Заблоцкі|Вайніслава Савіч-Заблоцкага]], «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аўдзерскай. Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай меркавалася, што яно некалі мела адзіныя з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выйшаў вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў гарадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй: {{пачатак цытаты}} Першы вынік які атрымліваецца адсюль, складаецца ў бясспрэчнай, вызваленай ад усялякага ценю сумневу ўпэўненасці, што руская мова была мовай пануючай у так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучана з Польшчай. Мова гэтая з’яўлялася народнай і дзяржаўнай, то бок дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэнні, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай… Але гэтая мова, якая ўводзілася гвалтоўна, адрыналася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года… Што мова руская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны… Ужыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе… такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?… Мова руская магла мець такое паўсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг….. Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Іваноў А. А.|загаловак=«Новыя кнігі». Агляд выдавецкай дзейнасці на старонках газеты «Віленскі веснік»|выданне=Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. А. Куляшова|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. А. А. Куляшова|год=2014|нумар=1 (43)|старонкі=47―53|isbn=00791}}</ref>.}} [[Файл:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|міні|left|«Нарысы па арганізацыі заходнерускага хрысціянства ў XVI стагоддзі» [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], 1907 г.]] У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, засведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнерускіх актаў; пад рэдакцыяй [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамарава]] выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнерускай палемічнай літаратуры<ref>{{кніга|аўтар=Пыпин А. Н.|загаловак= История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь|спасылка=http://www.istmira.com/yetnografiya/391-novejshee-vremya.html|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=4|старонак=256|isbn=978-985-11-0329-2}}</ref>. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў быў утвораны [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. У 1903 годзе ён меў 1896 актавыя кнігі, сярод якіх знаходзіліся акты [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]], земскіх і гродскіх судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне». Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года — Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін|М. Л. Вяроўкін]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. І. Даўгяла]]. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск<ref>{{артыкул|загаловак=Витебский центральный архив древних актов|выданне=Витебск. Энциклопедический справочник|спасылка=http://evitebsk.com/wiki/Витебский_центральный_архив_древних_актов/месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонкі=123|старонак=408|isbn=5-85700-004-1}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па ініцыятыве генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] ў 1864 годзе ўтварылася [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] з мэтай пацвердзіць публікацыямі старажытных актаў і грамат распаўсюд у Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя<ref>{{кніга|аўтар=Улашчык Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=173}}</ref>. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]], Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабранскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй [[Антоні Іванавіч Пшчолка|А. І. Пшчолка]] (1818—1871) і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]]. Прафесар-гісторык [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]] ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874))<ref>{{артыкул|загаловак=Крачкоўскі Юльян Фаміч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=330|старонак=740}}</ref>. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Виленском вестнике», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)<ref>{{артыкул|аўтар=Vytautas Merkys.|загаловак= Flavianas Dobrianskis|выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2004|том=5}}</ref>. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]] сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі…» (1867), «Каталог старажытных актавых кніг губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай…» (1872), "Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)<ref>{{артыкул|загаловак=Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2|старонкі=44|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины|выданне=Научные записки Смоленского гуманитарного университета|месца=Смоленск|выдавецтва=СГУ|год=1994|том=1|старонкі=386―394}}</ref>. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнаму ладу, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. Станам на 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх]] судоў, [[магістрат]]аў, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па староствах, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій<ref>{{кніга|аўтар=Турцевич А.|загаловак=Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906|спасылка=http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|месца=Вильно|выдавецтва=Друкарня А. Г. Сыркина|год=1906|старонак=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archive-date=17 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archivedate=17 верасня 2016}}</ref>. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім былі звесткі па мясцовым краязнаўстве, расказы аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх згадваюцца цікавыя звесткі аб кірмашах у Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890 гады. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар утрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявыя работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 гады пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў складзены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак. У 1867 годзе ў Вільні быў адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб’яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш. ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную секцыі. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» — выходзілі пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы. У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|М. А. Гаўсмана]] ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў у [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]], калекцыі [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|В. П. Федаровіча]] ў Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі Гаўсман служыў сакратаром у Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года быў высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выстаўку артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Гаўсман Міхаіл Антонавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=147|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Федаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў, затым перайменаваны ў Музей мясцовых старажытнасцей. У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея<ref>{{cite web|url=http://evitebsk.com/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Федорович Вацлав Петрович|publisher=Витебская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Варламава Н. П., Шишанов В. А.|загаловак=Масонская коллекция В. П. Федоровича|спасылка=https://issuu.com/linkedin63/docs/vitebskie_drevnosti_2013_masonskaja : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка|год=2013|старонкі=238-247|старонак=283}}</ref>. У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве і праіснаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III [[Чарэя|чарэйскаму]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Чарэя)|касцёлу]] і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду [[Мсціслаў|Мсціславу]], сані, кінутыя Напалеонам падчас уцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш<ref>{{артыкул|Клок Л. Д.|загаловак=Могилёвский музей|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=332|старонак=616}}</ref>. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|царкоўна-археалагічны кабінет]]. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае сховішча. Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым у кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І.|загаловак= Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|мсца=Мн.|год=2007|нумар=4|старонкі=38―45}}</ref>. Адным са знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885), складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкавым]], які вызначыўся тым, што пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў. У прадмове гаварылася: {{пачатак цытаты}}«Да апошніх смут у Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўду, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно вынікае з уласцівых усяму заходняму краю асноўных рускіх пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі».{{канец цытаты}} Пасля скону Бацюшкава Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносіліся да Паўночна-Заходняга краю. Першыя дакументальныя крыніцы аб [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэях на беларускіх землях]] сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, [[Тракай|Троках]], Луцку і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]]. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жылі ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы<ref>{{кніга|аўтар=Бершадский С. А.|загаловак=Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569|спасылка=http://cybb.info/istorija/istoriya/evropa/s-a-bershadskij-litovskie-evrei-istoriya-ix-yuridicheskogo-i-obshhestvennogo-polozheniya-v-litve-ot-vitovta-do-lyublinskoj-unii-1388-1569-gg.html|месца=СПб.|выдавецтва=Типография М. М. Стасюлевича|год=1883}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/15443|title=Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917)|publisher =Электронная еврейская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Церашковіч П. У.|загаловак= Яўрэі|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=556|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:К.Кукевич.Еврейские контрабандисты в окрестностях Вильно.JPG|thumb|left|К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны|295x295пкс]] Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада ўладкавала ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: ''«Святкуем, як у часы Саламона!»''. Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове<ref>{{артыкул|загаловак=Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород|выданне=Сборник Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1867|том=1|старонкі=384}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Брикнер, Александр Густавович|А. Г. Брикнер]]|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8–9)|старонкі=459–509, 311–367}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Махотина А. А.|загаловак=Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы|выданне= Вестник МГУ|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=2010|нумар=6|старонкі=112–125}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лісоўскі А. І.|загаловак=Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе|спасылка=http://www.ratusha-mogilev.com/files/KonfText.pdf|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2013|старонкі=204–208|старонак=436|isbn=978-985-6985-13-6}}</ref>. Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага "Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў, " (ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў напісана ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі» 1862―1866 П. Сямёнава, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» А. Карэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфіі і статыстыкі…» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага ўніверсітэта [[Сяргей Аляксандравіч Бяршадскі|С. А. Бяршадскага]], які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бяршадскаму стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1890-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі, якая была ператворана ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бяршадскага. Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве ў Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835—1890)» (СПб., 1894)<ref>{{артыкул|аўтар=Бердников Л.|загаловак=Из кантонистов в писатели|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2015/3/14b-pr.html|выданне=Нева|месца=СПб.|год=2015|нумар=3|старонак=560}}</ref>, А. П. Субоціна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888—1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Виленский вестник». [[Файл:Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917) (2).jpg|міні|283x283пкс|Іўе. Яўрэі брукуюць пляц, 1917 г.]] Кароткія звесткі пра беларускія «яўрэйскія» мястэчкі ёсць у працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў пісалі ў сваіх дзённіках, успамінах і дарожных нататках [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. М. Еўлашоўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Антонович В. Б.|загаловак=«Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604)|выданне=Киевская старина|месца=К.|год=1886|том=14|старонкі=124―160|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>, Бернгард Танер, Леан Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Соркина И.|загаловак= Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.)|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/27014/35-Sorkina.pdf?sequence=1|выданне= Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України|месца=К.|год=2009|нумар=19|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям’і. З’ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў у XIX стагоддзі», 1908), якія мелі вялікі поспех. У дадзенай працы яскрава апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям’і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў [[хедар]]ы і інш. Венгерава піша: ''«Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, было невыносна цяжкім. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволля ў межах сваёй сям’і… яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»''<ref>{{кніга|аўтар=Венгерова П.|загаловак=Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.|спасылка= http://narodknigi.ru/journals/49/polina_vengerova_vospominaniya_babushki/|месца=М.-Иерусалим|выдавецтва=Мосты культуры|год=2003|старонак=352}}</ref>. Жыццё мястэчка [[Капыль|Капыля]] Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах [[Абрам Паперна|Абрама Паперны]]<ref>{{артыкул|аўтар=Паперна А. И.|загаловак=Из Николаевской эпохи. Воспоминания|выданне=Евреи в России. XIX век|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2000|старонак=560}}</ref>. Пра цыццё мястэчка [[Камянец|Камянца]] Брэсцкага павета распавядаюць мемуары Ехезкеля Коціка<ref>{{cite web|author=Котик Е.|url=http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer17/Kotik1.htm|title=Мои воспоминания|publisher = Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University}}</ref>. Даследаванні пра яўрэяў, апублікаваныя ў XX стагоддзі, даволі поўна распаведзена ў манаграфіі «Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» [[Іна Валер’еўна Соркіна|І. В. Соркінай]]. Пра яўрэяў у беларускім фальклоры напісана ў [[В. У. Бялова]]й<ref>{{артыкул|аўтар=Белова О. В.|загаловак= Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье|выданне=Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.|месца=СПб.|год=1999|нумар=2|старонкі=307―317}}</ref>. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, [[беларускія татары]] як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак= Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі|выданне=Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Мн.|год=1994|том=1|старонак=191}}</ref>. Як піша [[Ян Длугаш]] у працы «Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego», у 1397 годзе ''«Вітаўт рушыў супраць татараў… прайшоў Дон… у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву… Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру»''. Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі [[Дайлідкі (Гродзенскі раён)|Дайлідкі]], Каралінава, [[Гневяншчына]] і [[Тарусічы]]. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, [[Мядзель|Мядзеля]] і [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паступова татарскія вёскі з’явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля [[Клецкая бітва|Клецкай бітвы]] (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна ўтварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вуліцы з’явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак=З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі|выданне=Весці АН БССР. Былі грамад. навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|нумар=6}}</ref>. Гісторык ВКЛ [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] адзначаў: ''«Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»''<ref>{{кніга|аўтар=Лапо І. І.|загаловак=Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586)|спасылка=http://avidreaders.ru/book/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-za-vremya-ot.html|месца=СПб.|выдавецтва= Типография И. Н. Скороходова|год=1901|старонкі=462|старонак=780}}</ref>. Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года [[Кацярына II]] пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман<ref>{{артыкул|загаловак=Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах|спасылка=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|выданне=Эхо веков. Научно-документальный журнал|месца=Казань|год=2012|нумар=1–2|старонак=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» адносіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах знаходзіцца ў «Хроніцы Быхаўца». 31-ы том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Звесткі пра літоўскіх татараў ёсць і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара [[Чэслаў Янкоўскі|Часлава Янкоўскага]] пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкі]] («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[А. В. Мухлінскі]] быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, дзеля чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам у Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караімаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць у той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref>{{cite web|url=http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/544.html?listid_=1|title=Мухлинский Антон Осипович|work=Биографика СПбГУ |publisher=Санкт-Петербургский университет}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях == [[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|left|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]]. Ён вылучыў тры краязнаўчыя плыні: польскую, расійскую і, з канца XIX ст., уласна беларускую. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае абмінуў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя адзначалася адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла на мэце пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе створана «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выдадзена праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «[[Магілёўская даўніна]]». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной<ref>{{артыкул|загаловак=Общество изучения Белорусского края|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1904|нумар=1|старонкі=176}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1970|старонкі=13, 47|старонак=123}}</ref>. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «[[Мінскі лісток]]», «[[Магілёўскі веснік]]», «Новы літоўскі веснік», «[[Полесская жизнь|Палескае жыццё]]», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «[[Беларускі голас]]», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «[[Лучынка (1914)]]» (рэдактар [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]]). У 1904 годзе створаны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі [[Міканор (Каменскі)]], дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|музей]] [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне<ref>{{кніга|аўтар=Швед В.|загаловак=Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..)|месца=Баранавічы|год=2003|старонак=168|isbn=985-6676-27-4}}</ref>. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» [[протаіерэй]] [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Гродзенскага кафедральнага сабора]] [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі|М. Р. Дзікоўскі]] сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея<ref>{{артыкул|аўтар=Какареко В. И.|загаловак=Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат|спасылка=http://www.nbrb.by/bv/articles/8110.pdf|выданне=Банковский вестник|месца=Мн.|год=2010|нумар=7|старонкі=20-27}}</ref>. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш<ref>{{кніга|аўтар=Черепица В. Н.|загаловак=Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения|спасылка=http://zapadrus.su/bibli/geobib/grodnok/1307-v-n-cherepitsa-grodnenskij-istoricheskij-kalejdoskop-glava-1.html?start=3|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2014|старонак=599|isbn=978-985-515-740-4}}</ref>. Па ініцыятыве [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. У. Жыркевіча]] ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]]. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як ''«археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна адносіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Сценькі Разіна і г. д.»''. Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага ўніверсітэта<ref>{{кніга|аўтар=Белецкий А. В.|загаловак=Открытие музея графа М. Н. Муравьева|месца=Вильно|выдавецтва=Русский почин|год=1901|старонак=31}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Библиотека и музей Виленского военного собрания|выданне=Русский инвалид|месца=М.|год=1903|нумар=7|старонкі=5}}</ref>. У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч|Л. М. Саланевіча]] «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудзерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «[[Беларускае таварыства]]», мэтай якога ставілася ''«барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб’яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Забаўскі М. М.|загаловак=Беларускае таварыства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb1.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=359|старонак=494|індэкс=5-85700-074-2}}</ref>. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «[[Белорусская жизнь]]», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «[[Паўночна-Заходняе жыццё]]», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая давала магчымасць, як казаў Саланевіч, ''«кожнаму беларусу зазірнуць у нашу гістарычную скарбніцу»''. Ураджэнец [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]] (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія прылады працы, [[бортніцтва]], [[Талака (звычай)|талаку]] («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў [[Палешукі|палешукоў]]. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэрыялаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта В. К. Косткай у Мінскай губерні ў 1910-х гадах<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Федосик А. С.|загаловак=А. К. Сержпутовский|спасылка=http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=120|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082514/http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гавришина В. В.|загаловак= Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя|выданне=XII конгресс антропологов и этнологов России|месца=СПб.|выдавецтва=Ин-т этнологии и антропологии РАН|год=2017|старонкі=64|старонак=511}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Винникова М. Н.|загаловак=Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма|выданне=Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года|месца=СПб.|выдавецтва=Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера)|год=2016}}</ref>. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)<ref>{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак=Евфимий Федорович Карский|Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}</ref>. [[Файл:Yefim Karskiy.jpg|left|thumb|200px|Я. Ф. Карскі]] У 1908 годзе пры [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Дз. В. Скрынчанкі, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт]]. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў [[слуцк]]ага [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкага манастыра]]<ref>{{артыкул|аўтар=Холодова Е.|загаловак= Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания|выданне= Архивы и делопроизводство|месца=Мн.|выдавецтва=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|год=2003|нумар=1|старонкі=126―128}}</ref>. Гістарычнае таварыства [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія]] заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ў Віцебску адкрыта аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «[[Полацка-Віцебская даўніна]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак= Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2002|нумар=4|старонкі=37―40}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Полоцко-Витебская старина|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=407|старонак=616}}</ref>. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]] з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекцыямі, упершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «[[Па рэвізіі]]» [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зоська Верас.|загаловак=Гародзенскі гурток. З успамінаў|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1972|нумар=10}}</ref>. [[Файл:Гродзенскі гурток беларускай моладзі.jpg|thumb|300px|Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]]] У 1913 годзе ў Віцебску створана асветніцкае таварыства «[[Адукацыя (таварыства)|Адукацыя]]», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «[[Таварыства сяброў навук у Вільні|Таварыства сяброў навук]]» (1909―1939) дзейнічала ў Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай у 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі<ref>{{кніга|аўтар= Henryka Ilgiewicz.|загаловак= Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy|месца= Warszawa|выдавецтва= Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą|год=2008|старонак=668|індэкс=978-83-924311-4-5}}</ref>. Грамадская арганізацыя «[[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Асвета]]» (1905) пры [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання<ref>{{кніга|аўтар= Dariusz Tarasiuk.|загаловак= Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918|месца=Lublin|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie|год=2007|старонкі=211|індэкс=978-83-227-2629-7}}</ref>. У 1912 годзе пры падтрымцы Мінскай гарадской думы пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварылася «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з’явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту<ref>{{артыкул|загаловак=Минское общество любителей естествознания|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12647-3-4-god-24-y-kn-xciv-xcv-1913#page/1/mode/grid/zoom/1|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1912|нумар=3-4|старонак=193}}</ref>. У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І. В.|загаловак=Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст.|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526043823/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|archive-date=26 мая 2011}}</ref>. У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дз. І. Даўгялы]]. Сярод публікацый ― «Знешні побыт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Паўпрыказкі, паўгаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўднёвым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Бондарчик В. К.|загаловак=Северо-Западный отдел Русского географического общества|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=4|старонкі=456|старонак=616}}</ref>. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў<ref>{{кніга|аўтар=Березкина Н. Ю.|загаловак=Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.|выдавецтва= Белорусская наука|месца=Мн.|год=2011|старонкі=278|старонак=524|индекс=978-985-08-1288-9}}</ref>. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html Мар’яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі]</ref>. У 1913 годзе па ініцыятыве [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] прайшла [[Краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці (1913)|краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці]], якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна]], якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], навучальныя дапаможнікі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А. Неканда-Трэпкі]], [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Гарэцкай]] і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»<ref>{{кніга|аўтар=Туронак Ю.|загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства|год=2008|старонак=282|isbn=978-80-86961-13-2}}</ref>. У выніку рэвалюцыйных падзей [[Заходняя Беларусь|заходнія землі Беларусі]] апынуліся пад Польшчай. Пачалася [[Паланізацыя|палянізацыя]] культуры, у якой немалую ролю адыграла [[Польскае краязнаўчае таварыства]] ў Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), [[Баранавіцкі краязнаўчы музей]] (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 года выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю. Яна іграла вялікую ролю ў аб’яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 года выходзіла штотыднёвая газета «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах у Коўне выходзіў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», які публікаваў нарысы і артыкулы па [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 1927―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з’яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]<ref>{{cite web|url= http://media-polesye.by/news/pinskiy-muzey-neveroyatnoe-i-interesnoe-ryadom-17391|title=Пинский музей ― невероятное и интересное рядом|author=Дм. Кисель.|date=24 декабря 2014|publisher=МедиаПолесье}}</ref>. У 1921 годзе на аснове Беларускай школьнай рады створана [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і павятовыя ўправы, выдавала «[[Беларускі летапіс (часопіс)]]» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўную і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіч]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|І. С. Дварчанін]], [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Р. К. Астроўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]], С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Няканда-Трэпка, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. В. Мятла]], Е. К. Любецкая і інш. У 1937 годзе ТБШ была забаронена польскімі ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.istpravda.ru/bel/research/12961/|title=Тыя, хто змагаліся за родную мову|author=Вячаслаў Зайцаў|date=11 сакавіка 2015|publisher=Гістарычная праўда|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405141933/http://www.istpravda.ru/bel/research/12961|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і Віленскай беларускай гімназіі [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. І. Луцкевічам]] было створана [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем<ref>{{кніга|аўтар=Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945)|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|месца=Вильнюс|выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі|год=2009|старонак=61}}</ref>. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выстаўкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Вінцэнт Святаполк-Мірскі|В. Святаполк-Мірскі]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка|У. Талочка]] і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=355|старонак=494|isbn=5-85700-074-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Юркевіч А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг.|выданне=ARCHE|месца=Мн.|год=2014|нумар=7-8|старонкі=195-222}}</ref>. У верасні 1917 года вучні [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]] Сяргей Бусел і Янка Ракуцька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства з’яўляліся больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскімі ўладамі<ref>{{кніга|аўтар=Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В.|загаловак=Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка=http://knigi.tor2.org/?b=4976285|месца=Мн.|выдавецтва=Медысонт|год=2006|старонкі=26|старонак=400|isbn=985-6530-37-7}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара {{нп3|Яфім Міхайлавіч Чэпуркоўскі|Я. М. Чэпуркоўскага|ru|Чепурковский, Ефим Михайлович}} пра [[Антрапалогія беларусаў|антрапалогію беларусаў]]<ref>{{cite web|url=http://by.ethnology.ru/win/general.htm|title=Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей|publisher=Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=17 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017040144/http://by.ethnology.ru/win/general.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Наш_Край_12_1926.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.]] У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцей у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|наркамата асветы БССР]], у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]]; ён у студзені 1919 года арганізаваў дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 года музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года — [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]]. [[Файл:Першая усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. 1924.jpg|злева|міні|Удзельнікі [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя|Першай Усебеларускай краязнаўчай канферэнцыі]] 1924 года]] З 1924 года беларускі краязнаўчы рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з’яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя]] з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выдавала штомесячны часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», у якім друкаваліся вядомыя навукоўцы і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства<ref>{{кніга|загаловак=Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Амелькович Л. Г.|загаловак=Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.)|выданне=Вопросы библиотековедения и библиографоведения|месца=Мн.|год=1975|старонкі=59―77}}</ref>. У Віцебску ў 1924 годзе з гуртка пад кіраўніцтвам [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіча]] вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб’яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светазнаўчая, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый<ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Человек, который верил в волатов|спасылка= http://www.sb.by/kultura/article/chelovek-kotoryy-veril-v-volatov.html|выданне=Беларусь сегодня|месца=Мн.|год=2010}}</ref>. У ліпені 1924 года [[ЦВК Беларускай ССР]] разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, Наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў [[Савет народных камісараў БССР|Саўнаркам БССР]], які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі за нежаданне вучыць беларускую мову было звольнена 27 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., [[Я. С. Фалей|Фалей Я. С.]]|загаловак=Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы|спасылка= https://zapadrus.su/bibli/arhbib/574-1920.html|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2001|старонак=270|isbn=985-445-495-9}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Навіцкі У.|загаловак=З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады)|выданне=Беларусіка-Albaruthenica|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны|год=1993|нумар=2|старонкі=368―370|старонак=404}}</ref>. У лютым 1926 года прайшоў [[Першы Усебеларускі краязнаўчы з’езд]], які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з’езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год у Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дыялектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеях знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячамі экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=Саітова В.|загаловак=Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2013|нумар=30-38}}</ref>. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі энтамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюшчыка (52 580 жукоў і матылькоў). Погляды таго часу бачны, напрыклад, у прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў: {{пачатак цытаты}} «Масы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. (…) Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваёй роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет у часы заняпаду свайго поўнай веліччу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы». {{канец цытаты}} У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай уладай, функцыянавалі Польскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Польскі турыстычны клуб, Яўрэйскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Віленскае краязнаўчае таварыства. Яны ў асноўным займаліся арганізацыяй турыстычных маршрутаў па краі, праводзілі экскурсіі, рыхтавалі экскурсаводаў<ref>{{кніга|аўтар=Цітовіч І. У.|загаловак=Краязнаўчы рух на тэрыторыі Заходняй Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонак=104}}</ref>. У 1927 годзе адбыўся [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд|Другі Усебеларускі з’езд краязнаўцаў]] з удзелам 187 дэлегатаў<ref>{{кніга|загаловак=Працы другога Усебеларускага краязнаўчага з'езда, 10―13 лютага 1927 года|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_druhoha_usiebielaruskaha_krajaznaucaha_zjezdu_10-13_lutaha_1927_hodu.html#1|месца=у Менску (у Мінску)|выдавецтва= Інстытут беларускай культуры|год=1927|старонак=127|серыя =Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства ; аддзел 5, серыя 5, кн. 2|=|тыраж =1000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічалі больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскі]], гомельскі (1919), [[Полацкі краязнаўчы музей|полацкі]] (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі<ref>{{кніга|аўтар=Гужалоўскі А. А.|загаловак=Музеі Беларусі (1918―1941 гг.)|Мн.|выдавецтва=Нацыянальны архіў Беларусі|год=2002|старонак=176|isbn=985-6372-22-4}}</ref>. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства было ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. І. Цвікевіч]](1888—1937), разглядаючы ўнёсак беларуска — польскіх культурных дзеячоў у фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі, ацэньваў іх дзейнасць наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''«Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых… была занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта была рамантычнай, мела сваёй крыніцай сэнтыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць да Беларусі як адной з польскіх правінцый і таму захапіць мужыка- селяніна не магла. (…) Па сутнасці ўся памянёная пляяда беларуска- польскіх вучоных, паэтаў і даследчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым перыядам выяўлення беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — перыядам надзвычайна яскравым, але толькі падрыхтоўчым»''<ref>{{кніга|аўтар = А. Цьвікевіч|загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. |спасылка =http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/01/Западно-руссизм._Нарысы_з_гісторыі_грамадзкай_мысьлі_на_Беларусі.html|адказны = пасляслоў'е Арсеня Ліса|выданне =2-е выд.|месца =Менск|выдавецтва=Навука і тэхніка|год =1993|старонкі =54|старонак =352|isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg|left|thumb|Беларускі пісьменнік і краязнаўца [[Арсень Ліс]].]] У 1932 годзе была прынята пастанова СНК БССР «Аб мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям ўдзяляць увагу выключна поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган «[[Савецкая краіна (1930)|Савецкая краіна]]» зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая дзейнасць стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства<ref>{{артыкул|аўтар=Дзянісаў А. У.|загаловак=Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг.|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2008|нумар=4|старонкі=24-32}}</ref>. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: {{цытата|«Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый… Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся… раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай… Загінулую панска-рабскую культуру… кантрэвалюцыйныя беларускія [[нацыянал-дэмакрат]]ы спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты… арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі… Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна».}} У 1931 годзе ў Мінску выйшаў зборнік пад рэдакцыяй акадэміка [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязнаўчым руху БССР». [[Файл:Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музэй, фрагмэнт экспазыцыі 1.jpg|thumb||250px|міні|Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі]] У пасляваенны час больш увагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускага партызанскага руху]]. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў [[Баранавіцкі краязнаўчы музей|Баранавічах]] (1946), [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепелі]] (1954), [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідзе]] (1959). З’езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш увагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які вызначыў маршруты па месцах баявой славы. Улетку 1947 года больш за тысячу беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняло пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР у школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая заклікала глыбей ужываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «[[Беларускі піянер]]» (пасля «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»), «[[Піянер Беларусі]]», «Іскры Ільіча», «Зорка» расказвалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «[[Настаўніцкая газета]]», часопісы «[[Родная прырода (1972)|Родная прырода]]», «[[Паляўнічы Беларусі]]», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей у школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белакоза — у [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|школе]] вёскі [[Гудзевічы]] Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаве]] (1961); у [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Маладзечне]] (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярова ― у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Ветцы]] (1978)<ref>{{cite web|url=http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|title=Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве|work=Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326212800/http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|archive-date=26 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vetka-museum.by/|title=Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=26 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326015228/http://www.vetka-museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]». Таварыства мела секцыі гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, моладзевую. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінулых у гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічным факультэце БДУ]] з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанравым прынцыпе. У другой палове 1980-х гадоў створана [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] на чале з гісторыкам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. А. Трусавым]], з 2017 года — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]]. Стала выходзіць газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>{{cite web|url= http://tbm-mova.by/|title= Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|archive-url= https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/|archive-date= 26 снежня 2021|url-status= dead}}</ref>. У 1960-я―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Г. А. Каханоўскага]], дзе дэталёва, на грунтоўнай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі. [[Файл:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|250px|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».]] У снежні 1989 адбыўся ўстаноўчы з’езд [[Беларускае краязнаўчае таварыства|Беларускага краязнаўчага таварыства]], якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, актыўны і дасведчаны краязнаўца, аўтар фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» (перастала існаваць у 1994). Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Зямля пад белымі крыламі]]»; [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіча]] «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Старонкі радзіназнаўства: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігуменшчыну і Пухаўшчыну; [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|В. Чарапіцы]] «Звенья цепи единой: Большие и малые события в истории Гродненщины XIX―XX столетий», «Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб’ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краязнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіча]] «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы нацыягенэза беларусаў. Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гістарычная хроніка «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]» у 146 тамах (1985—2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» і інш<ref>{{артыкул|аўтар=М. Півавар. Ст.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2005|нумар=3|старонкі=46-52}}</ref>. У [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]] маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Упраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе [[Беларускі фонд культуры]] (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны. Міністэрствам адукацыі Беларусі ў 1999 годзе на базе вучэбных калектываў, музеяў, гурткоў пазашкольных устаноў i аб’яднанняў, ва ўсіх рэгіёнах створана Усебеларуская турысцка-краязнаўчая экспедыцыя навучэнцаў «Наш край». Яе мэта — адкрыццё малавядомых і малавывучаных падзей, фактаў беларускай гісторыі, помнікаў мастацкай культуры, забытых імёнаў землякоў, для дасканалага вывучэння этнаграфіі, геаграфіі, археалогіі i фальклору<ref>{{артыкул|аўтар=Вікторыя Здзярская|загаловак=Дзе шукаць невядомае?|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=37&p=22&archiv=04082006|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2006|нумар=171}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2015/03/shkolnyiya-muzei-gradzyanka/|title=Школьныя музеі Асіповіцкага раёна|author=Ніна Вікторчык.|date=13.03.2015|publisher=Асіповіцкі край}}</ref>. Сярод найбольш папулярных рубрык ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»<ref>{{cite web|url= http://bfk.by/|title=Беларускі фонд культуры}}</ref>. З 1991 года выходзіць газета «[[Культура (газета)|Культура]]». [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|thumb|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля» ў [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]]] У 2009 праведзена ўстаноўчая канферэнцыя і створана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынёй якога абраны [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч]], намеснікамі ― [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]], Рычард Саматыя і Павел Каралёў, але яно атрымала адмову ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Выходзяць часопісы «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]», «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларусі гістарычны часопіс]]», «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]», «[[Архівы і справаводства (1999)|Архівы і справаводства]]», «Гістарычная брама», «Верасень», «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)<ref>{{cite web|url= http://adverbum.org/ru/taxonomy/term/45|title=Журналы по истории Беларуси|publisher=Adverum.org/accessdate=}}</ref>. Папулярныя краязнаўчыя сайты «[[Radzima.org]]», «[[Мінск стары і новы]]», «[[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]», «[[Будзьма беларусамі]]», «Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі», «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства», «[[Глобус Беларусі]]» і іншыя. Актыўна папаўняецца праект [http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ «Электронная кніга Памяць. Асіповіцкі раён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126085506/http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ |date=26 лістапада 2022 }}, створаны краязнаўцам-гісторыкам Валянцінам Шпакам. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «[http://www.rctkum.by/ Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства»] з аддзелам [http://www.rctkum.by/divisionstext/krajaznaucy краязнаўства і патрыятычнага выхавання], у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства<ref>{{cite web|url= http://www.url.by/category/111|title= Краеведение Беларуси|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124171222/http://www.url.by/category/111|archive-date= 24 лістапада 2017|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|title=Культура: Краведение|publisher=Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103102842/http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|archive-date=3 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі. У 2013 годзе выйшла кніга [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леаніда Лыча]] «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі», якая прысвечана раскрыццю становішча краязнаўчага руху ў Рэспубліцы Беларусь, паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў. 12-13 сакавіка 2020 адбыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. Пасяджэнні форума праходзілі ў Мінску, на базе Нацыянальнага гістарычнага музея. У ліку задач форума былі: вывучэнне стану спраў у галіне краязнаўства; папулярызацыя гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны беларускіх гарадоў і вёсак; пашырэнне ведаў аб краязнаўчых праектах Беларусі; стварэнне ўмоў для дыялогу паміж краязнаўцамі; трансляцыя дасягненняў і вопыту краязнаўцаў; садзейнічанне пашырэнню пачуцця нацыянальнай самасвядомасці, гонару да нацыянальнага багацця мінулага і сучаснасці Беларусі і г.д. У мерапрыемстве ўдзельнічалі каля 250 краязнаўцаў: супрацоўнікаў устаноў адукацыі і культуры, навукоўцаў, літаратараў, грамадскіх дзеячоў, студэнтаў і школьнікаў з усёй Беларусі. Удзельнікі форума працавалі ў пяці секцыях: «Краязнаўства ў сістэме навукова-даследчай працы» (зроблены 81 даклад), «Краязнаўства ў вучэбна-выхаваўчым працэсе ўстаноў адукацыі» (54 даклады), «Экалагічнае краязнаўства і турыстычная дзейнасць» і «Моладзь і краязнаўства» (разам 30 дакладаў), «Асоба ў краязнаўстве: з гісторыі біяграфій беларускіх краязнаўцаў» (31 даклад). На праведзенай у рамках форума канферэнцыі школьнікаў «Пазашкольнае краязнаўства: вопыт рэгіёнаў» праслухана 44 даклады<ref>Краязнаўчая газета, сакавік 2020, № 11 (784)</ref>. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Асветнікі зямлі Беларускай X―XX вв.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонак=490|isbn=985-11-0205-9}} * {{кніга|аўтар =[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]|загаловак=Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязнаўчы даведнік у 3 кн.|месца=Мн.|выдавецтва =БелЭн|год=2000|старонак=288}} * {{кніга|аўтар =Леванцэвіч Л. В.|загаловак=Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый для студэнтаў філалагічнага факультэта|месца=Брест|выдавецтва =БрДу|год=2013|старонак=135|isbn=978-985-473-985-4}} * {{кніга|загаловак=Бібліятэчнае краязнаўства: прастора вялікіх магчымасцей і перпектыў|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2014|старонак=286}} * {{кніга|аўтар =Багдановіч І. І. І інш.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі: вучэбна-метадычны дапамажнік|месца=Гродна|выдавецтва =ЮрСаПрінт|год=2014|старонак=219}} * {{кніга|аўтар=Карев Д. В.|загаловак=Белорусская и украинская историография конца XVIII―начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев|спасылка=http://www.istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6144:-xviii-20-xx-&catid=18|месца=Вильнюс|выдавецтва =ЕГУ|год=2007|старонак=312|isbn=978-9955-9878-5-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusians}} * [http://adverbum.org/ru/kraevedenie-belarusi Кнігі па крязнаўству Беларусі] * [http://nashkraj.info/ Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209164934/http://nashkraj.info/ |date=9 снежня 2011 }} * [http://centrtur.grodno.by/ Гродненский областной центр туризма и краеведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209031415/http://centrtur.grodno.by/ |date=9 снежня 2017 }} * [http://kb.brl.by/index.php/home Краязнаўства Берасцейшчыны] {{^}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўства паводле краін|Беларусь]] 96lhfkgoa6rkq2xn1j03sgf35dwcq3h Анатоль Барысавіч Салаўяненка 0 536325 5177822 4509216 2026-08-09T13:12:10Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэнары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177822 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Краіна = |Імя = Анатоль Барысавіч Салаўяненка |Арыгінал імя = |Выява = Anatoliy Solovianenko - Soviet Life, October 1984.jpg |Шырыня = 280px |Апісанне выявы = |Дата нараджэння = |Дата смерці = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Гады актыўнасці = |Прафесіі = оперны спявак |Пеўчы голас = Тэнар |Жанры = |Узнагароды = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Анатоль Барысавіч Салаўя́ненка'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|25|09|1932}} — {{ДС|29|07|1999}}) — знакаміты {{оперны спявак|Украіны|СССР}}-[[тэнар]]. [[Герой Украіны]] (2008). [[Нацыянальная легенда Украіны]] (2022). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Салаўяненка Анатоль Барысавіч|Шымановіч Л. А.|105}} == Спасылкі == * {{YouTube|iy5k0i7yoY8|Solovyanenko «Музыка без межаў» Беларускае ТБ|logo=1}} {{дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салаўяненка Анатоль Барысавіч}} [[Катэгорыя:Тэнары]] m854r8e8ap9koifb402aka5ntfy2glv Кыпу (воласць) 0 547034 5178047 4975505 2026-08-10T01:56:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178047 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кыпу''' ({{lang-et|Kõpu}}) — былая воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Вільяндзімаа]]. Плошча воласці — 258,7 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2010]] года складала 759 чалавек. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.kopu.ee/ Kopu valla ametlik kodulehekulg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514224513/http://www.kopu.ee/ |date=14 мая 2013 }} {{et icon}} {{Вільяндзімаа}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] gemj81bagp6as59vbcmtnsj7q5c97vh Кяру (воласць) 0 547140 5178048 4975507 2026-08-10T02:02:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178048 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кяру}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кяру''' ({{lang-et|Käru}}) — былая воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Рапламаа]]. Плошча воласці — 214,91 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2012]] года складала 606 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр воласці — пасёлак [[Кяру (пасёлак)|Кяру]]. <gallery> Файл:Pidapa vana mänd 2011.jpg|Старая сасна Підапа ў 2011 годзе. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.karuvald.ee/ Valla koduleht] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040726040942/http://www.karuvald.ee/ |date=26 ліпеня 2004 }} {{et icon}} {{Рапламаа}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] 452ah018eqgxmwxonue7mjcj9eq8hy3 Шаблон:Атыраўская вобласць 10 547773 5178009 4316233 2026-08-09T22:24:06Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5178009 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Атыраўская вобласць |navbar = |state = autocollapse |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Адміністрацыйны падзел [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |выява = [[Файл:Coat_of_arms_of_Atyrau.svg|60 px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Гарады абласнога падначалення |спіс1 = [[Атырау]] |загаловак2 = Раёны |спіс2 = * [[Жылыойскі раён|Жылыойскі]] * [[Індэрскі раён|Індэрскі]] * [[Ісатайскі раён|Ісатайскі]] * [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскі]] * [[Курмангазінскі раён|Курмангазінскі]] * [[Макацкі раён|Макацкі]] * [[Махамбецкі раён|Махамбецкі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> g3wzytaa415chst3vewwinemnf4vvnd Катрынегольм (камуна) 0 550657 5177874 4975721 2026-08-09T16:15:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177874 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Катрынегольм |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Katrineholms kommun}} |Герб = Katrineholm vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Катрынегольм |Карта = Katrineholm Municipality in Södermanland County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Сёдэрманланд |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Катрынегольм]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Сёдэрманланд (лен)|Сёдэрманланд]] |Насельніцтва = 32 440 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 31,7 |Плошча = 1 189,54 |Сайт = http://www.Katrineholm.se/ www.Katrineholm.se |ISO = }} '''Камуна Катрынегольм''' ({{lang-sv|Katrineholms kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Сёдэрманланд (лен)|Сёдэрманланд]] у цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Катрынегольм 98-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Катрынегольм]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 32 440 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=22 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Катрынегольм за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|472||32 770}} {{bar pixel|1975|#0099FF|470||32 635}} {{bar pixel|1980|#0080E6|465||32 277}} {{bar pixel|1985|#0099FF|460||31 889}} {{bar pixel|1990|#0080E6|472||32 764}} {{bar pixel|1995|#0099FF|480||33 262}} {{bar pixel|2000|#0080E6|467||32 370}} {{bar pixel|2005|#0099FF|464||32 185}} {{bar pixel|2010|#0080E6|467||32 428}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 9 гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Катрынегольм]] (Katrineholm) * Б'ёрквік (Björkvik) * Юло-кварн (Djulö kvarn) * Форсшэ (Forssjö) * Шэлдынгэ (Sköldinge) * Стронгшэ (Strångsjö) * Вала (Valla) * Эсчэпінг (Äsköping) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Katrineholms järnvägsstation.jpg|Чыгуначны вакзал Катрынегольм Файл:Sköldinge kyrka Katrineholms kommun.jpg|Царква<br/>(Шэлдынгэ) Файл:Yngaren vid Hagbyberga.jpg|Возера Інгарэн Файл:Eriksbergs slott.jpg|Замак Эрыксбергс </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} *[http://www.Katrineholm.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100515001221/http://www.katrineholm.se/ |date=15 мая 2010 }} {{Сёдэрманланд}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Сёдэрманланд]] 1r3fe1hjwk3gyiacwsxwckxev0omuxi Кніўста (камуна) 0 550704 5177921 4975724 2026-08-09T19:14:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177921 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Кніўста |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Knivsta kommun}} |Герб = Knivsta vapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Кніўста |Карта = Knivsta Municipality in Uppsala County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Упсала |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Кніўста]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Упсала (лен)|Упсала]] |Насельніцтва = 15 259 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 54 |Плошча = 295,12 |Сайт = http://www.Knivsta.se www.Knivsta.se |ISO = }} '''Камуна Кніўста''' ({{lang-sv|Knivsta kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, якая знаходзіцца ў [[лен (Швецыя)|лене]] [[Упсала (лен)|Упсала]] ў цэнтральнай [[Швецыя|Швецыі]]. Кніўста 237-ая па памеры тэрыторыі камуна [[Швецыя|Швецыі]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Кніўста]]. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 15 259 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=23 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Кніўста за 2005-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|2005|#0099FF|434||13 324}} {{bar pixel|2010|#0080E6|480||14 724}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Населеныя пункты == Камуне падпарадкаваныя 2 гарадскія пасяленні (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з якіх: * [[Кніўста]] (Knivsta) * Альсікэ (Alsike) * Больстаберг (Bålstaberg) * Васунда (Vassunda) == Галерэя == <center><gallery> Файл:Knivsta centrum 2007.jpg|Цэнтр горада<br/>Кніўста Файл:Vassunda kyrka 8388.jpg|Царква<br/>(Васунда) Файл:Alsike kloster ext1.jpg|Манастыр у Альсікэ Файл:Milles staty Lagga02.jpg|Скульптура К. Мілеса «Анёл іграе на флейце» </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *[http://www.Knivsta.se/ Сайт камуны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928104411/http://www.knivsta.se/images/Knivsta+Kommun+2003/Knivsta+i+bild/Knivstakartan/Knivstakartan.JPG |date=28 верасня 2007 }} {{Упсала (лен)}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Упсала]] 8iql4dvadrvxk1ffmubpakbfb4xr1vm Кызылкагінскі раён 0 551030 5177973 5177093 2026-08-09T22:16:57Z IshaBarnes 124956 5177973 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Белауская назва = Кызылкагінскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қызылқоға ауданы}} |Герб = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Атыраўская вобласць|Атыраўскую вобласць]] |Уключае = 10 акруг |Сталіца = [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] |Дата = [[1944]] |Насельніцтва = 31 777 |Год перапісу = 2015 |Месца па насельніцтву = 3 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 99,91 %<br />[[рускія]] 0,03 %<br />іншыя 0,06 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015]</ref> |Плошча = 24 900 |Месца па плошчы = 2 |Карта = Kyzylkoga District Kazakhstan.png |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = |Паштовыя індэксы = 060500-060509<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/06/6.html Почтовые индексы Казахстана]</ref> |Код аўтамабільных нумароў = E, 06 |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} '''Кызылкагінскі раён''' ({{lang-kk|Қызылқоға ауданы}}) — раён на паўночным усходзе [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.e-atyrau.kz/rus/index.php?name=Pages&op=page&pid=14 На сайте акимата Атырауской области]{{Недаступная спасылка}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} {{Атыраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Кызылкагінскі раён| ]] iiczi2loyzd845k04yzru85h7zz4tp6 5178010 5177973 2026-08-09T22:25:01Z IshaBarnes 124956 5178010 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Белауская назва = Кызылкагінскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-kk|Қызылқоға ауданы}} |Герб = |Краіна = [[Казахстан]] |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Атыраўская вобласць|Атыраўскую вобласць]] |Уключае = 10 акруг |Сталіца = [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] |Дата = [[1944]] |Насельніцтва = 31 777 |Год перапісу = 2015 |Месца па насельніцтву = 3 |Нацыянальны склад = [[казахі]] 99,91 %<br />[[рускія]] 0,03 %<br />іншыя 0,06 % (2015 г.)<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015]</ref> |Плошча = 24 900 |Месца па плошчы = 2 |Карта = Kyzylkoga District Kazakhstan.png |Часавы пояс = [[UTC+5]] |Абрэвіятура = |Паштовыя індэксы = 060500-060509<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/06/6.html Почтовые индексы Казахстана]</ref> |Код аўтамабільных нумароў = E, 06 |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} '''Кызылкагінскі раён''' ({{lang-kk|Қызылқоға ауданы}}) — раён на паўночным усходзе [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр — сяло [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.e-atyrau.kz/rus/index.php?name=Pages&op=page&pid=14 На сайте акимата Атырауской области]{{Недаступная спасылка}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} {{Атыраўская вобласць}} [[Катэгорыя:Кызылкагінскі раён| ]] rojenxvsii211jc3kzeqx2l0n1j5zhu Катэгорыя:Кызылкагінскі раён 14 551032 5177975 3103837 2026-08-09T22:17:39Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:Кзылкагінскі раён]] у [[Катэгорыя:Кызылкагінскі раён]]: Назва з памылкай правапісу 3103837 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Раёны Атыраўскай вобласці|Кзылкагінскі раён]] hrp3ar1oxm23oah0ivmc8zjgbq42m6w Міялы (Атыраўская вобласць) 0 551040 5177962 5177127 2026-08-09T22:15:41Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177962 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Міялы}} {{НП-Казахстан}} '''Міялы''' ({{lang-kz|Миялы с.}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Міялінскай сельскай акругі. Код КАТА — 234830100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6034 чалавекі (3005 мужчын і 3029 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6473 чалавекі (3234 мужчыны і 3239 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] mxpi9x0uwrnkhbks4lfu5c6cyw9no3k 5177996 5177962 2026-08-09T22:19:08Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177996 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Міялы}} {{НП-Казахстан}} '''Міялы''' ({{lang-kz|Миялы с.}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Міялінскай сельскай акругі. Код КАТА — 234830100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6034 чалавекі (3005 мужчын і 3029 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6473 чалавекі (3234 мужчыны і 3239 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] esxoaslp8cvgjdnsboynpo2dy1381j9 Караколь (Кызылкагінскі раён) 0 551041 5177957 5177147 2026-08-09T22:15:36Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177957 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караколь}} {{НП-Казахстан}} '''Караколь''' ({{lang-kz|Қаракөл}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1670 чалавек (876 мужчын і 794 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1547 чалавек (796 мужчын і 751 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] nu86tfflsoxr7gtoma1veaz8tgkyrto 5177991 5177957 2026-08-09T22:19:03Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177991 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караколь}} {{НП-Казахстан}} '''Караколь''' ({{lang-kz|Қаракөл}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1670 чалавек (876 мужчын і 794 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1547 чалавек (796 мужчын і 751 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] db01h1z3c7ndh3qy44gi6cyiugddokh Айдын (Атыраўская вобласць) 0 551042 5177941 5177177 2026-08-09T22:10:42Z IshaBarnes 124956 5177941 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айдын}} {{НП-Казахстан}} '''Айдын''' ({{lang-kz|Айдын}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 215 чалавек (107 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 146 чалавек (72 мужчыны і 74 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] 832f1w246i57ayy5v5y0cqliwd0qqup 5177943 5177941 2026-08-09T22:15:18Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177943 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айдын}} {{НП-Казахстан}} '''Айдын''' ({{lang-kz|Айдын}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 215 чалавек (107 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 146 чалавек (72 мужчыны і 74 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] kppf1xqn48y4lqm2pu74thqs4e7ct3u Мадэніет (Атыраўская вобласць) 0 551043 5177961 5177128 2026-08-09T22:15:41Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177961 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мадэніет}} {{НП-Казахстан}} '''Мадэніет''' ({{lang-kz|Мәдениет}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 354 чалавекі (181 мужчына і 173 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 89 чалавек (46 мужчын і 43 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] nmy8zt7da4mseyr92b881uzwhrbm8sc 5177995 5177961 2026-08-09T22:19:07Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177995 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мадэніет}} {{НП-Казахстан}} '''Мадэніет''' ({{lang-kz|Мәдениет}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Джамбылскай аульнай акругі. Код КАТА — 234835300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 354 чалавекі (181 мужчына і 173 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 89 чалавек (46 мужчын і 43 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] ngq84pubus7h96ldroz029fh5d5rppq Жангельдзін 0 551044 5177949 5177167 2026-08-09T22:15:27Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177949 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жангельдзін''' ({{lang-kz|Жангелдин}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Джангельдзінскай аульнай акругі. Код КАТА — 234837100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1703 чалавекі (899 мужчын і 804 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1583 чалавекі (828 мужчын і 755 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] qwpfx3dbgb5ngxkm9qtxpaxu42me4h7 5177983 5177949 2026-08-09T22:18:55Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177983 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жангельдзін''' ({{lang-kz|Жангелдин}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Джангельдзінскай аульнай акругі. Код КАТА — 234837100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1703 чалавекі (899 мужчын і 804 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1583 чалавекі (828 мужчын і 755 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] mub6lowxzlt4lp6ph2hduodkq6qxjhu Каныстау 0 551045 5177955 5177131 2026-08-09T22:15:34Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177955 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныстау''' ({{lang-kz|Қоныстау}}) — сяло ў [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1566 чалавек (799 мужчын і 767 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1561 чалавек (780 мужчын і 781 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] ms05xn81qvw2uhebp5cwdke4x0x500j 5177989 5177955 2026-08-09T22:19:01Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177989 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныстау''' ({{lang-kz|Қоныстау}}) — сяло ў [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1566 чалавек (799 мужчын і 767 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1561 чалавек (780 мужчын і 781 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 8u2c7niwkwi9wrzoe4bbf8h7t1qi2ou Буйрэк 0 551046 5177946 5177173 2026-08-09T22:15:23Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177946 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Буйрэк''' ({{lang-kz|Бүйрек}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 190 чалавек (102 мужчыны і 88 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 175 чалавек (97 мужчын і 78 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 23edzxwnkrsv22vf3bne1kbu1o6tdx2 5177980 5177946 2026-08-09T22:18:52Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177980 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Буйрэк''' ({{lang-kz|Бүйрек}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 190 чалавек (102 мужчыны і 88 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 175 чалавек (97 мужчын і 78 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 51321k5gb0dhmc1k977lyqzjn5stf7i 5178011 5177980 2026-08-09T22:29:26Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178011 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Буйрэк''' ({{lang-kz|Бүйрек}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 190 чалавек (102 мужчыны і 88 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 175 чалавек (97 мужчын і 78 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 4oictk1pbxpnkeb79stz2dy4q1a4u7i Каскулак 0 551047 5177958 5177129 2026-08-09T22:15:37Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177958 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каскулак''' ({{lang-kz|Қосқұлақ}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 274 чалавекі (137 мужчын і 137 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 233 чалавекі (126 мужчын і 107 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] rks2bkk19o5hyjn36bbcffy24ek8icq 5177992 5177958 2026-08-09T22:19:04Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177992 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каскулак''' ({{lang-kz|Қосқұлақ}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каздыгарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 234839400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 274 чалавекі (137 мужчын і 137 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 233 чалавекі (126 мужчын і 107 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] qqb60favcujhwefutbasw34cj56dlqw Карабау (Атыраўская вобласць) 0 551048 5177956 5177149 2026-08-09T22:15:35Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177956 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карабау}} {{НП-Казахстан}} '''Карабау''' ({{lang-kz|Қарабау}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кызылкагінскай сельскай акругі. Код КАТА — 234843100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1523 чалавекі (762 мужчыны і 761 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1420 чалавек (736 мужчын і 684 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] krqzmyrk8ai93j76f9h8zvrp0dizshl 5177990 5177956 2026-08-09T22:19:02Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177990 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карабау}} {{НП-Казахстан}} '''Карабау''' ({{lang-kz|Қарабау}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кызылкагінскай сельскай акругі. Код КАТА — 234843100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1523 чалавекі (762 мужчыны і 761 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1420 чалавек (736 мужчын і 684 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] m9jiqa83uvwe7sg2pmw3zfhiighmh4i Мукур (Атыраўская вобласць) 0 551049 5177963 5177126 2026-08-09T22:15:42Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177963 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мукур}} {{НП-Казахстан}} '''Мукур''' ({{lang-kz|Мұқыр}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Мукурскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 107 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234847100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3203 чалавекі (1679 мужчын і 1524 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3423 чалавекі (1743 мужчыны і 1680 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] em51559uxiiua9oaba4afoo7dog53en 5177997 5177963 2026-08-09T22:19:09Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177997 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Мукур}} {{НП-Казахстан}} '''Мукур''' ({{lang-kz|Мұқыр}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Мукурскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 107 км на паўднёвы ўсход ад аула [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234847100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3203 чалавекі (1679 мужчын і 1524 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3423 чалавекі (1743 мужчыны і 1680 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 55h7fo117g98che3s9iiflm382zbxy9 Жамансор 0 551050 5177948 5177170 2026-08-09T22:15:25Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177948 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жамансор''' ({{lang-kz|Жамансор}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 449 чалавек (240 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 443 чалавекі (218 мужчын і 225 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] of3uf38npb2xrlgh0ieannmhwt1vw91 5177982 5177948 2026-08-09T22:18:54Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177982 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жамансор''' ({{lang-kz|Жамансор}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 449 чалавек (240 мужчын і 209 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 443 чалавекі (218 мужчын і 225 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 64kkudrt1649uxiifq9gzxa4vz4cgtc Жанцерэк 0 551051 5177950 5177162 2026-08-09T22:15:28Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177950 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанцерэк''' ({{lang-kz|Жантерек}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 353 чалавекі (170 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 362 чалавекі (178 мужчын і 184 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 2f7r4unqzfrv48pbzjujpppvup7qjzy 5177984 5177950 2026-08-09T22:18:56Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177984 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанцерэк''' ({{lang-kz|Жантерек}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 353 чалавекі (170 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 362 чалавекі (178 мужчын і 184 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] n98lt5lp120prkq97e1geonv8y0nh0h 5178013 5177984 2026-08-09T22:29:35Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178013 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанцерэк''' ({{lang-kz|Жантерек}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 353 чалавекі (170 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 362 чалавекі (178 мужчын і 184 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] nzqo4os1b5yry3b1sjbujjsur0mb0my Кенбай (Мукурская сельская акруга) 0 551052 5177959 5177143 2026-08-09T22:15:39Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177959 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 173 чалавекі (90 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 160 чалавек (89 мужчын і 71 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] doqudz5tyjp6589h03unmenjonbq70z 5177993 5177959 2026-08-09T22:19:05Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177993 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 173 чалавекі (90 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 160 чалавек (89 мужчын і 71 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 0i419loe0n5zre82h06m2pa90puvlad Сарыкумак (Атыраўская вобласць) 0 551053 5177966 5177123 2026-08-09T22:15:45Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177966 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сарыкумак}} {{НП-Казахстан}} '''Сарыкумак''' ({{lang-kz|Сарықұмақ}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 179 чалавек (83 мужчыны і 96 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 155 чалавек (85 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] mvquwyy0ghj2707mzzk09yog200ownx 5178000 5177966 2026-08-09T22:19:11Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178000 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сарыкумак}} {{НП-Казахстан}} '''Сарыкумак''' ({{lang-kz|Сарықұмақ}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 179 чалавек (83 мужчыны і 96 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 155 чалавек (85 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] cush32yo90uzfvm8aceh4rm5qy14xsl Саркол 0 551054 5177965 5177124 2026-08-09T22:15:44Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177965 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Саркол''' ({{lang-kz|Соркөл}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 257 чалавек (130 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 151 чалавек (75 мужчын і 76 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 4f5d50450mnu6vneew088hcdnmpoo8u 5177999 5177965 2026-08-09T22:19:11Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177999 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Саркол''' ({{lang-kz|Соркөл}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 257 чалавек (130 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 151 чалавек (75 мужчын і 76 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] ksjpv21erptph16whorjsfpzr2fd6na Таскудык (Атыраўская вобласць) 0 551055 5177968 5177074 2026-08-09T22:15:46Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177968 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудык}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудык |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мукурская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мукурская сельская акруга{{!}}Мукурская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 206 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234847700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудык''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 170 чалавек (76 мужчын і 94 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 206 чалавек (98 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] fh9oxq10oimme7op5w5or5km3ufzynq 5178002 5177968 2026-08-09T22:19:13Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178002 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудык}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудык |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мукурская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мукурская сельская акруга{{!}}Мукурская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 206 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234847700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудык''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 170 чалавек (76 мужчын і 94 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 206 чалавек (98 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] tnocxwkec712p9htke6hf896wcifwty 5178014 5178002 2026-08-09T22:30:10Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178014 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Таскудык}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Таскудык |казахская назва = Тасқұдық |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кызылкагінскі раён |раён у табліцы = Кызылкагінскі раён{{!}}Кызылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Мукурская сельская акруга |селішча ў табліцы = Мукурская сельская акруга{{!}}Мукурская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 206 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234847700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Таскудык''' ({{lang-kz|Тасқұдық}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Мукурскай сельскай акругі. Код КАТА — 234847700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 170 чалавек (76 мужчын і 94 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 206 чалавек (98 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 3t00b6roynxda3watn8lzpassuwyg6y Жаскайрат (Кызылкагінскі раён) 0 551056 5177951 5177160 2026-08-09T22:15:29Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177951 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жаскайрат}} {{НП-Казахстан}} '''Жаскайрат''' ({{lang-kz|Жасқайрат}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1937 чалавек (979 мужчын і 958 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2026 чалавек (1057 мужчын і 969 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] oo8tb8uwsfzpcidggu9pqegtha2gplc 5177985 5177951 2026-08-09T22:18:57Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177985 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жаскайрат}} {{НП-Казахстан}} '''Жаскайрат''' ({{lang-kz|Жасқайрат}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1937 чалавек (979 мужчын і 958 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2026 чалавек (1057 мужчын і 969 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] p9fylegnpc33586spe4khbees8mla5u Акора (Атыраўская вобласць) 0 551057 5177944 5177176 2026-08-09T22:15:20Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177944 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акора}} {{НП-Казахстан}} '''Акора''' ({{lang-kz|Аққора}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 275 чалавек (139 мужчын і 136 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 119 чалавек (64 мужчыны і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] b8195za8kb6bucco0mbgw8bnhbleoo4 5177978 5177944 2026-08-09T22:18:49Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177978 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акора}} {{НП-Казахстан}} '''Акора''' ({{lang-kz|Аққора}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 275 чалавек (139 мужчын і 136 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 119 чалавек (64 мужчыны і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 9snpouc2irhnpiu1b8dukiwrvlbaw8z Балабеіт 0 551058 5177945 5177174 2026-08-09T22:15:22Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177945 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Балабеіт''' ({{lang-kz|Балабейіт}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 287 чалавек (155 мужчын і 132 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 153 чалавекі (81 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] a13sc4b2b5v4johgnx8bp5z7g9qs8z9 5177979 5177945 2026-08-09T22:18:50Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177979 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Балабеіт''' ({{lang-kz|Балабейіт}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уільскай аульнай акругі. Код КАТА — 234849300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 287 чалавек (155 мужчын і 132 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 153 чалавекі (81 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] fqvr0s30eeucdepyl7y6etotquizrg9 Сагыз (Кызылкагінскі раён) 0 551059 5177964 5177100 2026-08-09T22:15:43Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177964 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагыз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сагыз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кызылкагінскі раён |раён у табліцы = Кызылкагінскі раён{{!}}Кызылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагызская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагызская сельская акруга{{!}}Сагызская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагыз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] lz1m9604ot6gwkrvgj73ul7yv5ilb7n 5177998 5177964 2026-08-09T22:19:09Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177998 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сагыз}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Сагыз |казахская назва = Сағыз |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 13 |lat_sec = 53.24 |lon_deg = 54 |lon_min = 52 |lon_sec = 23.53 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кызылкагінскі раён |раён у табліцы = Кызылкагінскі раён{{!}}Кызылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сагызская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сагызская сельская акруга{{!}}Сагызская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 6530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234853100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Сагыз''' ({{lang-kz|Сағыз}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сагізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 108 км на паўднёвы ўсход ад сяла [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]]. Код КАТА — 234853100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 6107 чалавек (3079 мужчын і 3028 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 6530 чалавек (3232 мужчыны і 3298 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 5eqbiblhisr09u2fzv98pcs97oq355i Былкылдакты 0 551060 5177947 5177172 2026-08-09T22:15:24Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177947 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Былкылдакты''' ({{lang-kz|Былқылдақты}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (147 мужчын і 147 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 143 чалавекі (71 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] eq6l4dqgkbob6inv532yasowf0dvi5w 5177981 5177947 2026-08-09T22:18:53Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177981 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Былкылдакты''' ({{lang-kz|Былқылдақты}}) — [[аул]] у [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (147 мужчын і 147 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 143 чалавекі (71 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 8bnc96wfhoi5fr1yb9jdke7chry0nps 5178012 5177981 2026-08-09T22:29:29Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178012 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Былкылдакты''' ({{lang-kz|Былқылдақты}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (147 мужчын і 147 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 143 чалавекі (71 мужчына і 72 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] d51rsslz8kxpqrjnoxghpww0t51uicf Кенбай (Сагызская сельская акруга) 0 551061 5177960 5177139 2026-08-09T22:15:40Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177960 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагізскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (148 мужчын і 146 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 167 чалавек (80 мужчын і 87 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 9wkjemwv1jiu81f6fxxgnzl8td0pjbh 5177994 5177960 2026-08-09T22:19:06Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177994 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кенбай}} {{НП-Казахстан}} '''Кенбай''' ({{lang-kz|Кенбай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагізскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (148 мужчын і 146 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 167 чалавек (80 мужчын і 87 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 2ce5nls5aqdcwgabhzka7ipged79nu3 Каныраўлы 0 551062 5177953 5177134 2026-08-09T22:15:31Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177953 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныраўлы''' ({{lang-kz|Қоңыраулы}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 200 чалавек (118 мужчын і 82 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 142 чалавекі (80 мужчын і 62 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 8hekk2r5h56fcifvx7mkeyu7gie5tb9 5177987 5177953 2026-08-09T22:18:59Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177987 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныраўлы''' ({{lang-kz|Қоңыраулы}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 200 чалавек (118 мужчын і 82 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 142 чалавекі (80 мужчын і 62 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] jxv1w9m6f9mw05yb7aav393el13nirg Шалаксай (Атыраўская вобласць) 0 551063 5177970 5177102 2026-08-09T22:15:58Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177970 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Шалаксай}} {{НП-Казахстан}} '''Шалаксай''' ({{lang-kz|Шолақсай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 223 чалавекі (119 мужчын і 104 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 110 чалавек (58 мужчын і 52 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] dg7n4otbgvn2kmcb7w616fd7jmtno7y 5178004 5177970 2026-08-09T22:19:17Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178004 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Шалаксай}} {{НП-Казахстан}} '''Шалаксай''' ({{lang-kz|Шолақсай}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сагызскай сельскай акругі. Код КАТА — 234853600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 223 чалавекі (119 мужчын і 104 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 110 чалавек (58 мужчын і 52 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 8nc4te67u2pzyq6apytj0ndntcibn8a Тасшагіл 0 551064 5177969 4979678 2026-08-09T22:15:57Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177969 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тасшагіл |казахская назва = Тасшағыл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Тасшагільская сельская акруга |селішча ў табліцы = Тасшагільская сельская акруга{{!}}Тасшагільская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1682 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234855100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Тасшагіл''' ({{lang-kz|Тасшағыл}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1579 чалавек (795 мужчын і 784 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1682 чалавекі (852 мужчыны і 830 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] 8cs4f4hgwu26o1hn8ndmon5olw64fzo 5178003 5177969 2026-08-09T22:19:14Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178003 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тасшагіл |казахская назва = Тасшағыл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кзылкагінскі раён |раён у табліцы = Кзылкагінскі раён{{!}}Кзылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Тасшагільская сельская акруга |селішча ў табліцы = Тасшагільская сельская акруга{{!}}Тасшагільская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1682 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234855100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Тасшагіл''' ({{lang-kz|Тасшағыл}}) — сяло ў [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1579 чалавек (795 мужчын і 784 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1682 чалавекі (852 мужчыны і 830 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] nksoqwhso5zlb86osc9d7d00oz2mz6i 5178015 5178003 2026-08-09T22:30:11Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178015 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Тасшагіл |казахская назва = Тасшағыл |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = Атыраўская вобласць{{!}}Атыраўская |від раёна = |раён = Кызылкагінскі раён |раён у табліцы = Кызылкагінскі раён{{!}}Кызылкагінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Тасшагільская сельская акруга |селішча ў табліцы = Тасшагільская сельская акруга{{!}}Тасшагільская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 1682 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234855100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Тасшагіл''' ({{lang-kz|Тасшағыл}}) — сяло ў [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1579 чалавек (795 мужчын і 784 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1682 чалавекі (852 мужчыны і 830 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] dp9ulhbuvaj1zwzbzfevfb5wd5q1og6 Кагам (Атыраўская вобласць) 0 551065 5177952 5177152 2026-08-09T22:15:30Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177952 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кагам}} {{НП-Казахстан}} '''Кагам''' ({{lang-kz|Қоғам}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 273 чалавекі (144 мужчыны і 129 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 311 чалавек (164 мужчыны і 147 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] kfoht3pn5zrhwv6ktpgyl8l1l0lfbkv 5177986 5177952 2026-08-09T22:18:58Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177986 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кагам}} {{НП-Казахстан}} '''Кагам''' ({{lang-kz|Қоғам}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 273 чалавекі (144 мужчыны і 129 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 311 чалавек (164 мужчыны і 147 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] ok8sd7r5nwpero0zilkvdu8fn7alyxx Каныстану 0 551066 5177954 5177133 2026-08-09T22:15:32Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177954 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныстану''' ({{lang-kz|Қоныстану}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 339 чалавек (178 мужчын і 161 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 112 чалавек (64 мужчыны і 48 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] f10g1apofbjp1p0awe0oihbc3d3intq 5177988 5177954 2026-08-09T22:19:00Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177988 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Каныстану''' ({{lang-kz|Қоныстану}}) — аул у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тасшагільскай сельскай акругі. Код КАТА — 234855300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 339 чалавек (178 мужчын і 161 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 112 чалавек (64 мужчыны і 48 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] fjomkykbwxm4g76puysdi8tvpojw70x Тайсайган (Атыраўская вобласць) 0 551067 5177967 5177122 2026-08-09T22:15:45Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5177967 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тайсайган}} {{НП-Казахстан}} '''Тайсайган''' ({{lang-kz|Тайсойған}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тайсайганскай сельскай акругі. Код КАТА — 234859100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 794 чалавекі (429 мужчын і 365 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 866 чалавек (456 мужчын і 410 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кзылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] lrmmkijwwl3f8m1iwmhd0fgne08udi5 5178001 5177967 2026-08-09T22:19:12Z BarnesBot 157908 Кзыл -> Кызыл (via JWB) 5178001 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тайсайган}} {{НП-Казахстан}} '''Тайсайган''' ({{lang-kz|Тайсойған}}) — [[аул]] у [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тайсайганскай сельскай акругі. Код КАТА — 234859100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 794 чалавекі (429 мужчын і 365 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 866 чалавек (456 мужчын і 410 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Кызылкагінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]] qukgkzamiiszrp4i7ne0g3xsuun5p23 Шаблон:НП Кызылкагінскага раёна 10 551148 5177938 5177178 2026-08-09T22:09:06Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] у [[Шаблон:НП Кызылкагінскага раёна]]: Назва з памылкай правапісу 5177178 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|памылка ў назве, назвы НП перанесены пад правільныя}} {{навігацыйная паласа |імя = НП Кзылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кзылкагінскі раён|Кзылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзін]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кзылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> 0xt0p0aj9m9jt9q5dkfkymdpoy6zrtx 5177940 5177938 2026-08-09T22:10:15Z IshaBarnes 124956 5177940 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Кызылкагінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Кызылкагінскі раён|Кызылкагінскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Айдын (Атыраўская вобласць)|Айдын]] •}} {{nobr| [[Акора (Атыраўская вобласць)|Акора]] •}} {{nobr| [[Балабеіт]] •}} {{nobr| [[Буйрэк]] •}} {{nobr| [[Былкылдакты]] •}} {{nobr| [[Жамансор]] •}} {{nobr| [[Жангельдзін]] •}} {{nobr| [[Жанцерэк]] •}} {{nobr| [[Жаскайрат (Кызылкагінскі раён)|Жаскайрат]] •}} {{nobr| [[Кагам (Атыраўская вобласць)|Кагам]] •}} {{nobr| [[Карабау (Атыраўская вобласць)|Карабау]] •}} {{nobr| [[Караколь (Кызылкагінскі раён)|Караколь]] •}} {{nobr| [[Кенбай (Мукурская сельская акруга)|Кенбай]] (Мукурская с. а.) •}} {{nobr| [[Кенбай (Сагызская сельская акруга)|Кенбай]] (Сагызская с. а.) •}} {{nobr| [[Каныраўлы]] •}} {{nobr| [[Каныстану]] •}} {{nobr| [[Каныстау]] •}} {{nobr| [[Каскулак]] •}} {{nobr| [[Мадэніет (Атыраўская вобласць)|Мадэніет]] •}} {{nobr| [[Міялы (Атыраўская вобласць)|Міялы]] •}} {{nobr| [[Мукур (Атыраўская вобласць)|Мукур]] •}} {{nobr| [[Сагыз (Кызылкагінскі раён)|Сагыз]] •}} {{nobr| [[Саркол]] •}} {{nobr| [[Сарыкумак (Атыраўская вобласць)|Сарыкумак]] •}} {{nobr| [[Тайсайган (Атыраўская вобласць)|Тайсайган]] •}} {{nobr| [[Таскудык (Атыраўская вобласць)|Таскудык]] •}} {{nobr| [[Тасшагіл]] •}} {{nobr| [[Шалаксай (Атыраўская вобласць)|Шалаксай]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> 7x4mahop801meo4lipz8imnz3rtlgj1 Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна 14 551149 5177971 3103975 2026-08-09T22:16:23Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кзылкагінскага раёна]] у [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кызылкагінскага раёна]]: Назва з памылкай правапісу 3103975 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атыраўскай вобласці|Кзылкагінскі раён]] [[Катэгорыя:Кзылкагінскі раён]] 9u7nqnpxdztahad5b2i7009y8gvtlta 5177974 5177971 2026-08-09T22:17:16Z IshaBarnes 124956 5177974 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Населеныя пункты Атыраўскай вобласці|Кзылкагінскі раён]] [[Катэгорыя:Кызылкагінскі раён]] ewcfpc0a1wln14hn8waubio53ew9i60 Конь у паліто (помнік) 0 553117 5177925 4771732 2026-08-09T20:02:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177925 wikitext text/x-wiki {{Помнік |Беларуская назва=Конь у паліто |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Конь в пальто}} |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Расія |Краіна2 = |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне=[[Сочы]] |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Скульптар = [[Акоп Альбертавіч Халафян|Акоп Халафян]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва= 2007 |Стан = |Вышыня = |Матэрыял = |Сайт = |Commons = }} '''Конь у паліто''' — помнік знакамітаму герою рускай [[прымаўка|прымаўкі]], усталяваны ў чэрвені [[2007]] года ў цэнтры [[Сочы]], які ўвасабляе [[анекдот|анекдатычны]] вобраз, які фігуруе ў прыказцы: «Хто, хто? Конь у паліто!» Аўтар помніка — сочынскі скульптар [[Акоп Альбертавіч Халафян|Акоп Халафян]]. == Апісанне помніка == Важны [[конь]] у дарагім англійскім [[паліто]], з чарай [[Віно|віна]] ў левым [[Капыта|капыце]] і фірмавай [[Курыльная трубка|трубкай]] у пракураных конскіх зубах, сядзіць, выцягнуўшы пярэднія канцавіны. Конь усміхаецца шырокай конскай усмешкай: <code>жыццё, маўляў, удалося</code>! == Размяшчэнне == Знаходзіцца на вуліцы [[Тэатральная вуліца (Сочы)|Тэатральная]] ў [[Цэнтральны раён Сочы|Цэнтральным раёне]] горада [[Сочы]], [[Краснадарскі край]], [[Расія]]. == Гісторыя стварэння == Фігура каня ў паліто была выраблена ў [[2007]] годзе сочынскім скульптарам [[Акоп Альбертавіч Халафян|А. А. Халафянам]]. Матэрыялам для стварэння помніка паслужыў кавалак вадаводнай трубы вялікага дыяметра з чорнага металу вагой больш за 80 кг. У працы скульптар выкарыстоўваў [[горан (печка)|кавальскі горан]], молат, кавадла і зварніцкі апарат. Фінансаванне ўзяў на сябе адзін з сочынскіх [[мецэнат]]аў, сума выдаткаў склала 120 тысяч рублёў. Помнік быў куплены горадам Сочы. == Спасылкі == * {{публікацыя|кніга|аўтар=М. Ю. Круглякова|загаловак=Сочи. Черноморская Ривьера России|спасылка=https://books.google.ru/books?id=lfCNCAAAQBAJ&pg=PT260|выдавецтва=Вече|год=2015|isbn=9785444477458|старонкі=260-261}} * ''Юлия Чмеленко''. [http://www.kavkazoved.info/news/2014/01/27/kulturnaja-zhizn-kavkaza-v-preddverii-olimpijskih-igr.html Культурная жизнь Кавказа в преддверии Олимпийских игр]. Научное Общество Кавказоведов, 27.01.2014. * ''Татьяна Киреева''. [http://www.kp.ru/online/news/28519 В Сочи появился памятник Коню в пальто]. Комсомольская правда, 25 июня 2007 * [http://ria.ru/video/20110309/344215018.html Скульптор из Сочи «оживляет» металл]. РИА Новости (видео, [http://sochi-24.ru/obshestvo/skulptor-iz-sochi-ozhivlyaet-metall.2011310.30021.html текстовое изложение на сайте информационного агентства Сочи-2014]) * [http://www.stapravda.ru/20120225/pamyatniki_konyu_v_palto_eshkinu_kotu_i_schastyu_58948.html Памятники коню в пальто, ёшкину коту и счастью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411144543/http://www.stapravda.ru/20120225/pamyatniki_konyu_v_palto_eshkinu_kotu_i_schastyu_58948.html |date=11 красавіка 2018 }}. Ставропольская правда, 25 февраля 2012 г. * [http://www.sochi-express.ru/sochi/news/sochi/30252/ «Кто, кто? — Конь в пальто!» — Новому году по-китайски посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826160932/http://www.sochi-express.ru/sochi/news/sochi/30252/ |date=26 жніўня 2014 }}. Сочи-экспресс, 31.01.2014 * ''Михаил Вострышев.'' Всё о Сочи. История и достопримечательности. — {{М.}} «Алгоритм», 2014 — С. 179 [[Катэгорыя:Помнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Помнікі жывёлам]] [[Катэгорыя:Гумар]] [[Катэгорыя:Скульптурныя выявы коней]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сочы]] bf4szhpkf7mx2sbf0rsglyv3k79ilnk Кашмірскі канфлікт 0 553139 5177896 5151822 2026-08-09T17:21:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177896 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Узброены канфлікт |назва = Кашмірскі канфлікт |частка = [[Інда-пакістанскі канфлікт]] |выява = Kashmir region 2004.jpg |подпіс = {{легенда|#F2076C|Межы гістарычнага рэгіёна Кашмір}}{{легенда|#474B3A|Інда-пакістанская дзяржаўная мяжа, а таксама фактычная інда-пакістанская мяжа ў Кашміры}}{{легенда|#ACCFB1|Тэрыторыі Кашміра пад кантролем Пакістана}}{{легенда|#DAC782|Тэрыторыі Кашміра пад кантролем Індыі}}{{легенда|#CAAF80|Тэрыторыі Кашміра пад кантролем Кітая}} |дата = 3 [[22 кастрычніка]] [[1947]] года да цяперашняга часу |месца = [[Кашмір]] |прычына = |вынік = |тэрытарыяльныя змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Пакістан}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Індыя}} |праціўнік3 = [[Файл:Jammu Kashmir Liberation Front flag.svg|20пкс]] [[Вызваленчы фронт Джаму і Кашміра]]<br/>[[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] [[Гаркат-уль-Джыгад-аль-Ісламія]]<br/>[[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] [[Лашкар-э-Тайба]]<br/>[[Файл:Jaishi-e-Mohammed.svg|20пкс]] [[Джаіш-э-Мугамад]]<br/>[[Файл:Flag of Harkat-ul-Mujahideen.svg|20пкс]] [[Гаркат-уль-Муджагідын]]<br/>[[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] [[Аль-Бадар]]<br>[[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|20px]] [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]] (з 2019)<ref>[http://9tv.co.il/news/2019/05/11/270396.html "Исламское государство" объявило Кашмир своей провинцией]</ref><br/>падтрымка Пакістана |праціўнік4 = |камандзір1 = * [[Файл:Flag of the President of Pakistan.svg|20пкс]] [[Мамнун Хусейн]] * [[Файл:Flag of the Pakistani Army.svg|20пкс]] [[Рагіл Шарыф]] |камандзір2 = * [[Файл:Flag of the President of India.svg|20пкс]] [[Пранаб Мукерджы]] * [[Файл:Flag of Indian Army.svg|20пкс]] [[Далбір Сынгг Сугаг]] * [[Файл:Flag of Indian Army.svg|20пкс]] П. К. Бгардвадж * [[Файл:Ensign of the Indian Air Force.svg|20пкс]] Аруп Рага * [[Файл:Flag of India.svg|20пкс]] Пранай Сагай |камандзір3 = * [[Файл:Jammu Kashmir Liberation Front flag.svg|20пкс]] [[Аманула Хан]] * [[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] Гафіз Мугамад Саід * [[Файл:Jaishi-e-Mohammed.svg|20пкс]] Масуд Азгар * [[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] Саід Салагудын * [[Файл:Flag of Harkat-ul-Mujahideen.svg|20пкс]] Фазлур Рэгман Халіл * [[Файл:Flag of Harkat-ul-Mujahideen.svg|20пкс]] Фарук Кашміры * [[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] Арфін Бгаі * [[Файл:Flag of Jihad.svg|20пкс]] Бахт Замін |камандзір4 = |сілы1 = 617 тыс. асабовага складу |сілы2 = 1 325 тыс. асабовага складу |сілы3 = ад 325 да 850 баевікоў |сілы4 = |страты1 = каля 16 тыс. забітых |страты2 = каля 10 тыс. забітых |страты3 = каля 60 тыс. забітых,<br/>у тым ліку 40 тыс. грамадзянскіх асоб |страты4 = |агульныя страты = |дадаткі = }} '''Кашмі́рскі канфлі́кт''' ({{lang-en|Kashmir conflict}}; {{lang-hi|कश्मीर विवाद}}, [[транслітарацыя|трансл.]] ''Kaśmīr Vivād''; {{lang-ur|مسئلۂ کشمیر}}, трансл. ''Mas’ala-ē Kašmīr'') — канфлікт, узніклы як тэрытарыяльная спрэчка паміж урадамі [[Пакістан]]а і [[Індыя|Індыі]], а таксама мясцовымі паўстанцкімі групоўкамі над гістарычным рэгіёнам [[Кашмір]]<ref>{{Cite web| url = http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=74&regionSelect=6-Central_and_Southern_Asia| publisher = UCDP Conflict Encyclopedia| date = 2 жніўня 2014| lang = en| title = India| access-date = 21 сакавіка 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20130203162633/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=74&regionSelect=6-Central_and_Southern_Asia| archive-date = 3 лютага 2013| url-status = dead}}</ref>. Вытокі канфлікту палягаюць у інда-пакістанскай вайне [[1947]] года, калі па падзеле [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] на дзяржавы Пакістан і Індыя паміж абедзвюма краінамі ўзнікнуў узброены тэрытарыяльны канфлікт з мэтай узяцця пад кантроль гістарычнага рэгіёна Кашмір, які месціўся на поўначы былых уладанняў Вялікабрытаніі. У якасці трэцяга боку ў канфлікце ўдзельнічаюць мясцовыя кашмірскія паўстанцкія групоўкі, якія ставяць на мэце стварэнне незалежнай дзяржавы на тэрыторыі рэгіёна або ўваходжанне ўсяго рэгіёна ў склад Пакістана. Асноўныя ўзброеныя канфлікты, спрычыненыя спрэчным характарам рэгіёна, праходзілі ў [[20 стагоддзе|ХХ]] ст. у рамках інда-пакістанскіх войн [[1947]], [[1965]] і [[1999]] гадоў. За выняткам буйных ваенных канфліктаў з [[1984]] года абедзве краіны перыядычна ажыццяўляюць узброеныя сутычкі, якія галоўным чынам вядуцца за кантроль над [[ляднік|ледніком]] [[Сіячэн]], што на поўначы рэгіёна. Ваенны канфлікт [[1947]] года не выявіў пераможцаў, аднак з [[1949]] года пад кантролем ААН у Кашміры была праведзеная лінія спынення агню, якая стала фактычнай дзяржаўнай мяжой дзвюх краін у рэгіёне. З [[1962]] года Пакістан добраахвотна перадаў [[Кітай|Кітаю]] паўночны ўсход кантраляванай дзяржавай тэрыторыі (Шаксгамская даліна), у гэтым жа годзе распачалася інда-кітайская вайна, у выніку якой Кітай узяў пад фактычны кантроль рэгіён [[Аксай-Чын]] — усход Кашміра. З невялікімі зменамі над усімі тэрыторыямі захоўваецца статус-кво, пры гэтым Індыя прэтэндуе таксама на тэрыторыі, дэ-факта падкантрольныя Пакістану і Кітаю, разглядаючы іх як часткі штата [[Джаму і Кашмір]], фактычная тэрыторыя якога складае тэрыторыі Кашміра, што знаходзяцца пад кантролем Індыі. Узброены канфлікт паміж мясцовымі кашмірскімі паўстанцкімі групоўкамі і ўрадавымі сіламі Індыі ў асноўным спрычынены мясцовым рухам за [[аўтаномія|аўтанамізацыю]]. Так, з канца 1970-х гг. да [[1988]] года ўрад Індыі згарнуў дэмакратычныя рэформы ў рэгіёне, праз што былі абмежаваныя мажлівасці да мірнага волевыяўлення, у выніку чаго ў індыйскай частцы рэгіёна ўзрасла падтрымка ваенізаваных радыкальных арганізацый. З ліпеня [[1988]] года ваенізаваныя групоўкі здзейснілі серыю дэманстрацый, [[страйк]]аў і ўзброеных нападаў на ўрадавыя органы, што абвастрыла сітуацыю ў штаце. У апошнія гады назіраецца спад узброенага супрацьстаяння ў Кашміры<ref>{{артыкул|аўтар=Emily Wax.|загаловак=Peaceful Protests In Kashmir Alter Equation for India|спасылка=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/27/AR2008082703195.html?nav=rss_world|выданне=The Washington Post|год=2008}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Yaroslav Trofimov.|загаловак=A New Tack in Kashmir. Peaceful Protest Gains in Separatist Fight|спасылка=http://online.wsj.com/news/articles/SB122930169820005503?mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB122930169820005503.html|выданне=The Wall Street Journal|год=2008}}</ref>. У [[2008]] годзе ў індыйскай частцы Кашміра адбыліся мясцовыя выбары, якія, нягледзячы на заклікі ўзброеных груповак да іх байкоту, адбыліся паспяхова. Выбары атрымалі станоўчую ацэнку ад Упраўлення Вярхоўнага камісара [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] па справах уцекачоў, пры гэтым большасць галасоў і, адпаведна, магчымасць фарміравання ўрада штата атрымала Нацыянальная Канферэнцыя Джаму і Кашміра<ref>{{артыкул|аўтар=[[Freedom House]].|загаловак=Freedom in the World 2009 — Kashmir [India]|спасылка=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=&type=ANNUALREPORT&coi=IND&rid=&docid=4a6452aa2d&skip=0|выданне=refword|год=2009}}</ref>. Шмат аналітыкаў ацэньвае падтрымку праіндыйскіх партый у Джаму і Кашміры як паказчык падтрымкі насельніцтвам індыйскага суверэнітэта над штатам, што, аднак, ставіць пад сумнеў адзін з лідараў сепаратыстаў у Джаму і Кашміры Саджад Лун<ref>{{артыкул|загаловак=Regional Party Enters Talks for Coalition Government in Jammu and Kashmir|спасылка=http://www.voanews.com/content/a-13-2008-12-29-voa15-66803742/373964.html|выданне=[[Голас Амерыкі|Voice of America]]|год=2007}}</ref>. 2009 і 2010 гады адзначаліся паўторнай эскалацыяй канфлікту ў індыйскай частцы рэгіёна. Кашмірскі канфлікт на цяперашні час з’яўляецца адной з асноўных прычын інда-пакістанскага канфлікту і адным з фактараў палітычнай барацьбы ў абедзвюх краінах<ref name=almanach/>. Канфлікт ускладняецца наяўнасцю ў Пакістана і Індыі [[ядзерная зброя|ядзернага ўзбраення]], якое краіны маюць з канца ХХ стагодздзя. == Гісторыя == Аднымі з першых згадак гістарычнага рэгіёна Кашмір лічацца сведчанні Гекатэюса Мілецкага пра землі ''Каспапірас'' і [[герадот]]авы сведчанні аб краі ''Каспейрыя''<ref>{{артыкул|загаловак=Kashmir|выданне=Encyclopædia Britannica|год=1911}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Brill, E. J.|частка = 4|загаловак = Encyclopaedia of Islam|год = 1913-1936}}</ref>. У XIV ст. пануючай рэлігіяй у Кашміры становіцца [[іслам]], пазіцыі ранейшых рэлігій рэгіёна, [[індуізм]]у і [[будызм]]у, змяншаюцца. З XVIII ст. Кашмір траплае пад уладу [[Дуранійская імперыя|дзяржавы]] [[Афганістан|афганскіх]] ханаў Дурані, пасля чаго рэгіён у 1819 годзе адваёўвае магараджа дзяржавы сікхаў Ранджыт Сінгх. У 1845—1846 гг. адбылася паспяховая для брытанцаў Першая англа-сікхская вайна, пасля якой быў падпісаная Лахорскі дагавор, які перадаў рэгіён [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]]. Неўзабаве пасля гэтага між кампаніяй і раджой Джаму Гулабам Сінгхам Кашмір быў прададзены апошняму, у выніку чаго раджа атрымаў тытул магараджы Джаму і Кашміра. У 1857 годзе ў княстве разраслося паўстанне супраць брытанскага кіравання, але кіроўная дынастыя княства (Догры) адмовілася даць прытулак паўстанцам і паслала супраць іх войска, чым зарабіла гарантыі ад брытанскага кіраўніцтва ў пераемнасці кіравання княствам<ref>{{Кніга|аўтар = Schofield, Victoria.|загаловак = Kashmir in conflict: India, Pakistan and the unending war|спасылка = http://books.google.co.in/books?id=Ek00fuXVz1wC|выдавецтва = I. B. Tauris|год = 2010|старонкі = 7|старонак = 297|isbn = 978-1-84885-105-4}}</ref>. Праз хуткі час княства ўзначаліў другі князь дынастыі, Ранбір Сінгх, які далучыў да Кашміра княствы Гунза, Гілгіт і Нагар (цяперашняя поўнач кіраванай Пакістанам часткі Кашміра)<ref>{{Кніга|аўтар = Schofield, Victoria.|загаловак = Kashmir in conflict: India, Pakistan and the unending war|спасылка = http://books.google.co.in/books?id=Ek00fuXVz1wC|выдавецтва = I. B. Tauris|год = 2010|старонкі = 11|старонак = 297|isbn = 978-1-84885-105-4}}</ref>. Ад гэтага часу ўвесь гістарычны Кашмір, у адрозненне ад іншых шматлікіх брытанскіх уладанняў у Індыі, складаў адно з [[туземнае княства|туземных княстваў]] — палітычных утварэнняў, якія кіраваліся мясцовым манархам і прызнавалі сюзерэнітэт брытанскіх уладаў у Індыі. Большасць насельніцтва рэгіёна складалі мусульмане, але да кіроўнай дынастыі княства належалі індуісты. Этнарэлігійны характар княства быў параўнальна разнастайным: напрыклад, усход рэгіёна (Ладакх) насялялі [[тыбетцы]]-будысты, паўднёвы захад (Джаму) меў змяшанае індуісцка-мусульманска-сікхскае насельніцтва, густанаселеную Кашмірскую даліну насялялі пераважна мусульмане, але ў ёй існавала ўплывовая індуісцкая меншасць (шырокавядомыя ў Індыі [[Варны|касты]] кашмірскіх брахманаў і пандытаў); крайні ўсход сучаснай пакістанскай часткі Кашміра, г.зв. Балтыстан, насялялі [[балці]] — этнічная група блізкая тыбетцам, якая адрознівалася ад іх [[шыізм|шыіцкім]] мусульманскім вызнаннем; Гілгіт (сучасная поўнач пакістанскай часткі Кашміра) насялялі этнічна розныя прадстаўнікі насельніцтва, якіх з суседнім Балтыстанам аб’ядноўвала шыіцкая плынь ісламу; захад княства (рэгіён Пунч, сучасны Азад Кашмір) насялялі пераважна мусульмане, этнічны характар якіх, аднак, адрозніваўся ад суседняй Кашмірскай даліны<ref>{{Кніга|аўтар = Bowers, Paul.|загаловак = Kashmir|выданне = Research Paper 4/28|выдавецтва = International Affairs and Defence, House of Commons Library|год = 2004}}</ref>. === Падзел Брытанскай Індыі === [[Выява:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|right|250пкс|Туземнае княства Джаму і Кашмір у складзе Брытанскай Індыі.]] Пад канец 1940-х гг. урад Вялікабрытаніі канчаткова пагадзіўся на наданне незалежнасці тэрыторыям Брытанскай Індыі, пайшоўшы на саступкі індыйскаму нацыянальнаму і мусульманскаму рухам, якія імкнуліся да стварэння ўласных дзяржаў на тэрыторыі гэтых каляніяльных уладанняў. У 1947 годзе тэрыторыя Брытанскай Індыі была падзеленая на дамініён [[Пакістан (дамініён)|Пакістан]], які ўключыў тэрыторыі, заселеныя пераважна мусульманамі (сучасны Пакістан, а таксама цяперашні [[Бангладэш]]), і [[Індыйскі Саюз]], які ахапіў астатнія тэрыторыі; у адпаведнасці з Актам аб незалежнасці Індыі сюзерэнітэт Вялікабрытаніі над туземнымі княствамі быў скасаваны. Гэтыя тэрыторыі атрымалі магчымасць далучыцца да Індыі ці Пакістана або атрымаць незалежны статус, у спрэчным выпадку лёс княства мусіў быць вырашаным паводле рэферэндума<ref name=almanach>{{артыкул|загаловак=Кашмирский конфликт|спасылка=http://almanacwhf.ru/?no=3&art=11|выданне=Альманах Войны, история, факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709072726/http://almanacwhf.ru/?no=3&art=11|archive-date=9 ліпеня 2014}}</ref>. Пасля падзелу Брытанскай Індыі кіраўніцтва Пакістана разлічвала на ўключэнне пераважна мусульманскага туземнага княства Джаму і Кашмір у склад краіны, але дадзеная тэрыторыя кіравалася індуісцкім магараджай Гары Сінгхам. Паводле стану на гэты год, у рэлігійным дачыненні 77 % ад насельніцтва княства складалі мусульмане, 20 % — індуісты<ref name=stein>{{Кніга|аўтар = Stein, B.|загаловак = A History of India|спасылка = http://books.google.si/books?id=SXdVS0SzQSAC&redir_esc=y|выданне = 1st ed|месца = Oxford|выдавецтва = Wiley-Blackwell|год = 1998|старонкі = 368|старонак = 448|isbn = 978-0-631-20546-3}}</ref>. === Інда-пакістанская вайна 1947 года === У 1947 годзе ў Пунчы (крайні паўднёвы захад княства) пачалося паўстанне супраць падатковай палітыкі княства, у жніўні распачаліся акцыі пратэсту на карысць далучэння да Пакістана, якія былі жорстка здушаныя войскамі княства. 24 кастрычніка паўстанцы ў Пунчы абвясцілі пра стварэнне незалежнага палітычнага ўтварэння Азад Кашмір і далучэнне княства да Пакістана. Жадаючы адкласці рашэнне аб уваходжанні княства ў склад той ці іншай дзяржавы былой Брытанскай Індыі, магараджа Сінгх падпісаў з кіраўніцтвам Пакістана пагадненне аб міры, якое забяспечыла эканамічныя сувязі між княствам і Пакістанам. У кастрычніку гэтага ж года ў Кашмір уварваліся мусульманскія паўстанцы з захаду рэгіёна, а таксама [[пуштуны|пуштунскія]] пламёны афпыдый, юсуфзаяў і масудаў з акругі Дыр суседняй Паўночна-Заходняй Памежнай правінцыі Пакістана (цяпер правінцыя [[Хайбер-Пахтунхва]])<ref name=britannica>{{артыкул|загаловак=The Kashmir problem|спасылка=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/312908/Kashmir/214223/The-Kashmir-problem#ref673547|выданне=Encyclopaedia Britannica}}</ref>, нагодай для чаго стала нібыта прыцясненне мусульманскага насельніцтва ў рэгіёне. Не маючы вайсковых рэсурсаў для супрацьстаяння, магараджа княства 25 кастрычніка 1947 года згодна з парадай апошняга віцэ-караля Брытанскай Індыі Луіса Маўнтбетэна быў вымушаны падпісаць дагавор аб уваходжанні Джаму і Кашміра ў склад Індыі<ref name=stein/>, якая была ўхвалена ўрадам Індыі 27 кастрычніка. Тым часам атрады пламеннага апалчэння дасягнулі прадмесцяў сталіцы княства горада [[Срынагар]]. Урэшце магараджа Гары Сінгх пагадзіўся на ўключэнне княства ў склад Індыі, пагадненне аб чым было падпісана між магараджай і Маўнтбетэнам. Атрады партыі Нацыянальная канферэнцыя Джаму і Кашміра прыступілі да сумесных баявых дзеянняў разам з рэгулярнай арміяй Індыі. Разам з баявымі дзеяннямі ўрад Індыі прыкладаў дыпламатычныя намаганні па вырашэнні праблемы прыналежнасці Кашміра ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]]. Асноўныя баявыя дзеянні скончыліся ўжо ў наступным годзе. На тэрыторыі, узятай пад кантроль прапакістанскімі апалчэнцамі, было абвешчанае стварэнне г.зв. арміі [[Азад Кашмір]]а (літаральна «Свабодны Кашмір»). Пазней у баях былі задзейнічаны рэгулярныя вайсковыя часці Пакістана. З 1948 года пры [[ААН]] была ўтворана Місія ваенных назіральнікаў ААН у Індыі і Пакістане, пасля чаго 21 красавіка гэтага ж года Савет Бяспекі ААН рэзалюцыяй № 47 абавязаў скараціць індыйскі кантынгент у княстве, Пакістан быў абавязаны спрыяць вываду пламеннага апалчэння, пасля чаго паводле планаў арганізацыі ў рэгіёне меў прайсці [[рэферэндум]] аб лёсе княства. Тым не менш, Індыя і Пакістан не здолелі дамовіцца наконт перамір’я з прычыны рознагалоссяў адносна ўмоў працэдуры і ступені дэмілітарызацыі, у прыватнасці, не было абумоўлена пра роспуск арміі Азад Кашміра падчас перамір’я або падчас рэферэндума. У лістападзе гэтага ж года ўрады абедзвюх краін дамовіліся адносна ўмоў правядзення волевыяўлення ў Джаму і Кашміры, аднак Пакістан адмовіўся вывесці апалчэнне, што спыніла працэс волевыяўлення<ref name=bbc>{{артыкул|аўтар=Schofield, Victoria.|загаловак=Kashmir's forgotten plebiscite|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1766582.stm|выданне=BBC News|год=2002}}</ref>. Акрамя таго, урад Індыі дыстанцыяваўся ад пагаднення аб правядзенні рэферэндума<ref name=bbc/>. Урад Індыі растлумачыў дадзеную адмову прапановай першапачатковага вываду пакістанскіх войск, у адказ на што Пакістан адхіліў прапанову Індыі, выступіўшы супраць яе праз, на думку пакістанскіх уладаў, перашкоды індыйскай арміі ў працэсе волевыяўлення і цесныя ўзаемаадносіны між галоўным міністрам княства Шэйхам Абдулам і прэм’ер-міністрам Індыі [[Джавахарлал Неру|Джавахарлалам Неру]]. У сваю чаргу, Пакістан высунуў сустрэчны план, паводле якога прадугледжваўся адначасовы вывад армій абедзвюх дзяржаваў і правядзенне рэферэндума пад эгідай міжнароднай супольнасці, які, аднак, не быў прыняты Індыяй, што прывяло да адмовы Пакістана на вывад войск. У 1949 годзе пад кантролем ААН была прынята лінія спынення агню, якая стала фактычнай мяжой дзвюх краін у рэгіёне. Цягам наступных некалькіх гадоў Савет Бяспекі прыняла чатыры абноўленых рэзалюцыі, якія абавязвалі Індыю і Пакістан здзейсніць сінхронны вывад войскаў, з мэтай чаго арганізацыяй было высунута 11 пунктаў па дэмілітарызацыі рэгіёна. План быў прыняты Пакістанам, але быў адхілены Індыяй. Гэтыя рашэнні былі прынятыя пад эгідай часткі VI Хартыі Аб’яднаных Нацый<ref>{{Cite web| date = 2003| url = http://www.pakun.org/statements/Security_Council/2003/05132003-01.php| title = Foreign Minister of Pakistan, on the role of the Security Council in the Pacific Settlement of Disputes| work = Pakistan Mission to United Nations| access-date = 3 жніўня 2014| language = en| archive-date = 23 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230623104248/https://www.pakun.org/statements/Security_Council/2003/05132003-01.php| url-status = dead}}</ref>, якія, у адрозненне ад часткі VII, не сталі абавязковымі. === Кітайска-індыйская вайна === [[Выява:China India western border 88.jpg|thumb|right|250пкс|{{легенда|#E38F8D|Рэгіён Аксай-Чын (уверсе) і некаторыя іншыя інда-кітайскія тэрытарыяльныя спрэчкі.}}]] У сярэдзіне 1950-х гг. урад Кітая, не прызнаючы мяжы на ўсходзе Кашміра, увайшоў ва ўсходнюю частку Ладакха<ref name=britannica/>. У 1956—1957 гг. Кітай стаў весці працу па наладжванні камунікацый у гэтым рэгіёне, якім звязваліся [[Сінцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сінцзян-Уйгурскі]] і [[Тыбецкі аўтаномны раён|Тыбецкі]] аўтаномныя раёны<ref name=britannica/>. Дзеянні Кітая ў рэгіёне былі выяўленыя Індыяй толькі ў 1962 годзе. Непрацяглыя баявыя сутыкненні ў кастрычніку гэтага ж года скончыліся паспяховымі дзеяннямі Народна-Вызвольнай Арміі Кітая, у выніку чаго паўночны ўсход Кашміра, вядомы таксама як Аксай-Чын, быў узяты пад фактычны кантроль Кітая. Фактычная лінія мяжы ў гэтым рэгіёне прызнаная толькі ўрадам КНР і неафіцыйна мае назву ''Лінія фактычнага кантролю''. У 1963 годзе Пакістан перадаў крайні паўночны ўсход кантраляванай краінай часткі Кашміра, вядомы як Шаксгамская даліна, Кітаю, што таксама не прызнаецца кіраўніцтвам Індыі. === Другая і трэцяя інда-пакістанскія войны === У 1965 і 1971 годзе між Індыяй успыхнулі новыя баявыя сутыкненні, мэтай якіх былі намаганні абедзвюх дзяржаваў усталяваць кантроль над усёй тэрыторыяй Кашміра. Канфлікт 1965 года быў выкліканы жаданнем Пакістана інспіраваць паўстанне ў індыйскай частцы Кашміра, што склала аперацыю «Гібралтар». У 1966 годзе пры пасярэдніцтве [[СССР]] была прынятая Ташкенцкая дэкларацыя, паводле якой варагуючыя бакі вярнуліся на зыходныя лініі кантролю. Наступныя сутыкненні, якія адбываліся ў 1971 годзе, адзначаліся выкарыстаннем ваенных рэсурсаў ва Усходнім Пакістане, дзе пакістанскія войскі панеслі паражэнне, у выніку чаго на тэрыторыі правінцыі была абвешчана незалежная дзяржава Бангладэш. Баявыя сутыкненні гэтага года былі вырашаны мірным шляхам у рамках падпісання Сімлскага пагаднення 1972 года. Гэтым пагадненнем фактычная дзяржаўная інда-пакістанская мяжа ў Кашміры (лінія спынення агню паводле ўгоды 1949 года) зведала невялікія змены і была перайменавана ў ''Лінію кантролю'', дзяржавы абавязаліся адмовіцца ад аднабаковага змянення гэтай лініі. На цяперашні час большасць краін свету дэ-факта прымае гэтую лінію як дзяржаўную мяжу Індыі і Пакістана ў гэтым рэгіёне. === Узброенае паўстанне ў індыйскім Кашміры === У канцы 1980-х гг. у індыйскай частцы Кашміра адзначылася ўзрастанне ўзброеных сепаратысцкіх і ісламісцкіх рухаў. У 1987 годзе адбыліся выбары ў Заканадаўчы сход штата Джаму і Кашмір, аднак некаторыя з вынікаў выбараў былі пастаўленыя пад сумнеў, што прывяло да разгортвання ўзброеных паўстанцкіх рухаў, дзейнасць якіх у той ці іншай ступені працягваецца і да цяперашняга часу<ref name=bbc2>{{артыкул|загаловак=Kashmir insurgency|спасылка=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/south_asia/2002/india_pakistan/timeline/1989.stm|выданне=BBC News}}</ref>. Паводле сцвярджэнняў урадавых органаў Індыі, узброены рух у штаце ў значнай ступені быў інспіраваны ўзброенымі групоўкамі з [[Афганістан]]а, якія праніклі на індыйскія тэрыторыі рэгіёна па заканчэнні савецкага ўварвання ў гэтую краіну 1979—1989 гг.<ref name=bbc2/> З 1995 года ў арганізацыі кашмірскіх сепаратыстаў назіраецца раскол, падчас якога адзін з лідараў сепаратыстаў Фарук Сідыкві вырашыў перайсці да мірных спосабаў палітычнай барацьбы. Напрыканцы снежня 1999 года кашмірскімі тэрарыстамі быў збіты індыйскі самалёт, віна ў гэтым кіраўніцтвам Індыі была ўскладзеная на Пакістан, кіраўніцтва якой заявіла аб намеры дабівацца прызнання апошняй краіны «тэрарыстычнай дзяржавай»<ref name=almanach/>. Перыядычна ў адрас індыйскіх уладаў, а таксама рэгіянальных уладаў штата высоўваюцца абвінавачанні ў парушэнні [[правы чалавека|правоў чалавека]], чаму спрыяе, у прыватнасці, закон Індыі аб дзяржаўнай бяспецы, згодна з якім затрыманы можа ўстрымлівацца цягам двух гадоў без прад’яўлення абвінавачання, акрамя таго, праваабаронцы адзначаюць існаванне ў штаце братэрскіх могілак, у якіх за апошнія дваццаць гадоў пахавана 2 156 чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=Caitlin Huey-Burns.|загаловак=Amnesty International Cites Human Rights Abuse in Kashmir|спасылка=http://www.usnews.com/news/articles/2011/03/28/amnesty-international-cites-human-rights-abuse-in-kashmir|выданне=USNews|год=2011}}</ref><ref name=bbc3>{{артыкул|загаловак=Kashmir graves: Human Rights Watch calls for inquiry|спасылка=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14660253|выданне=BBC News|год=2011}}</ref>. Падобныя абвінавачванні высоўваюцца ў адрас узброеных сілаў Індыі і узброеных праіндыйскіх груповак, напрыклад, шэраг праваабарончых арганізацый сцвярджаюць, што індыйскія і праіндыйскія фарміраванні адказныя за смерць 4501 цывільных асоб у Кашміры між 1990 і 1999 гадамі і згвалтаванне 4242 асоб жаночага насельніцтва рэгіёна<ref>{{артыкул|аўтар=Anver Suliman.|загаловак=Cry and Anguish for Freedom in Kashmir|спасылка=http://www.mediamonitors.net/suliman1.html|выданне=Media Monitors Network|год=2000}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=India. Human Rights Developments|спасылка=http://www.hrw.org/legacy/wr2k1/asia/india.html|выданне=Human Rights Watch|год=2001}}</ref>. === Сіячэнскі канфлікт === У 1984 годзе паміж Індыяй і Пакістанам з ініцыятывы апошняй краіны распачаўся ўзброены канфлікт, мэтай якога было ўзяцце арміяй Пакістана пад кантроль ледніка Сіячэн, што з’яўляецца адным з найвышэйшых пунктаў індыйскага Кашміра і да сутыкнення кантраляваўся Індыяй. Баявыя дзеянні працягваліся ў высакагорнай мясцовасці з выкарыстаннем спецыяльных падраздзяленняў войскаў абедзвюх краін да 1987 года і скончыліся пераходам большай часткі ледніка пад фактычны кантроль Індыі. Апошнія сутычкі ў гэтым раёне фіксаваліся ў 2001 годзе<ref name=almanach/>. === Каргільскі канфлікт === [[Выява:Kargil.map.gif|thumb|right|250пкс|Размяшчэнне каргільскага канфлікту.]] У сярэдзіне 1999 года распачалася ўзброеная акцыя пранікнення падраздзяленняў арміі Пакістана і мясцовых кашмірскіх баевікоў на тэрыторыю Джаму і Кашміра. Падчас зімовага сезона індыйскія памежныя войскі, не маючы магчымасці ахоўваць фактычную дзяржаўную мяжу ў цяжкіх кліматычных умовах, перыядычна змянялі месца дыслакацыі на больш умеранныя тэрыторыі, што было выкарыстана паўстанцамі і пакістанскімі ваеннымі, якія занялі стратэгічна важны горны ўчастак (Каргільскі хрыбет), які меў доступ да шашы Срынагар — Лег. Пакістанская армія і паўстанцы атрымалі мажлівасць блакіроўкі транспартнага злучэння Ладакха (усход індыйскага Кашміра) з адміністрацыйным цэнтрам штата горадам Срынагар, што прывяло да найбуйнейшага за апошнія часы ўзброенага інда-пакістанскага канфлікту. Тым не менш, тагачасная сусветная супольнасць, маючы перасцярогі перарастання канфлікту ў ядзерную вайну, была вымушана заклікаць Пакістан ажыццявіць вывад сваіх войскаў. === Удзел міжнародных тэрарыстычных арганізацый === У 2001 годзе амерыканскі некамерцыйны даследчы цэнтр RAND паведаміў, што пры ўдзеле замежных баевікоў мясцовы свецкі пратэст у Джаму і Кашміры шмат у чым перарос у міжнародны тэрарыстычны рух<ref>{{артыкул|аўтар=Peter Chalk.|загаловак=Pakistan's Role in the Kashmir Insurgency|спасылка=http://www.rand.org/blog/2001/09/pakistans-role-in-the-kashmir-insurgency.html|выданне=RAND|год=2001}}</ref>. У гэтым жа годзе з прычыны [[тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычнага акту]] 11 верасня ў ЗША прымусілі амерыканскае кіраўніцтва заклікаць Пакістан спыніць практыку спрыяння пранікненню баевікоў у індыйскую частку Кашміра, а тэракт у снежні гэтага ж года, падчас якога адбыўся напад на будынак парламента Індыі і які звязваўся з Пакістанам, падштурхнуў да разгортвання ўзброеных сілаў Пакістана і Індыі і пагрозаў выкарыстання ядзернай зброі між гэтымі краінамі. У 2002 годзе падчас візіту ў Індыю тагачасны міністр абароны ЗША [[Дональд Рамсфелд]] заявіў пра ўдзел у супрацьстаянні ў Кашміры міжнародных тэрарыстычных арганізацый, у прыватнасці, [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]], аднак трывалых доказаў на карысць гэтага нададзена не было<ref>{{артыкул|аўтар=Zaffar Abbas.|загаловак=Analysis: Is al-Qaeda in Kashmir?|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/2043800.stm|выданне=BBC News|год=2002}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Rumsfeld offers US technology to guard Kashmir border|спасылка=http://www.smh.com.au/articles/2002/06/13/1023864326179.html|выданне=The Sydney Morning Herald|год=2002}}</ref>. Пазней паўставалі паведамленні аб існаванні ў пакістанскай частцы Кашміра пакістанскіх суполак Аль-Каіды, якія дзейнічалі за негалоснай падтрымкай Міжведамаснай разведкай Пакістана<ref>{{артыкул|аўтар=Philip Smucker.|загаловак=Al Qaeda thriving in Pakistani Kashmir|спасылка=http://www.csmonitor.com/2002/0702/p01s02-wosc.html|выданне=The Christian Science Monitor|год=2002}}</ref>. У гэтым жа годзе паводле сцвярджэнняў разведкі ЗША ў кантраляванай Пакістанам частцы Кашміра існавалі спецыяльныя лагеры, на базе якіх атрады [[Талібан]]а і Аль-Каіды рыхтавалі ісламісцкіх баевікоў Афганістана да пранікнення ў індыйскую частку рэгіёна<ref>{{артыкул|аўтар=John Diamond.|загаловак=Taliban, al-Qaeda linked to Kashmir|спасылка=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2002/05/29/taliban-kashmir.htm|выданне=Usa Today|год=2002}}</ref>. У 2006 годзе суполкі Аль-Каіды заявілі аб стварэнні аддзялення ў Кашміры, што выклікала негатыўную рэакцыю індыйскага ўрада<ref>{{артыкул|аўтар=Amelia Gentleman.|загаловак=Al Qaeda claim of Kashmir link worries India - Asia - Pacific - International Herald Tribune|спасылка=http://www.nytimes.com/2006/07/13/world/asia/13iht-india.2194572.html?_r=0|выданне=The New York Times|год=2006}}</ref>. Генерал-лейтэнант індыйскай арміі Г. Панах, аднак, выключыў магчымасць прысутнасці ў індыйскай частцы рэгіёна суполак Аль-Каіды і яе цеснага кантакту з рэгіянальнымі ісламісцкімі групоўкамі, такімі як Лашкар-э-Тайба і Джаіш-Магамед, разам з тым, паводле сцвярджэнняў Панаха, індыйскі ўрад мае інфармацыю аб цесным дачыненні Аль-Каіды да тэрарыстычных актаў у Джаму і Кашміры. Падчас свайго выступу ў сакавіку 2009 года галоўны міністр штата Джаму і Кашмір Амар Абдула заявіў, што на тэрыторыі штата дзейнічае каля 800 баевікоў, з якіх толькі прыкладна траціна ёсць мясцовымі жыхарамі<ref>{{артыкул|загаловак=800 ultras active in state: Omar|спасылка=http://www.tribuneindia.com/2009/20090303/j&k.htm#2|выданне=The Tribune|год=2009}}</ref>. Здзяйсняючы візіт у Індыю ў 2010 годзе, тагачасны міністр абароны ЗША Роберт Гейтс заявіў пра імкненне Аль-Каіды да дестабілізацыі сітуацыі ў рэгіёне і планах па правакаванні ядзернай вайны між Індыяй і Пакістанам. У чэрвені наступнага года ўдарам амерыканскага беспілотніка быў забіты Ільяс Кашміры, кіраўнік кашмірскай тэрарыстычнай арганізацыі Гаркат-уль-Джыгад-аль-Ісламі, якая падазравалася ў цесных сувязях з Аль-Каідай. Супрацоўніцтва кашмірскіх сепаратыстаў з Аль-Каідай таксама пацвердзілася прызначэннем 21 красавіка 2012 года кіраўніком пакістанскага аддзялення Аль-Каіды ў Пакістане Фармана Алі-Шынвары, былога ўдзельніка кашмірскіх ісламісцкіх груповак Гаркат-уль-Муджагідын і Гаркат-уль-Джыгад-аль-Ісламі<ref>{{артыкул|аўтар=Amir Mir.|загаловак=Farman Shinwari: New Al Qaeda leader, Kashmir jihad expert|спасылка=http://www.rediff.com/news/special/farman-shinwari-new-al-qaeda-leader-kashmir-jihad-expert/20120718.htm|выданне=rediff news|год=2012}}</ref>. === Нядаўнія сутычкі на Лініі кантролю === 11 жніўня 2014 года, падчас якіх пакістанскія вайскоўцы абстралялі дзесяць індыйскіх памежных пастоў, у выніку чаго былі параненыя два індыйскія салдаты. У сярэдзіне мінулага месяца падчас аналагічнай перастрэлкі быў забіты адзін індыйскі салдат, яшчэ трое — параненыя. Міністэрства абароны Індыі абвінавачвае Пакістан амаль у 200 выпадках парушэння рэжыму спынення агню ў 2013 годзе на лініі кантролю, у 2012 годзе было зафіксавана 93 падобныя выпадкі, у 2011 годзе — 51<ref>{{артыкул|загаловак=Пакістанскія ваенныя абстралялі дзесяць індыйскіх пагранічных пастоў на лініі кантролю|спасылка=http://zviazda.by/2014/08/48300.html|выданне=[[Звязда]]|год=2014}}</ref>. == Аргументы бакоў == Пры дыпламатычных і ваенных захадах па вырашэнні тэрытарыяльнай спрэчкі ў Кашміры пакістанскі і індыйскі бакі як правіла настойваюць на палітычных і этнаканфесійных прыкметах. Іншыя краіны свету прытрымліваліся падобных пунктаў гледжання: так, [[СССР]] выказваўся на падтрымку Індыі, разглядаючы Азад Кашмір як акупаваныя тэрыторыі Індыі, кіраўніцтва ЗША выказвалася аб нявырашанай праблеме, фактычна падтрымліваючы Пакістан. Налічваецца прыкладна 1,5 млн уцекачоў з індыйскай часткі Кашміра, якія былі вымушаны эміграваць у рэгіёны Кашміра, кантраляваныя Пакістанам<ref name=refworld2>{{артыкул|аўтар=Freedom House.|загаловак=Freedom in the World 2008 - Kashmir [Pakistan]|спасылка=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&tocid=463af2212&toid=469f2dcf2&docid=487ca21a2a&skip=0|выданне=refworld|год=2008}}</ref>, таксама былі вымушаныя эміграваць каля 506 тыс. асоб, якія належаць да гістарычнай касты кашмірскіх брахманаў. У кантраляванай Індыяй частцы Кашміра мусульмане складаюць большасць насельніцтва ў цэнтры і захадзе штата Джаму і Кашмір (акругі Пунч, Раджуры, Кіштвары, Дода, Каргіл). Афіцыйная Індыя не падтрымлівае даўняй ідэалогіі Пакістана, г.зв. «тэорыі дзвюх нацый», паводле якой насельніцтва Індастана падраздзяляецца на мусульманскае і немусульманскае насельніцтва; на афіцыйным узроўні Індыя з’яўляецца [[свецкасць|свецкай]] краінай<ref name=hardgrave>{{Кніга|аўтар = Hardgrave, Robert.|загаловак = India: The Dilemmas of Diversity|выданне = Journal of Democracy|старонкі = 54-65}}</ref>. У сваю чаргу, шэраг палітычных рухаў настойвае на пераход Кашміра пад кантроль Пакістана з прычыны перавагі мусульманскага насельніцтва ў рэгіёне і узнікнення Пакістана як дзяржавы мусульман Індастана (гл. вышэй). Ніжэй прыведзена размеркаванне насельніцтва Кашміра паводле [[рэлігія|рэлігійнай]] прыналежнасці і рэгіёна. У 1960-х гг. некаторымі палітыкамі была прапанаваная г.зв. Формула Чынабу, згодна з якой Кашмір прапаноўвалася падзяліць між Пакістанам і Індыяй паводле перавагі асоб таго ці іншага веравызнання сярод насельніцтва розных рэгіёнаў Кашміра. Пры прыняцці гэтай дарожнае карты ў склад Пакістана мусілі былі б адысці Кашмірская даліна і іншыя сумежныя раёны на поўнач ад ракі Чынаб (ад якой праект і атрымаў назву), іншыя раёны, дзе ў насельніцтве пераважалі асобы іншых вызнанняў (у прыватнасці, Джаму), планавалася перадаць Індыі<ref>{{артыкул|загаловак=The future of Kashmir? Scenario seven: The Chenab formula|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/south_asia/03/kashmir_future/html/7.stm|выданне=BBC News}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Кіруецца !! Рэгіён !! Насельніцтва !! Дзель мусульманскага<br />насельніцтва !! Дзель індуісцкага<br />насельніцтва !! Дзель будысцкага<br />насельніцтва !! Насельніцтва іншага вызнання |- || Індыяй |Кашмірская даліна |~4 млн. |95 % |4 % |- |- |- | |Джаму |~3 млн. |30 % |66 % |- |4 % |- | |Ладакх |~0,25 млн. |46 % |- |50 % |3 % |- || Пакістанам |Гілгіт-Балтыстан |~1 млн. |99 % |- |- |- |- | |Азад-Кашмір |~2,6 млн. |100 % |- |- |- |- |Кітаем |Аксай-Чын |- |- |- |- | colspan ="7" | |} == Палітычны статус == === Індыя === Паводле індыйскага заканадаўства, уся тэрыторыя гістарычнага рэгіёна Кашмір, у тым ліку ўласна кантраляваная краінай яго частка, з’яўляюцца тэрыторыяй індыйскага [[штат]]а Джаму і Кашмір, які быў утвораны ў 1956 годзе пасля прыняцця закона аб новым адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле краіны. Пасля шэрагу ўзброеных выступленняў у штаце ў 2010 годзе тагачасны прэм’ер-міністр Індыі Манмахан Сінгх заявіў пра гатоўнасць надання штату аўтаноміі пры ўмовах дасягнення кансэнсусу па пытанні статусу гэтай тэрыторыі<ref>{{артыкул|загаловак=BJP questions PM's Kashmir autonomy remark|спасылка=http://timesofindia.indiatimes.com/india/BJP-questions-PMs-Kashmir-autonomy-remark/articleshow/6292479.cms?referral=PM|выданне=The Times of India|год=2010}}</ref>. Разглядаючы ўсе тэрыторыі рэгіёна як адну з тэрыторый Індыі, урад краіны падкрэслівае юрыдычнае замацаванне ўваходжання княства Кашмір у склад Індыі<ref>{{артыкул|аўтар=Arvind Lavakare.|загаловак=Legality of Accession Unquestionable|спасылка=http://www.rediff.com/news/1999/jun/01jk.htm|выданне=rediff.com}}</ref>, што, паводле сцвярджэнняў афіцыйных органаў краіны, адпавядае заканадаўству Вялікабрытаніі (Акт аб урадзе Індыі 1935 года, Акт аб незалежнасці Індыі 1947 года) і нормам міжнароднага права. Уваходжанне ў склад Індыі было зацверджана Устаноўчым сходам княства, які, як сцвярджае ўрад Індыі, на той момант з’яўляўся адзіным прадстаўнічым палітычным органам тэрыторыі. Рэзалюцыя № 47 Савета Бяспекі ААН ад 1948 года (гл. вышэй) урадам Індым разглядаецца як састарэлая з прычыны значнага змянення дэмаграфіі і геаграфіі рэгіёна з часу яе прыняцця. Акрамя таго, афіцыйная Індыя не падзяляе ідэалогіі Пакістана аб г.зв. «тэорыі дзвюх нацый», якая ў першай палове [[ХХ стагоддзе|ХХ ст.]] абгрунтоўвала стварэнне асобнай дзяржавы для мусульман Індастана і зыходзячы з якой нярэдка робяцца высновы аб неабходнасці ўключэння Кашміра ў склад Пакістана з прычыны перавагі мусульманскага насельніцтва ў рэгіёне. У галіне [[дэмакратыя|дэмакратычных]] інстытутаў афіцыйная Індыя настойвае на існаванні мірных і легальных метадаў палітычнай барацьбы, пры дапамозе якіх маюць рэалізоўвацца ў тым ліку патрабаванні насельніцтва Кашміра<ref>{{Cite web| url = http://meaindia.nic.in/jk/kashmirissue.htm| publisher = Міністэрства замежных спраў Індыі| date = 5 жніўня 2014| language = en| title = The Jammu and Kashmir Issue| access-date = 23 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20080616161619/http://meaindia.nic.in/jk/kashmirissue.htm| archive-date = 16 чэрвеня 2008}}</ref>. Урад краіны выступае супраць узброеных метадаў рэалізацыі палітычных інтарэсаў, якія, паводле сцвярджэнняў афіцыйных органаў Індыі, інспіруюцца з боку Пакістана<ref>{{артыкул|загаловак=Pakistan, India meet on Kashmir|спасылка=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/04/17/pakistan.india.talks/index.html|выданне=CNN.com|год=2005|archive-date=23 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623104219/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/04/17/pakistan.india.talks/index.html}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Vajpayee: Pakistan a 'terrorist' state|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/414485.stm|выданне=BBC News|год=1999}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Rohde, David.|загаловак=India Renews Call for U.S. to Declare Pakistan a Terrorist State|спасылка=http://www.nytimes.com/2002/07/17/world/india-renews-call-for-us-to-declare-pakistan-a-terrorist-state.html|выданне=The New York Times|год=2002}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Ninan Koshy.|загаловак=Commentary: Qualifying as a terrorist state|спасылка=http://www.atimes.com/ind-pak/BB05Df01.html|выданне=Asia Times online|год=2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20000929055608/http://www.atimes.com/ind-pak/BB05Df01.html|archive-date=29 верасня 2000|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000929055608/http://www.atimes.com/ind-pak/BB05Df01.html|archivedate=29 верасня 2000}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Jawed Naqvi.|загаловак=Congress wants Pakistan declared terror state|спасылка=http://www.dawn.com/news/342450/congress-wants-pakistan-declared-terror-state|выданне=Dawn News|год=2009}}</ref>. У адрас Пакістана ўрад Індыі, спасылаючыся на звесткі праваабарончых арганізацый, высоўвае абвінавачанні ў сферы поўнага выканання грамадзянскіх свабод і асноўных правоў чалавека, а таксама эканамічнага развіцця рэгіёна. 24 снежня 2008 года ў штаце Джаму і Кашмір былі праведзеныя рэгіянальныя выбары, яўка на якіх, нягледзячы на заклікі сепаратыстаў байкатаваць выбары, склала амаль 50 %<ref>{{артыкул|загаловак=Kashmiris vote despite boycott call|спасылка=http://www.aljazeera.com/news/asia/2008/11/20081117232949276497.html|выданне=Aljazeera|год=2008}}</ref>. 5 студзеня наступнага года да прысягі быў прыведзены новы галоўны міністр штата Амар Абдула — член [[Індыйскі Нацыянальны Кангрэс|Індыйскага Нацыянальнага Кангрэсу]], які выступіў у кааліцыі з праіндыйскай партыяй Нацыянальная канферэнцыя Джаму і Кашміра, якая перамагла на выбарах<ref>{{артыкул|аўтар=Mukhtar Ahmad.|загаловак=Omar Abdullah sworn in, Tara Chand to be deputy CM|спасылка=http://www.rediff.com/news/2009/jan/05jk-omar-abdullah-sworn-in-as-cm.htm|выданне=Rediff|месца=Srinagar|год=2009}}</ref>. Афіцыйныя пасадоўцы Індыі таксама заяўляюць аб выкарыстанні з боку Пакістана метадаў [[Прапаганда|прапаганды]], маючых на мэце выклікаць антыіндыйскія погляды ў рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Press Trust of India.|загаловак=Pak media being anti-India: J&K CM|спасылка=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=66049|выданне=Express India|год=2006}}</ref>. Частка VII рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 1373, якая забараняе інфармацыйную або палітычную ці дыпламатычную падтрымку ўзброеным паўстанцам, на думку афіцыйнай Індыі, парушаецца з боку Пакістана ў выглядзе падтрымкі такіх тэрарыстычных арганізацый як Джаіш-э-Магамад і Лашкар-э-Тайба; урад Індыі лічыць патрэбным кантроль за выкананнем гэтай рэзалюцыі. === Пакістан === [[Выява:Kashmir Solidarity Day.JPG|thumb|right|250пкс|Расцяжка ў сталіцы Пакістана горадзе Ісламабад у гонар Дня салідарнасці з Кашмірам.]] З тэрыторый, якія пасля інда-пакістанскай вайне апынуліся пад кантролем Пакістана, большая частка была вылучана ў г.зв. [[Агенцтва паўночных тэрыторый]] (цяпер Гілгіт-Балтыстан) з адміністрацыйным цэнтрам у мястэчку [[Гілгіт (горад)|Гілгіт]], у складзе Азад Кашміра засталося толькі 2 169 км² тэрыторый, прылеглых з паўднёвага захаду да лініі спынення агню. Сталіцай Азад Кашміра з’яўляецца горад [[Музафарабад]], фармальна гэтае палітычнае ўтварэнне мае статус дзяржавы, [[асацыяваная дзяржава|асацыяванай]] з Пакістанам, і ўласныя ўзброеныя сілы. Афіцыйныя органы ўлады Пакістана разглядаюць увесь Кашмір як спрэчную тэрыторыю, канчатковы статус якой мае быць вызначаным згодна з волевыяўленнем яго насельніцтва. Урад краіны выступае супраць дагавора аб далучэнні Кашміра да Індыі і сцвярджае, што магараджа Сінгх быў непапулярным кіраўніком, які выкарыстоўваў гвалт для падаўлення волевыяўлення мясцовага жыхарства<ref>{{Cite web | url = https://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=159&rnd=460| title = Azad Kashmir Regiment| work = Афіцыйны партал узброеных сілаў Пакістана| date = 6 жніўня 2014 | language = en}}</ref>. Паводле сцвярджэнняў урадоўцаў краіны, у канцы 1940-х гг. урад Пакістана і магараджа Кашміра падпісалі пагадненне аб міры, якое было парушана Індыяй у выглядзе ўводу войскаў да далучэння Кашміра да Індыі. Тым не менш, Індыя не далучалася да падпісання пагаднення. Акрамя таго, у якасці прыкметы непрыхільнасці ідэі знаходжання Кашміра ў складзе Індыі Пакістан разглядае існаванне ўзброеных рухаў на тэрыторыі штата; на карысць прысутнасці Кашміра ў складзе Пакістана таксама выступаюць палажэнні тэорыі дзвюх нацый. У дыпламатычным дачыненні ўлады Пакістана падкрэсліваюць невыкананне Індыяй рэзалюцый Савета Бяспекі ААН, у якіх ставілася рэкамендацыя аб правядзенні рэферэндума ў Кашміры, на якім было б пастаўлена пытанне аб дзяржаўнай прыналежнасці рэгіёна<ref name=bbc/>. Пакістанскія органы ўлады адзначаюць шырокае выкарыстанне смяротнага пакарання, што здзяйсняецца індыйскімі ўзброенымі сіламі ў Кашміры па-за судовым расследаваннем, аднак паводле сцвярджэнняў індыйскіх органаў улады дадзеныя забойствы ажыццяўляюцца ў выніку антытэрарыстычных аперацый. Паводле шэрагу сведчанняў, большая частка дадзеных забойстваў застаюцца нерасследаванымі, вінаватыя часта пазбягаюць пакарання<ref>{{артыкул|загаловак=India: Prosecute Police for Killings in Jammu and Kashmir|спасылка=http://www.hrw.org/en/news/2007/01/29/india-prosecute-police-killings-jammu-and-kashmir|выданне=Human Rights Watch|год=2007}}</ref>. 5 лютага ў Пакістане адзначаецца г.зв. Дзень салідарнасці з Кашмірам. === Кітайская Народная Рэспубліка === Гісторыя тэрытарыяльных прэтэнзій Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Кашміры сыходзяць у пачатак [[ХХ стагодздзе|ХХ]] ст., калі Кітай адмовіўся ад брытанскага праекта брытанска-кітайскай мяжы, паводле якога прадугледжвалася ўключэнне паўночнага ўсходу Кашміра ў склад Брытанскай Індыі<ref name=britannica/>. Неафіцыйна гэтая частка рэгіёна вядома як Аксай-Чын, гэтыя тэрыторыі цалкам кантралююцца КНР пасля інда-кітайскай вайны 1962 года; у адміністрацыйна-тэрытарыяльным дачыненні рэгіён падзелены між Сінцзян-Уйгурскім і Тыбецкім аўтаномнымі раёнамі. У 1963 годзе быў падпісаны кітайска-пакістанскі дагавор, паводле якога Пакістан перадаваў КНР паўночны ўсход кантраляванай Пакістанам часткі Кашміра, г.зв. Шаксгамскую даліну, якая ўрэшце стала падпарадкоўвацца Ташкурган-Таджыкскаму аўтаномнаму павету акругі Кашгар Сінцзян-Уйгурскага аўтаномнага раёна. Дадзеная змена мяжы не прызнаецца ўрадам Індыі. === Канфлікты на Лініі кантролю === Пад канец [[ХХ стагодздзе|ХХ]] ст. Індыя пачала адбудоўваць канструкцыі, мэтай якіх стала агароджванне фактычнай лініі мяжы ў Кашміры. Супраць будаўніцтва выступіў урад Пакістана, паводле меркавання якога дадзеныя мерапрыемствы парушалі Сімлскія пагадненні. Афіцыйная Індыя заяўляе пра зніжэнне інфільтрацыі баевікоў пасля збудавання агароджы. У 2002 годзе тагачасны прэзідэнт Пакістана Первез Мушараф выступіў з гатоўнасцю праверыць факт пранікнення ўзброеных баевікоў у індыйскую частку Кашміра. Іншай прычынай канфліктаў з’яўляецца размежаванне басейну шэрагу рэк, якія маюць вытокі ў Кашміры. Так, у 1947 годзе між Пакістанам і Індыяй разгарэўся канфлікт з прычыны водакарыстання ракі [[Інд]] у сельскагаспадарчых і энергетычных мэтах, аднак у гэтым жа годзе канфлікт быў вырашаны дзякуючы працы Сірыла Рэдкліфа, паводле рашэння якога рэчышча Інду размяжоўвалася на дзве роўназначныя часткі. Акрамя гэтага, была ўсталяваная ''Лінія кантролю'', якая аднесла да гаспадарчай галіны Пакістана ніжнюю частку басейну ракі, верхнюю — Індыі. У 1948 годзе тагачасны прэзідэнт [[Сусветны банк|Сусветнага банку]] Юджын Блэк прапанаваў уласны план па вырашэнні пытання водакарыстання Інду, аднак неўзабаве Індыя здолела перакрыць бары-даабскую ірыгацыйную сістэму, чым былі выкліканыя вялікія страты ў пасяўной гаспадарцы Пакістана. Праблема размежавання водакарыстання ў Індзе паводле сцвярджэнняў уладаў Пакістана з’яўлялася адной з найгалоўнейшых мэт тагачаснага ўрада Індыі<ref>{{артыкул|аўтар=Ayesha Siddiqi.|загаловак=Kashmir and the politics of water|спасылка=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/kashmirtheforgottenconflict/2011/07/20117812154478992.html|выданне=Aljazeera|год=2011}}</ref>. 19 верасня 1960 года ў [[Карачы]] тагачасным прэм’ер-міністрам Індыі Джавахарлалам Неру і прэзідэнтам [[Аюб Хан|Аюбам Ханам]] быў падпісаны Дагавор аб водах Інда, паводле якога ў выключную сферу выкарыстання Пакістана траплялі тры заходнія прытокі Інда, [[Джэлам]], Чынаб і ўласна Інд (якія маюць вытокі на тэрыторыі Індыі), тры ўсходнія прытокі ([[Сатледж]], [[Раві]] і [[Біс]]), з умовай недапушчэння памяншэння або адтэрмінавання забеспячэння вадой Пакістана, трапілі ў сферу карыстання Індыяй, што прызнаецца Індыяй і дагэтуль. == Зносіны Пакістана з узброенымі фарміраваннямі Кашміра == Урадавымі органамі Індыі неаднаразова прадастаўляліся сведчанні, паводле якіх афіцыйны Пакістан аказваў падтрымку шэрагу сепаратысцкіх узброеных груповак у Кашміры. У адным з уласных інтвэрв’ю былы прэзідэнт Пакістана Первез Мушараф прызнаў факт аказання дапамогі пры фарміраванні гэтых груповак і дапушчэння іх існавання з боку ўладаў краіны, прычынай чаго сталі планы аб прымусовым прыцягненні Індыі да перамоў<ref>{{артыкул|загаловак=SPIEGEL Interview with Pervez Musharraf: 'Pakistan is Always Seen as the Rogue'|спасылка=http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-pervez-musharraf-pakistan-is-always-seen-as-the-rogue-a-721110.html|выданне=Spiegel|год=2010}}</ref>. У 2009 годзе тагачасны прэзідэнт Пакістана [[Асіф Зардары]] прызнаўся ў стварэнні з боку Пакістана ўзброеных груповак, мэтай чаго з’яўлялася прадстаўленне інтарэсаў краіны ў Кашміры і барацьба супраць індыйскіх сілаў у рэгіёне<ref>{{артыкул|аўтар=Dean Nelson.|загаловак=Pakistani president Asif Zardari admits creating terrorist groups|спасылка=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/5779916/Pakistani-president-Asif-Zardari-admits-creating-terrorist-groups.html|выданне=The Telegraph|год=2009}}</ref>. Падобнага пераканання прытрымліваўся таксама былы прэм’ер-міністр Індыі Манмахан Сінгх, які ў 2010 годзе адзначаў гатоўнасць да вырашэння кашмірскага пытання пасля заканчэння аказання падтрымкі [[тэрарызм|тэрарыстам]] з боку Пакістана<ref>{{артыкул|загаловак=Remarks by President Obama and Prime Minister Singh in Joint Press Conference in New Delhi, India|спасылка=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2010/11/08/remarks-president-obama-and-prime-minister-singh-joint-press-conference-|выданне=Афіцыйны партал адміністрацыі прэзідэнта ЗША|год=2010|archive-date=18 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118115753/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2010/11/08/remarks-president-obama-and-prime-minister-singh-joint-press-conference-}}</ref>. Ранейшыя, а таксама больш познія звесткі ўрада Вялікабрытаніі сведчылі пра існаванне кантактаў паміж Міжведамаснай разведкай Пакістана і такімі тэрарыстычнымі групоўкамі як Лашкар-э-Тайба, Джаіш-э-Магамад і Гаркат-уль-Муджагедын, якія вядуць ваенную дзейнасць у індыйскай частцы Кашміра<ref>{{артыкул|загаловак=Links between ISI, militant groups: Straw|спасылка=http://www.rediff.com/news/2002/jun/11war4.htm|выданне=rediff.com|год=2002}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Syed Shoaib Hasan.|загаловак=Why Pakistan is 'boosting Kashmir militants'|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4416771.stm|выданне=BBC News|год=2010}}</ref>. У прыватнасці, паводле падобных сведчанняў пры ўдзеле Міжведамаснай разведкі краіны вялася падрыхтоўка і абсталяванне баевікоў у пакістанскім Кашміры і правінцыі [[Пенджаб (Пакістан)|Пенджаб]], гэтае ж ведамства працавала над пастаўкай узбраення баевікам у індыйскай частцы рэгіёна<ref>{{артыкул|аўтар=John Ward Anderson.|загаловак=Pakistan Reportedly Aiding Kashmir Rebels — Despite Assurances To U.S., Military Fueling India Conflict|спасылка=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940517&slug=1910966|выданне=The Seattle Times|год=1994|archive-date=30 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430102933/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940517&slug=1910966}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Directorate for Inter-Services Intelligence (ISI)|спасылка=http://www.globalsecurity.org/intell/world/pakistan/isi.htm|выданне=globalsecurity.com}}</ref>. Акрамя гэтага, высоўваліся абвінавачанні ў супрацоўніцтве гэтага ведамства з сеткай былога антысавецкага руху маджахедаў у Афганістане, якую міжведамасная разведка краіны прымяняла для ажыццяўлення аперацый супраць індыйскіх войскаў у Кашміры<ref>{{артыкул|загаловак=The Pakistani Inter-Service Intelligence Directorate's Sponsorship of Terrorism|спасылка=http://globalsecuritystudies.com/HOLT%20ISI.pdf|выданне=globalsecurity|archive-date=23 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623104220/http://globalsecuritystudies.com/HOLT%20ISI.pdf}}</ref>. Высоўваліся падазрэнні ў супрацоўніцтве міжведамаснай разведкі краіны з Аль-Каідай, пасля чаго навучаныя радыкалы выкарыстоўваліся ў Кашміры<ref>{{Кніга|аўтар = Caldwell, Dan; Robert Williams.|загаловак = Seeking Security in an Insecure World|выданне = 2nd ed|выдавецтва = Rowman & Littlefield|год = 2011|старонкі = 103-104|isbn = 978-1442208032}}</ref>. Супрацоўніцтва з кашмірскімі баевікамі прыпісвалася таксама іншым разведвальным ведамствам Пакістана<ref>{{Кніга|аўтар = Camp, Dick.|загаловак = Boots on the Ground: The Fight to Liberate Afghanistan from Al-Qaeda and the Taliban, 2001–2002|выдавецтва = Zenith|год = 2011|старонкі = 38|isbn = 978-0760341117}}</ref>. Паводле шэрагу паведамленняў, разведка краіны, а таксама ўзброеныя сілы Пакістана спрыяюць таемнаму пераходу Лініі кантролю добраахвотнікамі<ref>{{артыкул|аўтар=Ashley J. Tellis.|загаловак=Bad Company – Lashkar-e-Tayyiba and the Growing Ambition of Islamist Militancy in Pakistan|спасылка=http://www.internationalrelations.house.gov/111/tel031110.pdf|выданне=Carnegie Endowment for International Peace|год=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516081400/http://www.internationalrelations.house.gov/111/tel031110.pdf|archive-date=16 мая 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516081400/http://www.internationalrelations.house.gov/111/tel031110.pdf|archivedate=16 мая 2012}}</ref>. == Правы чалавека == === Індыя === Абвінавачванні ў парушэнні правоў чалавека ў дачыненні насельніцтва індыйскай часткі Кашміра высоўваліся ў адрас як узброеных баевікоў, так і ў адрас узброеных сілаў Індыі. Паводле звестак праваабарончай арганізацыі Human Rights Watch, пачынаючы з 1989 года ў кантраляванай Індыяй частцы Кашміра было забіта ад 50 тыс. да амаль 100 тыс. прадстаўнікоў мясцовага насельніцтва<ref>{{артыкул|загаловак=India: Impunity Fuels Conflict in Jammu and Kashmir|спасылка=http://www.hrw.org/news/2006/09/11/india-impunity-fuels-conflict-jammu-and-kashmir|выданне=Human Rights Watch|год=2006}}</ref>. Некаторыя іншыя праваабарончыя арганізацыі прадстаўляюць сведчанні аб забойстве некалькіх соцень жыхароў індыйскай часткі Кашміра прадстаўнікамі індыйскіх узброеных сілаў падчас дэманстрацый, пазбаўлення волі або нявыбарчага прымянення сілы<ref>{{артыкул|загаловак=Continuing repression in Kashmir — Abuses Rise as International Pressure on India Eases|спасылка=http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/INDIA948.PDF|выданне=Human Rights Watch}}</ref><ref name=dakument>{{артыкул|загаловак=Document — India: torture continues in Jammu and Kashmir|спасылка=http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA20/033/1995/en/ba90f2fe-eb2d-11dd-92ac-295bdf97101f/asa200331995en.html|выданне=Amnesty International}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Amnesty International.|загаловак=Amnesty International Report 1996 — India|спасылка=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=AMNESTY&type=&coi=IND&rid=&docid=3ae6a9f20&skip=0|выданне=refworld}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=The Kashmir tinderbox|спасылка=http://www.hrw.org/news/2008/08/18/kashmir-tinderbox|выданне=Human Rights Watch|год=2008}}</ref>. Урад Індыі адмаўляе шырокае выкарыстанне катаванняў і адзначае, што прэцэдэнты незаконнага выкарыстання сілы маюць адзінкавы і непастаянны характар<ref name=dakument/>. Згодна з шэрагам паведамленняў, з 1990 года ў індыйскай частцы Кашміра адбылося больш за трыста выпадкаў знікнення людзей<ref>{{артыкул|загаловак=Abuses in the Kashmir Valley|спасылка=http://www.hrw.org/reports/1999/kashmir/abus-dis.htm|выданне=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=India: Hold Abusers in Kashmir Accountable|спасылка=http://www.hrw.org/news/2009/02/09/india-hold-abusers-kashmir-accountable|выданне=Human Rights Watch|год=2009}}</ref>. Паведамленні індыйскай нацыянальнай камісіі па правах чалавека адзначаюць знаходжанне 2730 трупаў у безыменных пахаваннях па ўсім Кашміры, якія прыпісваюцца ахвярам незаконных забойстваў і выкраданняў з боку індыйскіх сілавых ведамстваў<ref>{{артыкул|загаловак=India must investigate unidentified graves|спасылка=http://www.amnesty.org.au/news/comments/11808/|выданне=Amnesty International|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830095509/http://www.amnesty.org.au/news/comments/11808/|archive-date=30 жніўня 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080830095509/http://www.amnesty.org.au/news/comments/11808/|archivedate=30 жніўня 2008}}</ref><ref name=thousands>{{артыкул|загаловак=Thousands lost in Kashmir mass graves|спасылка=http://www.amnesty.org/en/appeals-for-action/thousands-lost-kashmir-mass-graves|выданне=Amnesty International|год=2008}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Cathy Scott-Clark.|загаловак=The mass graves of Kashmir|спасылка=http://www.theguardian.com/world/2012/jul/09/mass-graves-of-kashmir|выданне=The Guardian|год=2012}}</ref>. У бок іншых сілавых ведамстваў таксама гучалі абвінавачванні з боку індыйскіх праваабарончых арганізацый у выкарыстанні прымусовай працы мясцовага насельніцтва<ref>{{артыкул|аўтар=Arif Shafi Wani.|загаловак=Army challenges SHRC jurisdiction|спасылка=http://greaterkashmir.com/news/2012/Oct/16/army-challenges-shrc-jurisdiction-81.asp|выданне=Greater Kashmir|год=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003045712/http://greaterkashmir.com/news/2012/Oct/16/army-challenges-shrc-jurisdiction-81.asp|archive-date=3 кастрычніка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131003045712/http://greaterkashmir.com/news/2012/Oct/16/army-challenges-shrc-jurisdiction-81.asp|archivedate=3 кастрычніка 2013}}</ref>. Некаторыя праваабарончыя арганізацыі падкрэсліваюць неабходнасць скасавання Закона аб грамадскай бяспецы, які дазваляе затрыманне да двух гадоў без высоўвання абвінавачання<ref>{{артыкул|загаловак=India: Repeal the Armed Forces Special Powers Act|спасылка=http://www.hrw.org/en/news/2007/11/19/india-repeal-armed-forces-special-powers-act|выданне=Human Rights Watch|год=2007}}</ref><ref name="hrw.org">{{артыкул|загаловак=Undermining the Judiciary|спасылка=http://www.hrw.org/reports/1999/kashmir/judiciary.htm|выданне=Human Rights Watch}}</ref>. У 1958 годзе ўрадам Індыі быў прыняты Акт аб спецыяльных паўнамоцтвах узброеных сілаў, згодна з якім было затрымана каля 20 тыс. жыхароў Кашміра, гэты заканадаўчы дакумент таксама падвяргаецца рэзкай крытыцы з боку праваабарончых арганізацый<ref name="hrw.org"/><ref>{{артыкул|загаловак=Abuses in the Kashmir Valley|спасылка=http://www.hrw.org/reports/1999/kashmir/abuses.htm|выданне=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Amnesty International criticises 'tough' Kashmir law|спасылка=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12802359|выданне=BBC News|год=2011}}</ref>. 22 кастрычніка 1993 года атрад індыйскага войска адкрыў агонь па працэсіі ў мястэчку Біджбехара (захад штата Джаму і Кашмір), у выніку чаго загінула 40 чалавек, 150 было паранена. У расследаванні інцыдэнту ўдзельнічаў урад штата; было ўстаноўлена, што адкрыццё страляніны было неабгрунтаваным. Даклад Індыйскага цэнтральнага бюро па расследаваннях змяшчае звесткі аб забойстве індыйскімі вайскоўцамі сямі мірных жыхароў Кашміра ў 2000 годзе<ref>{{артыкул|загаловак=Pathribal encounter 'cold blooded murder', CBI tells SC|спасылка=http://archive.indianexpress.com/news/pathribal-encounter-cold-blooded-murder-cbi-tells-sc/925659/|выданне=The Indian Express|год=2012}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Pathribal encounter is cold-blooded murder, CBI tells court|спасылка=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/article3013556.ece|выданне=The Hindu|год=2012}}</ref>. Агульная пазіцыя індыйскага ваеннага кіраўніцтва складаецца ў тым, што каля 97 % выпадкаў неправамернага выкарыстання сілы з’яўляюцца сфальсіфікаванымі або ненейтральна трактаванымі<ref>{{артыкул|аўтар=Sarwar Kashani.|загаловак=Why Kashmiris want the hated AFSPA to go|спасылка=http://www.dnaindia.com/india/report-why-kashmiris-want-the-hated-afspa-to-go-1615040|выданне=DNA India|месца=Srinagar|год=2011}}</ref>. У сваю чаргу, у 2006 годзе [[Кангрэс ЗША]] прыняў рэзалюцыю, дзе адзначаўся факт чыстак з боку ісламісцкіх груповак у індыйскім Кашміры, якія праніклі ў рэгіён у 1989 годзе і пачалі кампанію выцяснення індуісцкага насельніцтва, у выніку якой прыкладна 400 тыс. жыхароў індыйскай часткі Кашміра індуісцкага веравызнання былі забітыя або змушаныя пакінуць рэгіён. Іншыя інфармацыйныя рэсурсы паведамляюць пра падрыхтоўку ісламісцкіх арганізацый Кашміра Міжведамаснай разведкай Пакістана, пасля чаго гэтыя ўзброеныя групоўкі прыступалі да прымусовага выцяснення жыхароў Джаму і Кашміра індуісцкага вызнання<ref>{{артыкул|загаловак=23 years on, Kashmiri Pandits remain refugees in their own nation|спасылка=http://www.rediff.com/news/column/kashmiri-pandits-remain-refugees-in-their-own-nation/20120119.htm|выданне=rediff.com|год=2012}}</ref>. Індыйскі ўрад прадпрымае высілкі па вяртанні прымусова выселеных індуістаў Джаму і Кашміра, акрамя таго, паводле аднаго з лідараў кашмірскіх сепаратыстаў Індыі, індуісты Кашміра з’яўляюцца аднымі з іх суайчыннікаў, абароне якіх будуць спрыяць і сепаратысты. Тым не менш, большая частка вымушаных перасяленцаў застаецца пражываць у Джаму і не лічаць мажлівым вяртанне ў ранейшыя месцы пражывання пры ўмовах, што сепаратысты будуць заставацца ў рэгіёне<ref>{{артыкул|загаловак=Paradise Lost — the Kashmiri Pandits|спасылка=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1246_land/page9.shtml|выданне=BBC News}}</ref>. Звесткі [[ЦРУ]] паведамляюць прынамсі пра 506 тыс. уцекачоў з індыйскага Кашміра, з якіх прыблізна палова з’яўляюцца індуістамі<ref>{{артыкул|загаловак=India|спасылка=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|выданне=The World Factbook|выдавецтва=Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне ЗША|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|archive-date=11 чэрвеня 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|archivedate=11 чэрвеня 2008}}</ref>. Камісія Аб’яднаных Нацый па правах чалавека паведамляе пра прыкладна 1,5 млн уцекачоў, якія аселі ў пакістанскай частцы Кашміра пасля спецаперацый індыйскіх вайскоўцаў супраць тэрарыстаў у Кашміры<ref name=refworld2/>. Даклад Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў за 2008 год паведамляе толькі аб частковым узроўні выканання грамадзянскіх свабод у індыйскай частцы Кашміра<ref name=thousands/>. 24 верасня 2013 года тагачасны вярхоўны галоўнакамандуючы індыйскімі ўзброенымі сіламі Віджай Кумар Сінгх заявіў пра фінансаванне армейскімі структурамі палітыкаў Кашміра з мэтай падтрымання правапарадку ў Джаму і Кашміры, практыка чаго цягнулася ажно з самага падзелу Брытанскай Індыі. Таксама Сінгх адзначыў, што індыйскія спецслужбы практыкавалі [[хабар]]ніцтва для зрынання палітычных партый, якія планавалі скасаванне акту аб спецыяльных паўнамоцтвах узброеных сілаў у 2010 годзе<ref>{{артыкул|загаловак=Paying ministers nothing new in J&K, former Army chief Gen VK Singh says|спасылка=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Paying-ministers-nothing-new-in-JK-former-Army-chief-Gen-VK-Singh-says/articleshow/22954107.cms?referral=PM|выданне=The Times of India|год=2013}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Muddasir Ali.|загаловак=JK ministers on Army payroll: Gen Singh|спасылка=http://www.greaterkashmir.com/news/2013/Sep/25/jk-ministers-on-army-payroll-gen-singh-20.asp|выданне=Greater Kashmir|год=2013}}</ref>. === Пакістан === У адрас кіраўніцтва Пакістана высоўваюцца прэтэнзіі ў існаванні дыскрымінацыі на рэлігійным грунце і прыцісканні свабоды слова і антыўрадавых акцый пратэсту, якія адбываюцца ў кантраляванай Пакістанам частцы Кашміра<ref name=refworld2/>. У 2006 годзе праваабарончай арганізацыяй Human Rights Watch былі высунутыя абвінавачанні ў незаконных катаваннях журналістаў і палітычных актывістаў у Азад Кашміры з боку Міжведамаснай разведкі краіны і яе узброеных сілаў<ref>{{артыкул|загаловак=With Friends Like These...|спасылка=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/pakistan0906webwcover_0.pdf|выданне=Human Rights Watch|старонкі=51}}</ref>. Акрамя агульных палітычных свабод, урад Пакістана крытыкуецца за недастатковае прадстаўніцтва Кашміра ў палітычным жыцці дзяржавы<ref>{{артыкул|аўтар=Seema Sirohi.|загаловак=EU Report Rattles Pakistan|спасылка=http://www.outlookindia.com/article/EU-Report-Rattles-Pakistan/233329|выданне=Outlook}}</ref>. Паводле інфармацыі Камісіі па правах чалавека Пакістана, Міжведамасная разведка краіны здзяйсняе адвольныя арышты, фізічныя пакаранні, забойствы і інфармацыйнае сачэнне ў кантраляванай Пакістанам частцы Кашміра<ref name=refworld2/>. Даныя Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў вызначаюць узровень выканання грамадзянскіх свабод у пакістанскай частцы Кашміра як несвабодны<ref name=refworld2/>. Са снежня 1993 года ў пакістанскіх рэгіёнах Кашміра распаўсюджанае дзеянне закона аб [[блюзнерства|блюзнерстве]], у рамках якога прадугледжанае таксама смяротнае пакаранне. Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН адзначае таксама значнае абмежаванне правоў жанчын у пакістанскім Кашміры, якое праяўляецца ў абмежаваннях на атрыманне адукацыі і выбары шлюбнага партнёра, якія існуюць таксама ў іншых правінцыях Пакістана, аднак адзначаецца, што г.зв. ганаровыя забойствы і згвалтаванні ў рэгіёне адбываюцца радзей, ніж у іншых рэгіёнах краіны<ref name=refworld2/>. У снежні 2009 года ў горадзе Музафарабад адбыліся пікеты, адной з мэт якіх было, у прыватнасці, асуджэнне нібыта фальсіфікацыі вынікаў мясцовых выбараў. Урад Пакістана адмаўляе ў наданні статусу пятай [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Пакістана|правінцыі]] рэгіёна Гілгіт-Балтыстан (складае цэнтр і поўнач кантраляванай Пакістанам часткі Кашміра), спасылаючыся на рэзалюцыю ААН ад 1948 года, нягледзячы на фактычны кантроль Пакістана над гэтай тэрыторыяй<ref name=pytanjnie>{{артыкул|аўтар=Pallavi Singh|загаловак=Gilgit-Baltistan: A question of autonomy|спасылка=http://archive.indianexpress.com/news/gilgitbaltistan-a-question-of-autonomy/519428/1|выданне=The Indian Express|год=2010}}</ref><ref name=reuters>{{артыкул|аўтар=Manzar Shigri.|загаловак=Pakistan's disputed Northern Areas go to polls|спасылка=http://www.reuters.com/article/2009/11/12/us-pakistan-election-idUSTRE5AB1ZE20091112|выданне=Reuters|год=2009}}</ref>. Паводле інфармацыі Міжнароднай крызіснай групы, насельніцтва рэгіёна незадаволена нежаданнем планаў цэнтральнага ўрада Пакістана аб перадачы рэгіянальных паўнамоцтваў мясцовым выбарным прадстаўнікам, а ў самім рэгіёне набіраюць папулярнасць рух за незалежнасць рэгіёна і экстрэмісцкія групоўкі, да чаго дадаліся парушэнні палітычных правоў тубыльцаў. Рад членаў [[Еўрапарламент]]а выказваюць занепакоенасць з прычыны парушэння правоў чалавека ў Гілгіт-Балтыстане і заклікаюць улады Пакістана ўстанавіць дэмакратычныя інстытуты ў рэгіёне<ref>{{артыкул|загаловак=Link aid to Pak with effort in checking terror: Europe parliament|спасылка=http://archive.indianexpress.com/news/link-aid-to-pak-with-effort-in-checking-terr/556767/|выданне=The Indian Express|месца=London|год=2009}}</ref>. Разам з тым, ужо ў 2009 годзе ўрад Пакістана рэалізаваў пакет захадаў па аўтанамізацыі Гілгіт-Балтыстана, у выніку якіх Гілгіт-Балтыстан фактычна атрымаў статус, роўны з іншымі правінцыямі краіны (аднак без [[канстытуцыя|канстытуцыйнага]] замацавання дадзеных паправак)<ref name=pytanjnie/><ref name=autanomija>{{артыкул|загаловак=Gilgit-Baltistan autonomy|спасылка=http://www.dawn.com/news/843990/gilgit-baltistan-autonomy|выданне=Dawn|год=2009}}</ref>. Рэформы прадугледжваюць перадачу мясцовых паўнамоцтваў ад цэнтральнага ўрада Пакістана да выбарнага заканадаўчага сходу, узначальванага галоўным міністрам<ref name=pytanjnie/><ref name=autanomija/>. Аўтанамізацыя Гілгіт-Балтыстана крытыкуецца як нібыта механізм хавання фактычнай улады Пакістана над гэтай тэрыторыяй, таксама палітычная лібералізацыя ў рэгіёне бачыцца крытыкамі як падрыў легітымацыі пакістанскага кіравання ў рэгіёне<ref name=reuters/><ref>{{артыкул|аўтар=Aziz Ali Dad.|загаловак=Discontents in Gilgit-Baltistan|спасылка=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C21%5Cstory_21-1-2010_pg3_3|выданне=Daily Times|год=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002113958/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C21%5Cstory_21-1-2010_pg3_3|archive-date=2 кастрычніка 2013}}</ref>. Некаторыя актывісты, якія выступаюць супраць уключэння Кашміра ў склад Пакістана, таксама разглядаюць аўтанамізацыю рэгіёна з негатыўнага боку, праз што падчас выбараў у заканадаўчы сход рэгіёна была арганізавана дэманстрацыя, у якой прынялі ўдзел трыста актывістаў<ref name=reuters/>. == Картаграфія == [[Выява:Un-kashmir-jammu.png|thumb|right|250пкс|Кашмірскі рэгіён паводле картаграфічнага выдання ААН.]] Аналагічна з іншымі спрэчнымі тэрыторыямі, [[картаграфія|картаграфічная]] прыналежнасць усяго Кашміра залежыць ад публікацыі картаў у адной з краін, якая з’яўляецца ўдзельніцай тэрытарыяльнае спрэчкі. З 1961 года ў Індыі прынятыя папраўкі ў закон аб крымінальным праве, якія зрабілі незаконным выключэнне з абрысаў Індыі ўсёй тэрыторыі Кашміра або яго часткі на мясцовых картах або публікацыю картаграфічнай прадукцыі, адрознай ад публікацый дзяржаўнага картаграфічнага ведамства Індыі, Агляду Індыі. Пакістанскае заканадаўства прадугледжвае пакаранне за выданне картаграфічнай прадукцыі, дзе штат Джаму і Кашмір не пазначаны ў якасці спрэчнай тэрыторыі. Картаграфічныя выданні Кітая, як правіла, у якасці тэрыторый КНР пазначаюць тэрыторыі Шаксгамскай даліны, а таксама Аксай-Чын. Нейтральныя краіны галоўным чынам у якасці інда-пакістанскай і інда-кітайскай дзяржаўнае мяжы ў рэгіёне выкарыстоўваюць Лінію кантролю і Лінію фактычнага кантролю, спрэчныя тэрыторыі звычайна пазначаюцца адпаведным чынам. Картаграфічныя выдавецтвы Пакістана і нейтральных краін сцвярджаюць аб выкарыстанні звестак ААН. Афіцыйныя картаграфічныя выданні ААН пазначаюць у якасці адміністрацыйна-тэрытарыльных межаў як адміністрацыйна-тэрытарыяльную мяжу Гілгіт-Балтыстана і Азад Кашміра з іншымі рэгіёнамі Пакістана, так і адміністрацыйна-тэрытарыяльную мяжу між Джаму і Кашмірам і іншымі штатамі Індыі. Шаксгамская даліна звычайна прызнаецца ў якасці тэрыторыі Кітая, у раёне ледніка Сіячэн мяжа не пазначаецца ніякім чынам увогуле. == Сучасныя праекты == На цяперашні час Індыя працягвае заяўляць аб сваім суверэнітэце на ўсёй тэрыторыі гістарычнага рэгіёна Кашмір, у той час як Пакістан разглядае гэтыя тэрыторыі як спрэчныя і настойвае на ранейшых планах аб правядзенні плебісцыту ў рэгіёне, у якасці ўласных тэрыторый Кітай разглядае Аксай-Чын і Шаксгамскую даліну. Паведамляецца, што ў неафіцыйных адносінах Пакістан гатовы абмежавацца дэмілітарызацыяй Кашміра і пераходам Кашмірскай даліны ў склад Азад Кашміра або выкананнем г.зв. Формулы Чынабу. У сваю чаргу, Формула Чынабу ставіцца пад сумнеў палітыкамі Кашміра, аднак шэраг палітыкаў, у прыватнасці, кіраўнік партыі Нацыянальная канферэнцыя Джаму і Кашміра Саджад Лун, дапускаюць падзел індыйскай часткі Кашміра паводле рэлігійнай прыкметы. Некаторыя палітолагі ўказваюць на магчымасць таго, што апошнім часам знешнепалітычная дактрына Пакістана адносна Кашміра мае памякчыцца ў сувязі з правалам у Каргільскім канфлікце і тэрактам 11 верасня 2001 года ў ЗША<ref>{{артыкул|аўтар=Peter R. Lavoy.|загаловак=Pakistan’s Kashmir Policy after the Bush Visit to South Asia Strategic Insights|год=2006|выпуск=4|нумар=5}}</ref>. Адзначаецца, што рэзалюцыі ААН па кашмірскім пытанні страцілі актуальнасць<ref>{{артыкул|аўтар=Maroof Raza.|загаловак=Kickstart Kashmir|спасылка=http://timesofindia.indiatimes.com/home/opinion/edit-page/LEADER-ARTICLEbrKickstart-Kashmir/articleshow/18797747.cms?referral=PM|выданне=The Times of India|год=2002}}</ref>. Трэці бок канфлікту настойвае на поўным суверэнітэце Кашміра як ад Індыі, так і ад Пакістана. Афіцыйныя органы ўлады Індыі сцвярджаюць пра перавагу ў кашмірскім грамадстве імкнення да знаходжання рэгіёна ў складзе Індыі. Так, паводле звестак 2002 года 61 % ад насельніцтва індыйскага Кашміра ўсведамляе сябе ў якасці грамадзян Індыі і толькі 6 % ад яго насельніцтва аддавала перавагу пакістанскай самаідэнтыфікацыі. Тым не менш, гэтая падтрымка ў асноўным зафіксавана ў Джаме і Ладакху, тады як у Кашмірскай даліне толькі 9 % ад насельніцтва лічаць лепшым вахадам знаходжанне рэгіёна ў складзе Індыі<ref>{{артыкул|загаловак=Full text of Mori survey on Kashmir 2002 |спасылка=http://www.milligazette.com/Archives/15062002/1506200229.htm|выданне=The Milli Gazette}}</ref>. Апытанні 2007 года паведамляюць аб прыхільнасці ідэі поўнай незалежнасці Кашміра сярод 87 % ад насельніцтва Кашмірскай даліны, даследаванні арганізацыі Chatham House паведамляюць аб падтрымцы ідэі суверэнітэта Кашміра сярод 43 і 44 % ад насельніцтва індыйскага і пакістанскага Кашміра адпаведна<ref>{{артыкул|загаловак=87 pct in Kashmir Valley want independence — poll|спасылка=http://www.reuters.com/article/2007/08/13/idUSDEL291796|выданне=Reuters|год=2007}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Robert W. Bradnock.|загаловак=Kashmir: Paths to Peace|спасылка=http://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/0510pp_kashmir.pdf|выданне=King’s College London & Associate Fellow, Asia Programme, Chatham House|год=2010|старонкі=15}}</ref>. Пасля росту напружанасці ў сувязі з тэрактамі ў снежні 2001 года (гл. вышэй) з 10 чэрвеня наступнага года пачаўся адвод войскаў Індыі і Пакістана з Лініі кантролю, а перамоўны працэс быў адноўлены. 26 лістапада 2003 года кіраўніцтва абедзвюх краін дамовілася аб падтрымцы спынення агню на інда-пакістанскай мяжы (у тым ліку фактычнай, якая праходзіць у Кашміры), што стала першым двухбаковым спыненнем агню за апошнія амаль пятнаццаць гадоў. У лютым наступнага года Пакістан аказаў ціск на прапакістанскія тэрарыстычныя групоўкі ў індыйскай частцы Кашміра, былі дасягнутыя дамоўленасці пра ўзнаўленне транспартнага руху між пакістанскай і індыйскай часткамі Кашміра, а таксама аб эканамічным супрацоўніцтве. У 2005 годзе тагачасны прэзідэнт Пакістана генерал Мушараф і шэраг іншых палітыкаў краіны паспрабавалі прыбегнуць да вырашэння кашмірскага канфлікту дзякуючы Формуле Чынабу. Праект быў удакладнены г.зв. планам Дыксана, паводле якога прадугледжвалася захаванне Ладакха і Гілгіт-Балтыстана ў складзе Індыі і Пакістана адпаведна, падзел Джаму на дзве роўназначныя часткі і правядзенне рэферэндума ў Кашмірскай даліне<ref>{{артыкул|аўтар=Gitanjali Bakshi, Sahiba Trivedi.|загаловак=The Indus Equation|спасылка=http://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf|выданне=Strategic Foresight Group}}</ref>. Аднак 5 снежня наступнага года Мушараф паведаміў, што Пакістан цалкам адмовіцца ад уласных прэтэнзій у выпадку, калі Індыя прыме шэраг мірных прапановаў прэзідэнта, у тым ліку паэтапны вывад войскаў з рэгіёна, стварэнне мясцовага самакіравання, захаванне статус-кво ў адносінах межаў Кашміра і стварэнне агульнага нагляднага органа над рэгіёнам з удзелам прадстаўнікоў Пакістана, Індыі і Кашміра<ref>{{артыкул|загаловак=Musharraf pushes Kashmir proposal|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6208660.stm|выданне=BBC News|год=2006}}</ref>. Таксама прэзідэнт краіны заявіў пра гатоўнасць адмовіцца ад ранейшых рэзалюцый ААН адносна Кашміра, але падобныя праекты не былі прынятыя кіраўніцтвам Індыі. У кастрычніку 2008 года падчас уласнага інтэрв’ю прэзідэнт ЗША Барак Абама выказаў намер прадпрыняць захады па вырашэнні праблемы Кашміра, у прыватнасці, Абама запрапанаваў удзел былога прэзідэнта краіны [[Біл Клінтан|Біла Клінтана]] ў якасці спецыяльнага пасярэдніка<ref>{{артыкул|аўтар=Joe Klein.|загаловак=Інтэрвію Б. Абамы выданню Time|спасылка=http://swampland.time.com/2008/10/23/the_full_obama_interview/|год=2008|archive-date=21 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921101127/https://swampland.time.com/2008/10/23/the_full_obama_interview/}}</ref>. Пазней у якасці спецыяльнага пасланніка ў Пакістане і Афганістане Абамай быў прызначаны былы пасол ЗША ў ААН [[Рычард Холбрук]], што было пазітыўна ўспрынята прэзідэнтам Пакістана Асіфам Алі Зардары, але негатыўна ацэнена Індыяй<ref>{{артыкул|аўтар=Asif Ali Zardari.|загаловак=Partnership With Pakistan|спасылка=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/27/AR2009012702675.html|выданне=The Washington Post|год=2009}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=India warns Obama over Kashmir|спасылка=http://www.ft.com/cms/s/a545f3b0-f1f9-11dd-9678-0000779fd2ac,Authorised=false.html?nclick_check=1&_i_location=http%3A%2F%2Fwww.ft.com%2Fcms%2Fs%2F0%2Fa545f3b0-f1f9-11dd-9678-0000779fd2ac.html%3Fnclick_check%3D1%26siteedition%3Duk&siteedition=uk&_i_referer=#axzz3ADADRfzp|выданне=Financial Times|год=2009}}</ref>. Праз некаторы час Кашмір быў выключаны з мандату Холбрука<ref>{{артыкул|аўтар=Bobby Ghosh.|загаловак=Will Kashmir Be an Obama Foreign Policy Focus?|спасылка=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1874627,00.html|выданне=Time|год=2009|archive-date=7 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007000810/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1874627,00.html}}</ref>. Як адзначыла выданне The Washington Post, гэты крок мог стаць дыпламатычнай саступкай у бок Індыі, што дэманструе пацяпленне між Індыяй і ЗША<ref>{{артыкул|загаловак=Kashmir taken out of Holbrooke’s brief, says report|спасылка=http://www.dawn.com/news/341239/kashmir-taken-out-of-holbrooke-s-brief-says-report|выданне=Dawn|год=2009}}</ref>. У ліпені 2009 года памочнік дзяржаўнага сакратара ЗША Роберт О. Блэйк заявіў, што ЗША не маюць планаў прызначэння спецыяльнага пасланца па кашмірскім канфлікце, назваўшы яго пытаннем, якое вымагае двухбаковых кантактаў між Індыяй і Пакістанам. == Пратэсты == У 2008 годзе індыйскую частку Кашміра ахапіла новая хваля дэманстрацый, выкліканая планамі ўрада штата Джаму і Кашмір перадаць пад ведамства кампаніі, якая займаецца эксплуатацыяй індуісцкага пячорнага рэлігійнага комплексу ў Амарнатху, тэрыторыі ў пераважна мусульманскай Кашмірскай даліне<ref>{{артыкул|загаловак=Kashmir — missed chances for peace|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7576393.stm|выданне=BBC News|год=2008}}</ref>. Тэрыторыю, якая заняла б плошчу ў 0,40 км², меркавалася выкарыстаць пад патрэбы размяшчэння індуісцкіх паломнікаў, якія штогадова наведваюць шанаваныя ў індуізме амарнацкія пячоры. У выніку прыціскання пратэстаў было забіта прынамсі сорак меркавана няўзброеных і затрымана каля трох соцень іншых пратэстоўцаў<ref>{{артыкул|загаловак=After Uprising, 300 Protestors Arrested in Indian Kashmir|спасылка=http://newsblaze.com/story/20080906092021kash.nb/topstory.html|выданне=News Blase|год=2008}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Non-violent protest in Kashmir|спасылка=http://www.bbc.co.uk/worldservice/news/2008/10/081016_kashmir_arney_dm.shtml|выданне=[[Сусьветная служба Бі-Бі-Сі|BBC Radio World Service]]|год=2008}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Top Kashmir separatists detained|спасылка=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7600982.stm|выданне=BBC News|год=2008}}</ref>. Адзін з лідараў кашмірскіх сепаратыстаў у Індыі Мірваіз Умар Фарук адзначыў, што выкарыстанне жорсткіх захадаў індыйскім урадам пры разгоне маніфестацыі магло прывесці да ўсплёску гвалту ў рэгіёне<ref>{{артыкул|загаловак=Mirwaiz warns of violent upsurge|спасылка=http://www.dawn.com/news/320271/mirwaiz-warns-of-violent-upsurge|выданне=Dawn|месца=Srinagar|год=2008}}</ref>. Занепакоенасць вынікамі разгону мітынгу выказала Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, якая заклікала распачаць расследаванне супраць вайсковага боку канфлікту<ref>{{Cite web| url = http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/1058F3E39F77ACE5C12574B2004E5CE3?opendocument| work = Афіцыйны партал Арганізацыі Аб’яднаных Нацый| publisher = Арганізацыя Аб’яднаных Нацый| date = 12 жніўня 2014| language = en| title = United Nations. Press Release. OHCHR calls for restraint in Indian-administered Kashmir| access-date = 23 чэрвеня 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20130502022213/http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/1058F3E39F77ACE5C12574B2004E5CE3?opendocument| archive-date = 2 мая 2013}}</ref>. Як лічыцца, да адкрыцця агню прывяло кіданне камянёў у паліцыянтаў з боку пратэстоўцаў<ref>{{артыкул|загаловак=Separatists behind stone-pelting incidents: Police|спасылка=http://www.tribuneindia.com/2009/20090311/j&k.htm#1|выданне=The Tribune|месца=Srinagar|год=2010}}</ref><ref name=ghosh>{{артыкул|аўтар=Avijit Ghosh.|загаловак=In Kashmir, there's azadi in air|спасылка=http://timesofindia.indiatimes.com/In_Kashmir_theres_azadi_in_the_air/articleshow/3372070.cms|выданне=The Times of India|год=2008}}</ref><ref name=thottam>{{артыкул|аўтар=Jyoti Thottam.|загаловак=Valley of Tears|спасылка=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1838586,00.html|выданне=Time|год=2008|archive-date=24 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124194816/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,1838586,00.html}}</ref>. Пасля пратэстаў 2008 года ў Джаму і Кашміры сепаратысцкі рух у штаце атрымаў новы этап развіцця<ref name=ghosh/><ref name=thottam/>. У маі і чэрвені 2009 года ў мястэчку Шупіян (паўднёвы захад штата) адбылося згвалтаванне і забойства дзвюх мясцовых жанчын, што прыпісвалася паліцыі і выклікала новую пратэстную хвалю з антыіндыйскімі палітычнымі патрабаваннямі. На той момант не назіралася адзінства сярод мясцовых сепаратысцкіх груповак. У 2010 годзе ў Кашмірскай даліне пачаўся новы этап выступленняў, на чале якіх сталі Сіед Алі Шах Гілані і Мірваіз Умар Фарук — лідары Надпартыйнай канферэнцыі за свабоду, адной з сепаратысцкіх арганізацый у Джаму і Кашміры. Адным з галоўных патрабаванняў выступленняў стала дэмілітарызацыя штата і незадаволенасць меркаванымі парушэннямі правоў чалавека з боку індыйскіх узброеных сілаў. Пратэстоўцы, якія агучвалі сепаратысцкія лозунгі, парушылі [[каменданцкая гадзіна|каменданцкую гадзіну]] ў штаце, пасля чаго пачалі закідваць сілы бяспекі камянямі і падпальваць урадавыя машыны і будынкі<ref>{{артыкул|аўтар=Jim Yardley, Hari Kumar.|загаловак=Buildings Are Set Ablaze During Protests in Kashmir|спасылка=http://www.nytimes.com/2010/09/12/world/asia/12kashmir.html?_r=0|выданне=The New York Times|год=2010}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Lidya Polgreen.|загаловак=Kashmiris Storm the Street, Defying Curfew|спасылка=http://www.nytimes.com/2010/08/05/world/asia/05kashmir.html|выданне=The New York Times|год=2010}}</ref>. Паліцыя штата і індыйскія ваенізаваныя групоўкі адкрылі агонь па дэманстрантах, у выніку чаго паводле некаторых звестак загінула 112 чалавек. У верасні 2010 года ўрад Індыі абвясціў аб прыняцці пакету мераў, закліканых на зняцце напружанасці, пасля чаго пратэстная хваля пайшла на спад<ref>{{артыкул|загаловак=India to free protesters in Kashmir peace move|спасылка=http://in.reuters.com/article/2010/09/29/idINIndia-51833120100929|выданне=Reuters|год=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728084829/http://in.reuters.com/article/2010/09/29/idINIndia-51833120100929|archive-date=28 ліпеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728084829/http://in.reuters.com/article/2010/09/29/idINIndia-51833120100929|archivedate=28 ліпеня 2014}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Alastair Lamb.|загаловак = Kashmir: A Disputed Legacy 1846–1990|месца = Hertingfordbury, Herts|выдавецтва = Roxford Books|год = 1991}} * {{артыкул|аўтар=Alexander Evans.|загаловак=Why Peace Won't Come to Kashmir|выданне=Current History|год=2001|выпуск=100|нумар=645}} * {{Кніга|аўтар = Andrew Whitehead.|загаловак = A Mission in Kashmir|выдавецтва = Penguin India|год = 2007}} * {{Кніга|аўтар = Drew, Federic.|загаловак = The Northern Barrier of India: a popular account of the Jammoo and Kashmir Territories with Illustrations|выданне = 1st edition|месца = Edward Stanford, London|выдавецтва = Light & Life Publishers|год = 1971}} * {{Кніга|аўтар = Ijaz Hussain.|загаловак = Kashmir Dispute: An International Law Perspective|выдавецтва = National Institute of Pakistan Studies|год = 1998}} * {{Кніга|аўтар = Jaspreet Singh.|загаловак = Seventeen Tomatoes – an unprecedented look inside the world of an army camp in Kashmir|месца = Montreal|выдавецтва = Vehicle Press|год = 2004}} * {{Кніга|аўтар = Manoj Joshi.|загаловак = The Lost Rebellion|месца = New Delhi|выдавецтва = Penguin India|год = 1999}} * {{Кніга|аўтар = Muhammad Ayub.|загаловак = An Army; Its Role & Rule (A History of the Pakistan Army from Independence to Kargil 1947–1999)|месца = Pittsburgh|выдавецтва = Rosedog Books|год = 2005|isbn = 0-8059-9594-3}} * {{Кніга|аўтар = Navnita Behera.|загаловак = Demystifying Kashmir|месца = Washington|выдавецтва = Brooking Institute Press|год = 2006}} * {{Кніга|аўтар = Navnita Behera.|загаловак = State, identity and violence : Jammu, Kashmir and Ladakh|месца = New Delhi|выдавецтва = Manohar|год = 2006}} * {{Кніга|аўтар = Prem Shankar Jha.|загаловак = Kashmir, 1947: rival versions of history|месца = New Delhi|выдавецтва = Oxford University Press|год = 1996}} * {{Кніга|аўтар = Robert Johnson.|загаловак = A Region in Turmoil|месца = London and New York|выдавецтва = Reaktion|год = 2005}} * {{Кніга|аўтар = Sumantra Bose.|загаловак = The challenge in Kashmir : democracy, self-determination and a just peace|месца = New Delhi|выдавецтва = Sage|год = 1997}} * {{Кніга|аўтар = Sumit Ganguly.|загаловак = The Crisis in Kashmir|месца = Washington, Cambridge|выдавецтва = Woodrow Wilson Center Press, Cambridge U.P.|год = 1997}} == Спасылкі == * {{артыкул|аўтар=Hans Köchler.|загаловак=The Kashmir Problem between Law and Realpolitik. Reflections on a Negotiated Settlement|спасылка=http://i-p-o.org/Koechler-Kashmir_Discourse-European_Parliament-April2008.htm|месца=Brussels|выдавецтва=European Parliament|год=2008}} * {{Кніга|аўтар = Matthew A. Rosenstein, Suba Chandran, Syed Rifaat Hussain, Mehraj Hajni, Howard B. Schaffer, Jabin T. Jacob, Dipankar Sengupta, Seema Sridhar.|загаловак = The Future of Kashmir|спасылка = http://acdis.illinois.edu/publications/207/publication-The-Future-of-Kashmir.html|выдавецтва = University of Illinois|год = 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20090421082744/http://acdis.illinois.edu/publications/207/publication-The-Future-of-Kashmir.html|archive-date = 21 красавіка 2009|archiveurl = https://web.archive.org/web/20090421082744/http://acdis.illinois.edu/publications/207/publication-The-Future-of-Kashmir.html|archivedate = 21 красавіка 2009}} * {{артыкул|аўтар=Яковлев А. Ю.|загаловак=Кашмир, региональная безопасность и индо-пакистанские отношения|спасылка=http://ars-administrandi.com/article/Yakovlev_2012_1.pdf|выданне=Ars Afminstrandi|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825183455/http://ars-administrandi.com/article/Yakovlev_2012_1.pdf|archive-date=25 жніўня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140825183455/http://ars-administrandi.com/article/Yakovlev_2012_1.pdf|archivedate=25 жніўня 2014}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Індыі]] [[Катэгорыя:Войны Пакістана]] [[Катэгорыя:Кашмір]] 8l1a76pbn2qn3m9mzl3hxg0bkyv7xig Вялікае Магеланава Воблака 0 564691 5177929 5026461 2026-08-09T20:38:30Z DENAMAX 36236 5177929 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вялікае Магеланава Воблака | Выява = Large.mc.arp.750pix.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = | Абазначэнні = LMC, ВМВ | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SB(s)m | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|05|23|34}} | Схіленне = {{Dec|-69|45|22}} | z = 0,00093 | Адлегласць = {{ly||}} | Бачная_зорная_велічыня = 0,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = 10,75° × 9,17° | Паверхневая_яркасць = | Вуглавое_становішча = | Сузор'е = Залатая Рыба | Радыус = {{ly|7000|}} | Дыяметр = | Хібнасць бачных памераў = | Маса = | Скорасць = | Абсалютная_зорная_велічыня= | Уласцівасці = Самы яркі спадарожнік [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] }} '''Вялікае Магеланава Воблака''' ('''ВМВ''', {{lang-en|Large Magellanic Cloud, LMC}}) — найбуйнейшая і самая масіўная [[галактыка-спадарожнік]] [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]], якая размешчана на адлегласці 50 [[кілапарсек]] ад яго. Папярочнік галактыкі складае 9,9 кілапарсек, а маса — 0,6-2{{E|10}} {{Mo}}, яна змяшчае каля 5 мільярдаў зорак. [[Абсалютная зорная велічыня]] галактыкі ў [[Фотаметрычная сістэма UBV|паласе V]] складае −18,5<sup>m</sup>, а [[Бачная зорная велічыня|бачная]] — 0,4<sup>m</sup>. Бачныя на небе [[Вуглавы памер|вуглавыя памеры]] складаюць 5,4° на 4,6°, хоць сама галактыка распасціраецца на значна большую вобласць. Вялікае Магеланава Воблака часта адносяць да [[Няправільная галактыка|няправільных галактык]], хоць у ім прысутнічае пэўная ўпарадкаванасць будовы, таму больш слушна класіфікаваць яго як [[Магеланава спіральная галактыка|магеланаву спіральную галактыку]]. Найбольш прыкметная частка Вялікага Магеланавага Воблака — [[Галактычная перамычка|перамычка]], таксама прысутнічаюць [[Галактычны дыск|дыск]] і [[Галактычнае гало|гало]], а [[Галактычны рукаў|спіральная структура]] хоць і назіраецца, але выяўлена слаба. У Вялікім Магеланавым Воблаку вядома каля 3000 [[Зорнае скопішча|зорных скопішчаў]], а ўсяго мае быць каля 4600 такіх аб’ектаў. Сістэма зорных скопішчаў у Вялікім Магеланавым Воблаку адрозніваецца ад такой у Млечным Шляху: у Вялікім Магеланавым Воблаку ёсць аб’екты, падобныя на [[Шаравое зорнае скопішча|шаравыя скопішчы]] нашай Галактыкі, але значна маладзейшыя. Рассеяныя ж скопішчы ў цэлым падобныя на тыя, што сустракаюцца ў Млечным Шляху. Маса [[Атам вадароду|нейтральнага атамарнага вадароду]] ў галактыцы складае 7{{E|8}} {{Mo}}, а [[Малекулярны вадарод|малекулярнага]] — {{E|8|0}} {{Mo}}. Газ у Вялікім Магеланавым Воблаку менш засяроджаны ў цэнтры, чым зоркі, і назіраецца на больш далёкіх адлегласцях ад цэнтра. У галактыцы прысутнічае самая яркая [[вобласць H II]] ва ўсёй [[Мясцовая група галактык|Мясцовай групе]]: [[30 Залатой Рыбы]], таксама вядомая як туманнасць Тарантул. У 1987 годзе ў галактыцы ўспыхнула адзіная ў ёй за гісторыю назіранняў звышновая [[SN 1987A]] — яна з’яўляецца найбліжэйшай да нас з часоў [[SN 1604|успышкі звышновай 1604 года]]. Вялікае Магеланава Воблака прыкметна ўзаемадзейнічае з нашай Галактыкай, спадарожнікам якой з’яўляецца, а таксама з [[Малое Магеланава Воблака|Малым Магеланавым Воблакам]] — сукупнасць Магеланавых Аблокаў і навакольных структур, такіх, як Магеланава Плынь, называецца [[Магеланавы Воблакі|Магеланавай сістэмай]]. Узаемадзеянне паміж гэтымі галактыкамі, а таксама [[Прыліўная сіла|прыліўнае ўздзеянне]] Млечнага Шляху прыкметна паўплывалі на будову галактыкі і гісторыю [[Зоркаўтварэнне|зоркаўтварэння]] ў ёй. Вялікае і [[Малое Магеланава Воблака|Малое]] [[Магеланавы Воблакі]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] вядомыя са [[Старажытны свет|старажытнасці]], у [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным]] — як мінімум, з X стагоддзя. Сваю сучасную назву Магеланавы воблакі атрымалі ў гонар [[Фернан Магелан|Фернана Магелана]], які здзейсніў [[Магеланава кругасветнае плаванне|першае кругасветнае плаванне]] ў 1519—1522 гадах: адзін з членаў каманды Магелана, [[Антоніа Пігафета]], даў апісанне гэтым аб’ектам. Вялікае Магеланава Воблака бачнае [[Няўзброенае вока|няўзброеным вокам]], але яго можна назіраць толькі на поўдзень ад 20° паўночнай шыраты. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * {{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=H0JMeoqFqEcC|аўтар=Van den Bergh S.|загаловак=The Galaxies of the Local Group|год=2000|месца=Cambridge; {{N. Y.}}|выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|allpages=348|isbn=978-1-139-42965-8|ref=van den Bergh}} * {{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=OSiPrgHFOYUC|аўтар=Westerlund B. E.|загаловак=The Magellanic Clouds|год=1997|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|allpages=279|isbn=978-0-521-48070-3|серыя=Cambridge Astrophysics|doi=10.1017/CBO9780511564826|ref=Westerlund}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Млечны Шлях}} [[Катэгорыя:Мясцовая група]] [[Катэгорыя:Няправільныя галактыкі]] 1jbyvpxzpx5jv3q90apyxn3ywvt5hrj Леанід Трафімавіч Калодзежны 0 567057 5178082 4736994 2026-08-10T07:31:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178082 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Леанід Трафімавіч Калодзежны |Арыгінал імя = |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Грамадзянства = [[Беларусь]] |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[дызайнер]] |Гады актыўнасці = 1958—2003 |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[Проза]] — [[аповесць]], [[навела]], [[апавяданне]] |Мова твораў = Беларуская |Дэбют = 1958 г. (літаратурна-мастацкі альманах «Дзвіна») |Значныя творы = зборнікі апавяданняў «Аўсяны звон» (1975 г.), «Бярозы ў жыце» (1981 г.) |Прэміі = |Узнагароды = |Сайт = }} '''Леані́д Трафі́мавіч Кало́дзежны''' (27.02.1935, в. [[Солаўе]], цяпер [[Андрэеўшчынскі сельсавет]],[[Аршанскі раён]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]] — 26.12.2003, [[Орша]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларускі пісьменнік. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 лютага 1935 года ў сялянскай сям’і вёсцы [[Солаўе]]. Пасля заканчэння школы вучыўся ў [[Віцебскае мастацка-графічнае педвучылішча|Віцебскім мастацка-графічным педвучылішчы]] з 1951 па 1953 год. Служыў у арміі з 1954 па 1957 год. Супрацоўнік аршанскай раённай газеты «[[Ленінскі прызыў]]» у 1958—1960 гадах. З 1961 года — мастак-афарміцель на [[Аршанскі льнокамбінат|Аршанскім ільнокамбінаце]]. З 1977 года ў [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюзе пісьменнікаў СССР]]. Памёр 26 снежня 2003 года. == Творчасць == Аповесці і апавяданні яго вытрыманы ў традыцыйнай для беларускай літаратуры рэалістычнай манеры. Тэматычна творы Леаніда Калодзежнага звязаны переважна з жыццём вёскі. Першае апавяданне пабачыла сьвет у літаратурна-мастацкім альманаху «Дзвіна» за 1958 год. Мноства апавяданняў, навелы і аповесці: «Буян» (1992 г.), «Вечнасць дымоў» (1996 г.), «Пад халодным небам» (1998 г.) — надрукаваны у перыядычных выданнях «Літаратура і мастацтва», «Полымя», «Маладосць» і інш. Аўтар кніг апавяданняў «Аўсяны звон» (1975 г.) і «Бярозы ў жыце» (1981 г.). == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар =Леанід Калодзежны|загаловак =Аўсяны звон : Апавяданні|адказны =Прадм.Т.Хадкевіча] |месца =[[Мінск]] |выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]]|год =1975 |старонак =124 |тыраж =7000 }} * {{Кніга|аўтар =Леанід Калодзежны|загаловак =Бярозы ў жыце : Апавяданні|месца =[[Мінск]]|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура]]] |год =1981 |старонак =205 |тыраж =12000 }} * {{Кніга|аўтар =Ян Скриган. Алес Палчевски. Янка Брил. Алес Асипенка. Аркадз Марцинович. Иван Шамякин. Алена Василевич. Иван Навуменка. Иван Пташников. Вечаслав Адамчик. Иван Чигринов. Михас Парахневич. Леанид Гаврилкин. '''Леанид Калодзежни.''' Янка Сипаков. Анатол Кудравец. Барис Сачанка. Микола Гил. Микола Воранов. Алес Дзятлов. Адолф Варанович. Леанид Дайнека. Генрих Далидович. Алес Жук. Аляксей Дударов|загаловак =Под шепота на дъбовете : разкази за белоруското съветско село|адказны =Всъстави Симеон Владимиров ; преведоха от белоруски: Иван Дойчинов і інш.|месца =[[Сафія|София]] |выдавецтва =Издателство на Българския земеделски народен съюз|год =1981 |старонак =343 }} * {{артыкул|аўтар =Леанід Калодзежны |загаловак =Водар палыну|адказны =[[Кастусь Кірэенка]]|выданне=[[Полымя]]|тып=часопіс|месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Полымя]] |год=1985|нумар=10(678) | старонкі=141—148 }} * {{Кніга|аўтар =Mikhas Streltsov, Vassil Khomchenko, Alexei Dudarev, Ivan Chigrinov, Vassil Bykov, Yanka Bryl, Vassil Gigyevich, Victor Karamazov, Alexei Kulakovsky, Vladimir Korotkevich, Anatol Kudravets, Genrikh Dalidovich, Ivan Naumenko, Alyona Vassilyevich, Boris Sachenko, Ivan Shamyakin, Victor Kozko, Olga Ipatova, Ivan Melezh, Vyacheslav Adamchik, '''Leonid Kolodezhny,''' Yanka Sipakov, Yan Skrygan, Ales Zhuk|загаловак =Home fires : stories by writers from Byelorussia|адказны =compiled by Elvina Moroz |месца =[[Масква|Moscow]] |выдавецтва =Raduga |год =1986 |старонак =326 |isbn =5-05-000654-6 }} * {{артыкул|аўтар=Леанід Калодзежны|загаловак=Кароткія апавяданні: «Раллі пяшчотны дух», «Зялёныя сонцы», «Крыўда», «Сачнелі травы», «Жахі навальнічнай ночы», «Белы бэз», «Вераснёўскія вогнішчы».|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=36539|адказны=[[Анатоль Грачанікаў]] і інш.|выданне=[[Маладосць]]|тып=літаратурна-мастацкі і грамадска-палітычны ілюстраваны часопіс|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Цэнтральны камітэт ЛКСМБ, Саюз пісьменнікаў Беларусі|год=1989|нумар=08 (438)|старонкі=43 - 58|isbn=ISSN: 0131-2308|archive-date=31 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331132129/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=36539}} * {{Кніга|аўтар =Леанід Калодзежны|загаловак =Мае солаўцы : зборнік твораў |адказны =уступны артыкул Ф.Сіўко |месца =[[Орша]] |выдавецтва =[[Аршанская друкарня]] |год =2004 |старонак =62 |isbn =985-6738-24-5 |тыраж =1000 }} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак =Леанід Калодзежны|адказны =[[Аляксей Гардзіцкі]]|выданне=Пісьменнікі Савецкай Беларусіі: Кароткі даведнік.|тып=Даведнік|месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[Мастацкая літаратура]] |год=1981 }} * {{артыкул|загаловак=Калодзежны Леанід Трафімавіч|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22991|адказны=пад рэд. [[Адам Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]] ; [рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш.] ; гал. рэд. [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]]|выданне=[[Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т.]]|тып=энцыклапедыя|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=1994|том=3|старонкі=119|isbn=5-85700-123-4 (Т. 3)|archive-date=21 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121134404/https://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22991}} * {{артыкул|загаловак =Леанід Калодзежны|спасылка =http://slounik.org/81056.html|адказны =[[Аляксей Гардзіцкі]]|выданне=Беларускія пісьменнікі: 1917-1990.|тып=Даведнік|месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1994 | старонкі=251 |isbn=ISBN 5-340-00709-X}} * {{Крыніцы/Памяць/Орша і Аршанскі раён|2}} С. 424. * {{артыкул|аўтар =[[Міхаіл Кенька|М. П. Кенька]]|загаловак =Калодзежны Леанід Трафімавіч.|адказны =Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]]|і інш.|выданне=[[Беларуская энцыклапедыя|Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.]]|тып=энцыклапедыя|месца=Мінск |выдавецтва=Беларусая энцыклапедыя |год=1998 |том=7: Застаўка — Кантата| старонкі=471 |isbn=985-11-0035-8}} * {{артыкул|аўтар =Яршоў, І.А. |загаловак =Ад жыцця і ад сэрца|адказны =І.А. Яршоў, В.М. Сіднякова|выданне=Вёрсты пройдзенных дарог|тып=зборнік|месца=[[Магілёў]] |год=2003 | старонкі=149-155 }} * {{артыкул|аўтар = Маркевіч, М.|загаловак =Здолеў сказаць харошае |выданне=Народнае слова|тып=газета|месца=[[Віцебск]] |год= 26.02.2005 | старонкі= 7}} * {{артыкул|аўтар =Маркевіч, М. |загаловак =Спадчына земляка|выданне=Вiцебскі рабочы|тып=газета|месца=[[Віцебск]] |год= 01.02.2005 | старонкі= 3}} * {{артыкул|аўтар = Салтук, А.|выданне=Вiцебскі рабочы|тып=газета|месца=[[Віцебск]] |год=26.02.2005 | старонкі=4 }} == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Калодзежны Леанід Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 2we3oeav4hjczww49x7yne4de5oj7mb Клюкаўскі сельсавет 0 580087 5177915 5133720 2026-08-09T18:34:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177915 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Клюкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Аршанскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Клюкаўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[10 кастрычніка]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 543 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Клю́каўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Клюкаўка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Дзевінскі сельсавет''' у складзе [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёна]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Дзевіна (Беларусь)|Дзевіна]]. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Клюкаўка, сельсавет перайменаваны ў Клюкаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Багушэўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе Аршанскага раёна, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Багушэўскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскага раёна]], з 17 снежня 1956 года — у складзе Багушэўскага раёна, з 20 студзеня 1960 года — у складзе Аршанскага раёна<ref>[http://boguchevsk.narod.ru/dvist. БАГУШЭЎСК (НАРЫС ГІСТОРЫІ, ЭКАНОМІКІ І КУЛЬТУРЫ)]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Клюкаўскага сельсавета 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|53}}</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскага сельсавета]] (3 населеныя пункты: вёскі [[Сармацк]], [[Слабада (Межаўскі сельсавет)|Слабада]] і [[Чарняўскія]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Дзевіна (Беларусь)|Дзевіна]], [[Замасточча (Аршанскі раён)|Замасточча]], [[Іванькова (Аршанскі раён)|Іванькова]], [[Клюкаўка]], [[Сармацк]], [[Сафіёўка]] і [[Сімахі]]), [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Арэхаўскага]] (4 населеныя пункты: вёскі [[Арашкі]], [[Лісоўскія]], [[Рамальдава]], [[Старына (Аршанскі раён)|Старына]]) і [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага]] (2 населеныя пункты: вёскі [[Слабада (Межаўскі сельсавет)|Слабада]] і [[Чарняўскія]]) сельсаветаў<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717094751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 |date=17 ліпеня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 543 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150625194006/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/viciebskaja.htm |date=25 чэрвеня 2015 }}{{ref-ru}}</ref>, з іх 94,1 % — [[беларусы]], 4,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|110920}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Клюкаўскі (да 1926 года Дзевінскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Багушэўскі раён|child|загаловак=Клюкаўскі (да 1926 года Дзевінскі) сельсавет у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Аршанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Клюкаўскі сельсавет у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Багушэўскі раён|child|загаловак=Клюкаўскі сельсавет у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім раёне]] (1935—1946)}} |спіс4 = {{Арэхаўскі раён (БССР)|child|загаловак=Клюкаўскі сельсавет у [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскім раёне]] (1946—1956)}} |спіс5 = {{Багушэўскі раён|child|загаловак=Клюкаўскі сельсавет у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім раёне]] (1956—1960)}} |спіс6 = {{Аршанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Клюкаўскі сельсавет у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] (1960—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Арэхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Багушэўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] l6p9djxgb7vgmd4it7eocw0pmrq7acn Кізлярскі каньячны завод 0 580689 5178053 5161245 2026-08-10T02:34:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178053 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка кампаніі |назва = Кізлярскі каньячны завод |лагатып = Логотип ККЗ.png |дэвіз = |тып = [[Акцыянернае таварыства]] |заснавана = 1885 |заснавальнікі = Давід Сараджышвілі |размяшчэнне = [[Кізляр]], [[Дагестан]] |ключавыя фігуры = [[Дружынін, Яўген Анатольевіч|Яўген Дружынін]] (генеральны дырэктар) |лістынг на біржы = |прадукцыя = [[Моцныя спіртныя напоі]] |абарот = 2,4 млрд рублёў (2013)<ref name="kp1">{{cite web |url=https://kp.ru/daily/26240.4/3121534/ |title=Ловушки приватизации |date=2014-06-05 |publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref> |чысты прыбытак = 500 млн рублёў (2013)<ref name="kp1" /> |активы = |капитализация = |колькасць супрацоўнікаў = 341 (2015)<ref name="prodji1">{{cite web |url=https://prodji.ru/evgenij-druzhinin-nasha-filosofiya-predelno-prosta-rabotat-luchshe-konkurentov/ |title=Евгений Дружинин: «Наша философия предельно проста – работать лучше конкурентов» |date=2015-09-12 |publisher=Проджи |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref> |подразделения = |матчына кампанія = уласнасць Расійскай Федэрацыі |дочерние компании = |викисклад = Kizlyar Brandy Factory |сайт = kizlyar-cognac.ru }} '''Кізлярскі каньячны завод ''' — расійскі вытворца [[Моцныя спіртныя напоі|моцных спіртных напояў]], размешчаны ў горадзе [[Кізляр]], [[Дагестан]]. Уваходзіць у пяцёрку найбуйнейшых расійскіх вытворцаў [[каньяк]]у<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/1897492 |title=Крупнейшие производители коньяка в России |date=2012-03-21 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. == Гісторыя == === Расійская імперыя === Пачынаючы са другой паловы XVIII стагоддзя вінаградарства і вінаробства з’яўлялася асноўнымі галінамі эканомікі [[Кізляр]]<ref>{{кніга|аўтар =Кажлаев Али Нажмутдинович |загаловак =Возникновение и экономическое развитие городов Дагестанской АССР |месца =Махачкала |выдавецтва =Дагестанское книжное издательство |год =1971 |старонкі =329 |старонак =269 }}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Ибрагимова Зарема Хасановна |загаловак =Чеченская история: политика, экономика, культура: вторая половина XIX века |адказны =Шпикалов Алексей |выдавецтва =Евразия |год =2002 |старонкі =448 |старонак =267 |isbn = 5-93494-068-6 }}</ref>. Штуршок да развіцця прамысловай вытворчасці каньяку ў Кізляры паклаў закон 1884 года «аб фруктовым і вінаграда-гарэлачнай вытворчасці»<ref>{{cite web |url=https://www.rae.ru/forum2011/pdf/1640.pdf |title=РАЗВИТИЕ ВИНОГРАДАРСТВА И ВИНОДЕЛИЯ НА КИЗЛЯРЩИНЕ В XVIII—XIX вв |author=Дроздова Раиса Александровна |date=2010 |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201627/https://www.rae.ru/forum2011/pdf/1640.pdf |archive-date=18 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. У 1880-я гады Грузінскі прадпрымальнік Давід Сараджышвілі (Сараджэў) выкупляе ў [[Мяшчанства|мяшчан]] Ізмірава, Арэшчава і Барава вінакуранныя цэхі і стварае ў [[Кізляр]]ы каньячны завод<ref>{{артыкул |аўтар =Филиппов Антон |загаловак =«ОН БЫЛ БЕЗУМНО ОХВАЧЕН ИДЕЯМИ СВОЕГО ДЕЛА…» |спасылка =http://www.trud.ru/article/15-11-2001/32800_on_byl_bezumno_oxvachen_idejami_svoego_dela_.html |выдавецтва =Труд (газета) |год =2001 |нумар =211 }}</ref><ref name="petr">{{артыкул |аўтар =Тинчуев Саид |загаловак =Сокровища кизлярских коньяков |спасылка =http://xn--80abeehcvkgdf2bbeq5an.xn--p1ai/wp-content/uploads/2014/04/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%E2%84%9623_small.pdf |выдавецтва =Пъеътровские ведомости |год =2013 |нумар =23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20181229031212/http://xn--80abeehcvkgdf2bbeq5an.xn--p1ai/wp-content/uploads/2014/04/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%E2%84%9623_small.pdf |archive-date =29 снежня 2018 }}</ref>. Сараджышвілі першым на сваіх прадпрыемствах у Расійскай імперыі пачаў вырабляць каньяк шляхам вытрымлівання вінаграднага спірту ў бочках з горнага Каўказскага дуба<ref name="kp201">{{cite web |url=https://kp.ru/daily/24346/535832/ |title=Кизлярский коньяк: традиционный вкус и верность качеству |date=2009-09-21|publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар =Яценко Наталья |загаловак =Коньяк не терпит суеты |спасылка =http://mv4hazlsoqxhe5i.nblz.ru/south/2009/30/konyak/ |выдавецтва =Эксперт Юг |год =2009 |нумар =30-31 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Датай заснавання завода лічыцца 1885 год, калі з Кізляра ў Маскву было прывезена 236 вёдраў каньяку. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў уведзены сухі закон і праца завода была прыпыненая<ref name="lus1">{{артыкул |аўтар =Лысенко Ю.М. |загаловак =Из истории промышленных предприятий Кизляра |спасылка =https://alpan365.ru/iz-istorii-promyshlennyx-predpriyatij-kizlyara |месца =Махачкала |выдавецтва =Наука и молодежь: сборник статей |год =2001 |archive-date =19 кастрычніка 2018 |archive-url =https://web.archive.org/web/20181019041126/https://alpan365.ru/iz-istorii-promyshlennyx-predpriyatij-kizlyara/ }}</ref>. === СССР === Аднаўленне працы завода пачалося ў 1930-я гады. У сувязі з тым, што Кізляр уваходзіў у прыфрантавую зону падчас Вялікай Айчыннай вайны каньячны завод быў эвакуяваны ў Арменію<ref name="petr" />, а большая частка спіртоў была накіравана на Тбіліскі каньячны завод. Сваю працу завод аднавіў у 1947 годзе<ref name="petr" />. [[Файл:Kkz ceh vid.jpg|250px|міні|злева|<center>Цэх вытрымкі Кізлярскага каньячнага завода з французскімі бочкамі (2018)</center>]] У канцы 1940-х гадоў пачалася рэканструкцыя завода, якая завяршылася да 1955 года<ref name="lus1" />. У 1957 годзе ў сувязі з далучэннем Кізляр да Дагестану і 40-годдзем савецкай улады быў выпушчаны каньяк «Юбілейны дагестанскага». Праз два год выпушчаны каньяк «Кізляр»<ref name="lus1" />. Да 1959 года ўсе работнікі завода былі забяспечаны жыллём<ref name="lus1" />. У 1966 годзе быў запушчаны новы завод у межах горада<ref>{{cite web |url=http://rusvina.ru/catalog/view.php?ELEMENT_ID=262 |title=Кизлярский коньячный завод |publisher=Энциклопедия русского виноделия |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-date=12 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012175429/http://rusvina.ru/catalog/view.php?ELEMENT_ID=262 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Музей ККЗ 2018 (7).jpg|250px|міні|<center>Каньяк выраблены ў 1954 годзе. Захоўваецца ў музеі завода. Фота 2018 года</center>]] У савецкі час каля паловы вырабленага на заводзе моцнага алкаголю адпраўлялася на экспарт, пераважна ў краіны Заходняй Еўропы<ref name="petr" />. Падчас антыалкагольнай кампаніі, якая пачалася ў 1985 годзе, завод спыніў вытворчасць спіртных напояў і часова перайшоў на выпуск вінаграднага соку<ref name="petr" /><ref name="mo-kizlyar1">{{cite web |url=http://mo-kizlyar.ru/informatsiya/novosti/3000-v-kizlyare-skonchalsya-vsemirno-izvestnyj-vinodel-eks-direktor-kizlyarskogo-konyachnogo-zavoda.html |title=В Кизляре скончался всемирно известный винодел, экс-директор Кизлярского коньячного завода Владимир Григорьянц |date=2016-07-28 |publisher=Сайт Администрации МО «Город Кизляр» |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110145600/http://mo-kizlyar.ru/informatsiya/novosti/3000-v-kizlyare-skonchalsya-vsemirno-izvestnyj-vinodel-eks-direktor-kizlyarskogo-konyachnogo-zavoda.html |archive-date=10 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. === Расійская Федэрацыя === У 1990 годзе завод стаў арэндным прадпрыемствам «Дагвіна». У сувязі з недахопам сыравіны для вытворчасці алкаголю, прадпрыемства пачало закупляць вінаград у Іспаніі ці ж, у добрыя ўраджайныя гады ў Краснадарскім і Стаўрапальскім краі. У 1998 годзе завод атрымаў французскі сертыфікат на выпуск сваёй прадукцыі пад назвай «каньяк», хоць раней Кізлярскі каньячны завод экспартаваў свае напоі ў якасці брэндзі<ref name="mo-kizlyar1" />. [[Файл:Музей ККЗ 2018 (8).jpg|250px|міні|злева|<center>Музей завода, 2018 год</center>]] Падчас чачэнскага канфлікт у 1998 годзе дырэктар завода Уладзімір Грыгар’янц разам з жонкай быў выкрадзены і знаходзіўся ў чачэнскім палоне на працягу васьмі месяцаў<ref name="mo-kizlyar1" />. Сам Григорьянц звязваў сваё выкраданне з тым, што завод хацелі ўключыць у ўнітарнае прадпрыемства «Дагвино»<ref name="viperson223">{{артыкул |аўтар =Фатуллаев Милрад |загаловак =Кизлярскому коньячному заводу объявлена тотальная война |месца =Махачкала |выдавецтва =regions.ng.ru |год =2001 }}</ref>. У выніку «на свабоду» ён выйшаў дзякуючы выкупу, які сабраў калектыў завода і сваякі. Праз амаль год Григорьянц вярнуўся да кіраўніцтва заводам<ref name="mo-kizlyar1" />. [[Файл:Один из производственных цехов Кизлярского коньячного завода.webm|250px|міні|справа|<center>Праца аднаго з вытворчых цэхаў завода, 2018 год</center>]] У 2001 годзе быў пабудаваны 70-ці кватэрны дом для работнікаў завода<ref name="viperson223" />. У 2005 годзе, у год 120-годдзя завода, на яго тэрыторыі быў усталяваны помнік заснавальніку прадпрыемства-Давіду Сараджышвілі<ref name="mo-kizlyar1" />. У 2008 годзе дырэктарам завода стаў [[Дружынін, Яўген Анатольевіч|Яўген Дружынін]]. Падчас яго кіраўніцтва, прадпрыемства на ўласныя сродкі правяло мадэрнізацыю і павялічыла аб’ёмы вытворчасці, стаўшы асноўным донарам дагестанскага бюджэту<ref>{{cite web |url=https://versia.ru/protiv-okruzheniya-glavy-dagestana-zavedeny-ugolovnye-dela-po-faktam-xishheniya-byudzhetnyx-sredstv-na-summu-okolo-200-mln-rublej |title=Уголовные парадоксы Рамазана Абдулатипова |author=Хайруллин Марат |date=2014-04-21 |publisher=Наша версия |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Таксама ў 2008 годзе завод аднавіў статус члена гільдыі пастаўшчыкоў Крамля<ref name="kp201" />. [[Файл:ККЗ 2018 (7).jpg|250px|міні|злева|<center>Склад для захоўвання спіртоў, 2018 год</center>]] [[Файл:ККЗ 2018 (4).jpg|250px|міні|справа|<center>Апаратны цэх, 2018 год</center>]] 28 жніўня 2014 года распараджэннем прэм’ер-міністра Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]] Кізлярскі каньячны завод перададзены ў Федэральную ўласнасць і стаў ставіцца да Расалкагольрэгулявання<ref>{{cite web |url=http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/248336 |title=Кизлярский коньячный завод в Дагестане передан в федеральную собственность |date=2014-08-30 |publisher=Кавказский узел |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.riadagestan.ru/news/tourism_events/kizlyarskiy_konyachnyy_zavod_stal_federalnoy_sobstvennostyu/ |title=Кизлярский коньячный завод стал федеральной собственностью |author=Каниев Рустам |date=2014-09-01 |publisher=РИА «Дагестан» |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Улетку 2015 года кіраўніцтва завода стала ініцыятарам стварэння саюза вытворцаў каньяку, куды ўвайшлі Маскоўскі вінна-каньячны завод «Кін» і вінна-каньячны завод «Альянс-1892» <ref>{{cite web |url=https://www.interfax.ru/business/446519 |title=Российские производители коньяка объединились в союз |date=2015-06-09 |publisher=Интерфакс |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. 1 верасня 2015 года прадпрыемства было пераўтворана ў акцыянернае таварыства<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/1977255 |title=Росалкогольрегулирование предлагает акционировать Кизлярский коньячный завод в 2015 году |date=2015-05-18 |publisher=ТАСС |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. == Паказчыкі дзейнасці == У 2008—2009 гадах кіраўніцтва завода ўклала 15 млн рублёў у пашырэнне плошчы ўласных вінаграднікаў<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/1237737 |title=Отрасль особой крепости |date=2009-09-15 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Падчас фінансавага крызісу ў 2009 годзе завод часова страціў статус галоўнага прадпрыемства вобласці, саступіўшы Дэрбенцкаму заводу пеністых вінаў<ref>{{артыкул |аўтар=Кувырко Михаил |загаловак=Возвращение Дагестана |спасылка=http://expert.ru/south/2012/21/vozvraschenie-dagestana/ |выдавецтва=Эксперт Юг |год=2012 |месяц=5 |нумар=21 |archive-date=11 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214454/http://expert.ru/south/2012/21/vozvraschenie-dagestana/ }}</ref>. Па выніках 2012 года чысты прыбытак завода склаў каля 1,5 млрд рублёў, пры гэтым завод трапіў у тройку самых рэнтабельных кампаній Паўночнага Каўказа<ref name="kavpolit46">{{cite web |url=http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_konjak_tsena_dogovornaja-561/ |title=Кизлярский коньячный завод: цена договорная |author=Меламедов Андрей |date=2014-02-14 |publisher=Кавполит |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214520/http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_konjak_tsena_dogovornaja-561/ |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Бутылки ККЗ (5).jpg|150px|міні|справа|<center>Каньяк « Кізляр», <br />2018 год</center>]] Па выніках 2015 года завод стаў другім найбуйнейшым прадпрыемствам у Дагестане з агульнай выручкай у 2,4 млрд рублёў<ref>{{cite web |url=http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html |title=Кизлярский коньячный завод переработает в коньяк рекордное в стране количество винограда |date=2017-09-08 |publisher=Эксперт ЮГ |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172951/http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Прадукцыя == Завод вырабляе каньякі рознага тэрміну вытрымкі і вінаградную гарэлку. На дадзены момант Кізлярскі каньячны завод выпускае наступныя каньячныя брэнды: * «Пётр Вялікі» * «Пяць зорачак» * «Тры зорачкі» * «Кізлярскі святочны» * «Расія» * «Баграціён» * «Дагестан» * «Кізляр» * «Лезгінка» * «Iмператар Усерасійскі» * «Сараджэў» Таксама прадпрыемства вырабляе вінаградную гарэлку «[[Кізлярка]]», рэцэпт якой быў адноўлены ў 1976 годзе<ref name="petr" /><ref>{{cite web |url=http://www.rusnauka.com/1_NNM_2015/Economics/12_185538.doc.htm |title=РАЗВИТИЕ ВИНОГРАДНО-ВИНОДЕЛЬЧЕСКОГО ПОДКОМПЛЕКСА ДАГЕСТАНА НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ |author=Велибекова Л. А. |website=rusnauka.com |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Гарунова Нина Нурмагомедовна |загаловак=К вопросу о появлении «Кизлярской водки» в низовьях Терека в XVIII-XIX веках |спасылка=https://nashevino.ru/blog/history/vosxod-i-vozrozhdenie-kizlyarki/ |выдавецтва=Вопросы южнороссийской истории |нумар=18 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://dagpravda.ru/ekonomika/s-vyderzhkoj-125-let/amp/ |title=С выдержкой 125 лет |author=Иванов Александр |date=2010 |publisher=Дагестанская правда |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214638/http://dagpravda.ru/ekonomika/s-vyderzhkoj-125-let/amp/ |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://etokavkaz.ru/news/598 |title=Кизлярский завод выпустит 35-летний коньяк к собственному юбилею |date=2015-9-18 |publisher=Это Кавказ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kavtoday.ru/2690 |title=Кизлярский коньячный завод выпустит коньяк 35-летней выдержки |date=2015-9-17 |publisher=Кавказ сегодня |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-date=11 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011215917/https://kavtoday.ru/2690 |url-status=dead }}</ref>. == Кіраўніцтва == * [[Григорьянц Саркіс Рыгоравіч]] (1950-е)<ref name="mo-kizlyar1" /> * [[Григорьянц Уладзімір Саркісавіч]] (1991—2008)<ref name="mo-kizlyar1" /> * [[Дружынін Яўген Анатольевіч]] (с 2008 года)<ref name="petr" /> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Суровикин П.Н. |загаловак =Кизлярский коньячный завод |месца =Махачкала |год =1972 }} == Спасылкі == * [http://www.kizlyar-cognac.ru/ Афіцыйны сайт] * {{cite web |url=http://socexpertiza.ru/wp-content/uploads/2016/12/lezginka4.pdf |title=Приложение к решению Федеральной службы по интеллектуальной собственности |author=Лаборатория Социологической Экспертизы |access-date=2018-10-11 |lang=ru}} * {{артыкул |аўтар=Проценко Николай |загаловак=Коньяк номер один |спасылка=http://expert.ru/south/2012/37/konyak-nomer-odin/ |выдавецтва=Эксперт Юг |год=2012 |нумар=35—37 |archive-date=19 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019001555/http://expert.ru/south/2012/37/konyak-nomer-odin/ }} * {{cite web |url=http://kavpolit.com/articles/konjachnyj_revansh-8845/ |title=Коньячный реванш |author=Алиев Шамиль |date=2014-08-27 |publisher=Кавполит |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201742/http://kavpolit.com/articles/konjachnyj_revansh-8845/ |archive-date=18 кастрычніка 2018 |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=2424&simb=%CA&page=2 |title=Кизлярский коньячный завод |publisher=Лучшие люди |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215153344/http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=2424&simb=%CA&page=2 |archive-date=15 снежня 2018 |url-status=dead }} * {{артыкул |аўтар=Трушин Александр |загаловак=«Кизляр»: выдержка и честь |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/master-klass-kizlyar-vyderzhka-i-chest.pdf |выдавецтва=Прямые инвестиции |год=2010 |нумар=12 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы алкагольных напояў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Расіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Расіі]] [[Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі]] [[Катэгорыя:Кізляр]] th9ho0z9jfjce7nqym5wpw8o58uhnyk Леў Ніканавіч Бялевіч 0 588174 5178100 4867619 2026-08-10T09:05:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178100 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Леў Бялевіч | арыгінальнае імя = | партрэт = Леў Бялевіч.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{Цёзкі2|Бялевіч}} '''Леў Бялевіч''' ([[1926]] — снежань [[2015]]) — сябра [[Глыбокае|глыбоцкай]] групы моладзевай падпольнай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП) з восені [[1945]] г. Вязень [[ГУЛАГ]]у з [[1947]] па [[1955]] год. == Біяграфія == Нарадзіўся ў в. [[Багуцкія]] (цяпер [[Мёрскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) ў беларускай [[Сялянства|сялянскай]] [[Сям'я|сям'і]], якая жыла з [[дзед]]ам. Меў 3 сясцёр: Вера, Ніна, Надзея. Дзед навучаў [[Дабравесце|Дабравесцю]] і беларускім [[верш]]ам<ref name="б"/>. У дзяцінстве Льва выхоўвалі ў беларушчыне. Бялевіч добра ведаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]], даўнія карані беларускай дзяржаўнасці. {{цытата|Ад дзядулі я ў маленстве пачуў пра [[паўстанне Кастуся Каліноўскага]], пра дзікія выхадкі царскага служкі [[Мураўёў-Вешальнік|Мураўёва-вешальніка]].}} У польскамоўнай пачатковай школе ў в. [[Раздзёрка]], якую скончыў у чэрвені [[1938]] г., настаўніца забараняла размаўляць на беларускай мове. У верасні [[1938]] г. паступіў у в. [[Глушкі]], якая знаходзілася за 15 км ад роднай в. [[Багуцкія]], ў 7-гадовую польскамоўную школу, дзе скончыў 5-й клас. [[17 верасня]] [[1939]] г. у в. [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]] суправаджаў адыход Польскага войска і сустрэў Чырвоную армію пад Лужкамі. [[12 лістапада]] [[1939]] г. [[Вярхоўны Савет БССР]] зацвердзіў Закон аб уз’яднанні [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з БССР. У выніку пайшоў паўторна ў 5-й клас у рускамоўнай школе з часткова беларускамоўным навучаннем ([[Русіфікацыя]]). Узімку [[1939]] г. стаў сведкам хапуна і высылкі на лесапавал сям’і суседа з 7 дзецьмі, які ажыццявілі супрацоўнікі [[НКУС]] СССР ([[Рэпрэсіі ў БССР]])<ref name="б"/>. Дзядзька Бялевіча быў прызначаны савецкай адміністрацыяй старшынёй мясцовага Язненскага сельсавета, які стварылі 12 кастрычніка [[1940]] г. У 6-й клас пайшоў пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]] у школу ў вёсцы [[Язна (аграгарадок)|Язна]] ([[Мёрскі раён]], [[Глыбоцкая вобласць]], [[Генеральная акруга Беларусь]]). Яе дырэктарам быў дзеяч асветы Заходняй Беларусі [[Ігнат Мятла]], які быў родным братам беларускага пасла польскага Сойма [[Пятро Васільевіч Мятла|Пятра Мятлы]] (1922—1927; [[Беларускі пасольскі клуб]]). Усё навучанне было па-беларуску. Гісторыю вывучалі паводле падручніка «Кароткая гісторыя Беларусі» (Вільня, 1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="б"/>. Узімку [[1943]] г. савецкія партызаны спалілі Язненскую школу. Льву давялося хадзіць пешшу ў в. [[Чарневічы (Віцебская вобласць)|Чарневічы]] (цяпер [[Глыбоцкі раён]], Віцебская вобласць), што знаходзілася за 7 км. У [[1943]] г. па заканчэнні Чарневіцкай школы ўдала здаў экзамены ў Глыбоцкую прагімназію, але з прычыны цяжкага матэрыяльнага становішча вучыцца не змог. Увосень [[1944]] г., па прыходзе Чырвонай арміі, паступіў у толькі адчынены [[Глыбокае|Глыбоцкі]] педагагічны тэхнікум (вучылішча). Выкладанне ў вучылішчы было вельмі русіфікаваным, бо выкладаць прывезлі расійскіх настаўнікаў з [[Урал]]а. Усе 100 навучэнцаў правалілі ўступную рускамоўную дыктоўку. Па-беларуску выкладала толькі адна настаўніца: беларускую мову і літаратуру. У студзені [[1946]] г., на 2-м курсе Глыбоцкага педтэхнікума, увайшоў у [[Саюз беларускіх патрыётаў]] разам з аднакурснікамі для супольнай падрыхтоўкі да беларускамоўнага настаўніцтва. Саюз беларускіх патрыётаў уключыў гурток «За Беларусь» з [[Паставы|пастаўскай]] педвучальні, пасля чаго зацвердзіў Статут і сацыял-дэмакратычную праграму, якая прадугледжвала незалежнасць Беларусі, [[бела-чырвона-белы сцяг]] і герб «[[Пагоня]]»<ref name="б">{{cite web|title=Бялевіч Леў Мікалаевіч (Ніканавіч; Полацк, 2011 г.)|url=https://www.youtube.com/embed/HAWUbBQmPTg?autoplay=1|publisher=Рэпрэсіі [[БХД]]|date=29 верасня 2011|access-date=9 верасня 2016}}</ref>. Падчас разгрому СБП органамі МДБ за ўдзел у гэтай моладзевай арганізацыі Леў Бялевіч быў арыштаваны [[8 лютага]] [[1947]]. Разам з ім арыштавалі [[Васіль Мядзелец|Васіля Мядзельца]] і [[Антон Фурс|Антона Фурса]]<ref name="б"/>. Прычыну хуткага паражэння Бялевіч бачыць ва ўласнай неасцярожнасці тагачасных маладых патрыётаў і правакатарстве аднаго з удзельнікаў СБП Алега Стахоўскага, які аказаўся супрацоўнікам энкавэдыстаў. Пасля суду над СБП у Мінску, які адбыўся 16-20 чэрвеня [[1947]], Бялевіч быў асуджаны паводле арт. 63-I КК БССР на 10 гадоў пазбаўлення волі. Да лета 1948-га адбываў тэрмін у лагеры «Краснае ўрочышча» пад [[Мінск]]ам. Працаваў на будаўніцтве [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтамабільнага завода]]. Затым быў накіраваны ў Інцінскія лагеры ([[Комі АССР]]). Леў Бялевіч разам з [[Васіль Рыгоравіч Супрун|Васілём Супрунам]], [[Кастусь Шышэя|Кастусём Шышэй]], Шастаковічам арганізавалі зямляцкі гурток, які з'яўляўся беларускім цэнтрам у сістэме лагераў вакол [[Інта|Інты]]. У сакавіку [[1953]] г. перахварэў на [[Жаўтуха|жаўтуху]] (хвароба Боткіна). Пазней падчас аперацыі яму выдалілі частку страўніка ў выніку прабадной [[Язва страўніка|язвавай хваробы]]. Аперацыя доўжылася 4 гадзіны без [[наркоз]]у<ref name="б"/>. З лагера быў вызвалены ў [[1955]] у выніку т. зв. хрушчоўскай «адлігі». Пасля вяртання ў Беларусь ажаніўся з [[Марыя Бабіч|Марыяй Бабіч]], таксама колішнім сябрам СБП. З [[1956]] г. разам з жонкай пераехаў зноў пад Інту, дзе працаваў шахцёрам<ref>{{кніга|аўтар=[[Юрый Грыбоўскі]].|частка=[http://www.slounik.org/154759.html Бялевіч Леў]|загаловак=Антысавецкія рухі ў Беларусі (1944-1956)|спасылка=http://www.slounik.org/ruchi/|месца=Мінск|выдавецтва=[[Архіў Найноўшай Гісторыі]]|год=1999|isbn=985-6374-07-3}}</ref>. [[30 кастрычніка]] [[1992]] г. рэабілітаваны [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным судом Беларусі]]<ref>[https://nekropole.info/ru/Lev-Belevich Лев Белевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160923115413/https://nekropole.info/ru/Lev-Belevich |date=23 верасня 2016 }} // nekropole.info {{Ref-ru}}</ref>. Пазней жыў у [[Полацк]]у.<ref name="б"/>. Памёр у снежні [[2015]] г. ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Цытаты == {{цытата|Калі ў паваенны час нас было вельмі мала, то цяпер тысячы юнакоў і дзяўчат смела ідуць пад бел-чырвона-белым сцягам, баронячы волю і незалежнасць нашай краіны. Я веру, перамога будзе на іх баку<ref name="ш">{{Навіна|аўтар=[[Кастусь Шыталь]]|загаловак=Адыйшоў у лепшы свет Леў Бялевіч - беларускі патрыёт, былы вязень ГУЛАГу|спасылка=http://www.westki.info/artykuly/20235/adyyshou-u-lepshy-svet-leu-byalevich-belaruski-patryyot-byly-vyazen-gulagu|выдавец=[[Весткі.інфо]]|дата публікацыі=26 лютага 2016|копія=http://pda.nn.by/artykul/165924.html|дата копіі=27 лютага 2016|дата доступу=9 верасня 2016}}{{Недаступная спасылка}}</ref>.}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|author=[[Ганна Соўсь]]|title=«У што я веру»: гавораць слухачы|url=http://www.svaboda.org/a/774226.html|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]|date=2 кастрычніка 2006|access-date=9 верасня 2016}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бялевіч Леў Ніканавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мёрскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] efvbk9ciewhe6zir51erebt90f93q7e Accept 0 620120 5177920 5036989 2026-08-09T19:09:05Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Napalm Records]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]]; ±[[Катэгорыя:Рок-гурты Германіі]]→[[Катэгорыя:Метал-гурты Германіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177920 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Accept | Гады = {{flatlist| * 1968—1989 * 1992—1997 * 2005 * 2009—цяпер}} }} '''«Accept»''' ({{Lang-be|прымаць}}) — [[германія|нямецкі]] [[рок-гурт]], які грае ў стылі [[хэві-метал]]. == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''Accept'' (1979) * ''I'm a Rebel'' (1980) * ''Breaker'' (1981) * ''Restless and Wild'' (1982) * ''Balls to the Wall'' (1983) * ''Metal Heart'' (1985) * ''Russian Roulette'' (1986) * ''Eat the Heat'' (1989) * ''Objection Overruled'' (1993) * ''Death Row'' (1994) * ''Predator'' (1996) * ''Blood of the Nations'' (2010) * ''Stalingrad'' (2012) * ''Blind Rage'' (2014) * ''The Rise of Chaos'' (2017) * ''Too Mean to Die'' (2021) * ''Humanoid'' (2024) {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Метал-гурты Германіі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Napalm Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Nuclear Blast]] jf9n5wlzjf2mthemy6hepewft0cx84p Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта 0 632284 5177877 5160809 2026-08-09T16:25:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177877 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |юрыдычны_статус = |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Андрэй Масквін]] |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта''' ({{lang-pl|Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego}}) — навучальна-навуковае падраздзяленне [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] у складзе [[Факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэта прыкладной лінгвістыкі]].<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/ |title=Katedra Białorutenistyki: Zapraszamy! |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> Кафедра працуе ў Варшаве (Польшча); у сучасных кантактных матэрыялах кафедры пазначаны адрас: ul. Dobra 55, 00-312 Warszawa.<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/kontakt/ |title=Kontakt |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> У старэйшых даведнікавых матэрыялах UW сустракаецца папярэдні адрас: ul. Szturmowa 4 (Warszawa).<ref>{{Cite web |url=https://portal.uw.edu.pl/katedra-bialorutenistyki/start |title=Home — Katedra Białorutenistyki |website=portal.uw.edu.pl |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13 |url-status=dead }}</ref> == Гісторыя == Кафедра была заснавана ў 1956 годзе; у розныя перыяды ў выніку рэарганізацый факультэтаў дзейнічала таксама як ''Zakład'' (інстытут/аддзел).<ref name="hist">{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/historia/ |title=Historia |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> Паводле гісторыі кафедры, у 2005 годзе (паводле пастановы рэктара UW) замацавалася назва ''The Department of Belarusian Studies'' / ''Katedra Białorutenistyki''.<ref name="hist"/> На працягу 35 гадоў кафедра (паводле ўласнай гістарычнай даведкі) была адзінай універсітэцкай навучальна-навуковай адзінкай такога тыпу па-за межамі Беларусі; гэта выкарыстоўвалася як адзін з аргументаў пры адкрыцці навучальных падраздзяленняў паланістыкі ў [[Брэст|Брэсце]], [[Гродна|Гродне]] і [[Мінск]]у.<ref name="hist" /> == Кіраўніцтва == Кіраўнікамі кафедры ў розныя гады былі:<ref name="hist" /> * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]] (да 1971); * [[Эльжбета Смулкова]] (1971—1975); * [[Аляксандр Баршчэўскі]] (1975—2004); * [[Мікалай Цімашук]] (2004—2009); * [[Ніна Баршчэўская]] (2009—2014; 2016—2018); * [[Катажына Дрозд-Урбаньска]] (2014—2016); * [[Вольга Трацяк]] (2018—2019); * [[Радаслаў Калета]] (2019—2024); * [[Андрэй Масквін]] (з кастрычніка 2024).<ref name="hist" /> == Супрацоўнікі == У склад супрацоўнікаў уваходзяць:<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/ |title=Pracownicy |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> * [[Андрэй Масквін]] — кіраўнік кафедры; * [[Вольга Трацяк]]; * Ірына Агеева; * Марыля Хаўстовіч; * [[Мікалай Хаўстовіч]]; * [[Мірослаў Янковяк]]. == Навучальныя праграмы == Кафедра рэалізуе навучанне па кірунку «''Filologia białoruska z językiem angielskim''» (Беларуская філалогія з англійскай мовай) (стацыянарныя праграмы I і II ступені, г. зн. [[бакалаўрыят]] і [[Магістратура (адукацыя)|магістратура]]).<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/rekrutacja/ |title=REKRUTACJA |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://informatorects.uw.edu.pl/pl/programmes-all/FLBIALA-PRK/S2-PRK-FLBIALA/ |title=Filologia białoruska z językiem angielskim, stacjonarne drugiego stopnia (S2-PRK-FLBIALA) |website=informatorects.uw.edu.pl |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> На сайце кафедры публікуюцца файлы з праграмамі навучання (PDF) і правіламі ацэньвання.<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/dla-studentow/programy-studiow/ |title=Programy studiów |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> Акрамя асноўнай спецыяльнасці, кафедра прапануе курсы ў агульнаўніверсітэцкай навучальнай прапанове Варшаўскага ўніверсітэта.<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/przedmioty-kb-dostepne-w-ofercie-ogolnouniwersyteckiej/ |title=Przedmioty KB dostępne w ofercie ogólnouniwersyteckiej |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> === Паслядыпломная адукацыя === Кафедра ўдзельнічае ў арганізацыі паслядыпломных праграм навучання (напрыклад, «''język polski jako obcy w kontekście wschodniosłowiańskim''»).<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/jezyk-polski-jako-obcy/ |title=Studia podyplomowe “język polski jako obcy”! |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> == Навуковая і арганізацыйная дзейнасць == Навуковыя інтарэсы супрацоўнікаў ахопліваюць дыялекталогію ўсходнеславянскага памежжа, лексікаграфію, мікратапанімію, фальклор, гісторыю і сучасны стан беларускай мовы, літаратуразнаўства, пераклад, а таксама методыку навучання беларускай мове.<ref name="hist" /> Пры кафедры дзейнічае Працоўня глотадыдактыкі беларусістыкі (''Pracownia Glottodydaktyki Białorutenistycznej'', з 2015).<ref name="hist" /> З 1993 года праводзіцца міжнародная навуковая канферэнцыя «''Droga ku wzajemności''», матэрыялы якой публікуюцца ў перыёдыцы кафедры.<ref name="hist" /> У паведамленнях кафедры таксама асвятляюцца адкрытыя лекцыі і ініцыятывы для шырэйшай аўдыторыі (у тым ліку ў межах праекта PIK).<ref>{{Cite web |url=https://kb.uw.edu.pl/ |title=Welcome! |website=Katedra Białorutenistyki |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13}}</ref> Да Міжнароднага дня роднай мовы кафедра арганізоўвала «Беларускую дыктоўку на Варшаўскім універсітэце».<ref>{{Cite web |url=https://portal.uw.edu.pl/katedra-bialorutenistyki/start |title=Home — Katedra Białorutenistyki |website=portal.uw.edu.pl |publisher=Uniwersytet Warszawski |language=pl |accessdate=2026-01-13 |archive-date=5 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200105065043/http://portal.uw.edu.pl/katedra-bialorutenistyki/start |url-status=dead }}</ref> == Выданні і публікацыі == Кафедра ажыццяўляе актыўную выдавецкую дзейнасць, выпускаючы перыядычныя навуковыя выданні і кнігі. * '''«[[Acta Albaruthenica]]»''' — навуковы штогадовік, заснаваны ў 1998 годзе. Выданне публікуе даследаванні ў галіне беларускай літаратуры, мовы і культуры. Часопіс таксама традыцыйна з’яўляецца пляцоўкай для публікацыі матэрыялаў міжнародных навуковых канферэнцый, якія праводзяцца кафедрай<ref>{{cite web|url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/be/216-2/|title=Пра часопіс Acta Albaruthenica|publisher=Acta Albaruthenica|accessdate=2026-01-26|archive-date=17 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260117230354/https://albaruthenica.uw.edu.pl/be/216-2/|url-status=dead}}</ref>. * '''«[[Беларуская мова як замежная]]»''' ({{lang-pl|Język białoruski jako obcy}}) — рэцэнзаваны навуковы часопіс, які спецыялізуецца на праблемах [[лінгвістыка|лінгвістыкі]] і [[глотадыдактыка|глотадыдактыкі]]. Асноўная ўвага ў ім надаецца методыцы выкладання беларускай мовы ў іншамоўнай аўдыторыі, а таксама шырокаму колу пытанняў беларусістыкі<ref>{{cite web|url=https://bmz.kb.uw.edu.pl/|title=Часопіс «Беларуская мова як замежная»|publisher=Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|accessdate=2026-01-26}}</ref>. Акрамя перыёдыкі, супрацоўнікі кафедры рэгулярна выдаюць падручнікі, вучэбныя дапаможнікі і навуковыя манаграфіі<ref>{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/wydawnictwo/ksiazki-wydane-przez-katedre/|title=Кнігі, выдадзеныя кафедрай|publisher=Katedra Białorutenistyki UW|accessdate=2026-01-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Варшаўскі ўніверсітэт]] * [[Acta Albaruthenica]] * [[Беларусазнаўства]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://kb.uw.edu.pl/ Афіцыйны сайт кафедры] * [https://kb.uw.edu.pl/katedra/historia/ Гісторыя кафедры] * [https://www.facebook.com/bialorutenistyka/ Старонка кафедры ў Facebook] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Варшаўскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:1956 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] 8f7zofoapp0vs0a2y5i2izd2utlx2lv Леанід Дзямідавіч Лагун 0 635187 5178078 4723789 2026-08-10T06:52:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178078 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лагун}} {{Асоба | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларуская ССР}} → {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | бацька = Дзямід Паўлавіч Лагун | маці = Акуліна Тарасаўна Лагун }} '''Леані́д Дзямі́давіч Лагу́н''' ({{ДН|3|9|1935}}, [[Казловічы (Слуцкі раён)|Казловічы]], [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[БССР]] — {{ДС|25|1|2020}}, [[Мінск]]<ref>{{Cite web |url=https://timenote.info/ru/Leonid-Lagun |title=Леанід Лагун |access-date=20 сакавіка 2020 |archive-date=18 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318181604/https://timenote.info/ru/Leonid-Lagun |url-status=dead }}</ref>) — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі савецкі]] адзіны сцяг-штурман беларускай ГА, першы галоўны штурман [[Белавія|Беларускага ўпраўлення грамадзянскай авіяцыі]] (1973—1986), ганаровы ветэран рэактыўнай авіяцыі, [[заслужаны штурман СССР]] (1984), ветэран працы СССР. Быў адным з двух беларусаў, якія атрымалі званне заслужанага штурмана СССР, адзіным сцяг-штурманам грамадзянскай авіяцыі і першым Галоўным штурманам грамадзянскай авіяцыі БССР. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 верасня 1935 года ў вёсцы [[Казловічы (Слуцкі раён)|Казловічы]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1954 годзе скончыў сярэднюю школу ў [[Вялікая Сліва|Вялікай Сліве]] і паступіў у [[Шадрынскае ваеннае авіяцыйнае вучылішча штурманаў]]. Пасля яго заканчэння ў 1957 годзе атрымаў спецыяльнасць штурмана франтавой авіяцыі і быў накіраваны на курсы перападрыхтоўкі штурманаў для далёкай авіяцыі ў горад [[Разань]], дзе асвоіў тыпы самалётаў [[Ту-4]] і [[Іл-28]]. Па сканчэнні курсаў у 1958 годзе быў накіраваны ў [[104-ы аб’яднаны авіяцыйны атрад]] ГУУС пры [[Беларускае тэрытарыяльнае ўпраўленне грамадзянскага паветранага флоту|Беларускім тэрытарыяльным упраўленні грамадзянскага паветранага флоту]] (БТУГВФ) на пасаду штурмана карабля самалётаў: [[Лі-2]], [[Іл-14]], [[Ан-10]], дзе прапрацаваў да 1963 года. У 1963—1967 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт грамадзянскай авіяцыі|Акадэміі грамадзянскай авіяцыі]] і атрымаў кваліфікацыю інжынер-штурмана. Па заканчэнні акадэміі накіраваны ў [[Белавія|Беларускае ўпраўленне Грамадзянскай Авіяцыі]] (БУГА) на пасаду штурмана-інструктара 7-га вучэбна-трэніровачнага атрада (ВТА) горада Мінска. У 1967—1971 гадах працаваў штурманам-інспектарам 7-га вучэбна-трэніровачнага атрада на самалётах [[Іл-14]], [[Ан-10]], [[Ан-12]], [[Ан-24]], [[Ту-124]]. У студзені 1972 — верасні 1973 года — старшы штурман [[Мінскі аб’яднаны авіяцыйны атрад|Мінскага аб’яднанага авіяцыйнага атрада]] (ААТ) на самалётах [[Ан-12]], [[Ан-24]], [[Ту-124]]. У 1973 годзе засвоіў толькі што атрыманы самалёт [[Ту-134]]. З верасня 1973 да снежня 1974 года быў першым (і апошнім) у беларускай авіяцыі сцяг-штурманам БУГА. Са студзеня 1975 да снежня 1986 года быў першым у беларускай авіяцыі галоўным штурманам БУГА. На гэтай пасадзе Леанід Лагун быў роўна 13 гадоў. Працаваў правяраючым працу экіпажаў на самалётах [[Ан-24]], [[Ту-134]], [[Ту-154]]. Удзельнічаў з праверкай экіпажа на адкрыцці першых авіяліній Ту-134 па рэйсе [[Мінск]]—[[Брэст]] з начальнікам БУГА [[Д. Г. Глушчанка]]м<ref>Гл. кнігу «Зямля і неба Побач», С. 169. (у цэнтры — Глушчанка Д. Г., Лагун Л. Д. і намеснік галоўнага штурмана Чарнышук І. М.</ref>.  У 1982 годзе ім быў засвоены толькі што атрыманы [[Ту-154]]. 5 красавіка 1986 года ўдзельнічаў з праверкай экіпажа на адкрыцці першых авіяліній [[Ту-134]] па рэйсе Мінск—[[Лейпцыг]]<ref>Гл. нямецкія газеты DIE UNION 6/7 красавіка 1986 года і Mitteldeutsche NEUEFTE NACHRICHTEN 1 красавіка 1986 года на C. 6.</ref>. Для прадухілення тэрарызму і згону самалётаў усе экіпажы да [[Распад СССР|распаду СССР]] ляталі толькі са сваёй табельнай зброяй ([[Пісталет Макарава|пісталетамі Макарава]]). У 1973—1986 гадах пастаянна ўзгадняў калідоры пралёта сродкаў грамадзянскай авіяцыі з камандуючым штаба [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны БССР]]. Неаднаразова прымаў удзел у складах дзяржаўнай камісіі па разглядзе аварыйных лётных здарэнняў і катастроф з удзелам беларускіх экіпажаў. Неаднаразова прымаў удзел у складах дзяржаўнай камісіі пры паступленні і выпускных экзаменаў у ОЛАГА горада [[Ленінград]]а ў якасці старшыні дзяржкамісіі. У выніку выяўлення вінаватых у [[Катастрофа Ту-134 пад Берлінам|Авіякатастрофа пад Берлінам Ту-134]] (12 снежня 1986 года) па віне пілатавання экіпажа, пры наяўнасці правяраючага ад авіяатрада з кантролем працы экіпажа і несвоечасовай (нечаканай) інфармацыі кіраўніком палётаў у момант пасадкі, галоўны штурман [[Белавія|Беларускага УГА]] Леанід Дзямідавіч Лагун, па ўскоснай віне быў пераведзены ў штурманы першага класа [[Мінскі лётны атрад|Мінскага лётнага атрада]]. Сход на другі круг, у шасці магчымых выпадках, быў не выкананы ў парушэнне інструкцыі па прычыне эканоміі паліва (для паніжэння сабекошту авіяперавозкі) і пагрозе дэпрэмавання КПС і экіпажа. У 1987—1989 гадах працаваў штурманам першага класа Мінскага лётнага атрада на самалётах [[Ту-134]] і [[Ту-154]] [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальнага аэрапорта Мінск]]. Мае агульны сумарны безаварыйны налёт на ўсіх тыпах самалётаў (без [[Ту-4]] і [[Іл-28]]) у 14.482 гадзін і агульны стаж у паветраным флоце 34 гады. [[Файл:LLD color.jpg|міні]] З ліпеня 1989 года з’яўляўся непрацуючым ганаровым ветэранам Аэрафлоту. Памёр 25 студзеня 2020 года ў Мінску. == Узнагароды і памяць == * 17 жніўня 1984 года ''«за асаблівыя заслугі ў засваенні новай тэхнікі, высокія паказчыкі ў выхаванні і навучанні лётных кадраў і шматгадовую безаварыйную працу»'' Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] Леаніду Лагуну было прысвоена ганаровае званне «[[заслужаны штурман СССР]]» (за № 0813) і [[медаль «Ветэран працы»]]<ref name=":0">Часопіс «Грамадзянская авіяцыя» № 1 1985 год; кнігі: «Зямля і неба побач» навукова-папулярнае выданне Цялякоў Віктар Андрэевіч. (с.289), «Штурманская служба грамадзянскай авіяцыі ад узлёту да пасадкі». Электронная версія кнігі ў гонар 100-годдзю штурманскай службы пад рэдакцыяй Ліпін А. В. Стар. «Скрозь аблокі і гады». Цялякоў В. А. УП «Мінская фабрыка каляровага друку» 2003 г.</ref>. * Ордэн «Знак Пашаны», атрыманы сумесна са сваім намеснікам Чарнышуком І. М. і аформлены на яго (1984г)<ref name=":0" />. * У 1993 годзе за асаблівыя заслугі ў выглядзе звання заслужаны штурман СССР прызначаная пенсія «За асаблівыя заслугі»<ref>Гл. ПАСТАНОВА САВЕТА МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 30 сакавіка 1993 г. N 185 АБ ЗАЦВЯРДЖЭННІ ПАЛАЖЭННЯ АБ ПЕНСІЯХ ЗА АСАБЛІВЫЯ ЗАСЛУГІ ПЕРАД РЭСПУБЛІКАЙ БЕЛАРУСЬ</ref>. * У [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Мінск)|царкве Уваскрасення Хрыстова]] ў Мінску па Леаніду Лагуну праводзіцца пастаяннае памінанне за спачын за актыўны ўдзел у будаўніцтве царквы Уваскрасення Хрыстава (у 2000 годзе) — адпісаў на будаўніцтва храма ўсе чэкі сям’і «жыллё» замест прыватызацыі сваёй кватэры.{{крыніца}}. == Сям’я == Бацька — Дзямід Паўлавіч Лагун (1902—1941), беларус, ураджэнец вёскі Казловічы Слуцкага раёна Мінскай вобласці. Карані бяруць пачатак з заможнай сям’і Слуцкай шляхты. Уся радня па яго лініі эмігравала ў 1917 годзе ў Канаду. Да [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] быў першым старшынёй калгаса «Імя Кірава» ў вёсцы (цяпер аграгарадок) Казловічы. Загінуў сапёрам у 1941 годзе{{крыніца}}. Маці — Акуліна Тарасаўна Лагун (Павага) (1904—1996), руская (у мінулым беларуска), ураджэнка вёскі Бранчыцы Салігорскага раёна Мінскай вобласці Рэспублікі Беларусь. Была першай салісткай знакамітага [[слуцк]]ага хору (1934), падчас вайны — сувязны партызанскага атрада «Імя Жалязняка» на тэрыторыі Слуцкага раёна. Памерла ў 1996 годзе і пахавана ў горадзе Тула{{крыніца}}. Брат — Уладзімір Дзямідавіч Лагун (1929—2016), рускі (у мінулым беларус), у мінулым ганаровы чыгуначнік у горадзе [[Тула|Туле]], працаваў намеснікам начальніка чыгуначнага вакзала ў Туле. Пахаваны на гарадскіх могілках горада{{крыніца}}. Жонка — Марыяніла Анатольеўна Лагун (Хахракова) (1938—1993), руская. Нарадзілася 8 сакавіка 1938 года ў вёсцы Позарыха Каменск-Уральскага раёна Свярдлоўскай вобласці (РСФСР). Скончыла Мінскі педагагічны інстытут імя Максіма Танка (імя Горкага) па спецыяльнасці дашкольнага педагога-выхавацеля. Сышла ад нас роўна на 21 дзень пасля свайго 55-годдзя{{крыніца}}. Нумарны знак на адзінай аўтамашыне ў сям’і на працягу 40 гадоў (ВАЗ-2101) тады быў — 21-55 Міе. Аўтамашына была набыта новай у 1971 годзе. Пахаваная разам з мужам на сельскіх могілках в. Волмы Драчкаўскага сельсавета Смалявіцкага раёна Мінскай вобласці каля пасёлка авіятараў Сокал (Кастрычніцкі раён Мінска){{крыніца}}. Дачка — Ларыса Леанідаўна Корзун (Лагун) (08.07.1960 г.){{крыніца}} Сын — Дзмітрый Леанідавіч Лагун (31.07.1970 г.){{крыніца}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * «Зямля і неба Побач» навукова-папулярнае выданне Цялякоў Віктар Андрэевіч (выпушчана па замове Дэпартамента па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь і прысвечанае 80-годдзю ГА РБ). Падпісана ў друк 17.10.2013 г . ПУП «КАВАЛЕР». Наклад 1 000 экз. Заказ 349—294 с. * ''Ліпін А. В.'' Штурманская служба грамадзянскай авіяцыі ад узлёту да пасадкі / СПб ГУГА. СПб., 2016. — 153 с. * ''Теляков В. А.'' Сквозь облака и годы. // УП «Мінская фабрыка каляровага друку», 2003 г. — 270 с. наклад 5200 ас. == Спасылка == * {{Cite web|url=https://familio.org/|title=Familio — сохранить память о людях и делиться исследованиями|website=Familio|access-date=2024-05-07}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лагун Леанід Дзямідавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай авіяцыі]] oo119t79c0iwdjihio2v0gvrjo4ucgo Крыштаф Алендскі (сын Януша) 0 639761 5178022 4431729 2026-08-09T22:50:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178022 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{цёзкі2|Алендскі}} '''Крыштаф Алендскі''' (? — пасля [[1602]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[Алендскія|роду Алендскіх]] [[Равіч (герб)|герба «Равіч»]], сын [[Януш Алендскі (сын Станіслава)|Януша]]. Згодна з падзелам бацькоўскай спадчыны атрымаў маёнтак [[Мачульна]], [[Дварэц Гнезненскі]], [[Хрустаў]], пляцы з дамамі ў [[Ваўкавыск]]у, па прывілеях [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] 1593 і 1603 гадоў валодаў в. [[Дзякі]] і [[Жылічы]] ў [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскім павеце]]. 22 кастрычніка 1602 года напісаў [[тэстамент]], пасля чаго хутка памёр. == Сям’я == Жанаты з Ганнай [[род Есьманаў|Есьман]], пакінуў сыноў Яна (пам. 1649), [[Юрый Алендскі (сын Крыштафа)|Юрыя]], [[Крыштаф Алендскі (сын Крыштафа)|Крыштафа]], [[Мікалай Алендскі (сын Крыштафа)|Мікалая]] і дачок — Хрысціну і Гальшку. == Герб == У гербе Крыштафа Алендскага звяртае на сябе ўвагу адмысловы [[кляйнот]] [[Равіч (герб)|герба «Равіч»]]: мядзведзь згубіў ружу, зніклі рогі, затое з’явіліся два сцягі і ашыйнік. Магчыма, гэта мядзведзь з герба [[Жамойць|Жамойці]]. Характар кляйнота не пакідае сумненняў, што ён быў нададзены або непасрэдна Крыштафу Алендскаму, або каму іншаму з яго рода, як ганаровае адрозненне ў родавы герб за нейкія заслугі<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1223-1.pdf |title=Сапраўдны гербоўнік шляхты Ваўкавыскага павета ВКЛ у другой палове ХУІ-ХУІІІ ст. (А). |access-date=22 красавіка 2020 |archive-date=13 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413034417/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1223-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|старонкі=22|артыкул=|аўтар=}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алендскі Крыштаф}} [[Катэгорыя:Алендскія|Крыштаф]] mnxj5ify1n7ez2mi1ag5imo63lbmrku Крыніца (часопіс) 0 642659 5177977 5068035 2026-08-09T22:18:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177977 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''«Крыні́ца»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[часопіс]].<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/krynica.html|title=Крыніца|publisher=kamunikat.org|access-date=2020-05-10|archive-date=27 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427221844/http://kamunikat.org/krynica.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24851057.html|title=ЧАСОПІС “КРЫНІЦА” ЗАЧЫНЯЕЦЦА, А “ЛІМ” БУДЗЕ ПЕРАЙМЕНАВАНЫ|date=21 лістапада 2003|last=Аксак|first=Валянціна|publisher=Радыё Свабода|access-date=2020-10-05}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.prajdzisvet.org/events/1169-rykhtujetstsa-eliektronnaje-vydannie-chasopisa-krynitsa.html|title=Рыхтуецца электроннае выданне часопіса “Крыніца”|date=25 лютага 2013|publisher=“ПрайдзіСвет”|access-date=2020-05-10|url-status=dead|archive-date=21 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421142531/http://prajdzisvet.org/events/1169-rykhtujetstsa-eliektronnaje-vydannie-chasopisa-krynitsa.html}}</ref> == Гісторыя == Пачаў выходзіць з [[1989]] года пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]]. На той момант вакол выдання згуртаваліся беларускія паэты, празаікі, мастакі, музыкі. У 1989—1994 гадах выданне пазіцыянуе сябе як масавы грамадска-палітычны часопіс, паступова нарошчваючы ўласна літаратурна-мастацкую частку. Абмяркоўвае актуальныя праблемы народаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], а пасля знікнення Савецкага Саюза аналізуе палітычную, эканамічную і культурную сітуацыю ў краінах СНД. Выходзіў на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай мовах]] — дубліравана. У 1994—2002 гадах — элітарны інтэлектуальны літаратурны часопіс на беларускай мове, арыентаваны выключна на беларускую чытацкую аўдыторыю, перадусім на творчую інтэлігенцыю. У 1994 годзе адначасова пабачылі свет № 7—8 «старога» часопіса і № 7 (1) — новага, часопіс распачаў новую нумарацыю. У 2002 годзе «Крыніца» выдала два нумары (№ 9-10, 11-12) пад ранейшай назвай, а пасля змяніла найменне на «Крыніца. Славянскі свет», захаваўшы старую нумарацыю. Часопіс выходзіў на працягу 2003 г. і меў за мэту знаёміць з літаратурай славянскіх народаў. З 2004 года «Крыніца» спыняе сваё існаванне. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] n5abz4fdscwj1tustyzs388gxzbknn0 Кірыл Паўлавіч Шылка 0 643079 5178056 3691477 2026-08-10T03:39:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178056 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Кірыл Паўлавіч Шылка''' ([[1922]], в. [[Крошкі]], {{МН|Гарадоцкі раён|ў Гарадоцкім раёне}}, [[Віцебская вобласць]] — [[1978]]) — беларускі савецкі [[гісторык]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1953), [[дацэнт]] (1955). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння Гарадоцкай сямігадовай школы вучыўся ў [[Віцебскае педагагічнае вучылішча|Віцебскім педагагічным вучылішчы]] (1937—1940). Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны працаваў настаўнікам гісторыі Тухінскай няпоўнай сярэдняй школы [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] Віцебскай вобласці. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ваяваў на [[Ленінградскі фронт|Ленінградскім]], [[Калінінскі фронт|Калінінскім]], [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]], [[3-і Беларускі фронт|ІІІ Беларускім]] і [[1-ы Далёкаўсходні фронт|І Далёкаўсходнім франтах]]. У 1946—1949 гадах вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце]] [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]]. У 1948—1950 гадах працаваў інструктарам і лектарам [[Віцебскі абласны камітэт КПБ|Віцебскага АК КП(б)Б]]. З 1950 па 1953 гады вучыўся ў аспірантуры [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэміі грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]. У 1953 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, а ў 1956 годзе быў зацверджаны ў званні дацэнта па кафедры марксізму-ленінізму [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту|Беларускага інстытута інжынераў чыгуначнага транспарту]] (г. Гомель). У [[Магілёўскі педагагічны інстытут|Магілёўскім педагагічным інстытуце]] працаваў з 1961 па 1978 гады на пасадзе загадчыка кафедры марксізму-ленінізму, а затым дацэнта кафедры гісторыі КПСС і навуковага камунізму. Чытаў лекцыйны курс і праводзіў семінарскія заняткі па гісторыі КПСС і палітычнай гісторыі ХХ стагоддзя. Памёр у 1978 годзе. == Навуковая дзейнасць == Аўтар шматлікіх публікацый: артыкулаў, тэзісаў, метадычных дапаможнікаў. У 1976 годзе падрыхтаваў доктарскую дысертацыю («Ідэалагічная праца Камуністычнай партыі ў першыя гады Савецкай улады (кастрычнік 1917 — сакавік 1919 г.)») і апублікаваў манаграфію па тэме дысертацыйнага даследавання. == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]], медалямі [[За баявыя заслугі|«За баявыя заслугі»]], [[За перамогу над Германіяй|«За перамогу над Германіяй»]], [[За Перамогу над Японіяй|«За перамогу над Японіяй»]]. За дасягненні ў выкладчыцкай, навуковай і грамадскай рабоце ўзнагароджаны граматамі [[Магілёўскі гаркам КПБ|Магілёўскага гаркама]] і [[Магілёўскі абкам КПБ|абкама КПБ]], Ганаровай граматай [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]], дзвюма [[грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]], [[заслужаны дзеяч культуры БССР]]. == Спасылкі == * [https://iff.msu.by/info/faculty/history/istor_fak/istfak-75.pdf Гістарычны факультэт. Да 75-годдзя ўтварэння.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190919170644/https://iff.msu.by/info/faculty/history/istor_fak/istfak-75.pdf |date=19 верасня 2019 }} — Магілёў: УА «МДУ імя А. А. Куляшова», 2010.: 244 с.: ил. ISBN 978-985-480-643-3. {{DEFAULTSORT:Шылка Кірыл Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] ryspayjikumrizthhcbvq42x4javgog AUTONOMICON 0 647040 5178116 5176269 2026-08-10T10:02:34Z Librarum 171886 /* Міні-альбомы */ абнаўленне звестак 5178116 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = AUTONOMICON | Іншыя праекты = «[[Pogost]]», «[[Earworm]]», «[[Лола]]» | Склад = [[Дзяніс Трусаў]], [[Яўген Герасімчук]], [[Андрэй Куцко]] і іншыя | Гады = [[2004 год у гісторыі музыкі|2004]]—дагэтуль | Мова = [[руская мова|руская]], [[беларуская мова|беларуская]]<br />[[польская мова|польская]], [[англійская мова|англійская]] | Жанр = [[Балада]]<br />[[Lo-Fi]]<br />[[Пост-панк]]<br />[[Нойз]] | Лэйбл = «[[Pogost Records]]» | Краіны = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<br />{{Сцягафікацыя|Польшча}}<br />{{Сцягафікацыя|Германія}}<br />{{Сцягафікацыя|В’етнам}} | Горад = [[Гродна]], [[Варшава]], [[Мюнхен]], [[Ханой]] }} '''«AUTONOMICON»''' — эксперыментальны гурт з [[Гродна]], які пазней стаў інтэрнацыянальным. Музыкі гурта знаходзяцца таксама ў [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]] і [[В’етнам|В’етнаме]]. == Творчасць == === Поўнафарматныя альбомы === * Nocturnes (2006) * Nonsongs (2008) * Dead Europe FM (2009) * Icarus Messerschmitt (2017) * будет не будет (2018) * себякин грядёт (2019) * Aum! & Autonomicon - Bestiarium (2024) * * VA-альбом на вершы Кшыштафа Шатраўскага (2025) === Міні-альбомы === * Shopping music EP (2010) * Kali (2016) * Sunny girl EP (2018) * Grawitacja i Kapitalizm (з A-BELL і Ars Vitae 2026) * ''Sunny Side Up'' (EP) (з Nöna 2026) * унылы голоси, пониче веселіе (2026) === Самотнікі === * why all of you are (2018) * Miensk-neperamiensk (2016) * My Love (2007 Live) (2019) * трупатруп (2019) * прибралась (2020) * евровенки (2020) == Спасылкі == * [https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html Гурт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200809083247/https://tuzinfm.by/performer/311/autonomicon.html |date=9 жніўня 2020 }} на «[[Тузін Гітоў|Tuzin.by]]» * [https://soundcloud.com/autonomicon Гурт] на «Soundcloud» * [https://www.last.fm/music/Autonomicon/+wiki Гурт] на «[[Last.fm]]» * [https://autonomicon1.bandcamp.com/ Гурт] на «Bandcamp» {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гурты з Гродна]] pyrr77oo5c6uccpuvcqe3ajrz60o6m7 Леанора Сямёнаўна Гіткіна 0 651052 5178074 4747805 2026-08-10T06:14:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178074 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Леанора Сямёнаўна Гі́ткіна'''{{sfn|БелЭн|1997}} (нар. {{ДН|22|7|1929}}, [[Менск]]) — [[урач]], [[вучоны]] ў галіне [[Неўралогія|неўралогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1971), [[прафесар]] (1976). [[Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь]] (1999). == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Менск]]у. У 1947 годзе скончыла школу<ref name="БелМПА">{{Cite web |url=https://belmapo.by/gitkina-leonora-semenovna.html |title=Сайт БелМАПА |access-date=19 ліпеня 2020 |archive-date=19 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719055939/https://belmapo.by/gitkina-leonora-semenovna.html |url-status=dead }}</ref>, у 1953 годзе — [[Мінскі медыцынскі інстытут]]. У 1953—1959 гадах працавала малодшым навуковым супрацоўнікам у [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр неўралогіі і нейрахірургіі|Беларускім навукова-даследчым інстытуце неўралогіі, нейрахірургіі і фізіятэрапіі]]. З 1959 года ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў (сучасная [[Беларуская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі]]). У 1961 годзе абараніла [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю. Займала пасады асістэнта, дацэнта, прафесара, і з 1975 да 1999 года — загадчыка кафедры медыка-сацыяльнай экспертызы і рэабілітацыі<ref name="БелМПА" />. У 1999 годзе ўвайшла ў склад Міжведамаснай медыцынскай камісіі Рэспублікі Беларусь<ref>Указ Президента Республики Беларусь 18 января 1999 г. № 32 «О медицинском обследовании и освидетельствовании руководящих работников государственных органов, должности которых включены в кадровый реестр Главы государства Республики Беларусь»</ref>. == Навуковая дзейнасць == Л. С. Гіткінай належаць навуковыя працы па сасудзістай паталогіі [[Галаўны мозг|галаўнога мозга]], цэрэбраваскулярных хваробах, медыка-сацыяльнай экспертызе, інваліднасці і рэабілітацыі. Апублікаваны 11 [[Манаграфія|манаграфій]] і больш за 200 артыкулаў<ref name="БелМПА" />. Сярод апублікаванага: * Вертебрально-базилярные инсульты. — Мн., 1977. (разам з [[Ігнат Пятровіч Антонаў|І. П. Антонавым]]). * Врачебно-трудовая экспертиза : Пособие для врачей лечеб. учреждений / Л. С. Гиткина, Т. А. Гуринович, М. М. Хомич. — Мн.: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1981. Сааўтар [[патэнт]]а "Лечебное средство диуретического действия и нормализующее кислотно-щелочное равновесие внутриклеточной жидкости при острых вестибулярных нарушениях «Трисамин»<ref name="">[https://patentdb.ru/patent/1342507 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200719071648/https://patentdb.ru/patent/1342507 |date=19 ліпеня 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. == Узнагароды і званні == * Значок «Выдатніку аховы здароўя» (1968). * [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР]] (1979). * Ганаровая грамата УЦСПС (1986). * [[Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь]]. * Прэмія Акадэміі медыцынскіх навук СССР імя У. М. Бехцерава (1978, разам з І. П. Антонавым, В. Б. Шалькевічам і І. А. Склютам). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гіткіна Леанора Сямёнаўна||278}} == Спасылкі == * [https://belmapo.by/gitkina-leonora-semenovna.html Гиткина Леонора Семёновна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200719055939/https://belmapo.by/gitkina-leonora-semenovna.html |date=19 ліпеня 2020 }}{{ref-ru}} // Сайт [[БелМАПА]] * {{bis.nlb.by|131456|Гіткіна Леанора Сямёнаўна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гітктна Леанора Сямёнаўна}} [[Катэгорыя:Неўролагі СССР]] [[Катэгорыя:Неўролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Рэспублікі Беларусь]] kki42pe5n87ly913cigz0qpc53114fj Купалінка (песня) 0 654100 5178035 5021292 2026-08-10T00:59:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178035 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = Купалінка |Вокладка = |Подпіс = |Выканаўца = |Аўтар = [[Міхась Чарот]],<br>[[Уладзімір Васільевіч Тэраўскі|Уладзімір Тэраўскі]] |Альбам = |Дата выпуску = [[1921]] |Дата запісу = |Жанр = [[Народная песня]] |Мова = беларускі, рускі |Працягласць = |Лэйбл = |Прадзюсар = |Папярэдняя = |Номер1 = |Номер2 = |Наступная = |Номер3 = |Яшчэ = }} {{Урэзка |Выраўноўванне = right |Без разрываў = 1 |Загаловак = |Утрыманне = <poem> ''Купалінка-купалінка, цёмная ночка, ''Цёмная ночка, а дзе ж твая дочка, ''Цёмная ночка, а дзе ж твая дочка. ''Мая дочка у садочку ружу, ружу поліць, ''Ружу, ружу поліць, белы ручкі коліць, ''Ружу, ружу поліць, белы ручкі коліць. ''Кветачкі рвець, кветачкі рвець, ''Вяночкі звівае, ''Вяночкі звівае, слёзкі пралівае, ''Вяночкі звівае, слёзкі пралівае. ''Купалінка-купалінка, цёмная ночка, ''Цёмная ночка, а дзе ж твая дочка, ''Цёмная ночка, а дзе ж твая дочка.'' </poem> |Подпіс = |Шырыня = 260px |Памер шрыфта = 90% |Фон = #eee9d9 }} {{Значэнні2|Купалінка (значэнні)}} {{здвоеная выява|справа|Čarot1.jpg|126|2 terravski.jpg|144|Міхась Чарот|Уладзімір Тэраўскі}} «'''Купалі́нка'''» — [[беларуская народная песня]] пра жанчыну на імя Купаліна, чыя дачка пляце [[купальскі вянок]] у ноч на [[Іван Купала|Івана]]. Набыла шырокую папулярнасць з пачатку 1920-х гадоў пасля паэтычнай апрацоўкі тэксту [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]] і пакладзена на музыку [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|Уладзіміра Тэраўскага]]. == Гісторыя стварэння == У 1921 годзе паэт Міхась Чарот напісаў музычную п’есу «[[На Купалле]]» для [[Тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага драматычнага тэатра]], якому ў той час быў патрэбен нацыянальны рэпертуар. Музыку да п’есы стварыў кампазітар Уладзімір Тэраўскі. Чарот уставіў у п’есу шмат народных песень ва ўласнай апрацоўцы, у тым ліку і «Купалінку». Толькі ў 1920-х гадах п’еса прайшла больш як 400 разоў, і многія песні з яе сталі вельмі папулярнымі ў народзе<ref name=autogenerated1>[https://tuzinfm.by/article/423/out-tuzin-shlahierau-pazbaulenych-autarau-audio-video.html !Out: Тузін шлягераў, пазбаўленых аўтараў (аўдыё, відэа)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201016141925/https://tuzinfm.by/article/423/out-tuzin-shlahierau-pazbaulenych-autarau-audio-video.html |date=16 кастрычніка 2020 }}{{ref-be}}</ref><ref name=autogenerated2>''Л. Рублевская.'' [https://www.sb.by/articles/roza-dlya-alesi.html Пьесу «На Купалле» Михась Чарот написал для любимой девушки]</ref><ref name=autogenerated3>[http://kurjer.info/2013/11/14/autar-znakamitaj-pesni-kupalinka-rodam-z-pad-slucka/ Аўтар знакамітай песні «Купалінка» родам з-пад Слуцка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180712092457/http://kurjer.info/2013/11/14/autar-znakamitaj-pesni-kupalinka-rodam-z-pad-slucka/ |date=12 ліпеня 2018 }}{{ref-be}}</ref><ref name=autogenerated4>''Т. Гай.'' [http://sotvori-sebia-sam.ru/kupalinka/ Сакральность народной песни. Купалинка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190827031700/http://sotvori-sebia-sam.ru/kupalinka/ |date=27 жніўня 2019 }}</ref>. Песню «Купалінка», якая з’яўляецца фрагментам музычнага суправаджэння спектакля, выконвала галоўная гераіня Алеся. Яе іграла непрафесійная актрыса [[Аляксандра Іванаўна Александровіч|Аляксандра Александровіч]], у якую Міхась Чарот быў неўзаемна закаханы і якой хацеў прысвяціць гэту песню<ref name=autogenerated2 />. Абодва стваральнікі песні — і Міхась Чарот, і Уладзімір Тэраўскі — былі забіты ў час [[Вялікі тэрор|сталінскіх рэпрэсій]] 1937—1938 гадоў, пасля чаго п’есу знялі з рэпертуара тэатра, а імёны паэта і кампазітара доўгія гады замоўчваліся<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 /><ref>''А. Северинец.'' [https://www.velvet.by/shopwindow/stil-zhizni/obshchestvo/neobyknovennye-istorii-nashikh-obyknovennykh-pesen Необыкновенные истории наших обыкновенных песен] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009131437/https://www.velvet.by/shopwindow/stil-zhizni/obshchestvo/neobyknovennye-istorii-nashikh-obyknovennykh-pesen |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Верагодныя фальклорныя крыніцы == Не адмаўляючы верагоднасці непасрэднага знаёмства М. Чарота з нейкай версіяй народнай песні пра Купалінку, варта адзначыць версіі песень з падобнымі сюжэтамі матывамі, зафіксаваныя даследчыкамі ХІХ — пачатку ХХ ст. і апублікаваныя ў выданнях [[Павел Васілевіч Шэйн|П. Шэйна]] (1874 г.), [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. Дабравольскага]] (1903 г.), [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманава]] (1912 г.). {| class="wikitable" |+ !Са зборніка П. Шэйна<ref>Шейн, П. В. Белорусские народные песни с относящимися к ним обрядами, обычаями и суевериями : С прил. объясн. словаря и грамматич. примеч. : Сб. П.В. Шейна... — Санкт-Петербург : тип. Майкова, 1874. — С. 150.</ref> !Са зборніка У. Дабравольскага<ref>Добровольский, В. Н. Смоленский этнографический сборник / сост. В. Н. Добровольский. — Санкт-Петербург : Тип. Е. Евдокимова, 1891—1903. — (Записки Русского географического общества по отделению этнографии; …). — Ч. 4. —1903. — С. 218—219.</ref> !Са зборніка Е. Раманава<ref>Романов, Е. Р. Белорусский сборник : Быт белорусса; Словарь условных языков. — Вильна : тип. А.Г. Сыркина, 1912. — Вып. 8. — С. 218, 221, 223.</ref> |- |'''***''' „Купаленька, цёмная ночка! Идзѣ твоя дочка?“ — Моя дочка ў городзѣ, Рожу полиць, руки колиць, Цвяточки рвець, Вяночки вьець, Звиўши вяночикъ, Пошла ў таночикъ. ''Суражскі павет, в. Казловічы'' '''***''' Купаленка Ночь маленька, Да удаленька, — Цёмная ночка! — Дзѣ твоя дочка? — „Моя дочка Ў садочку, Рожу полиць, Руки колиць, Красочки рвець, Вяночки вьець. Ўсимъ дзѣвочкамъ По вяночку, Молодушкамъ По платочку, А мальчикамъ По брилечку, Старымъ бабамъ По кіечку“. ''Віцебскі павет, в. Васьковічы'' |'''***''' Купалинка — ночь малинька. Тёмная ночка, йдѣ твая дочка? — У гароди, ў гароди Гряды полить, руки колить, Крапивыю стрыкливыю. Чей жа лён пад балотымъ, Ни полатый, Травой заросъ, макрицыю? Паўликыў лёнъ падъ балотамъ, Ни полатый, Травой заросъ, макрицыю. ''Парэцкі павет, с. Інькава'' |'''***''' Купалинка, ночь малинька, Тёмная ночка, гдѣ твая дочка? — Мая дочка у садочку, Рожу полить, бѣлы ручки колить, Цвяточки рветь, вяночки ўеть. Усимъ дѣўкамъ па вяночку, А мальчыкамъ па цвяточку, Старым дидамъ па кіёчку, А старушкамъ по чепчику, Маладушкамъ по хусточки. ''Віцебскі павет, в. Дзервягі'' '''***''' Купалинка, тёмная ночка, А гдѣ твая дочка? — Мая дочка у садочку, У садочку гряды полить, Рожу щиплить, вяночки ўеть. Вяночки звиўши, ны галоўку кладеть. Ны галоўку ўсклаўшы, на вулку идеть. А на дѣўки вянокъ вянить, У маладца серце ныить. ''Вяліжскі павет, с. Казакова'' '''***''' Купальня, тёмная ночка, дѣ твая дочка? У садочку на задочку лѣхи полить, руки колить, Лѣхи папалола, руки пакалола. ''Гарадоцкі павет, с. Хвошна'' |} == Вядомасць == Песня стала адной з самых папулярных і вядомых у [[БССР|Савецкай Беларусі]] і іншых рэспубліках СССР. «Купалінку» выконвалі практычна ўсе беларускія музычныя калектывы<ref name=autogenerated1 />, у тым ліку [[Песняры]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YCpD9qUYit4 Песняры — Купалінка]</ref> і [[Сябры]]<ref>[http://www.syabry.com/pesni.shtml Песні ансамбля Сябры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200801194507/http://www.syabry.com/pesni.shtml |date=1 жніўня 2020 }} (афіцыйны сайт)</ref>, а таксама мноства выканаўцаў з іншых краін — напрыклад, [[Deep Purple]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YqF7fTy_OFQ Don Airey (Deep Purple) — Kupalinka (live in Miensk, 2011)]</ref>, [[Тар’я Турунен]]<ref>''[[М. Калеснікава|М. Колесникова]].'' [https://euroradio.fm/ru/finskaya-pevica-tarya-turunen-poet-kupalinku-pod-belorusskie-gusli-video Финская певица Тарья Турунен поёт «Купалинку» под белорусские гусли]</ref>, журналіст ББС [[Стыў Розэнбэрг]].<ref>[https://twitter.com/BBCSteveR/status/1464511123286376458 "Купалінка" у выкананні С. Розэнбэрга]</ref> У фільме «[[Выклік (фільм, 2008)|Выклік]]» (2008 год) пра партызанскі атрад [[Бельскія (партызаны)|братоў Бельскіх]] партызаны па сцэнарыі мусілі спяваць песню «[[Чорны воран (песня)|Чорны воран]]», але ў канчатковым варыянце яе замянілі на «Купалінку»<ref>''В. Матох.'' {{cite web |url=http://www.belgazeta.by/20080825.34/530214991 |title=Лесные евреи |accessdate=2010-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100317183034/http://www.belgazeta.by/20080825.34/530214991 |archivedate=2009-04-25 |url-status=dead }}</ref><ref>''В. Вилейта.'' [https://www.dw.com/ru/%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC-%D0%BE-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85/a-2860314 Голливудский фильм о белорусских партизанах]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * ''А. Кавалёў.'' [http://elib.bspu.by/handle/doc/12827 «Купалінка. Беларуская народная песня»] (нотны матэрыял) * [https://3akkorda.net/narodnye-i-zastol-nye-pesni-kupalinka-belorusskaa-narodnaa-pesna/ Народныя і застольныя песні — Купалінка (Беларуская народная песня)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241130174228/https://3akkorda.net/narodnye-i-zastol-nye-pesni-kupalinka-belorusskaa-narodnaa-pesna/ |date=30 лістапада 2024 }} (акорды для гітары) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Песні 1921 года]] [[Катэгорыя:Песні Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя песні]] [[Катэгорыя:Песні на беларускай мове]] 2h7qe2zk6o7uakd0fms7nen0h3i8335 Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5177868 5177232 2026-08-09T15:51:24Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177868 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні|2026-08-09T13:52:52Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудзі Бонд|2026-08-04T05:22:08Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Глен Хансард|2026-08-03T13:00:14Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Амаль што ўдалы план|2026-08-03T06:50:47Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Маргарэта Хааген|2026-08-02T05:20:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Адысея (фільм, 2026)|2026-07-30T21:27:07Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вангеліс|2026-07-25T12:14:06Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qb8fs21sd1pvxynozfjjww9lso4dpd9 Кусей Хусейн 0 660044 5178043 4876272 2026-08-10T01:34:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178043 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Кусей Садам Хусейн ат-Тыкрыці''' ({{lang-ar|قصي صدام حسين التكريتي}}; [[17 мая]] [[1966]], [[Багдад]] — [[22 ліпеня]] [[2003]], [[Масул]]) — іракскі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч, малодшы сын былога прэзідэнта Ірака [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. Былы кіраўнік спецслужбаў і начальнік [[Рэспубліканская Гвардыя Ірака|Рэспубліканскай гвардыі]]. Ён і яго брат [[Удэй Хусейн]] загінулі ў ходзе аперацыі амерыканскіх войск у 2003 годзе. == Біяграфія == Кусей Хусейн нарадзіўся ў багдадскім раёне Аль-Карч 17 мая 1966 года ў сям’і будучага прэзідэнта Ірака Садама Хусейна. У 16 гадоў Кусей абвянчаўся з дачкой генерала Махера Абдэль-Рашыда — Сахар, якую абраў яму бацька. Ён паступіў на факультэт права ў Багдадскі ўніверсітэт, які скончыў у [[1987]] годзе з адзнакай, па спецыяльнасці юрыст<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030724/ai_n12701174 |title=FindArticles.com {{!}} CBSi<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=3 лістапада 2020 |archive-date=20 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220115451/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030724/ai_n12701174 |url-status=dead }}</ref>. Калі Кусею было толькі 22 гады, Садам зрабіў яго намеснікам дырэктара спецыяльнай службы бяспекі Амн-эль-Хас, якая была ўтворана ў пачатку [[1988]] года. Лічыцца, што менавіта Кусей кіраваў барацьбой з шыіцкімі паўстаннямі на поўдні краіны ў [[1991]] годзе і менавіта яму належала ідэя асушэння балот на поўдні краіны, дзе каля тысячы гадоў пражываў асаблівы этнас «[[балотныя арабы]]» — татальная меліярацыя цалкам знішчыла гэтую народнасць. Пазней Кусей узначальваў таемную паліцыю краіны, якая налічвала ў сваіх шэрагах некалькі тысяч чалавек і займалася падаўленнем мецяжоў шыітаў і курдаў. Менавіта дзякуючы дзеянням Кусея і яго падначаленых любая спроба такога бунту адразу спынялася. Ён нядрэнна праявіў сябе і на знешнепалітычным фронце. Намаганнямі міністра замежных спраў Ірака Наджы Сабра — пратэжэ Кусея — былі адноўлены дыпламатычныя адносіны з [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]] і пачаты перамовы з [[Кувейт]]ам, які не адчуваў да Багдаду сяброўскіх пачуццяў з часоў [[Уварванне Ірака ў Кувейт|іракскага ўварвання 1990 года]]<ref>[http://izvestia.ru/news/263826 Кусай вместо Саддама — Известия]</ref>. У [[2000]] годзе Кусею быў давераны кантроль над структурамі, якім Садам давяраў у найбольшай ступені. Ён стаў на чале асаблівай Рэспубліканскай гвардыі і асаблівага камітэта бяспекі. Гэтыя адносна невялікія структуры, укамплектаваныя добра падрыхтаванымі кадрамі, добра фінансаваліся і выконвалі ролю апор рэжыму Садама. У сярэдзіне мая наступнага года Кусей быў абраны ў склад 18 членаў іракскага рэгіянальнага камандавання, выканаўчага кіраўніцтва кіруючай партыі «[[Баас]]». У тым жа годзе ён быў прызначаны намеснікам партыі ў ваенным бюро<ref name=:)/>. == Гібель == Апошні раз Кусей з’явіўся на тэлебачанні [[7 красавіка]] [[2003]] года падчас пасяджэння вышэйшага кіраўніцтва Ірака пад старшынствам прэзідэнта краіны Садама Хусейна. У той момант [[ЗША]] ўжо [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварваліся ў краіну]] і акупавалі значную яе частку. Пасля падзення Багдаду ён разам з бацькам і братам схаваўся. За галаву кожнага з сыноў Садама была прызначана ўзнагарода ў 15 мільёнаў долараў<ref>[http://www.kp.ru/daily/23078/5161/ Американцы убили сыновей Саддама // KP.RU]</ref>. Кусей загінуў са сваімі братам і сынам у асабняку шэйха Навафа Зэйдана. Як пазней сцвярджаў камандуючы войскамі кааліцыі ў Іраку генерал-лейтэнант [[Рыкарда Санчэс]], амерыканцы ўпершыню даведаліся, дзе хаваюцца сыны Садама, за дзень да гэтага. Невядомы жыхар Масула данёс, што Удэй і Кусей знаходзяцца на адной з віл у раёне аль-Фалях. Гэты інфарматар (курд па нацыянальнасці) атрымаў ад ЗША 30 млн долараў<ref>[http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=867648 Ъ-Власть — «Иракская колода» пять лет спустя]</ref>. Як пасля сцвярджаў сайт [[Дэбка|Debka]], сыны Садама прыехалі да сваяка за два дні да смерці. Па некаторых звестках, яны спрабавалі выкарыстоўваць Масул як перавалачны пункт на шляху ў [[Сірыя|Сірыю]]. Але выехаць з горада ім не ўдалося. Амерыканцы пайшлі на штурм дома. Аперацыя працягвалася шэсць гадзін. Спачатку да вілы падышоў невялікі атрад байцоў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі. Яго сустрэлі аўтаматным агнём і гранатамі. Людзі на віле забарыкадаваліся ўнутры і аказалі жорсткае супраціўленне. Мяркуючы па кадрах, якія ўдалося зняць тэлеканалу «[[Аль-Арабія]]», яны зусім не рыхтаваліся да абароны: на стале былі рассыпаныя шакаладныя цукеркі, а самі абаронцы ў тапачках. Калі пасля масіраванага абстрэлу, у выніку якога бетонны асабняк быў ператвораны ў руіны, спецназ уварваўся ў дом, зноў пачуліся стрэлы. Гэта страляў унук Садама — Мустафа. Адкрыўшы агонь у адказ, амерыканцы застрэлілі яго. Целы братоў былі дастаўлены на верталёце ў Багдадскі аэрапорт, дзе іх апазналі захопленыя раней набліжаныя Садама: Тарык Азіз, Абэд Хамід Махмуд, Барзан і Ватбан ат-Тыкрыці. У абодвух загінулых быў злёгку дзікі выгляд — абодва мелі густыя бароды. Кусей, звычайна акуратна падстрыжаны, моцна аброс. Фотаздымкі забітых, з скрываўленымі і знявечанымі агнястрэльнымі раненнямі тварамі, абышлі ў тыя дні вядучыя сусветныя выданні. [[Армія ЗША]] прадэманстравала целы сыноў Садама журналістам, пры якіх патолагаанатамы паведамілі, што кожнае з целаў змяшчае больш за 20 кулявых раненняў. У Кусея было два кулявых раненні ў галаву, адзначылі медыкі, дадаўшы, што яны не былі нанесены самім Кусеем. Разам з тым, баючыся, што месца пахавання сыноў Садама можа стаць цэнтрам паломніцтва іракцаў і сімвалам супраціву, акупацыйныя ўлады доўга не выдавалі сваякам цела загінуўшых. Толькі праз два тыдні, насуперак усім мясцовым традыцыям, астанкі былі пахаваны. Кусея Хусейна пахавалі ў вёсцы аль-Аўджа. Побач з ім быў пахаваны і яго чатырнаццацігадовы сын Мустафа, унук Садама. [[13 студзеня]] [[2007]] года цела забітых эксгумавалі і, у адпаведнасці з ісламскімі традыцыямі, да заходу сонца перапахавалі побач з парэшткамі іх бацькі, пакаранага [[30 снежня]] [[2006]] года<ref>[http://www.gazeta.ru/2003/07/23/box_3264.shtml Газета. Ru: Смерть сыновей Хусейна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060118082404/http://www.gazeta.ru/2003/07/23/box_3264.shtml |date=18 студзеня 2006 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.aif.ru/news.php?id=12222 |title=США опубликовали фотографии погибших Удея и Кусая |website=АиФ-Новости |accessdate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031026195400/http://news.aif.ru/news.php?id=12222 |archivedate=2003-10-26 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=28412&categID=6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070315134649/http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=28412&categID=6 |date=15 сакавіка 2007 }}</ref>. == Асабістая характарыстыка == У студэнцкія гады, будучы сціплым юнаком, ён стараўся не вылучацца сярод аднакурснікаў і ніколі не падкрэсліваў свайго высокага паходжання, чым выгадна адрозніваўся ад старэйшага брата, які праславіўся неўтаймаваным норавам і ўдзелам у сумніўных гісторыях<ref>{{Cite web |url=http://www.explan.ru/archive/1999/14/people.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2008-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420085530/http://www.explan.ru/archive/1999/14/people.htm |archivedate=2008-04-20 |url-status=dead }}</ref>. Кусей адрозніваўся ад Удэя больш спакойным норавам, дзякуючы чаму і лічыўся даверанай асобай бацькі і верагодным яго пераемнікам: толькі яму і асабістаму сакратару прэзідэнта Ірака [[Абед Хамід Махмуд|Абеду Хаміду Махмуду]] было заўсёды вядома месцазнаходжанне Садама. На сустрэчах Садама Хусейна з яго старэйшымі афіцэрамі заўсёды прысутнічаў Кусей і дэманстраваў бацьку знакі павагі і паслушэнства. На ўсіх пасяджэннях малодшы сын сядзеў побач з прэзідэнтам<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,81475,00.html Saddam’s Sons Also Known for Brutality and Ruthlessness | Fox News]</ref>. Кусей таксама ўмеў хаваць свае эмоцыі, быць, калі трэба, сціплым і цярплівым<ref>{{Cite web |url=http://sportmir.net/news/2007-08-27-1266 |title=Архивированная копия |accessdate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071219042316/http://sportmir.net/news/2007-08-27-1266 |archivedate=2007-12-19 |url-status=dead }}</ref>. Кусей, у адрозненне ад старэйшага брата Удэя, вельмі рэдка з’яўляўся на публіцы і не вёў актыўнае грамадскае жыццё, таму пра яго вядома мала<ref name=:)>[http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/qusay.htm Qusay Saddam Hussein al-Tikriti]</ref>. Тым не менш, апазіцыянеры сцвярджалі, што ён пераўзыходзіў свайго брата ў стрыманасці і жорсткасці. Кусей Хусейн, па чутках, прыдумаў метад барацьбы з перапаўненнем турмаў — «чыстку» (адзін з варыянтаў такой «чысткі»: расстраляць кожнага трэцяга)<ref name=:)/>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=-GDFnJzcGHk Кусей падчас палявання] на youtube.com {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыкі Ірака]] [[Катэгорыя:Члены іракскага аддзялення партыі Баас]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Члены сям’і Садама Хусейна]] [[Катэгорыя:Ваенныя Ірака]] m3w1v61hzfubnua9mo35tzvxw7k4imv Прыморскія Альпы 0 665514 5178079 4451513 2026-08-10T06:58:29Z Kallerna 2896 img 5178079 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mont Pelat + Lake Allos tour 17.jpg|thumb|250px|Прыморскія Альпы]] '''Прыморскія Альпы''' ({{lang-fr|Alpes Maritimes}}, {{lang-it|Alpi Marittime}}) — паўднёвая частка [[Заходнія Альпы|Заходніх Альпаў]] у [[Італія|Італіі]] і [[Францыя|Францыі]]. Працягнуліся ў выглядзе выпуклай на поўдзень дугі. Даўжыня каля 150 км, вышыня да 3297 м (гара Арджэнтэра). На захадзе — вузкія кароткія хрыбты са скалістымі вяршынямі, на ўсходзе абрысы хрыбтоў больш згладжаныя. Складзены пераважна [[вапняк]]амі і крышталічнымі пародамі (на захадзе) і [[фліша]]м (на ўсходзе). Паўднёвыя адгор'і стромка апускаюцца да [[Лігурыйскае мора|Лігурыйскага мора]], уздоўж якога працягваецца вузкая паласа маляўнічага ўзбярэжжа — [[Рыўера]]. У ніжніх частках схілаў у раслінным покрыве характэрны міжземнаморскія хмызнякі, рэдкастойныя дубовыя і хваёвыя лясы, вышэй — мяшаныя і хвойныя лясы, субальпійскія [[луг]]і. Нацыянальны парк [[Меркантур]] (Францыя). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прыморскія Альпы||73}} == Спасылкі == * [https://bse.slovaronline.com/32703-PRIMORSKIE_ALPY Большая советская энциклопедия] * [https://bigenc.ru/geography/text/3167392 Большая российская энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030025813/https://bigenc.ru/geography/text/3167392 |date=30 кастрычніка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] 0fat0904x1gjtzgzrt8nbu71flqpbfs Public Enemy 0 666505 5177820 5067797 2026-08-09T12:53:29Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Выканаўцы Def Jam Recordings]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5177820 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1985 — цяпер }} '''«Public Enemy»''' (скарочана «PE»; з англ. — «Вораг грамадства») — амерыканскі хіп-хоп-гурт з [[Лонг-Айленд]]а, вядомы сваімі палітызаванымі тэкстамі, крытыкай СМІ і актыўнай цікавасцю да праблем [[афраамерыканцы|афраамерыканскай]] супольнасці. Іх візітнай карткай з’яўляецца кампазіцыя «Fight the Power», якая ўпершыню прагучала ў фільме [[Спайк Лі|Спайка Лі]] «Рабі, як трэба!» (1989). Пасля выпуску скандальнага і радыкальнага альбома «It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back» (1988) яны абышлі [[Run-D.M.C.]] як самы авангардны праект у асяроддзі [[хіп-хоп]]а. У адрозненне ад эратычнага эскапізму N.W.A, тэксты Public Enemy былі прысвечаны вострасацыяльным тэмам і заклікалі слухачоў займаць актыўную жыццёвую пазіцыю. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * Yo! Bum Rush the Show (1987) * It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back (1988) * Fear of a Black Planet (1990) * Apocalypse 91... The Enemy Strikes Black (1991) * Muse Sick-n-Hour Mess Age (1994) * There's a Poison Goin' On (1999) * Revolverlution (2002) * New Whirl Odor (2005) * How You Sell Soul to a Soulless People Who Sold Their Soul??? (2007) * Most of My Heroes Still Don't Appear on No Stamp (2012) * The Evil Empire of Everything (2012) * Man Plans God Laughs (2015) * Nothing Is Quick in the Desert (2017) * Loud Is Not Enough (2020) <small>(выпушчаны пад назвай гурта Enemy Radio)</small> * What You Gonna Do When the Grid Goes Down? (2020) * Black Sky Over the Projects: Apartment 2025 (2025) === Сааўтарства === * Rebirth of a Nation <small>з рэперам Paris</small> (2006) === Саўндтрэк === * He Got Game (1998) {{зноскі}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Хіп-хоп-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, уключаныя ў Залу славы рок-н-рола]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Def Jam Recordings]] omokoowpdu622odu39302rcx3kl27xa Катастрофа Boeing 737 ля Джакарты 0 667577 5177870 4889853 2026-08-09T15:57:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177870 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Рэйс 182 Sriwijaya Air | Выява = SJ-182 flight (crashed 9 Jan 2021).png | Назва выявы = Схема палёту рэйса 182 | Дата = [[9 студзеня]] [[2021]] | Час = 7:40 [[Сусветны каардынаваны час|UTC]] | Характар ​​= Падзенне з эшалона | Прычына = Тэхнічная няспраўнасць, памылкі экіпажа | Месца = {{сцяг|Інданезія}} [[Яванскае мора]], у 19 км ад [[Сукарна-Хатыла|аэрапорта Сукарна-Хатыла]], [[Джакарта]] ([[Інданезія]]) | Загінулыя = 62 <small>(усе)</small> | Параненыя = | Выява паветранага судна = Sriwijaya Air Boeing 737-524(WL); @CGK2017.jpg | Назва выявы паветранага судна = Самалёт за 4 гады і 1 месяц да катастрофы. | Мадэль = [[Boeing 737 Classic|Boeing 737-524]] | Імя самалёта = ''Citra'' | Авіякампанія = {{сцяг|Інданезія}} [[Sriwijaya Air]] | Пункт вылету = {{сцяг|Інданезія}} [[Сукарна-Хатыла]], [[Джакарта]] | Пункт прызначэння = {{сцяг|Інданезія}} [[:en:Supadio International Airport|Супадыа]], [[Панціанак]] | Рэйс = SJ182 | Бартавы нумар = [[:commons:Category: PK-CLC (aircraft)|PK-CLC]] | Краіна рэгістрацыі = {{Сцягафікацыя|Інданезія}} | Дата выпуску = [[13 мая]] [[1994]] <small>(першы палёт)</small> | Пасажыры = 50 | Экіпаж = 12 | nocat = 1 }} '''Катастрофа Boeing 737 ля Джакарты (2021)''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[9 студзеня]] [[2021]] года. Авіялайнер [[Boeing 737 Classic|Boeing 737-524]] авіякампаніі [[Sriwijaya Air]] выконваў планавы ўнутраны рэйс SJ182 па маршруце [[Джакарта]]—[[Панціанак]], але праз 4 хвіліны пасля ўзлёту ўвайшоў у крутое пікіраванне і знік з радараў над [[яванскае мора|Яванскім морам]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.flightradar24.com/data/flights/sj182|title=Live Flight Tracker - Real-Time Flight Tracker Map|author=Flightradar24|website=Flightradar24|accessdate=2021-01-09}}</ref>. == Самалёт == Boeing 737-524 з завадскім нумарам 27323 і серыйным 2616 быў выпушчаны на заводзе кампаніі «[[Boeing]]» у [[Рэнтан (Вашынгтон)|Рэнтан]]е і [[13 мая]] [[1994]] здзейсніў свой першы палёт. 31 мая таго ж года быў перададзены [[ЗША|амерыканскай]] авіякампаніі [[Continental Airlines]] пад бартавым нумарам N27610. [[1 кастрычніка]] [[2010]] года перайшоў у [[United Airlines]], б/н застаўся без змен. 9 красавіка 2012 года быў набыты [[Інданезія|інданезійскай]] авіякампаніяй [[Sriwijaya Air]] і яго бартавы нумар змяніўся на PK-CLC. Быў абсталяваны двума [[Турбавентылятарны рухавік|турбавентылятарнымі рухавікамі]] [[CFM International CFM56|CFM International CFM56-3C1]]<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-737-500-pk-clc-sriwijaya-air/rovwz3|title=PK-CLC info|author=|website=www.planespotters.net|date=|publisher=|accessdate=2021-01-09}}</ref>. На момант катастрофы канфігурацыя самалёта была C8Y112 (8 месцаў у бізнес-класе, 112 у эканамічным). == Пасажыры і экіпаж == На борце знаходзіліся 62 чалавекі, 50 з якіх былі пасажырамі, 12 — членамі экіпажа. Усе яны з’яўляліся грамадзянамі Інданэзіі. Сярод пасажыраў быў [[Мулядзі Тамсір]], палітык з [[Партыя народнага сумлення|Партыі народнага сумлення]]<ref>{{cite web|title=Kader Hanura Turut Jadi Korban Jatuhnya Sriwijaya Air Rute Jakarta-Pontianak|url=https://www.beritasatu.com/politik/718159/kader-hanura-turut-jadi-korban-jatuhnya-sriwijaya-air-rute-jakartapontianak|publisher=Berita Satu|access-date=9 January 2021|language=id|archive-date=10 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150829/https://www.beritasatu.com/politik/718159/kader-hanura-turut-jadi-korban-jatuhnya-sriwijaya-air-rute-jakartapontianak|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=3 Keluarga TNI AU Jadi Penumpang Pesawat Sriwijaya Air SJ182 yang Jatuh|url=https://news.detik.com/berita/d-5327531/3-keluarga-tni-au-jadi-penumpang-pesawat-sriwijaya-air-sj182-yang-jatuh?tag_from=wp_hl_judul|publisher=Detik News|access-date=9 January 2021|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109161354/https://news.detik.com/berita/d-5327531/3-keluarga-tni-au-jadi-penumpang-pesawat-sriwijaya-air-sj182-yang-jatuh?tag_from=wp_hl_judul|url-status=live}}</ref>. Актыўны экіпаж складаўся з капітана Афвана (былога пілота ваенна-паветраных сіл Інданезіі<ref>{{cite web|title=Pilot Sriwijaya Air yang Hilang Kontak Merupakan Mantan Penerbang TNI AU |url=https://nasional.kompas.com/read/2021/01/09/21425741/pilot-sriwijaya-air-yang-hilang-kontak-merupakan-mantan-penerbang-tni-au|publisher=Kompas|access-date=9 January 2021|archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109161323/https://nasional.kompas.com/read/2021/01/09/21425741/pilot-sriwijaya-air-yang-hilang-kontak-merupakan-mantan-penerbang-tni-au|url-status=live}}</ref>), першага афіцэра Дыега Мамахіта і чатырох бортправаднікоў<ref>{{cite news|date=9 January 2021|title=Sriwijaya Air SJY 182 Hilang Kontak Bawa 56 Penumpang Termasuk 3 Bayi|language=id|publisher=Suara|url=https://www.suara.com/news/2021/01/09/175802/sriwijaya-air-sjy-182-hilang-kontak-bawa-56-penumpang-termasuk-3-bayi|access-date=9 January 2021|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109161320/https://www.suara.com/news/2021/01/09/175802/sriwijaya-air-sjy-182-hilang-kontak-bawa-56-penumpang-termasuk-3-bayi|url-status=live}}</ref>. == Катастрофа == У 06:37 па UTC рэйс SJ-182 з’явіўся на радарах і каля гадзіны знаходзіўся на УПП міжнароднага аэрапорта Сукарна-Хатыла ў Джакарце. У 07:35 лайнер разагнаўся па паласе, узяў курс на Панціанак і пачаў набіраць вышыню. Праз 5 хвілін пасля вылету, на вышыні 3 300 м і пры хуткасці 532 км/г нармальны палёт борта спыніўся, самалёт пачаў хутка губляць вышыню. Па даных інтэрнэт-партала [[Flightradar24]], апошнімі зафіксаванымі сістэмай ADS-B параметрамі палёту былі: вышыня — 250 футаў (76 метраў), хуткасць — 358 вузлоў (663 км/г)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210109/boeing-1592393927.html|title=В Индонезии разбился самолет Boeing 737|website=РИА Новости|date=20210109T1422|accessdate=2021-01-09}}</ref>. Пасля гэтага самалёт знік з экранаў радараў, а сувязь з ім перарвалася. Відавочцы чулі два выбухі падчас катастрофы<ref>{{Cite web|lang=|url=https://regnum.ru/news/3158679.html|title=Рыбаки во время катастрофы Boeing 737−500 наблюдали два взрыва|author=|website=regnum.ru|date=|publisher=|accessdate=2021-01-09}}</ref>. == Пошукава-выратавальная аперацыя == Улады Інданезіі разгарнулі пошукава-выратавальную аперацыю. Знойдзены абломкі і часткі загінулых людзей<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/10425169|title=Что известно о крушении индонезийского Boeing 737-524|website=ТАСС|accessdate=2021-01-09}}</ref>. На глыбіні 23 метры былі знойдзены абломкі самалёта і фрагменты целаў, а таксама чорныя скрыні<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/10425169|title=Что известно о крушении индонезийского Boeing 737-524|website=ТАСС|accessdate=2021-01-09|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109134606/https://tass.ru/proisshestviya/10425169|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210110/samolet-1592452698.html|title=Найдены черные ящики упавшего индонезийского самолета|website=РИА Новости|date=20210110T1226|accessdate=2021-01-11}}</ref>. Параметрычны самапісец быў выняты з дна падводнымі плывунамі [[Ваенна-марскія сілы Інданезіі|ВМС Інданезіі]] 12 студзеня ў 09:00 UTC. Па даных на 12 студзеня, было вынята 26 частак самалёта; па меншай меры, 4 загінулых былі ідэнтыфікаваныя, уключаючы другога пілота рэйса 182<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.rbc.ru/society/12/01/2021/5ffd85f89a79476f2437cac7|title=В Индонезии достали «черный ящик» упавшего в океан Boeing|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Кампаненты маўленчага самапісцы і яго маячок былі выяўлены 15 студзеня, аднак модуля памяці самапісца на гэтым месцы не аказалася і нырцы ​​працягвалі яго пошукі<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.reuters.com/article/us-indonesia-crash-blackbox/indonesia-divers-find-casing-of-crashed-jets-black-box-navy-idUSKBN29K0ZZ|title=Indonesia divers find casing of crashed jet's 'black box': navy|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Адначасова [[National Transportation Safety Committee]] (NTSC) паведаміў, што даныя былі паспяхова выняты з параметрычнага самапісца. 330 параметраў былі даследаваны дазнавальнікамі<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.msn.com/id-id/berita/nasional/data-fdr-sriwijaya-air-berhasil-diunduh-knkt-sedang-kita-pelajari/ar-BB1cLOqx|title=Data FDR Sriwijaya Air Berhasil Diunduh, KNKT: Sedang Kita Pelajari|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. [[Reuters]] паведамляў, што былі выняты карэктныя даныя пра шлях, хуткасць і стане рухавікоў<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.flightglobal.com/safety/indonesia-extracts-data-from-crashed-sriwijaya-737s-fdr-/141974.article|title=Indonesia extracts data from crashed Sriwijaya 737's FDR|author=|website=|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.thejakartapost.com/news/2021/01/15/data-recovered-from-crashed-sriwijaya-air-jets-flight-recorder-.html|title=Data recovered from crashed Sriwijaya Air jet's flight recorder|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Катастрофа Boeing 737 ля Джакарты (2018)]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20210109-0 Апісанне катастрофы на Aviation Safety Network] [[Катэгорыя:Падзеі 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 2021 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у Інданезіі]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 2021 года]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні ў Інданезіі]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні з Boeing 737 Classic]] herxz5l42q9sq3jeql529cnuhjmgsbm Палац для Пуціна. Гісторыя найбуйнейшага хабару 0 669409 5178126 3803109 2026-08-10T11:14:15Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Фи]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178126 wikitext text/x-wiki {{фільм |Выява=Youtube.01.ts.01.COUNTS.png }}'''«Палац для Пуціна»''' ({{Lang-ru|Дворец для Путина. История самой большой взятки}}) ― дакументальны фільм-расследаванне Фонду барацьбы з карупцыяй [[Аляксей Навальны|Аляксея Навальнага]]. У фільме разпавядаецца пра [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] і «самы вялікі крадзёж у [[Гісторыя Расіі|расійскай гісторыі]]», гэта значыць пра рэзідэнцыю [[Ідакапас]] на беразе [[Чорнае мора|Чорнага мора]] ў раёне [[Геленджык]]а. Паводле заявы аўтараў фільма, рэзідэнцыю пабудавалі за кошт складанай [[Карупцыя|карупцыйнай]] сістэмы, якая фактычна кантралюецца Уладзімірам Пуціным праз давераных асоб. Фільм паказвае, што гэта самая дарагая рэзідэнцыя ў свеце коштам 100 мільярдаў [[расійскі рубель|рублёў]], яна займае плошчу 7800 гектараў (78 км²), у 39 разоў большая за [[Княства Манака]] і нагадвае дзяржаву ў дзяржаве. Як сцвярждаецца, яна належыць Пуціну і фінансавалася таемна з грошай, частка з якіх належала дзяржаўнай кампаніі. У фільме Пуціна ў некалькіх фотамантажах (у тым ліку ў мініяцюры) параўноўваюць з Каралём-Сонцам [[Людовік XIV|Людовікам XIV]]. Музыка таксама была падабрана ў адпаведнасці з гэтым стылем: барочныя творы на старадаўніх інструментах. Фільм выйшаў 19 студзеня 2021 года на відэахостынгу [[YouTube]]. 28 студзеня колькасць яго праглядаў на [[YouTube]] перавысіла 100 мільёнаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=267419 nn.by]</ref>. == Сюжэт == У пачатку фільма ўтрымліваецца заклік выйсці на [[Акцыі пратэсту ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021)|пратэсты]] 23 студзеня 2021 года са патрабаваннямі аб вызваленні Аляксея Навальнага, рэжысёра фільма, які быў затрыманы па прыбыцці ў Расію пасля лячэння і праходжання рэабілітацыі ў Германіі ў сувязі з атручваннем. * Уводзіны. Пуцін у [[Дрэздэн]]е. Балі [[КДБ СССР|КДБ]], танцы і першыя сябры. * Частка 1. «[[Пецярбург]]». Малады Пуцін, Бандыцкі Ленінград і першыя буйныя [[хабар]]ы. Як [[Аляксей Барысавіч Мілер|Лёша Мілер]] прымаў канверты з грашыма. * Частка 2. «[[Масква]]». Лісты [[Людміла Пуціна|Людмілы Пуцінай]]. Як Уладзімір Уладзіміравіч з [[Ігар Іванавіч Сечын|Ігарам Іванавічам]] пасварыліся. Пуцін ратуе сям’ю [[Ельцын]]а. * Частка 3. «Палац». Пралёт над Палацам Пуціна. Царскія замашкі Пуціна. Самыя дарагія інтэр’еры Расіі. * Частка 4. «Вінаграднікі». Вельмі дарагое хобі прэзідэнта. Яшчэ больш дарагое хобі прэзідэнта. «Абаронная» вустрычная ферма Пуціна. * Частка 5. «Уласнікі». Складаная схема простага крадзяжу. Самы шчодры дзядзька ў Расіі. * Частка 6. «Спонсары». Нагадваем, колькі каштуе ўся гэтая раскоша. * Частка 7. «Жанчыны». Вельмі патаемная палюбоўніца прэзідэнта. Не вельмі патаемная палюбоўніца прэзідэнта. * Заключэнне. «Высновы». == Гл. таксама == * [[Пратэсты ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021)]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2021 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фи]] nj0aktoe1ry3fewphply5audukkduj2 5178127 5178126 2026-08-10T11:15:34Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Фи]]; дададзена [[Катэгорыя:Фільмы пра Уладзіміра Пуціна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178127 wikitext text/x-wiki {{фільм |Выява=Youtube.01.ts.01.COUNTS.png }}'''«Палац для Пуціна»''' ({{Lang-ru|Дворец для Путина. История самой большой взятки}}) ― дакументальны фільм-расследаванне Фонду барацьбы з карупцыяй [[Аляксей Навальны|Аляксея Навальнага]]. У фільме разпавядаецца пра [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] і «самы вялікі крадзёж у [[Гісторыя Расіі|расійскай гісторыі]]», гэта значыць пра рэзідэнцыю [[Ідакапас]] на беразе [[Чорнае мора|Чорнага мора]] ў раёне [[Геленджык]]а. Паводле заявы аўтараў фільма, рэзідэнцыю пабудавалі за кошт складанай [[Карупцыя|карупцыйнай]] сістэмы, якая фактычна кантралюецца Уладзімірам Пуціным праз давераных асоб. Фільм паказвае, што гэта самая дарагая рэзідэнцыя ў свеце коштам 100 мільярдаў [[расійскі рубель|рублёў]], яна займае плошчу 7800 гектараў (78 км²), у 39 разоў большая за [[Княства Манака]] і нагадвае дзяржаву ў дзяржаве. Як сцвярждаецца, яна належыць Пуціну і фінансавалася таемна з грошай, частка з якіх належала дзяржаўнай кампаніі. У фільме Пуціна ў некалькіх фотамантажах (у тым ліку ў мініяцюры) параўноўваюць з Каралём-Сонцам [[Людовік XIV|Людовікам XIV]]. Музыка таксама была падабрана ў адпаведнасці з гэтым стылем: барочныя творы на старадаўніх інструментах. Фільм выйшаў 19 студзеня 2021 года на відэахостынгу [[YouTube]]. 28 студзеня колькасць яго праглядаў на [[YouTube]] перавысіла 100 мільёнаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=267419 nn.by]</ref>. == Сюжэт == У пачатку фільма ўтрымліваецца заклік выйсці на [[Акцыі пратэсту ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021)|пратэсты]] 23 студзеня 2021 года са патрабаваннямі аб вызваленні Аляксея Навальнага, рэжысёра фільма, які быў затрыманы па прыбыцці ў Расію пасля лячэння і праходжання рэабілітацыі ў Германіі ў сувязі з атручваннем. * Уводзіны. Пуцін у [[Дрэздэн]]е. Балі [[КДБ СССР|КДБ]], танцы і першыя сябры. * Частка 1. «[[Пецярбург]]». Малады Пуцін, Бандыцкі Ленінград і першыя буйныя [[хабар]]ы. Як [[Аляксей Барысавіч Мілер|Лёша Мілер]] прымаў канверты з грашыма. * Частка 2. «[[Масква]]». Лісты [[Людміла Пуціна|Людмілы Пуцінай]]. Як Уладзімір Уладзіміравіч з [[Ігар Іванавіч Сечын|Ігарам Іванавічам]] пасварыліся. Пуцін ратуе сям’ю [[Ельцын]]а. * Частка 3. «Палац». Пралёт над Палацам Пуціна. Царскія замашкі Пуціна. Самыя дарагія інтэр’еры Расіі. * Частка 4. «Вінаграднікі». Вельмі дарагое хобі прэзідэнта. Яшчэ больш дарагое хобі прэзідэнта. «Абаронная» вустрычная ферма Пуціна. * Частка 5. «Уласнікі». Складаная схема простага крадзяжу. Самы шчодры дзядзька ў Расіі. * Частка 6. «Спонсары». Нагадваем, колькі каштуе ўся гэтая раскоша. * Частка 7. «Жанчыны». Вельмі патаемная палюбоўніца прэзідэнта. Не вельмі патаемная палюбоўніца прэзідэнта. * Заключэнне. «Высновы». == Гл. таксама == * [[Пратэсты ў падтрымку Аляксея Навальнага (2021)]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2021 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Уладзіміра Пуціна]] nstko1wxszzteuvkthht591af90g5ji Катынь (сяло) 0 672775 5177876 3817921 2026-08-09T16:18:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177876 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}}{{значэнні2|Катынь}} '''Катынь''' ({{lang-ru|Катынь}}) — сяло ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], прыкладна за 18 км на захад ад сучаснага цэнтра [[Смаленск]]а. Адміністрацыйны цэнтр [[Катынскае сельскае паселішча|Катынскага сельскага паселішча]]. Катынь атрымала вядомасць як [[Места масавых пакаранняў смерцю|месца]] [[Катынскі расстрэл|масавага забойства польскіх палонных афіцэраў і савецкіх грамадзян]] органамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]], а таксама ў сувязі з [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|катастрофай]] у 2010 годзе самалёта, на борце якога знаходзілася польская дэлегацыя на чале з [[Лех Качыньскі|Прэзідэнтам Рэспублікі Польшча]], які ляцеў наведаць [[Катынь (мемарыяльны комплекс)|мемарыял «Катынь»]] з нагоды 70-годдзя [[Катынскі расстрэл|Катынскага расстрэлу]]. == Назва == Існуе тры версіі ўзнікнення назвы: # Ад дзеяслова ''катаць'', ''каціць'' (магчыма, што судны на шляхі з вараг у грэкі перакочваліся на катках з басейна [[Дняпро|Дняпра]] ў басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]). # Ад старажытнарускага ''каць'', ''катунь'' (станавішча, лагер). # Ад беларускага і ўкраінскага ''кат'': па-польску «Катынь» — катаўскае месца<ref>«Катынь-2». «[[Сегодня (газета, Украіна)|Сегодня]]», 12 красавіка 2010, стар. 2</ref>. (Смаленскія землі былі пад уладай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] з 1618 па 1667 год.) == Славутасці == * [[Курган]]ная група (38 курганоў) на тэрыторыі сяла. * [[Неаліт]]ычныя стаянкі (10 стаянак). Прыкладны ўзрост — 10 тыс. гадоў. Усходней Катыні на працягу пяці кіламетраў уздоўж правага берага [[Дняпро|Дняпра]] знаходзіцца адзін з найбуйнейшых у Расіі археалагічных комплексаў — [[Гнёздаўскія курганы]], які складаецца з два гарадзішчы і больш дзесяці курганных [[Могільнік|магільнікаў]] (некалькі тысяч уласна курганоў). Усе помнікі адносяцца да [[IX стагоддзе|IX]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзям. На паўднёвы ўсход ад Катыні знаходзіцца [[Катынскі лес]], размешчаны побач з [[Гнёздава (Смаленскі раён)|Гнёздава]] і вядомы як адно з месцаў Катынскага растрэлу — масавых растрэлаў і пахаванняў палонных польскіх афіцэраў, а таксама савецкіх грамадзян. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140714210247/http://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ka-.htm Катынь/Энцыклапедыя Смаленскай вобласці] * [http://www.visitsmolensk.ru/putevoditel/turisticheskie-napravleniya/katyn-smolensk Катынь/турыстычна-інфармацыйны партал па Смаленску і Смаленскай вобласці VisitSmolensk.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140528050057/http://www.visitsmolensk.ru/putevoditel/turisticheskie-napravleniya/katyn-smolensk/ |date=28 мая 2014 }} {{Смаленскі раён}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаленскага раёна (Смаленская вобласць)]] aa3trjpvg206yab9glp5ar220zfqwju Курапаты — дарога смерці 0 679726 5178036 5006568 2026-08-10T01:13:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178036 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Курапаты — дарога смерці|Аўтар=[[Зянон Пазняк]]<br />[[Яўген Шмыгалёў]]|Электронная версія=http://kamunikat.org/download.php?item=1865-2.html&pubref=1865|Жанр=[[Публіцыстыка]]<br />Гістарычны нарыс|Колькасць старонак=2 }} '''«Курапа{{націск}}ты — даро{{націск}}га сме{{націск}}рці»''' — артыкул [[зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] і [[Яўген Шмыгалёў|Яўгена Шмыгалёва]], які быў надрукаваны ў газеце «[[літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» № 23 за 3 чэрвеня 1988 года.<ref>{{cite web|url = https://kyky.org/places/kurapaty-daroga-smertsi-istoriya-samoy-vliyatelnoy-belaruskoy-stati-xx-veka|title = «Курапаты: Дарога Смерці». История самой влиятельной беларуской статьи XX века|first = Эдуард|last = Пальчис|date = 3 июня 2018|publisher = KYKY.ORG|language = ru|access-date = 2021-06-04|archive-date = 4 чэрвеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210604110451/https://kyky.org/places/kurapaty-daroga-smertsi-istoriya-samoy-vliyatelnoy-belaruskoy-stati-xx-veka|url-status = dead}}</ref> З артыкула шырокім колам насельніцтва краіны ўпершыню стала вядома аб факце масавых растрэлаў грамадзян супрацоўнікамі [[НКУС БССР|НКУС]] ва ўрочышчы [[Курапаты]].<ref>{{cite news |first=Александра |last=Богуславская |title=Война за память: чем властям Беларуси мешают кресты в Куропатах |url=https://www.dw.com/ru/%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D1%87%D0%B5%D0%BC-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BC-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%85/a-48221504 |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=06.04.2019 |access-date=2021-06-04 }}</ref> == Гісторыя публікацыі == [[Зянон Пазняк]] і [[Яўген Шмыгалёў]] прынеслі артыкул на двух аркушах друкаваным шрыфтам галоўнаму рэдактару «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратуры і мастацтва]]» [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатолю Вярцінскаму]]. Вярцінскі панёс матэрыял дадому і да позняга вечара вывучаў яго адзін. Назаўтра ён вырашыў пусціць артыкул у друк, не выкінуўшы ніводнага радка. Аб артыкуле ён расказаў толькі свайму намесніку, баючыся заўчаснай агалоскі і магчымых праблем, бо, нягледзячы на ​​[[Перабудова|перабудову]], цэнзура і работнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ]] нікуды не дзеліся. Паралельна параіўшыся з аўтарамі, ён папрасіў [[васіль Быкаў|Васіля Быкава]] напісаць уступ да артыкула, разлічваючы, што аўтарытэт пісьменніка паслужыць таранам на шляху разнастайных перашкод. На рэдактарскай планёрцы пра артыкул Анатоль Вярцінскі нічога не сказаў. Гатовы нумар павезлі наўпрост у [[Дом друку (Мінск)|Дом Друку]], дзе яго ўзяў на праверку цэнзурны орган, але цэнзар не наважыўся забараніць артыкул да публікацыі. == Рэакцыя == Тыраж газеты імгненна раскупіўся і перадаваўся з рук у рукі. Яго перапісвалі ад рукі, перадрукоўвалі на машынках, прымудраліся нават размножваць праз капіявальныя машыны на ваенных прадпрыемствах. Шакаваныя людзі апавядалі, як знікалі ў 1930-х гадах іх сваякі, пісалі лісты і прыходзілі у рэдакцыю асабіста са сваімі гісторыямі і сведчаннямі. Вярцінскаму патэлефанаваў памочнік старшыні [[Вярхоўны Савет БССР|прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] і папрасіў даць нумар газеты для вывучэння. Праз некалькі дзён з [[Масква|Масквы]] прыехаў спецкар найбуйнейшай [[Японія|японскай]] газеты «{{не перакладзена 5|Asahi Shimbun|Asahi Shimbun|ja|朝日新聞}}», каб зрабіць вялікі матэрыял пра [[Курапаты]]. Артыкулы, заснаваныя на тых жа фактах, выйшлі ў выданнях «{{не перакладзена 5|Московские новости|Московские новости|ru|Московские новости}}», «{{не перакладзена 5|Известия|Известия|ru|Известия}}», «{{не перакладзена 5|Огонёк|Огонёк|ru|Огонёк}}», праходзіў сюжэт па {{не перакладзена 5|Цэнтральнае тэлебачанне СССР|Цэнтральным тэлебачанні|ru|Центральное телевидение СССР}}. 14 чэрвеня галоўны пракурор БССР [[Георгій Сцяпанавіч Тарнаўскі|Георгій Тарнаўскі]] распачаў першую крымінальную справу ў СССР па фактах злачынстваў, учыненых [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]. У 1990 годзе, Георгій Тарнаўскі разам з журналістамі напісаў кнігу «[[Курапаты: следства працягваецца]]», якая разышлася накладам {{num|100000}} экзэмпляраў і ў якой куды больш падрабязна расказана аб [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскім генацыдзе]]. Пад ціскам грамадскасці была створаная ўрадавая камісія, у якую ўвайшлі пісьменнікі [[Васіль Быкаў]] і [[Іван Гаўрылавіч Чыгрынаў|Іван Чыгрынаў]], народны мастак СССР [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], былая [[Мінскае падполле|падпольшчыца]] [[Герой Савецкага Саюза]] [[Марыя Барысаўна Осіпава|Марыя Осіпава]], кіраўнікі [[Міністэрства юстыцыі БССР|Мінюста]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў БССР|МУС БССР]], [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага Суда]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|КДБ]], навукоўцы, прадстаўнікі грамадскіх арганізацый. Следствам кіраваў [[Язэп Бролішс]] — следчы па асабліва важных справах [[Генеральная пракуратура БССР|Генпракуратуры БССР]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/download.php?item=1865-2.html&pubref=1865 Курапаты — дарога сьмерці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721061029/http://kamunikat.org/download.php?item=1865-2.html&pubref=1865 |date=21 ліпеня 2021 }} на [[kamunikat.org]] * [http://euroradio.fm/ru/kurapaty-daroga-smerci/ «Курапаты — дарога смерці»] на [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|euroradio.fm]] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Літаратура і мастацтва]] [[Катэгорыя:1988 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Творы 1988 года]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Курапаты]] gohdw56qhexgu44czew9xkcrnycssrj Ксэракс Беларускі 0 683834 5178024 4921646 2026-08-09T23:08:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178024 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Ксэракс Беларускі |выява =Вокладка альманаха «Ксэракс Беларускі».jpg |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |заснавальнікі = [[Алесь Аркуш]] |выдавец = [[Алесь Аркуш]] |заснаванне = 1990 |апошні выпуск = 1996 }} '''«Ксэ́ракс Белару́скі»''' — літаратурны альманах, які выдаваўся ў [[1990]]—[[1996]] гадах у [[Полацк]]у на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Выйшла 6 нумароў. Выдаўцом часопіса быў [[Алесь Аркуш]], рэдактарам — [[Вінцэсь Мудроў]]<ref>«Ксэракс Беларускі» // Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі (1971—1990). Каталёг / Укладальнікі Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік. — Менск: БГАКЦ, 1998. — С. 86.</ref>. У выданні ўпершыню быў надрукаваны артыкул Уладзіміра Арлова «“Совершенно секретно” або Адзін у трох іпастасях»<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=Дзесяць гадоў без Галоўліту|спасылка=http://pravincyja.litaratura.org/0102/011aa_01.htm|выданне=Правінцыя|тып=|год=2000|нумар=1—2|старонкі=|issn=}}</ref>. == Змест == Першы нумар альманаха быў надрукаваны ў [[Вільня|Вільні]] пры дапамозе Алеся Гуркова<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Беларускі непадцэнзурны друк. Каталёг пэрыядычных ды працяглых выданьняў 1989-90 гадоў|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/15235-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=2 сьнежня 1996|нумар=35 (73)|старонкі=11|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730195054/https://pdf.kamunikat.org/15235-1.pdf|archivedate=30 ліпеня 2021}}</ref>. У першым нумары, які распаўсюджваўся праз моладзевыя нацыянальныя суполкі, апублікаваны міні-п’еса абсурду [[Сяржук Сокалаў-Воюш|Сяржука Сокалава-Воюша]] «Раніца рэспублікі», апавяданне Вінцэся Мудрова «Час камара», артыкул [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]] пра [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абецэдарскі|Лаўрэнція Абецэдарскага]] «“Совершенно секретно” або Адзін у трох іпастасях (нататкі няўдзячнага вучня)», вершы Алеся Аркуша, [[Валянціна Аксак|Валянціны Аксак]], [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявона Баршчэўскага]]<ref>{{cite web|author=Алесь Аркуш.|date=2000-10-02|url=https://nn.by/?c=ar&i=94889|title=Друкарскія таямніцы: Споўнілася 10 гадоў з часу выданьня “Ксэраксу Беларускага”|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2021-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200424221636/https://nn.by/?c=ar&i=94889|archivedate=24 красавіка 2020|url-status=}}</ref>, тэксты гурта «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». Другі нумар выйшаў у 1991 годзе ў Наваполацкай друкарні, у якім акрамя полацкіх пісьменнікаў апублікавалі свае творы [[Алег Мінкін]] і Юрась Шаўцоў. У трэцім нумары альманаха, на вокладцы якога пазначаны знак капірайта выдавецкай суполкі «[[Полацкае ляда]]», апублікаваны артыкулы, прысвечаныя новай хвалі беларускіх літаратараў і праблеме рэформы арганізацыі беларускага літаратурнага працэсу. У 1993 годзе часопіс стаў выданнем [[Таварыства Вольных Літаратараў]], чый знак з’явіўся на вокладцы чацвёртага нумара. У 1994 годзе з’явіўся пяты нумар<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=26|issn=}}</ref>. У 1996 годзе выйшаў шосты нумар альманаха, асаблівасцю якога былі добрае паліграфічнае выкананне і павялічаны аб’ём<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=27|issn=}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=Друкарскія таямніцы: Споўнілася 10 гадоў з часу выданьня “Ксэраксу Беларускага”|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/19697-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=2 кастрычніка 2000|нумар=40 (197)|старонкі=7|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730195100/https://pdf.kamunikat.org/19697-1.pdf|archivedate=30 ліпеня 2021}} * [http://www.slounik.org/153809.html «Ксэракс беларускі»] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. — ISBN 985-6374-08-1. * «Ксэракс Беларускі» // Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі (1971—1990). Каталёг / Укладальнікі Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік. — Менск: БГАКЦ, 1998. — С. 86—87. — 172 с. — ISBN 985-6012-58-9. == Спасылкі == * {{cite web|author=Дзяніс Лаўнікевіч.|date=2015-08-20|url=http://mediakritika.by/article/3260/gistoryya-belaruskaga-samvydatu-litaraturnyya-chasopisy|title=Гісторыя беларускага самвыдату: літаратурныя часопісы|publisher=Mediakritika.by|accessdate=2021-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730195104/http://mediakritika.by/article/3260/gistoryya-belaruskaga-samvydatu-litaraturnyya-chasopisy|archivedate=30 ліпеня 2021|url-status=dead}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=https://kamunikat.org/kseraks_bielaruski.html|title=Ксэракс беларускі|format=|work=|publisher=[[Kamunikat.org]]|accessdate=2021-07-30|language=|postscript=|archive-date=20 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920112344/https://kamunikat.org/kseraks_bielaruski.html|url-status=dead}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=https://vytoki.net/?docs=00004980|title=КСЭРАКС БЕЛАРУСКІ|format=|work=|publisher=Vytoki.net|accessdate=2021-07-30|language=|postscript=}} [[Катэгорыя:Беларускі самвыдат]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] mmglqsgf0uiiq4aumm0wszte4qk4xt1 Кубак Беларусі па валейболе 2010 0 683991 5178025 4580504 2026-08-09T23:20:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178025 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 25–26 снежня 2010 |назва = |удзельнікаў = 8 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[Камунальнік Гродна]] |3 месца = [[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]] |дублёры = |гульняў = 8 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па валейболе 2009|2009]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па валейболе 2011|2011]] }} '''Кубак Беларусі па валейболе 2010''' — 20-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубак Беларусі]]. == Каманды == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |- ! colspan="2"|[[Чэмпіянат Беларусі па валейболе 2010/2011|Чэмпіянат Беларусі]]<br /><span style="font-size: 85%;">(8 каманд)</span> |- |style="width: 170px; border-bottom-style:hidden;"|[[ГВК Гомель]] |style="width: 120px; border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|чвэрцьфінал |- style="background: #f2f2f2;" |style="border-bottom-style:hidden;"|[[Камунальнік Гродна]] |style="border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|2-е месца |- |style="border-bottom-style:hidden;"|[[Марка-ВДТУ|Марка Віцебск]] |style="border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|чвэрцьфінал |- style="background: #f2f2f2;" |style="border-bottom-style:hidden;"|[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]] |style="border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|3-е месца |- |style="border-bottom-style:hidden;"|[[Камунальнік Магілёў|Магілёўскія львы]] |style="border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|чвэрцьфінал |- style="background: #f2f2f2;" |style="border-bottom-style:hidden;"|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]] |style="border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|'''уладальнік''' |- |style="border-bottom-style:hidden;"|[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]] |style="border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;"|чвэрцьфінал |- style="background: #f2f2f2;" |[[Заходні Буг Брэст]] |style="text-align: center; font-size: 85%;"|4-е месца |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://bvf.by/ Беларуская федэрацыя валейбола]* {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210726040035/http://bvf.by/ |date=26 ліпеня 2021 }} {{Валейбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2010 год у валейболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па валейболе]] bvidbhd0f7bvow9x0yvxy0zm8i6xifs Кацярына Віктараўна Гардон 0 686011 5177887 5067087 2026-08-09T16:56:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177887 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гардон}} {{асоба |імя = Кацярына Гардон |арыгінал імя = {{lang-ru|Екатерина Гордон}} |партрэт = KatyaGordon.jpg |памер = 260px |апісанне = Кацярына Гардон у 2021 годзе |імя пры нараджэнні = Каця Пракоф’ева |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |бацька = |маці = |муж = [[Аляксандр Гарыевіч Гардон|Аляксандр Гардон]] (2000—2006),<br>Сяргей Жорын (2011—2012) |дзеці = |узнагароды = |сайт = |дадаткова = }} '''Кацяры́на Ві́ктараўна Гардо́н''' (нар. [[19 кастрычніка]] [[1980]] года, [[Масква]], [[Расійская СФСР]], [[СССР]]) — журналістка, аўтар-выканаўца, грамадская дзяячка. == Біяграфія == Пры нараджэнні атрымала прозвішча Пракоф’ева, потым насіла прозвішча айчыма Падліпчук. У 2000 годзе Кацярына выйшла замуж за [[Аляксандр Гарыевіч Гардон|Аляксандра Гардона]] і ўзяла яго прозвішча. Праз 6 гадоў яна з ім развялася, але прозвішча захавала. У 2002 годзе скончыла Маскоўскі педагагічны ўніверсітэт імя Леніна, дзе вучылася на факультэце педагогікі і псіхалогіі. У ліпені 2008 года атрымала скандальную вядомасць пасля сваркі з Ксеніяй Сабчак у прамым эфіры радыёстанцыі «Маяк», якая паслужыла прычынай звальнення з радыёстанцыі. З 2012 года Каця Гардон з’яўляецца актыўнай праваабаронцай і ўладальніцай уласнай юрыдычнай кампаніі «Гардон і сыны». Сярод гучных спраў Гардон: абарона Кацярыны Сафронавай, Вольгі Казачэнка, Кацярыны Архаравай, Ірыны Нельсан, Наталлі Івановай (жонкі пластычнага хірурга Уладзіміра Тапія Фернандаса), Яўгенія Ахрэменка, Стэлы Бараноўскай і інш. Як аўтар музыкі і слоў, атрымала два «Залатыя грамафоны» за песні ў выкананні [[Ані Лорак]] «Забирай рай», а песня аўтарства Каці «Уходи по-английски» ў выкананні Рыгора Лепса і Ані Лорак атрымала ў 2016 годзе «Найлепшы дуэт» года па версіі «Прэміі Муз-ТБ». == Юрыдычная дзейнасць == [[Выява:Екатерина Гордон.jpg|thumb|right]] У 2013 годзе пачала весці дзейнасць як праваабаронца. Стварыла пакой юрыдычнай і псіхалагічнай дапамогі «SAFEROOM»<ref>{{cite web|url=http://www.eg.ru/daily/cadr/42108/|title=Барыс Грачэўскі афіцыйна развёўся з жонкай|publisher=[[Экспрэс-газета]]|date=2014-03-14|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. У 2015 годзе стварыла «Агенцтва аптымальных юрыдычных рашэнняў», якое спецыялізуецца на публічных гучных справах<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/companies/id/1107746422948-ooo-agentstvo-optimalnyih-yuridicheskih-reshenij/|title=ТАА «АГЕНЦТВА АПТЫМАЛЬНЫХ ЮРЫДЫЧНЫХ РАШЭННЯЎ»|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. Выступала адвакатам былой жонкі [[Аляксандр Кержакоў|Аляксандра Кержакова]] Кацярыны Сафронавай<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/шоу/343100|title=Жонку Кержакова праверылі на наркотыкі ў эфіры шоу «Мужчынскае і жаночае»|access-date=2016-08-31|lang=ru}}</ref>, Кацярыны Архаравай<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/шоубиз/345716|title=Кацярына Гардон: «Архарава не хоча разбірацца, што там па п’яні напісаў ёй Башараў»|date=2015-10-09|publisher=Life.ru|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>, [[Ганна Яўгенаўна Грачэўская|Ганны Грачэўскай]]<ref>{{cite web|url=https://argumentiru.com/scandal/2014/02/317934|title=Каця Гордан распавяла сваю версію разводу Барыса Грачэўскага|publisher=[[argumenti.ru]]|date=2014-02-08|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. З 2017 года юрыдычная кампанія працуе пад гандлёвай маркай «Гардон і сыны»<ref>{{Cite web|url= https://tass.ru/encyclopedia/person/gordon-ekaterina-viktorovna|title=Гардон, Кацярына Віктараўна|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. Фірма спецыялізуецца ў галіне грамадзянскага, сямейнага права і арбітражу. Таксама юрыдычная кампанія Гардон спецыялізуецца на публічных гучных справах і мае выяўлены пра-жаночы характар. У розныя гады юрыдычная кампанія Кацярыны Гардон прадстаўляла інтарэсы такіх публічных асоб, як [[Віктар Якаўлевіч Дробыш|Віктар Дробыш]], [[Лера Кудраўцава]], [[Дзмітрый Аляксеевіч Тарасаў|Дзмітрый Тарасаў]] і [[Анастасія Яраславаўна Кастэнка|Анастасія Кастэнка]]<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/daily/2171202.5/4313822/|title= Кацярына Гардон: «Дзмітрыю Тарасаву паменшылі аліменты на 257 тысяч»|publisher=[[Камсамольская праўда]]|date=2020-10-31|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>, [[Эвеліна Вісвальдаўна Блёданс|Эвеліна Блёданс]], [[Анфіса Аляксандраўна Чэхава|Анфіса Чэхава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vokrug.tv/article/show/katya_gordon_pomogaet_anfise_chehovoi_vyigrat_delo_v_sude_53864/|title=Каця Гардон дапамагае Анфісе Чэхавай выйграць справу ў судзе|publisher=Вокруг ТВ|date=2016-07-20|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>, Іна Жыркова, дуэт «[[2Машы]]», Ірына Пяценка, Вольга Казачэнка, [[Алена Юр’еўна Ваданаева|Алена Ваданаева]], [[Браты Сафронавы|Андрэй Сафронаў]], Дана Назарава, Марэла Русо, [[Рыта Дакота]], [[Сяргей Мікалаевіч Блахін|Сяргей Блахін]], Дар’я Глушакова, Ганна Багаева, [[Дзмітрый Аляксеевіч Ланскі|Дзмітрый Ланскі]], Лілія Абрамава, [[Кацярына Джонаўна Навасельцава|Кацярына Навасельцава]], [[Роза Раіфаўна Сябітава|Роза Сябітава]], [[Зоя Рудольфаўна Бербер|Зоя Бербер]], [[Алена Мікалаеўна Барзова|Алена Барзова]], Наталля Банцеева, Асмік Вае Рэйтор, Яўгенія Ахрэменка, Іна Саўкова, Яся Дзегцярова<ref>{{Cite web|url=https://gordonsons.ru|title=Гардон і сыны|date=2016-07-20|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. У 2019 годзе заснавала «Аліментны фонд», які дапамагае маламаёмасным цяжарным жанчынам па-за шлюбам<ref name="fund">{{cite web|url=https://nsn.fm/society/gordon-zayavila-chto-pomozhet-nischim-beremennym-zhenschinam|title=Гордан заявіла, што дапаможа ўбогім цяжарным жанчынам|publisher=[[Нацыянальная служба навін]]|date=2020-02-27|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>. У ліпені 2020 года Гардон пачала абараняць інтарэсы [[Анастасія Яраславаўна Кастэнка|Анастасіі Кастэнка]] і [[Дзмітрый Аляксеевіч Тарасаў|Дзмітрыя Тарасава]] ў справе супраць экс-жонкі футбаліста Аксаны Панамарэнка<ref>{{cite web|url=https://teleprogramma.pro/stars/1364933-alimentnyy-battl-ekssuprugi-gordon-i-jorin-budut-bitsya-v-spore-tarasova-i-ego-u3423-u3576/|title=Аліментны баттл: экс-сужэнцы Гардон і Жорын будуць біцца ў спрэчцы Тарасава і яго «былой»|publisher=teleprogramma.pro|author=Анастасія Морылева|date=2020-07-03|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>. У гэтым жа годзе Кацярына Гардон устала на абарону інтарэсаў Марыны Чайкі, жонкі сына былога [[Генеральная пракуратура Расійскай Федэрацыі|генпракурора РФ]] [[Арцём Юр’евіч Чайка|Арцёма Чайкі]], у справе аб скасаванні шлюбу і спагнанні аліментаў<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2020/07/31/ya-byla-vse-vremya-podkontrolna|title=«Я была ўвесь час падконтрольная»|publisher=[[Meduza]]|date=2020-07-31|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года Марына Чайка паскардзілася на ціск і пагрозы адабраць дзяцей пасля спробы развесціся<ref>{{cite web|url=https://takiedela.ru/news/2020/07/29/chayka-gordon/|title=«У паліцыі далі зразумець, што пашпарт не дадуць». Юрыст Каця Гардон — пра ціск на жонку сына экс-генпракурора РФ|publisher=[[Такія справы]]|date=2020-07-29|access-date=2020-12-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803153646/https://takiedela.ru/news/2020/07/29/chayka-gordon/|archive-date=3 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref>. Праз два дні, міравы суддзя ўчастка № 378 [[Прэсненскі раён|Прэсненскага раёна]] [[Масква|Масквы]] скасаваў іх шлюб. У кастрычніку, у інтэрв’ю [[Дождж (тэлеканал)|тэлеканалу «Дождж»]], Гардон паскардзілася на цкаванне ў сацыяльных сетках і на федэральным тэлебачанні: з’яўленне дыскрэдытуючых яе матэрыялаў адвакат звязала з тым, што яна прадстаўляе інтарэсы Марыны Чайкі<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2020/10/02/yurist-ekaterina-gordon-zayavila-o-travle-na-federalnom-tv-ona-svyazyvaet-eto-s-zaschitoy-mariny-chayki|title=Юрыст Кацярына Гардон заявіла аб цкаванні на федэральным ТБ. Яна звязвае гэта з абаронай Марыны Чайкі|publisher=[[Meduza]]|date=2020-10-02|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/vechernee_shou/katja_gordon-517013/?from=rss|title=«Сталі тэлефанаваць маім кліентам, прапаноўвалі купіць на мяне кампрамат». Каця Гардон аб цкаванні з-за абароны жонкі Арцёма Чайкі|publisher=[[Дождж (тэлеканал)|Тэлеканал «Дождж»]]|author=Кацярына Катрткадзэ|date=2020-10-01|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>. 13 студзеня 2021 года Кацярына Гардон паведаміла аб выкраданні былой жонкі сына экс-генпракурора Чайкі. Напад адбыўся ў падмаскоўным [[Адзінцова]] каля наркалагічнага дыспансера на Мажайскай шашы 55, куды Чайка прыехала па просьбе іншага свайго прадстаўніка для псіхалагічнай экспертызы. Паводле яе слоў, Марына Чайка падала заяву ў [[Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчы камітэт РФ]]<ref>{{cite web|url=https://meduza.io/news/2021/01/13/advokat-mariny-chayki-rasskazala-o-napadenii-na-nee|title=На Марыну Чайку, былую жонку Арцёма Чайкі, напалі ў Падмаскоўі|publisher=[[Meduza]]|date=2021-01-13|access-date=2021-02-13|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://takiedela.ru/news/2021/01/13/pokhitili-chayku/|title=Кацярына Гардон: невядомыя выкралі былую жонку сына экс-генпракурора Чайкі|publisher=[[Такія справы]]|date=2021-01-13|access-date=2021-02-13|lang=ru}}</ref>. Кацярына Гардон знаходзіцца ў [[Упаўнаважаны пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі па правах дзіцяці|Савеце Упаўнаважанага пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі па правах дзіцяці]] [[Ганна Юр’евна Кузняцова|Ганны Кузняцовай]]<ref>{{cite web|url=https://rostovgazeta.ru/news/society/02-12-2020/katya-gordon-soobschila-pochemu-ne-hochet-zanyat-post-v-pravitelstve-rostovskoy-oblasti|title=Каця Гардон паведаміла, чаму не хоча заняць пасаду ва Урадзе Растоўскай вобласці|publisher=rostovgazeta.ru|date=2020-12-02|access-date=2020-12-05|lang=ru|archive-date=23 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923234145/https://rostovgazeta.ru/news/society/02-12-2020/katya-gordon-soobschila-pochemu-ne-hochet-zanyat-post-v-pravitelstve-rostovskoy-oblasti|url-status=dead}}</ref>. == Грамадзянская пазіцыя == У жніўні 2010 года прыняла ўдзел у мітынгу-канцэрце ў абарону [[Хімкінскі лес|Хімкінскага леса]]<ref>{{cite web|url=http://www.echo.msk.ru/news/705133-echo.html/|title=Мітынг-канцэрт «Мы ўсе жывем у Хімкінскім лесе» прайшоў на Пушкінскай плошчы|publisher=«[[Рэха Масквы]]»|date=2020-12-02|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>. З 2010 года ўдзельнічала ў акцыях «Стратэгіі-31», прысвечаных свабодзе сходаў. 31 мая прыняла ўдзел у мітынгу на [[Трыўмфальная плошча (Масква)|Трыўмфальнай плошчы]]<ref>{{cite web|url=http://yashin.livejournal.com/925598.html/|title=Блог Ільі Яшына. 22 чэрвеня 2010 г.|publisher=Livejournal|date=2010-06-22|access-date=2020-12-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030060242/https://yashin.livejournal.com/925598.html|archive-date=30 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. У чэрвені 2010 года Гардон выпусціла песню «Математика», прысвечаную «Стратэгіі-31». Кліп на песню з кадрамі разгонаў мітынгаў стаў папулярным у Інтэрнэце, у прэсе песню называлі «гімнам „Нязгодных“»<ref>{{cite web|url=http://utrospb.ru/articles/26292/|title=Каця Гардон напісала гімн «Нязгодных»|publisher=Раніца Пецярбурга № 811|date=2010-06-21|access-date=2020-12-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703150810/http://utrospb.ru/articles/26292/|archive-date=3 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref>, «голасам Трыўмфальнай»<ref>{{cite web|url=http://www.politonline.ru/politika/4791.html/|title=Акцыя МХГ, «Салідарнасці» і ЛГБТ-супольнасці на Трыўмфальнай правалілася|publisher=Polit Online|date=2010-06-21|access-date=2020-12-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924005357/http://www.politonline.ru/politika/4791.html/|archive-date=24 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. Прымала ўдзел і ў наступных пратэстных ліберальных акцыях. З’яўляецца арганізатарам (з 2006 года) руху «Непатрэбная парода»<ref>{{cite web|url=http://community.livejournal.com/nenygnaiaporoda/|title=«Непатрэбная парода» на сайце Livejournal|publisher=Livejournal|date=2010-06-22|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>, якія прапагандуюць моду на беспародных сабак. У красавіку 2012 года выступіла адным з арганізатараў дабрачыннага рок-фестывалю ў абарону бяздомных жывёл<ref>{{cite web|url=http://vmdaily.ru/news/moskovskie-rok-myzikanti-podderjat-bezdomnih-jivotnih1335112326.html/|title=Маскоўскія рок-музыканты падтрымаюць бяздомных жывёл|publisher=Вячэрняя Масква|date=2012-04-22|access-date=2020-12-05|lang=ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 30 кастрычніка 2017 года заявіла пра свой намер узяць удзел у прэзідэнцкіх выбарах у 2018 годзе<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/politika/4686969/|title=Кацярына Гардон абвясціла аб намеры ўдзельнічаць у выбарах прэзідэнта|publisher=[[ТАСС]]|date=2014-03-14|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. 27 снежня 2017 года высунулася на [[Прэзідэнцкія выбары ў Расіі (2018)|выбары Прэзідэнта РФ]] ад партыі «Добрых спраў» кандыдатам у прэзідэнты. Але неўзабаве адмовілася ад удзелу<ref name="ПДС">{{cite news|url=https://ria.ru/election2018_news/20171225/1511639428.html/|title=Партыя добрых спраў вылучыла Кацярыну Гардон кандыдатам у прэзідэнты|publisher=[[РІА Навіны]]|date=2017-12-25|access-date=2017-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225144529/https://ria.ru/election2018_news/20171225/1511639428.html|archive-date=2017-12-25|lang=ru}}</ref>. Вясной 2020 года Кацярына Гардон выступіла супраць лічбавізацыі і дыстанцыйнага навучання дзяцей, якое ўвялі ва ўмовах [[Распаўсюджванне COVID-19 у Расіі|рэжыму самаізаляцыі]], а таксама супраць разбуральных рэформаў адукацыі ў гэтым напрамку<ref>{{cite web|url=https://m.rosbalt.ru/moscow/2020/04/22/1839808.html/|title=Кацярына Гардон аб дыстанцыйным навучанні: Мы рызыкуем патрапіць у лічбавае рабства|publisher=[[Росбалт]]|date=2020-04-22|access-date=2020-12-05|lang=ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле яе слоў, «экранная адукацыя шкодзіць здароўю і псіхіцы дзяцей, а таксама істотна адрозніваецца па мэтах і якасці ад традыцыйнай адукацыі». Пра сваю пазіцыю Гардон заявіла падчас прамога эфіру ў [[Instagram]], запіс якога набраў больш за 3 мільёны праглядаў у [[YouTube]]<ref>{{cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=QjcOWEbeD3M/|title=Сенсацыйнае інтэрв’ю КАЦІ ГАРДОН! Павага ёй і рэспект! 19.04.2020.|publisher=[[YouTube]]|date=2020-04-19|access-date=2020-12-05|lang=ru}}</ref>. Адкрыты ліст Гардон ад імя бацькоў і настаўнікаў да [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Уладзіміравіча Пуціна]] супраць лічбавізацыі адукацыі ў РФ сабраў больш за 280 тысяч подпісаў<ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/forms/d/1unngag8PW8x73OBWmxWq4nFo8HlKYtMMUnJHYt11VTY/viewform?edit_requested=true%2F|title=Падпісаць адкрыты ліст Уладзіміру Уладзіміравічу Пуціну супраць лічбавізацыі адукацыі ў РФ|publisher=Google Docs|date=2020-04-19|access-date=2020-12-05|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924005355/https://docs.google.com/forms/d/1unngag8PW8x73OBWmxWq4nFo8HlKYtMMUnJHYt11VTY/viewform?edit_requested=true%2F|archive-date=24 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. Паводле даследавання «[[Левада-цэнтр]]», праведзенага ў красавіку 2020 года, Кацярына Гардон увайшла ў лік найбольш натхняльных асоб Расіі, якія вядомы сваёй актыўнай грамадзянскай пазіцыяй, сярод апытаных у трох узроставых катэгорыях<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/402747-rossiyane-nazvali-putina-i-navalnogo-samymi-vdohnovlyayushchimi-lyudmi/|title=Расіяне назвалі Пуціна і Навальнага найбольш натхняльнымі людзьмі|publisher=[[Forbes]]|author=Рынат Таіраў|date=2020-06-11|access-date=2020-06-15|lang=ru}}</ref>. У кастрычніку 2020 года Гардон пачала праводзіць уласнае расследаванне масавай гібелі каранавірусных пацыентаў у [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]]<ref>{{cite web|url=https://rostovgazeta.ru/news/society/22-10-2020/rassledovanie-massovoy-smerti-kovidnyh-patsientov-v-rostove-nachala-katya-gordon/|title=Расследаванне масавай смерці ковідных пацыентаў у Растове пачала Каця Гардон|publisher=rostovgazeta.ru|date=2020-10-22|access-date=2020-10-25|lang=ru|url-status=dead|archive-date=24 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924005358/https://rostovgazeta.ru/news/society/22-10-2020/rassledovanie-massovoy-smerti-kovidnyh-patsientov-v-rostove-nachala-katya-gordon}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4593954/|title=Праверка адключылася ад кіслароду|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2020-12-01|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. Яна выступіла ў падтрымку жыхароў горада ў канфлікце з міністрам аховы здароўя [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]] Таццянай Быкоўскай. У сваім звароце праваабаронца патрабавала ўважлівага расследавання таго, што адбылося ў растоўскай гарадской бальніцы № 20, і прыцягнення да адказнасці ўсіх службовых асоб, вінаватых у тым, што адбылося. Гардон, спасылаючыся на ўласныя крыніцы, паведаміла, што кісларод для растоўскай бальніцы закупляўся ў адзінага пастаўшчыка — прыватнай кампаніі ТАА «Аксіген», а міністр аховы здароўя Таццяна Быкоўская спыніла спробу «арганізаваць альтэрнатыўную дублючую вытворчасць» дзеля ўласнай нажывы<ref>{{cite web|url=https://rostoday.com/otstavki-golubeva-i-bykovskij-potrebovali-u-putina/|title=Адстаўкі Голубева і Быкоўскай запатрабавалі ў Пуціна пасля смерці 13 пацыентаў ад недахопу кіслароду|publisher=rostoday.com|author=Дзмітрый Раманаў|date=2020-10-22|access-date=2020-10-25|lang=ru|archive-date=1 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101053714/https://rostoday.com/otstavki-golubeva-i-bykovskij-potrebovali-u-putina/|url-status=dead}}</ref>. 27 кастрычніка стала вядома пра звальненне Быкоўскай з пасады міністра аховы здароўя Растоўскай вобласці, Кацярына Гардон назвала гэтае рашэнне «перамогай растаўчан»<ref>{{cite web|url=https://rostovgazeta.ru/news/society/27-10-2020/pobedoy-rostovchan-nazvala-katya-gordon-uvolnenie-bykovskoy-i-levitskoy/|title=Перамогай растаўчан назвала Гардон звальненне Быкоўскай і Лявіцкай|publisher=rostovgazeta.ru|date=2020-10-27|access-date=2020-10-25|lang=ru|url-status=dead|archive-date=24 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924005351/https://rostovgazeta.ru/news/society/27-10-2020/pobedoy-rostovchan-nazvala-katya-gordon-uvolnenie-bykovskoy-i-levitskoy}}</ref>. У 2021 годзе на [[Парламенцкія выбары ў Расіі (2021)|выбарах у Дзяржаўную думу (2021)]] на з’ездзе партыі «[[Справядлівая Расія]]» была вылучана кандыдатам у дэпутаты па [[Серпухаў]]скай аднамандатнай выбарчай акрузе 126<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2021/06/26/spravedlivaia-rossiia-predstavila-kandidatov-v-gosdumu-po-223-okrugam.html/|title=Справядлівая Расія прадставіла кандыдатаў у Дзярждуму па 223 акругах|publisher=[[Расійская газета]]|date=2021-06-26|access-date=2021-08-25|lang=ru}}</ref>. == Прафесійныя ўзнагароды == * 2016 — «Женщина имеет значение» — Грамадскі дзеяч года за падтрымку абароны правоў жанчын; * 2017 — Час інавацый 2017 — Інавацыі ва ўсіх сферах (юрыдычнай кампаніі «Гардон і сыны»)<ref>{{cite web|url=http://novpro.org/2017|title=Час інавацый — 2017|publisher=novpro.org|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>; * 2017 — WOMAN WHO MATTERS — Лаўрэат штогадовай прэміі за праект «Галоснасць, як форма абароны» ў катэгорыі «Блогі і СМІ»; * 2017 — Міжнародная юрыдычная прэмія «ФЕМИДА»; * 2018 — MELAGRANAPERSONA&BRANDS — Праваабаронца № 1; * 2018 — SuccessfulLadies Awards — Найлепшы праваабаронца — Арганізатар прэміі: прадзюсарскі цэнтр Астанкіна<ref>{{cite web|url=http://sobytiye.ru/event/successful-ladies-awards|title=Successful Ladies Awards|publisher=sobytiye.ru|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>; * 2018 — WomensSuccess Awards — Прэмія для Паспяховых Жанчын<ref>{{cite web|url=https://womenstime.ru/ekaterina-gordon-womens-success-awards-2018/|title=Екатерина Гордон. Women’s Success Awards 2018|publisher=womenstime.ru|date=2018-11-09|access-date=2019-05-14|lang=ru|archive-date=12 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112110813/https://womenstime.ru/ekaterina-gordon-womens-success-awards-2018/|url-status=dead}}</ref>; * 2019 — TOP 50 стыльных і паспяховых людзей Расіі — Па версіі часопіса PRIME ONE; * 2021 — Woman Award 2021 — Грамадскі дзеяч года па версіі часопіса Special. == Асабістае жыццё == З 2000 по 2006 год была ў шлюбе з [[Аляксандр Гарыевіч Гардон|Аляксандрам Гардонам]]. У 2011 і 2013 гадах двойчы выходзіла замуж за адваката Сяргея Жорына. Двое сыноў: Данііл (нар. 2012), Серафім (нар. 2017)<ref>{{Cite web|url=https://www.ntv.ru/video/1423588/|title=«Сакрэт на мільён»: Каця Гардон|publisher=[[НТБ]]|access-date=2019-05-14|lang=ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.gordonsons.ru Гардон і сыны]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гардон Кацярына Віктараўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Расіі]] slg65ffxtrtt558kio6gn3m1vfp0jgp Кхарыя 0 689428 5178046 4578716 2026-08-10T01:50:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178046 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Кхарыя <br /> | image = [[Выява:Kharia Tribal ladies.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 768600 (2021 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Індыя}} — 757000<br />{{Сцягафікацыя|Бангладэш}} — 11000<br />{{Сцягафікацыя|Непал}} — 600 | langs = кхарыя, [[одыя (мова)|одыя]] | rels = [[політэізм]], [[татэмізм]] | related = [[Мунда (народ)|мунда]], [[Хо (народ)|хо]], [[санталы]], [[бірхор]], [[корку]], [[савара (народ)|савара]], [[гадаба]], [[бхумідж]] }} '''Кхарыя́''' ({{lang-hi|सवरा, सबरा}}) — [[Аўстраазіяцкія мовы|аўстраазіяцкі]] народ ва ўсходняй [[Індыя|Індыі]]. Жывуць таксама ў [[Бангладэш]] і [[Непал]]е. Агульная колькасць (2021 г.) — 768 600 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/17153 Kharia]</ref>. == Паходжанне == Кхарыя лічаць сябе нашчадкамі раджаў Нагбансі, па паходжанню [[мунда (народ)|мунда]]. Акрамя таго, існуюць родавыя паданні пра паходжанне ад пэўнай [[расліны]] або [[жывёлы]]. Першапачатковым месцам іх пасялення была пагорыстая [[лес|лясная]] мясцовасць [https://goo.gl/maps/mRKgzgm5WKstFBd7A Маюрбандж] на мяжы штатаў [[Адыша]] і [[Джхаркханд]], адкуль яны пачалі рассяляцца ў другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. часткова пад ціскам [[Одыя (народ)|одыя]], часткова ў пошуках працы. Так, у [[Асам]]е абшчына кхарыя з’явілася пасля заснавання там [[чай]]ных плантацый. Кхарыя падзяляюцца на 3 супольнасці: ''дудх'' («чыстыя»), ''дхелкі́'' («новыя перасяленцы») і ''пахары'' («горныя»). Кожная з іх мае сваё кіраванне. Пахары працягваюць жыць у Маюрбанджы, захоўваюць традыцыйную [[вопратка|вопратку]] і звычаі. Але большасць з іх размаўляе на [[дыялект|дыялекце]] [[одыя (мова)|одыя]], а таму не вызнаюцца з боку ''дудх'' і ''дхелкі'' як сапраўдныя кхарыя. == Культура == Асноўнымі заняткамі кхарыя з’яўляюцца [[жывёлагадоўля]] і [[збіральніцтва]]. Яны трымаюць [[карова|кароў]], [[каза свойская|коз]], [[авечка свойская|авечак]], [[курыца|курэй]]. Назіраецца нястача ворыва, таму [[земляробства]] абмежавана вырошчваннем [[гародніна|гародніны]] і [[Кармавыя культуры|кармавых культур]] для жывёлы. На працягу года збіраюць у [[лес|лясах]] [[мёд]], [[воск]], [[смала|смалу]], [[куркума|куркуму]], ядомую дзікую [[садавіна|садавіну]] і [[корань расліны|карэнне]]. У нашы дні многія кхарыя наймаюцца на сезонную працу да [[сяляне|сялян]] або дробныя [[прамысловасць|прамысловыя]] прадпрыемствы, займаюцца [[рамяство]]м і [[гандаль|гандлем]]. Найбольш распаўсюджаныя рамёствы: пляценне і апрацоўка [[драўніна|драўніны]]. [[Паляванне]] і [[рыбалоўства]] маюць дадатковы характар. Звычайная паўседзённая ежа — вараны [[рыс]], радзей [[проса]] або [[кукуруза]], прыпраўленыя смажаным ядомым [[ліст|лісцем]]. На [[свята|святы]] пякуць рысавыя [[пірог|пірагі]] і робяць [[мяса|мясное]] [[Кары (страва)|кары]]. Папулярны самаробныя [[алкагольныя напоі]] з рысу і садавіны, курэнне [[тытунь|тытуню]]. Традыцыйная [[вопратка]] ўключае доўгі кавалак [[тканіны]], які абгортваецца вакол стану, для мужчын і доўгае [[Сары (вопратка)|сары]] для жанчын. І мужчыны, і жанчыны ўпрыгожваюцца [[метал]]ічнымі і [[косць|касцянымі]] бранзалетамі, завушніцамі, пацеркамі. Жанчыны ''дудх'' аддаюць перавагу ўпрыгожванням з [[золата]]. Кхарыя звычайна не маюць асобных [[вёска|вёсак]] і селяцца разам з прадстаўнікамі іншых народаў. Пры гэтым ''дудх'' і ''дхелкі́'' ўсё ж адасабляюцца ад астатніх, ствараюць свае кластары ў паселішчах. Жытлы кхарыя ўяўляюць сабою чатырохкутныя хаціны, што будуюцца з драўніны, а потым тынкуюцца [[гліна]]й. Дахі крыюць [[салома]]й або [[дахоўка]]й. Знутры хаціны ўтрымоўваюць некалькі пакояў для жылых і гаспадарчых патрэб. Заможныя кхарыя ўзводзяць каля хацін [[хлеў|стайні]]. Вялікая пашыраная сям’я ўсё яшчэ з’яўляецца галоўнай грамадскай адзінкай. На яе чале заўсёды стаіць старэйшы жанаты мужчына, які размяркоўвае сямейныя абавязкі, жытло і прыбыткі паміж чальцамі. Адлік сваяцтва і перадача спадчыны адбываюцца выключна па мужчынскай лініі. Прычым, на спадчыну могуць прэтэндаваць нават прыёмныя сыны, але не дочкі. Жанчынам забараняецца датыкацца да прылад апрацоўкі зямлі або будаўніцтва, удзельнічаць у міжсямейных нарадах. [[Шлюб]]ы з прадстаўнікамі іншых народаў забаронены. У наш час дзеці пасля сталення імкнуцца жыць асобна ад бацькоў, таму на змену пашыраным сем’ям паступова прыходзяць малыя нуклеарныя. Родавыя сувязі захоўваюцца на працягу некалькіх пакаленняў і часцяком рушацца пры перасяленні. Тым не меней, кхарыя працягваюць падтрымліваць падзел на ''дудх'', ''дхелкі́'' і ''пахары'' (''савар''). Яны ствараюць асобныя супольнасці, звязаныя асобнымі [[рэлігія|рэлігійнымі]] [[рытуал]]амі, [[міфалогія]]й і [[Эндагамія|эндагамнымі]] адносінамі. Сем’і з аднаго паселішча ствараюць кіруючую раду. Акрамя таго, яны ўдзельнічаюць у агульнавясковай радзе. Вышэй стаіць рэгіянальная рада, што аб’ядноўвае сем’і з розных паселішчаў. На чале такіх рад стаяць выбраныя правадыры ''прадхан''. Ім дапамагаюць [[жрэцтва|жрацы]] ''дэхуры'', [[магія|чараўнікі]] ''гунія'', пасланцы ''дакуа''. Кхарыя знакаміты сваімі святамі, якія захавалі старажытныя традыцыі гэтага народа. Так, свята ''парыдхі'' ўяўляе сабою [[рытуал]]ьнае паляванне. Святы ''Ам-Нуакхія'' і ''Пус-Параб'' прысвечаны збору ўраджаю розных культур. Пад уплывам [[індуізм]]у, некалькі разоў за год святкуецца ''пуджа''. Яны суправаджаюцца групавымі [[танец|танцамі]] нежанатай моладзі. Распаўсюджаныя народныя [[музычныя інструменты]]: [[барабан]], [[бубен]], [[флейта]]. == Рэлігія == Традыцыйная [[рэлігія]] кхарыя адыгрывае важную арганізацыйную ролю, аб’ядноўвае чальцоў гэтага народа супольнымі [[свята]]мі і [[міфалогія]]й. У сваёй аснове яна [[політэізм|політэістычна]]. Кхарыя шануюць [[бог|багоў]] і духаў, сярод якіх асабліва вылучаюцца багіня зямлі Дхарані і бог сонца Дхарам, а таксама духі пагоркаў ''пат''. Захаваліся старажытныя [[татэмізм|татэмічныя]] вераванні, калі прадстаўнікі родаў атаясняюць сваё паходжанне з пэўнай жывёлай або раслінай. Значны вонкавы ўплыў аказвае [[індуізм]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Kharia people}} * [https://tribal.nic.in/repository/ViewDoc.aspx?RepositoryNo=TRI28-08-2017121744&file=Docs/TRI28-08-2017121744.pdf Kharia — Ministry of Tribal Affairs] * [https://www.ijrrjournal.com/IJRR_Vol.7_Issue.1_Jan2020/IJRR0045.pdf Socio-Cultural Transformation of Kharia Tribes] * [http://lisindia.ciil.org/Kharia/Kharia_hist.html Kharia History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211011002153/http://lisindia.ciil.org/Kharia/Kharia_hist.html |date=11 кастрычніка 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Бангладэш]] [[Катэгорыя:Народы Непала]] [[Катэгорыя:Народы мунда]] cvbf8tcbx59vy2pz31xjk6qfq1i38ch Nico Nico Douga 0 703487 5178121 5038657 2026-08-10T10:50:04Z Azredcon4 147335 5178121 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Niconico}} {{Картка сайту|назва=Niconico|лагатып=ニコニコ動画.svg|URL={{URL|www.nicovideo.jp}}|камерцыйны=так|тып=[[відэахостынг]]|рэгістрацыя=абавязковая|мовы=[[японская мова|японская]]|размяшчэнне={{Сцягафікацыя|Японія}}|уладальнік=Niwango, Inc. (падпадзел кампаніі Dwango)|аўтар=Niwango, Inc.|адкрыты=12 снежня 2006 года|бягучы статус=працуе}} {{nihongo|'''Niconico'''|ニコニコ|}} (раней вядомы як {{Nihongo|'''Nico Nico Douga'''|ニコニコ動画}}) — японскі [[відэахостынг]]. Карыстальнікі могуць загружаць, праглядаць і дзяліцца відэакліпамі. У адрозненне ад іншых відэахостынгаў, каментарыі накладваюцца непасрэдна на відэа і сінхранізуюцца з пэўным часам прайгравання. Гэтая функцыя дазваляе каментарыям непасрэдна рэагаваць на падзеі, якія адбываюцца ў відэа, сінхранізуючыся з гледачом, ствараючы адчуванне сумеснага прагляду. Гледачы могуць пакідаць каментары да кожнага моманту відэа і маркаваць відэафайл [[Тэг|тэгамі]], класіфікуючы яго змесціва. Сайт падае карыстачам розныя дадатковыя сэрвісы. Аўтаматычна складаюцца рэйтынгі папулярнасці. Усяго за год з невялікім пасля адкрыцця ён стаў пятым вэб-сайтам у Японіі па колькасці праводжанага на ім часу. Да мая 2008 года наведвальнікі праводзілі на ім у суме 12 мільёнаў гадзін за месяц <ref>{{Cite web|url=https://www.wired.com/techbiz/people/magazine/16-06/mf_hiroyuki|title=Meet Hiroyuki Nishimura, the Bad Boy of the Japanese Internet|work=[[Wired]]|date=2008-05-19|accessdate=2013-06-13|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HMmefxva?url=http://www.wired.com/techbiz/people/magazine/16-06/mf_hiroyuki|archivedate=2013-06-14|url-status=dead}}</ref> . Па стане на 2 лютага 2015 года з'яўляецца ў [[Японія|Японіі]] 8-м па наведвальнасці сайтам <ref>{{Cite web|url=http://www.alexa.com/topsites/countries/JP|title=Alexa Traffic ranking|accessdate=2013-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HMmgHOFF?url=http://www.alexa.com/topsites/countries/JP|archivedate=2013-06-14|url-status=dead}}</ref> . Па стане на 31 сакавіка 2013 года сайт абслугоўвае 32,55 мільёна зарэгістраваных карыстальнікаў (на 19 мільёнаў больш, чым у верасні 2009 года) 17,2% з іх маладзейшых за 20 гадоў, 41,7% ва ўзросце ад 20 да 29 гадоў, 22 ,4% ва ўзросце ад 30 да 39 гадоў, 12,1% - ад 40 да 49 гадоў, 3,5% - ад 50 да 59 гадоў. Наведвальнасць - 116,23 мільёна прагледжаных старонак у дзень. <ref>{{Cite web|url=http://info.dwango.co.jp/english/ir/|title=Result Briefing for the Six Months Ended March 2013|work=[[Wired]]|date=2013-05-09|accessdate=2013-06-30|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HpqAy7Pn?url=http://info.dwango.co.jp/english/ir/|archivedate=2013-07-03|url-status=dead}}</ref> === Нататкі === <references /> {{вонкавыя спасылкі}} nm7nokkyb5y6klys757tpbk27zr55bz 5178122 5178121 2026-08-10T11:01:08Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Відэахостынг]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178122 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Niconico}} {{Картка сайту|назва=Niconico|лагатып=ニコニコ動画.svg|URL={{URL|www.nicovideo.jp}}|камерцыйны=так|тып=[[відэахостынг]]|рэгістрацыя=абавязковая|мовы=[[японская мова|японская]]|размяшчэнне={{Сцягафікацыя|Японія}}|уладальнік=Niwango, Inc. (падпадзел кампаніі Dwango)|аўтар=Niwango, Inc.|адкрыты=12 снежня 2006 года|бягучы статус=працуе}} {{nihongo|'''Niconico'''|ニコニコ|}} (раней вядомы як {{Nihongo|'''Nico Nico Douga'''|ニコニコ動画}}) — японскі [[відэахостынг]]. Карыстальнікі могуць загружаць, праглядаць і дзяліцца відэакліпамі. У адрозненне ад іншых відэахостынгаў, каментарыі накладваюцца непасрэдна на відэа і сінхранізуюцца з пэўным часам прайгравання. Гэтая функцыя дазваляе каментарыям непасрэдна рэагаваць на падзеі, якія адбываюцца ў відэа, сінхранізуючыся з гледачом, ствараючы адчуванне сумеснага прагляду. Гледачы могуць пакідаць каментары да кожнага моманту відэа і маркаваць відэафайл [[Тэг|тэгамі]], класіфікуючы яго змесціва. Сайт падае карыстачам розныя дадатковыя сэрвісы. Аўтаматычна складаюцца рэйтынгі папулярнасці. Усяго за год з невялікім пасля адкрыцця ён стаў пятым вэб-сайтам у Японіі па колькасці праводжанага на ім часу. Да мая 2008 года наведвальнікі праводзілі на ім у суме 12 мільёнаў гадзін за месяц <ref>{{Cite web|url=https://www.wired.com/techbiz/people/magazine/16-06/mf_hiroyuki|title=Meet Hiroyuki Nishimura, the Bad Boy of the Japanese Internet|work=[[Wired]]|date=2008-05-19|accessdate=2013-06-13|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HMmefxva?url=http://www.wired.com/techbiz/people/magazine/16-06/mf_hiroyuki|archivedate=2013-06-14|url-status=dead}}</ref> . Па стане на 2 лютага 2015 года з'яўляецца ў [[Японія|Японіі]] 8-м па наведвальнасці сайтам <ref>{{Cite web|url=http://www.alexa.com/topsites/countries/JP|title=Alexa Traffic ranking|accessdate=2013-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HMmgHOFF?url=http://www.alexa.com/topsites/countries/JP|archivedate=2013-06-14|url-status=dead}}</ref> . Па стане на 31 сакавіка 2013 года сайт абслугоўвае 32,55 мільёна зарэгістраваных карыстальнікаў (на 19 мільёнаў больш, чым у верасні 2009 года) 17,2% з іх маладзейшых за 20 гадоў, 41,7% ва ўзросце ад 20 да 29 гадоў, 22 ,4% ва ўзросце ад 30 да 39 гадоў, 12,1% - ад 40 да 49 гадоў, 3,5% - ад 50 да 59 гадоў. Наведвальнасць - 116,23 мільёна прагледжаных старонак у дзень. <ref>{{Cite web|url=http://info.dwango.co.jp/english/ir/|title=Result Briefing for the Six Months Ended March 2013|work=[[Wired]]|date=2013-05-09|accessdate=2013-06-30|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HpqAy7Pn?url=http://info.dwango.co.jp/english/ir/|archivedate=2013-07-03|url-status=dead}}</ref> === Нататкі === <references /> {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэахостынг]] pehp6n9d55ezgduuulia0buc0sgypyv Латвійская нацыянальная гвардыя 0 705615 5178070 4760961 2026-08-10T05:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178070 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|назва=Латвійская нацыянальная гвардыя|арыгінал=Latvijas Republikas Zemessardze|выява=Latvian National Guard emblem.svg|подпіс=Эмблема Зэмесарадзэ|гады=з [[1991]] года|краіна=[[Латвія]]|падпарадкаванне=[[Міністэрства абароны Латвіі]]|у складзе=[[Нацыянальныя ўзброеныя сілы Латвійскай Рэспублікі]]|тып=[[Нацыянальная гвардыя]]|дэвіз=«Par tēvu zemi un brīvību»|цяперашні_камандзір=Брыгадны генерал Эгілс Ляшчынскіс|вядомыя_камандзіры=Эйхманіс Юрыс, Калныньш Леанід|сайт=https://www.zs.mil.lv/|знакі_адрознення=Roundel of Latvia - National Guard.svg }} '''Латвійскя нацыянальная гвардыя''' або НГ ({{Lang-lv|Latvijas Republikas Zemessardze}} або ZS) — воінскае фармаванне, якое ўваходзіць у склад [[Нацыянальныя ўзброеныя сілы Латвійскай Рэспублікі|Нацыянальных узброеных сіл Латвіі]]. Нацыянальная гвардыя з’яўляецца асновай сухапутных сіл, якая складаецца з добраахвотнікаў, якія выконваюць абавязкі нацыянальнай гвардыі, такія як рэагаванне на крызісы і падтрымка ваенных аперацый. Складаецца са штаба і 4 брыгад (фармальна — рэгіёнаў або [[Муніцыпалітэт|муніцыпалітэта]]), якія падзеленыя на 18 батальёнаў. == Гісторыя == [[Файл:100808_ZS_lielgabali_06.jpg|справа|міні|306x306пкс| Артылерыя Нацыянальнай гвардыі праводзе стэрлы]] Нацыянальная гвардыя была створана 23 жніўня 1991 года Вярхоўным Саветам Латвійскай Рэспублікі як добраахвотная грамадская арганізацыя ваеннай самаабароны.<ref>{{Cite journal|last=Baltiņa|first=Sarmīte|date=2014|title=Dawn of the Restored Latvian National Armed Forces|url=http://publications.tlu.ee/index.php/eymh/article/view/482|journal=Eesti Sõjaajaloo Aastaraamat / Estonian Yearbook of Military History|language=en|volume=4|pages=62–79|issn=2228-0669}}</ref> Яго карані можна прасачыць да арганізацыі Айзсаргі часоў даваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвійскай Рэспублікі]]. Гэта самая буйная структура Нацыянальных узброеных сіл Латвіі па колькасці. Нацыянальная гвардыя заўсёды адыгрывала істотную ролю ў сістэме нацыянальнай абароны, дазваляючы грамадскасці ўдзельнічаць у нацыянальнай абароне. Шэраг батальёнаў Нацыянальнай гвардыі пераўтвораны ў рэзервовыя сілы высокай гатоўнасці, якія могуць быць неадкладна разгорнутыя ў міжнародных ваенных аперацыях. '''Маладая гвардыя''' ({{Lang-lv|Latvijas Republikas Jaunsardze}} , JS) — моладзевая арганізацыя Нацыянальнай гвардыі, была створана ў 1992 годзе. Гэта найбуйнейшы моладзевы рух у Латвіі, які аб’ядноўвае моладзь ва ўзросце ад 10 да 21 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.jic.gov.lv/lv/par-iestadi|title=Par iestādi|website=Jaunsardzes un informācijas centrs|language=lv|accessdate=9 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190606112518/https://www.jic.gov.lv/lv/par-iestadi|archivedate=6 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref> Авіяцыйныя адзінкі Нацыянальнай гвардыі былі створаны ў 1993 годзе з паркам лёгкіх самалётаў і планёраў былога [[Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту|ДАСААФ СССР]]. У 2000 годзе авіяцыйны кампанент увайшоў у склад ВПС . == Задачы == Асноўнай задачай Нацыянальнай гвардыі з’яўляецца падтрымка рэгулярных падраздзяленняў Сухапутных сіл шляхам абароны нацыянальнай тэрыторыі падчас ваеннай пагрозы, а таксама выкананне функцый баявога забеспячэння і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння [[Нацыянальныя ўзброеныя сілы Латвійскай Рэспублікі|Узброеных сіл Латвіі]]. У той жа час, Нацыянальная гвардыя павінна працягваць аказваць дапамогу насельніцтву ў пытаннях бяспекі, а таксама Дзяржаўнай паліцыі Латвіі ў забеспячэнні грамадскага правапарадку і працягваць ахову аб’ектаў, якія маюць значэнне для нацыянальнай бяспекі.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/europe/lv-zemessardze.htm|title=Latvian National Guard - Zemessardze|last=Pike|first=John|website=www.globalsecurity.org}}</ref> == Структура == [[Файл:Latvian_Soldier_from_the_Latvian_National_Guard’s_2nd_Brigade.jpg|справа|міні|308x308пкс| Жаўнер 2-й брыгады Нацыянальнай гвардыі Латвіі, 25-га пяхотнага батальёна, на тактычнай трэніроўке ў аб’яднаным навучальным цэнтры манеўраў Camp Grayling, штат Мічыган.]] ''(На момант 20 красавіка 2021 г.:)''<ref>{{Cite web|url=https://www.zs.mil.lv/lv/zemessardzes-vienibas|title=ZS vienības|language=Latvian|publisher=LR Zemessardze|accessdate=December 22, 2018}}</ref> '''Штаб Нацыянальнай гвардыі (НГ) ([[Рыга]])''' * Падраздзяленне кіберабароны (Рыга) * Спецназ * Спецыяльны ўзвод падтрымкі PSYOPS ([[Валміера]]) * Саюз ветэранаў (Рыга) * Цэнтральны аркестр Нацыянальнай гвардыі (Рыга) '''1-я брыгада Нацыянальнай гвардыі (Рыжскі штаб):''' * Студэнцкі пяхотны батальён (Рыга) * 13-ы пяхотны батальён (Рыга) * 17-ы батальён баявой падтрымкі (Марупа) * 19-ы батальён баявой службы (Ульброка) * 53-ы пяхотны батальён ([[Баўска]]) * CBRN абаронная рота (Рыга) '''2-я брыгада нацыянальнай гвардыі (штаб Валміера):''' * 22-і батальён баявой службы ([[Валміера]]) * 25-ы пяхотны батальён ([[Гулбэнэ|Гюльбене]]) * 27-ы пяхотны батальён ([[Цэсіс]]) * 31-ы пяхотны батальён ([[Алукснэ|Алуксне]]) * 54-ы батальён баявой падтрымкі ([[Огрэ|Oгрэ]]) '''3-я брыгада нацыянальнай гвардыі (штаб Рэзекне):''' * 32-і пяхотны батальён ([[Рэзэкнэ|Рэзэкне]]) * 34-ы пяхотны батальён ([[Даўгаўпілс]]) * 35-ы пяхотны батальён ([[Прэйлі]]) * 36-ы батальён баявой падтрымкі (Лузнава, лат. Lūznava) * 55-ы пяхотны батальён ([[Айзкраўклэ|Айзкраукле]]) * 56-ы батальён баявой службы ([[Екабпілс]]) '''4-я брыгада нацыянальнай гвардыі (штаб Ліепая):''' * 44-ы пяхотны батальён ([[Ліепая]]) * 45-ы батальён баявой службы ([[Кулдыга]]) * 46-ы пяхотны батальён ([[Вэнтспілс|Вентспілс]]) * 51-ы пяхотны батальён ([[Добэлэ|Добеле]]) * 52-і батальён баявой падтрымкі ([[Елгава]]) == Узбраенне == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ ! style="width:15%;" |Model ! style="width:0%;" |Image ! style="width:15%;" |Origin ! style="width:15%;" |Type ! style="width:15%;" |Caliber ! style="width:40%;" |Notes |- ! colspan="6" |Пісталеты |- |Glock pistol | |{{AUT}} |Semi-automatic pistol |[[9×19 мм Парабэлум|9×19mm Parabellum]] |Glock 17<ref name=":4">{{Cite journal|last1=Tupp|first1=Enn|title=Zemessardze - KASP-i ja Kaitseliidu vääriline partner|journal=Kaitse Kodu!|date=2018|volume=1|page=34|url=https://issuu.com/kaitse_kodu/docs/kaitse_kodu_01_2018_veeb/34|publisher=Kaitseliit|language=et|issn=1406-3387}}</ref> |- |SIG Sauer P210 | |{{CHE}} |Semi-automatic pistol |[[9×19 мм Парабэлум|9×19mm Parabellum]] |<ref name=":4" /> |- ! colspan="6" |Пісталет-кулямёты |- |Carl Gustav m/45 | |{{SWE}} |[[Пісталет-кулямёт|Submachine gun]] |[[9×19 мм Парабэлум|9×19mm Parabellum]] |<ref name=":4" /> |- ! colspan="6" |Вінтоўкі |- |Heckler &amp;amp; Koch G36 | |{{GER}} |[[Аўтамат (зброя)|Assault rifle]] |[[5,56x45 мм|5.56×45mm NATO]] |Expected to replace the Ak 4 in the future, contract signed in February 2018.<ref name="JanesG36">{{Cite web|title=Latvia orders infantry small arms|url=http://www.janes.com/article/77655/latvia-orders-infantry-small-arms|date=6 February 2018}}</ref> |- |[[Heckler & Koch G3]] | |{{SWE}} |Battle rifle |[[7,62×51 мм НАТА|7.62×51mm NATO]] |Ak4 variant used by National Guard.<ref name=":4" /> Being replaced by G36.<ref>{{Cite web|title=Latvia's National Guard receives G36 rifles|url=https://www.shephardmedia.com/news/landwarfareintl/latvias-state-border-guard-receives-g-36-rifles/|date=31 May 2017}}</ref> |- |M14 rifle | |{{USA}} |Battle rifle |[[7,62×51 мм НАТА|7.62×51mm NATO]] |Large number of rifles were donated by USA after restoration of independence.<ref name="M14">{{Cite web|title=M14 Rifle History and Development|url=http://miamirifle-pistol.org/wp-content/uploads/M14-RHAD-Text-Only-Edition-100815.pdf|language=en}}</ref> Modified M-14s used as sniper rifles.<ref>{{Cite web|title=POTD: Latvian National Guard with M14 Rifles|url=https://www.thefirearmblog.com/blog/2019/09/16/potd-home-guard-latvia/|date=16 September 2019}}</ref><ref name=":2" /> |- |SIG Sauer SSG 3000 | |{{GER}} |[[Снайперская вінтоўка|Sniper rifle]] |[[7,62×51 мм НАТА|7.62×51mm NATO]] |<ref name=":2">{{Cite web|title=Zemessargs vairs lupatas nelasa|url=https://www.diena.lv/raksts/sestdiena/tema/zemessargs-vairs-lupatas-nelasa-14194280|language=lv|date=29 March 2019}}</ref> |- ! colspan="6" |Кулямёты |- |RPK | |{{USSR}} |Light machine gun |[[7,62×39 мм|7.62×39mm]] |<ref name=":3">{{Cite web|title=ZEMESSARDZES 1. RĪGAS BRIGĀDE|url=https://www.zs.mil.lv/lv/zemessardzes-vienibas/zemessardzes-1-rigas-brigade|language=lv}}</ref> |- |Heckler &amp;amp; Koch HK21 | |{{GER}} |[[Адзіны кулямёт|General-purpose machine gun]] |[[7,62×51 мм НАТА|7.62×51mm NATO]] |<ref name=":4" /> |- |Rheinmetall MG3 | |{{GER}} |[[Адзіны кулямёт|General-purpose machine gun]] |[[7,62×51 мм НАТА|7.62×51mm NATO]] |<ref name=":4" /> |- |FN MAG | |{{SWE}} |[[Адзіны кулямёт|General-purpose machine gun]] |[[7,62×51 мм НАТА|7.62×51mm NATO]] |Kulspruta 58 B variant.<ref name=":4" /> |- |M2 Browning | |{{USA}} |Heavy machine gun |.50 BMG |<ref name=":2" /> |- ! colspan="6" |Супрацьтанкавая зброя |- |AT4 | |{{SWE}} |Recoilless rifle |84&nbsp;mm |<ref name=":3" /> |- |Carl Gustav | |{{SWE}} |Recoilless rifle |84&nbsp;mm |Варыянт М2<ref name=":4" /> |- |Pvpj 1110 | |{{SWE}} |Recoilless rifle |90&nbsp;mm |130 адзінкі на матарызаваных платформах<ref name=":4" /><ref name=":1" /> |- |100 mm vz. 53 | |{{TCH}} |Field gun |100&nbsp;mm |23 адзінкі ў рэзэрве<ref name=":1">{{Cite book|last1=The International Institute for Strategic Studies (IISS)|title=The Military Balance 2018|date=14 February 2018|publisher=Routledge|page=123|language=en}}</ref> |- ! colspan="6" |Супрацьпаветраная зброя |- |Bofors 40 mm gun | |{{SWE}} |Супрацьпаветраная ўстаноўка |40&nbsp;mm |24 адзінкі ў рэзэрве.<ref name=":4" /><ref name=":1" /> Выкарыстоўваюцца ў CIG-790<ref>{{Cite web|title=Latvijas valsts armija gadu griežos|url=https://www.la.lv/latvijas-valsts-armija-gadu-griezos-2|language=lv|date=9 November 2012}}</ref> |- ! colspan="6" |Артылерыя |- |L16 81mm mortar | |{{GBR}}<br /><br />{{NOR}} |[[Марціра]] |81&nbsp;mm |28 марцір у рэзэрве<ref name=":1" /> |- |120-PM-43 mortar | |{{USSR}} |[[Марціра]] |120&nbsp;mm |25 марцір ў рэзэрве.<ref name=":1" /> Закуплены ў Чэхіі ў 1995<ref>{{Cite web|title=SIPRI Arms Transfers Database|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|access-date=9 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|archivedate=14 красавіка 2010|url-status=dead}}</ref> |- |} {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="width:15%;" |Мадэль ! style="width:0%;" | Малюнак ! style="width:15%;" | Паходжанне ! style="width:15%;" | Тып ! style="width:15%;" | Колькасць ! style="width:40%;" | Нататкі |- ! colspan="6" style="align: center;" | Грузавікі |- | Scania 3-й серыі | |{{SWE}} | [[Грузавы аўтамабіль|Грузавік]] | 50 | Мадэль P93M. Набыты ў Нарвегіі ў перыяд з 2014 па 2015 год <ref>{{Cite web|title=National Guard loads up with anti-tank weapons, trucks|url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/national-guard-loads-up-with-anti-tank-weapons-trucks.a122282/|website=eng.lsm.lv}}</ref> <ref name=":6">{{Cite web|title=Zemessardzes 3. Latgales Brigade|url=https://www.lps.lv/uploads/docs_module/20190802_NG_3rd_BDE_prezentacija_Pasvaldibam.pdf}}</ref> |- | Mercedes-Benz Unimog | |{{GER}} | [[Грузавы аўтамабіль|Грузавік]] | | Мадэль 416. <ref name=":6" /> <ref name=":7">{{Cite web|title=Skrundas novadā atklās militārās tehnikas ekspozīciju|url=https://www.mil.lv/lv/zinas/skrundas-novada-atklas-militaras-tehnikas-ekspoziciju}}</ref> |- | Volvo C303 | |{{SWE}} | [[Грузавы аўтамабіль|Грузавік]] | | Мадэль Tgb 11, Tgb 13 і Tgb 211A. <ref name=":7" /> |- ! colspan="6" style="align: center;" | Лёгкія транспартныя сродкі |- | Mercedes-Benz G-клас | |{{GER}} | Пазадарожнік | | Мадэлі 240GD і 290GD. <ref name=":6" /> |- | Volkswagen Iltis | |{{GER}} | Пазадарожнік | | <ref name=":7" /> |- | CUCV | |{{USA}} | Пазадарожнік | | Мадэль M1008. <ref name=":6" /> <ref name=":7" /> |- ! colspan="6" style="align: center;" | Спецмашыны |- | Bv 206 | |{{SWE}} | Гусенічны аўтамабіль -амфібія | | Мадэль Bv 206 і PvBv 2062 <ref name=":6" /> <ref>{{Cite web|title=Visurgājēju BandVagn apkalpju apmācība Jēkabpils apkaimē|url=https://www.sargs.lv/lv/2011-05-12/visurgajeju-bandvagn-apkalpju-apmaciba-jekabpils-apkaime|website=sargs.lv}}</ref> |- | Хаскі VMMD | |{{USA}} | Аўтамабіль для афармлення маршруту | 3 | Тры аўтамабілі Husky 2G, пададзеныя ЗША 54-му інжынернаму батальёну ў 2019 годзе <ref>{{Cite web|title=US provides Husky mine clearing equipment to Latvia|url=https://www.armyrecognition.com/october_2019_global_defense_security_army_news_industry/us_provides_husky_mine_clearing_equipment_to_latvia.html|website=www.armyrecognition.com|access-date=9 красавіка 2022|archive-date=9 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409135809/https://www.armyrecognition.com/october_2019_global_defense_security_army_news_industry/us_provides_husky_mine_clearing_equipment_to_latvia.html|url-status=dead}}</ref> |- | ПТС | |{{USSR}} | Гусенічны транспарцёр -амфібія | | У запасе ў 54-м інжынерным батальёне <ref>{{Cite web|title=Zemessardzes 54. inženiertehniskā bataljona amfībiju vadītāji aizvadījuši mācības Koknesē|url=https://www.sargs.lv/lv/militaras-macibas/2020-05-11/zemessardzes-54-inzeniertehniska-bataljona-amfibiju-vaditaji|website=Sargs.lv}}</ref> |- |} == Супрацоўніцтва == Нацыянальная гвардыя наладзіла цеснае супрацоўніцтва з аналагічнымі арганізацыямі за мяжой — Нацыянальнай гвардыяй Мічыганскана [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], Рэзервам Аўстралійскай арміі, Тэрытарыяльнай арміяй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама арганізацыямі хатняй гвардыі Даніі, Швецыі, Нарвегіі, Літвы і [[Саюз абароны Эстоніі|Эстоніі]].<ref>{{Cite news|url=https://www.army.mil/article/204740/michigan_guard_and_latvia_celebrate_25_year_partnership|title=Michigan Guard and Latvia celebrate 25-year partnership|work=www.army.mil|language=en}}</ref> == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.zs.mil.lv/ Афіцыйны сайт Нацыянальнай гвардыі] {{In lang|lv}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Латвіі]] peuadhvwd7wbccwxna74n1c2k302u1a Кахін Мірзалі аглы Абілаў 0 705648 5177878 4781725 2026-08-09T16:30:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177878 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Кахін Абілаў |арыгінал імя = {{lang-tly|Kahin Əbilov (Mirzəlizodə)}} |ганаровы прэфікс = |ганаровы суфікс = |партрэт = |памер партрэту = |апісанне партрэту = |імя пры нараджэнні = |псеўданім = |род дзейнасці = грамадска-палітычны дзеяч, прадпрымальнік |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата хрышчэння = |дата смерці = |месца смерці = |прычына смерці = |дата знікнення = |месца пахавання = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |нацыянальнасць = [[Талышы|талыш]] |адукацыя = |альма-матэр = |прафесія = |навуковая сфера = |месца працы = |гады дзейнасці = |жанры = |вядомасць = |пасада = |тэрмін = |папярэднік = |пераемнік = |партыя = |рух = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |узнагароды = |подпіс = |сайт = http://www.tolishpress.org/ |дадаткова = |commons = }} {{цёзкі2|Мірзалізадэ}} '''Кахін Мірзалі аглы Абілаў''' ('''Мірзалізадэ'''; [[16 сакавіка]] [[1968]], [[Сальян]], [[Азербайджанская ССР]], [[СССР]] — [[25 мая]] [[2020]], [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Талышы|талышскі]]<ref name=":1" /><ref name=":2">{{cite web | author = Фаик Меджид.| last = Меджид| first = Фаик| authorlink = | coauthors = | date = 29 мая 2020| url = https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/350203/| archiveurl = | archivedate = | title = Талыши Азербайджана скорбят по поводу смерти мецената Кахина Мирзализаде| format = | work = Кавказский Узел| publisher = | accessdate = 3 верасня 2021 | language = ru| postscript = }}</ref><ref name=":3">{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 27 мая 2020| url = https://islam.by/post/v-minske-umer-deyatel-talyshskogo-natsionalnogo-dvizheniya-kakhin-mirzalizade| archiveurl = | archivedate = | title = 25 мая Минске умер деятель талышского национального движения Кахин Мирзализаде| format = | work = islam.by| publisher = Духоўная ўправа мусульман у Рэспубліцы Беларусі| accessdate = 3 верасня 2021 | language = ru| postscript = }}</ref> і беларускі грамадска-палітычны дзеяч, [[мецэнат]], [[прадпрымальнік]]. Дзеяч [[талышскі нацыянальны рух|талышскага нацыянальнага руху]]. == Біяграфія == Кахін Мірзалі аглы Абілаў (Мірзалізадэ) нарадзіўся ў сям’і галоўнага інжынера-землеўпарадкавальніка мясцовага райвыканкама Мірзалі Абілава (1935−1995) і Гюлдасты Агаевай (1942−2018). У 1974 годзе ў сувязі з новым прызначэннем бацькі сям’я пераехала спярша ў [[Нефтэчала|Нефтэчалу]], а пасля — у родную вёску [[Бёюк-Калатан|Кюлятан]] у [[Масалінскі раён|Масалінскім раёне]]<ref name=":4">{{cite web| author = Игбал Абилов.| last = Абилов| first = Игбал| authorlink = | coauthors = | date = 13 чэрвеня 2020| url = https://regnum.ru/news/society/2980579.html| archiveurl = https://web.archive.org/web/20200615170342/https://regnum.ru/news/society/2980579.html| archivedate = 15 чэрвеня 2020| title = Памяти Кахина Абилова| format = | work = Regnum| publisher = | accessdate = 3 верасня 2021| language = ru| postscript = | url-status = dead}}</ref>. У 1985 годзе з адзнакай скончыў Кулятанскую сярэднюю школу, паступіў у [[Брэсцкі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. У 1986—1988 гадах праходзіў вайсковую службу ў [[Архангельск]]у, пасля чаго вярнуўся да навучання і перавёўся ў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] у [[Мінск]]у<ref name=":0">{{cite web| date = 26 мая 2020| url = http://www.tolishstan.com/news/talyshskogo_nacionalnogo_dvizhenija_i_pravitelstva_tmar_v_ehmigracii_sovmestnoe_soboleznovanie/2020-05-26-1321| archiveurl = https://web.archive.org/web/20210903165247/http://www.tolishstan.com/news/talyshskogo_nacionalnogo_dvizhenija_i_pravitelstva_tmar_v_ehmigracii_sovmestnoe_soboleznovanie/2020-05-26-1321| archivedate = 3 верасня 2021| title = Талышского Национального Движения и Правительства ТМАР в эмиграции совместное СОБОЛЕЗНОВАНИЕ| work = tolishstan| accessdate = 3 верасня 2021| language = ru| url-status = dead}}</ref>. У гады [[Перабудова|перабудовы]] з’яўляўся сябрам [[БНФ «Адраджэнне»|Беларускага Народнага фронту]], а таксама [[Сацыял-дэмакратычная партыя Азербайджана|Сацыял-дэмакратычнай партыі Азербайджана]]. Публікаваўся ў азербайджанскай газеце «Істыглал» і ў беларускім друку, дзе выступаў у абарону інтарэсаў азербайджанскай дыяспары, паведамляў пра палітычны пераслед у Азербайджане, асвятляў [[Карабахская вайна|Карабахскую вайну]]. У 1990 годзе адлічаны з інстытута галоўным чынам за сваю палітычную дзейнасць<ref name=":4" />. У 1992 годзе Кахін узначаліў групу журналістаў з Беларусі і [[Японія|Японіі]], якая накіравалася ў [[Агдам]] дзеля асвятлення ваенных падзей Карабахскай вайны<ref name=":4" />. У 1992 годзе разам з іншымі 12 аднадумцамі стварыў дабрачыннае таварыства «Бабек». Яно было створана з мэтай умацавання і развіцця культурных, эканамічных і палітычных сувязяў між Азербайджанам і Беларуссю і брала ўдзел у арганізацыі паездкі карабахскіх дзяцей разам з дзецьмі чарнобыльскіх перасяленцаў у Германію<ref name=":4" />. Разам з беларускім паэтам [[Рыгор Барадулін|Рыгорам Барадуліным]] падрыхтаваў зборнік перакладаў талышскай паэзіі на беларускую мову (не выдадзены)<ref name=":1">{{cite web | author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 26 мая 2020| url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=252500| archiveurl = | archivedate = | title = „Пнеўманія“. У Мінску памёр дзеяч талышскага нацыянальнага руху Кахін Мірзалізадэ| format = | work = Культура. Рознае| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 3 верасня 2021 | language = | postscript = }}</ref>. Займаўся будаўнічым бізнесам, валодаў кампаніяй «Сімург Арт», якая ўдзельнічала ў пабудове [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Жодзіна)|царквы Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Жодзіна|Жодзіне]], татарскай [[Смілавіцкая мячэць|мячэці ў Смілавічах]], татарскага малітоўнага дома ў [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Саборная мячэць (Мінск)|цэнтральнай мячэці Мінска]], рэканструкцыі [[Іўеўская мячэць|мячэці ў Іўі]] і [[Слонімская сінагога|сінагогі ў Слоніме]]. Падтрымліваў выданне талышскіх газетаў і кніг, быў адным з заснавальнікаў Міжнароднай фундацыі адраджэння талышскай культуры, [[талышская нацыянальная акадэмія|талышскай нацыянальнай акадэміі]]. Займаўся таксама праваабарончай дзейнасцю: падтрымліваў талышскіх дзеячаў, якія зазналі пераслед у Азербайджане. Памёр у маі 2020 года ад сардэчнай недастатковасці<ref name=":1" />. Пахаваны ў роднай вёсцы [[Кюлятан]] ([[Азербайджан]]). == Сям’я == Ажаніўся ў 1990 годзе. Меў сына {{нп5|Ідрак Мірзалізадэ|Ідрака|d|Q108328982}}, вядомага стэндап-коміка, і дачку Арзу. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://vk.com/id274246461 Старонка УКантакце] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мірзалі аглы Абілаў Кахін}} [[Катэгорыя:талышскі нацыянальны рух]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сардэчнай недастатковасці]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] 8e2kf5fgtems9mo12bx26xt07igf5sj Ладакх 0 708572 5178063 4488559 2026-08-10T04:24:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178063 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ладакх |Арыгінальная назва = लदाख / Ladakh |Герб = |Сцяг = |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Лех]], [[Каргіл]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 274 289 |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = [[ладакхская мова|ладакхцы]], [[дардскія мовы|дарды]] |Канфесійны склад = [[тыбецкі будызм]], [[іслам]] |Плошча = 59146 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = 7742 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 2550 |Шырата = |Даўгата = |Карта = Ladakh located on map.png |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = [https://ladakh.nic.in ladakh.nic.in] |Заўвагі = }} '''Ладакх''' ({{lang-hi|लदाख}}, {{lang-en|Ladakh}}) — саюзная тэрыторыя [[Індыя|Індыі]]. Была вылучана [[31 кастрычніка]] [[2019]] г. са складу штата [[Джаму і Кашмір]]. Плошча — 59 146 км². Насельніцтва — 274 289 чалавек (2011). == Спасылкі == * [https://ladakh.nic.in Афіцыйны сайт] * [https://www.tourmyindia.com/states/ladakh/brief-history-of-ladakh.html Кароткая гісторыя] * [https://indianexpress.com/article/explained/why-ladakh-matters-to-india-and-china-lac-galwan-faceoff-6465198 Чаму Ладакх важны для Індыі і Кітая] * [https://www.files.ethz.ch/isn/168466/IB238-LadakhFiles-TashiLundup-Tourism.pdf Сучасны Ладакх] * [https://eprints.soas.ac.uk/18795/1/Luczanits%202005%20EarlyLadakhHeritage.pdf Ранняя будысцкая культура Ладакха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211203074605/https://eprints.soas.ac.uk/18795/1/Luczanits%202005%20EarlyLadakhHeritage.pdf |date=3 снежня 2021 }} {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Індыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Штаты і тэрыторыі Індыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Азіі]] 1z1g66nrlpyw8hnyjbmulfj8oeh7ssh Катастрофа DHC-6 у Мустангу 0 709796 5177871 4763076 2026-08-09T15:58:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177871 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа DHC-6 у Непале''' — авіяцыйная катастрофа, якая адбылася [[29 мая]] [[2022]] года. Самалёт [[De Havilland Canada DHC-6 Twin Otter|DHC-6-300]] авіякампаніі [[Tara Air]] (эксплуатаваўся ў інтарэсах [[Yeti Airlines]]) выконваў планавы ўнутраны рэйс 197<ref>{{Cite web|lang=de-CH|url=https://www.aerotelegraph.com/tara-air-twin-otter-in-hochtal-in-nepal-abgestuerzt|title=Twin Otter in Nepal im Himalaya abgestürzt|website=aeroTELEGRAPH|date=2022-05-29|access-date=2022-05-31}}</ref> па маршруце [[Пакхара (аэрапорт)|Пакхара]]—[[Джомсам (аэрапорт)|Джомсам]], але ў 10:07<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/30/search-for-missing-tara-air-plane-to-resume-today-after-bad-weather-poor-light-affects-operations|title=Search for missing Tara Air plane to resume today after bad weather, poor light affects operations|website=kathmandupost.com|access-date=2022-05-31}}</ref> па мясцовым часе знік з экранаў радараў і перастаў выходзіць на сувязь з авіядыспетчарамі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/29/tara-air-flight-from-pokhara-to-jomsom-missing|title=Bad weather hampers search for missing Tara Air plane|website=kathmandupost.com|access-date=2022-05-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/nepal-plane-goes-missing-with-22-people-on-board-officials-say-12623429|title=Nepal: Plane goes missing with 22 people on board, officials say|website=Sky News|access-date=2022-05-29}}</ref>. На борце знаходзілася ў агульнай складанасці 22 чалавекі (19 пасажыраў і 3 члены экіпажа)<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/14761391|title=Авиационные службы Непала потеряли контакт с самолетом, на борту которого 22 человека|website=tass.ru|access-date=2022-05-29}}</ref>, усе яны загінулі<ref name=":6">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2022/05/31/nib-bodies-recovered-nepal-plane|title=В Непале обнаружены тела всех погибших в авиакатастрофе|website=euronews|date=2022-05-31|access-date=2022-06-01}}</ref>. == Самалёт == Пацярпелы DHC-6-300 меў бартавы нумар 9 NET<ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/missing-tara-air-nepal-22-people-board-2714531|title=Tara Air plane with 22 people on board missing in Nepal|website=channelnewsasia.com|date=2022-05-29|access-date=2022-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531105654/https://www.channelnewsasia.com/asia/missing-tara-air-nepal-22-people-board-2714531|archive-date=31 мая 2022|url-status=dead}}</ref><ref name=":4" /> і серыйны 619<ref name=":4" />. Здзейсніў свой першы палёт 21 красавіка 1979 года<ref name=":4">{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20220529-0|title=ASN Aircraft accident de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter 300 9N-AET Lete Pass|author=Harro Ranter|website=aviation-safety.net|access-date=2022-05-29}}</ref>. Абсталяваны двума [[Турбавінтавы рухавік|турбавінтавымі рухавікамі]] [[Pratt & Whitney Canada PT6]]<ref name=":4" />. == Экіпаж і пасажыры== На борце знаходзілася 22 чалавекі — 19 пасажыраў і 3 члены экіпажа<ref name=":1" /> (2 пілоты і 1 бортправаднік<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://zeenews.india.com/aviation/nepal-plane-crash-same-month-same-route-another-tragedy-after-10-years-2468693.html|title=Nepal plane crash: Same month, same route, another tragedy after 10 years|website=Zee News|date=2022-05-30|access-date=2022-05-30}}</ref>). {| class="wikitable" |+Ахвяры па грамадзянстве<ref name=":1" /> !Грамадзянства !Пасажыры !Экіпаж !Усяго |- |{{Сцяг|Непал}} [[Непал]] |13 |3 |16 |- |{{Сцяг|Індыя}} [[Індыя]] |4 |0 |4 |- |{{Сцяг|Германія}} [[Германія]] |2 |0 |2 |- |'''Усяго''' |'''19''' |'''3''' |'''22''' |} == Ход падзей == Самалёт вылецеў з Пакхара ў 9:55 па мясцовым часе і павінен быў прызямліцца ў аэрапорце Джомсам у 10:15. Па даных [[Упраўленне грамадзянскай авіяцыі Непала|Упраўлення грамадзянскай авіяцыі Непала]], ён страціў сувязь з авіядыспетчарамі ў 10:07 над вёскай Гарэпані<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.tiairport.com.np/rcc-detail/-|title=प्रेस विज्ञप्ति -३|website=Tribhuvan International airport|access-date=2022-05-29|archive-date=13 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513131452/https://tiairport.com.np/rcc-detail/-|url-status=dead}}</ref>. == Выратавальная аперацыя == Пошукавыя работы былі абцяжараны дрэннымі ўмовамі надвор’я. На месцы працаваў пошукавы [[верталёт]], які адправіўся назад на аэрадром вылету з-за ўмоў надвор’я<ref name=":3" />. Пошукавыя работы таксама праводзіліся авіякампаніяй Kailash Air, але выявіць самалёт не ўдалося<ref name=":0" />. Месцазнаходжанне тэлефона капітана было адсочына пошукава-выратавальнай камандай пры садзейнічанні [[Nepal Telecom]]. Прадстаўнік Yeti Airlines заявіў, што апошняе месцазнаходжанне тэлефона знаходзілася ў ваколіцах Літ, вёскі ў раёне [[Мустанг (раён)|Мустанг]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/last-phone-location-of-pilot-of-missing-nepal-place-traced-in-mustang-s-lete-area-report-101653820816781.html|title=Last phone location of pilot of missing Nepal place traced in Mustang's Lete area: Report|website=Hindustan Times|date=2022-05-29|access-date=2022-05-29}}</ref>. Мясцовыя жыхары з Літ паведамілі паліцыі аб «незвычайным гуку» недалёка ад вёскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-missing-plane-found-in-mustang-status-yet-to-be-ascertained-101653820243425.html|title=Search and rescue op for missing Nepal plane called off for day due to snowfall: Official|website=Hindustan Times|date=2022-05-29|access-date=2022-05-29}}</ref>. Авіядыспетчары ў аэрапорце Джомсам таксама паведамілі, што чулі гучны шум прыкладна ў час знікнення<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/nepal-army-to-resume-search-for-missing-plane-with-22-on-board-tomorrow-3019094|title=Nepal Army To Resume Search For Missing Plane With 22 On Board Tomorrow|website=NDTV.com|access-date=2022-05-29}}</ref>. Мясцовыя жыхары таксама паведамілі аб пажары недалёка ад вёскі<ref name=":5" />. З-за дрэнных пагодных умоў і пачатку змяркання выратавальная аперацыя была згорнутая да 30 мая<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.sacbee.com/news/business/article261917795.html|title=Rescuers close to plane that crashed in Nepal with 22 aboard|website=sacbee.com|date=2022-05-29|access-date=2022-05-29}}</ref>. 30 мая, праз 20 гадзін пасля страты сувязі з бортам, яго абломкі знайшлі на вышыні каля 4500 метраў<ref>{{Cite tweet|user=@ThiraLalBhusal|title=Civil Aviation Authority of Nepal has now confirmed that the #TaraAir twin otter 9N-AET plane that was missing since yesterday morning had crashed at Thasang-2 in Mustang district at the height of 14,500 feet.|language=en|date=2022-05-30|number=1531118103320330241|author=Thira L. Bhusal|access-date=2022-05-30}}</ref> у перадгор’ях [[Гімалаі|Гімалаяў]] у раёне Мустанг<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/v-nepale-nashli-tela-15-passazhirov-razbivshegosya-samoleta/a-61971856|title=В Непале обнаружены тела 20 человек из разбившегося самолета|website=DW|date=2022-05-30|access-date=2022-05-30}}</ref>. Таксама знойдзеныя целы ўсіх 22 загінулых у катастрофе<ref name=":6" /> і [[бартавы самапісец]]<ref>{{Cite news|access-date=2022-06-01|date=2022-05-31|website=BBC News|title=Nepal plane crash: Officials recover black box from wreckage|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61642218}}</ref>. Целы раскіданы ў радыусе 100 метраў ад месца катастрофы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/30/missing-tara-air-plane-found-crashed-14-bodies-recovered|title=Missing Tara Air plane found crashed, 14 bodies recovered|website=kathmandupost.com|access-date=2022-05-30}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2022 года]] [[Катэгорыя:Май 2022 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 29 мая]] 2g27glvrh6i21arvznfqyqo5vyvbnui Кашырскі павет 0 718767 5177897 4346223 2026-08-09T17:25:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177897 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кашырскі павет''' ({{lang-pl|Powiat koszyrski}}) — [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[мястэчка]] [[Камень-Кашырскі]]. Складаўся з 6 [[гміна|вясковых гмін]] (7 у [[1939]]). Агульная плошча павета — 3243 км², насельніцтва — 95.000 чалавек<ref>Паводле даных перапісу [[1931]] года.</ref>, шчыльнасць — 29 чал. на км². == Гісторыя == Паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] ў складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышоў да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Утвораны [[1 сакавіка]] [[1921]] года. Пасля [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР]] асноўная частка Кашырскага павета разам з павятовым цэнтрам 4 снежня 1939 года паводле Указа [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] была выведзена са складу БССР і передадзена ў склад УССР<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4110430 «Обрекло бы Беларусь на жалкое существование»]</ref>. Мяжа была штучна перанесена [[І. Сталін]]ым па просьбе першага сакратара ЦК КПУ [[М. Хрушчоў|М. Хрушчова]] на падставе таго, што УССР нібыта не хапала лесу<ref>[https://mlyn.by/22062022/na-chuzhoj-karavaj-rot-ne-razevaj-rasskazyvaem-tom-kak-ukrainecz-hrushhev-pytalsya-ukorotit-belarus/ На чужой каравай рот не разевай. Рассказываем о том, как украинец Хрущев пытался укоротить Беларусь]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|4|Кашырскі павет}} {{Палескае ваяводства}} [[Катэгорыя:Паветы Палескага ваяводства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1940 годзе]] t0ifwbn2h4q1tlghxqgw9trxort8a2m Лаўтара Марцінес 0 723169 5178073 5074142 2026-08-10T06:07:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178073 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марцінес}} {{Футбаліст | імя = Лаўтара Марцінес | поўнае імя = Лаўтара Хаўер Марцінес | выява = | апісанне выявы = | мянушка = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | цяперашні клуб = {{Сцяг|Італія}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]] | нумар = | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2013—2014|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Лайнерс Баія-Бланка|Лайнерс]]| |2014—2015|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Расінг Авельянеда|Расінг Авельянеда]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2015—2018|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Расінг Авельянеда|Расінг Авельянеда]]|48 (22) |2018—|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]|150 (65) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2016—2017|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе U-20|Аргенціна (да 20)]]|11 (7) |2018—|{{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]|46 (21) }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2022|Катар 2022]]}} {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубкі Амерыкі]]}} {{медаль|Бронза|[[Кубак Амерыкі па футболе 2019|Бразілія 2019]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі па футболе 2021|Бразілія 2021]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 20 снежня 2022 |абнаўленне даных пра зборную = 20 снежня 2022 }} '''Лаўта́ра Марці́нес''' ({{lang-es|Lautaro Martínez}}; нар. [[22 жніўня]] [[1997]]) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] футбаліст, нападнік італьянскага клуба «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]» з [[Мілан]]а і [[зборная Аргенціны па футболе|нацыянальнай зборнай Аргенціны]]. Чэмпіён свету [[чэмпіянат свету па футболе 2022|2022 года]], уладальнік Кубка Амерыкі [[Кубак Амерыкі па футболе 2021|2021 года]]. Першапачаткова намагаўся гуляць цэнтральнага абаронцу ў юнацтве, але пазней перакваліфікаваўся ў нападніка. == Клубная кар’ера == Марцінес з малых гадоў пайшоў па слядах бацькі, які таксама быў прафесійным футбалістам. Займацца футболам пачаў у клуба роднага горада «[[ФК Лайнерс Баія-Бланка|Лайнерс]]». Яшчэ ў юнацтве таленавітага хлопца запрыкмецілі ў «[[ФК Расінг Авельянеда|Расінгу]]». У выніку ў студзені 2014 года ігрок далучыўся да клуба, але першы час сумаваў па [[Баія-Бланка|Баіі-Бланцы]], і нават хацеў вярнуцца дадому. Толькі дзякуючы таварышу па камандзе застаўся ў клубе і здабыў месца ў асноўным складзе рэзервовай каманды. У 2015 годзе футбалістам цікавіўся мадрыдскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]», але Марцінес вырашыў застацца ў Аргенціне. Яго бацька Марыа пазней заявіў, што ігрок вырашыў застацца ў «Расінгу», бо не быў падрыхтаваны да сыходу з клуба<ref>Siffredi, Charly (21 November 2017). [http://www.marca.com/en/football/real-madrid/2017/11/21/5a13f845268e3e8f058b464b.html «Lautaro Martinez’s father reveals rejection of Real Madrid in 2015»]. Marca.</ref>. Яго дэбют у аргенцінскай лізе адбыўся 1 лістапада 2015 года, калі ён выйшаў на гульнявую пляцоўку на замену [[Дыега Міліта]] ў пераможным матчы 3:0 супраць клуба «[[ФК Крусера-дэль-Нортэ|Крусера-дэль-Нортэ]]»<ref>Edwards, Danie (17 February 2017). [http://www.goal.com/en/news/11/transfer-zone/2017/02/17/32787912/coveted-by-arsenal-real-madrid-meet-racing-clubs-whizzkid «Coveted by Arsenal & Real Madrid: Meet Racing Club’s whizzkid Lautaro Martinez»]. Goal.</ref>. 17 красавіка 2016 года нападнік быў выдалены з поля ў матчы супраць «[[ФК Архенцінас Хуніярс|Архенцінас Хуніярс]]» (2:2)<ref name="elgrafico">Estevez, Martin (10 May 2017). [http://www.elgrafico.com.ar/2017/05/10/C-22832-lautaro-martinez-tradicion-familiar.php «Lautaro Martínez, tradición familiar»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213145758/http://www.elgrafico.com.ar/2017/05/10/C-22832-lautaro-martinez-tradicion-familiar.php |date=13 лютага 2019 }}. El Grafico.</ref>. А першы свой гол забіў у матчы супраць «Уракана» ў лістападзе 2016 года<ref name="elgrafico"/>. Сапраўдны шанц футбаліст атрымаў па атрыманні пашкоджання асноўнага форварда клуба [[Лісандра Лопес]]а. Марцінес удала скарыстаўся мажлівасцю і, атрымаўшы больш гульнявога часу, забіў у 23 матчах лігі 9 галоў<ref name="elgrafico"/><ref>[https://www.si.com/soccer/2017/12/06/atletico-madrid-verge-beating-host-european-clubs-signing-young-argentine-star «Report: Atletico Madrid Inks Rising Argentine Star Lautaro Martinez to Long-Term Deal»]. Sports Illustrated.</ref>. Цікавасць да іграка адразу з’явілася ў мадрыдскага «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]», але ігрок зноў застаўся ў «Расінгу». 27 лютага 2018 года нападнік тройчы трапна адправіў мяч у браму бразільскага «[[ФК Крузейру|Крузейру]]» ў матчы розыгрышу [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]] (4:2). У хуткім часе стала вядома, што Марцінес далучыцца да складу італьянскага «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]». === «Інтэрнацыянале» === Марцінес афіцыйна далучыўся да складу «нерадзуры» 4 ліпеня 2018 года і каштаваў міланцам 22,7 млн еўра. Паводле кантракта тэрмін дагавора павінен быў трываць пяць гадоў<ref>Strachan, Iain (4 July 2018). [http://www.goal.com/en-sa/news/transfer-news-lautaro-martinez-joins-inter-from-racing-club/1ohdw7c730k5wz32in3gme9fv «Lautaro Martinez completes Inter move»]. Goal.</ref>. Нападнік пачаў забіваць за свой новы клуб яшчэ ў перадсезонных таварыскіх матчах. Дэбют у [[Серыя A|Серыі А]] адбыўся 19 жніўня, калі ігрок з’явіўся ў матчы супраць «[[ФК Сасуола|Сасуола]]», дзе «Інтэр» трываў паражэнне з мінімальным лікам 1:0<ref>Marcovitch, Joe (19 August 2018). [https://www.90min.com/posts/6148467-sassuolo-1-0-inter-report-ratings-reaction-as-the-nerazzurri-slip-to-defeat-in-serie-a-opener «Sassuolo 1-0 Inter: Report, Ratings & Reaction as the Nerazzurri Slip to Defeat in Serie A Opener»]. 90min.</ref>. 29 верасня на «[[Сан-Сіра]]» футбаліст адправіў мяч у браму «[[ФК Кальяры|Кальяры]]», а гаспадары перамаглі з лікам 2:0. Толькі ў другой палове [[Серыя A 2018/2019|сезона 2018/19]] аргенцінец пачаў з’яўляцца ў кожным матчы, бо ягоны зямляк [[Маўра Ікардзі]] прапусціў шэраг матчаў з асабістых прычын<ref>Tomás Pavel; Ibarra Meda (15 February 2019). [https://ronaldo.com/football-news/lautaro-martinez-mauro-icardis-worthy-successor-at-inter/ «Lautaro Martinez, Mauro Icardi’s worthy successor at Inter»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200801011557/https://ronaldo.com/football-news/lautaro-martinez-mauro-icardis-worthy-successor-at-inter/ |date=1 жніўня 2020 }}. Ronaldo.com.</ref>. У сваім першым міланскім дэрбі Марцінес спачатку асіставаў [[Маціяс Весіна|Маціясу Весіна]], а потым у другой палове сам адзначыўся голам з пенальці, дзякуючы часу «Інтэрнацыянале» перамог «[[ФК Мілан|Мілан]]» з лікам 3:2<ref>[https://web.archive.org/web/20190321023302/https://www.inter.it/en/news/66927/milano-is-still-nerazzurro-milan-2-3-inter «Milano is still Nerazzurro: Milan 2-3 Inter!»]. Inter Milan.</ref>. У выніку «нерадзуры» здабылі трэцяе месца ў розыгрышы Серыі А, упершыню такое высокае з [[Серыя A 2011/2012|сезона 2011/12]]. 2 кастрычніка 2019 года Марцінес забіў свой першы гол у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]] у матчы супраць «[[ФК Барселона|Барселоны]]», аднак гэта не выратавала італьянцаў ад паражэння (2:1). 17 жніўня 2020 года аргенцінец двойчы забіў у браму данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]» (5:0), здабыўшы для клуба квіток у фінал [[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|Лігі Еўропы 2019/2020]]. 8 сакавіка 2022 года Марцінес забіў год у матчы супраць «[[ФК Ліверпул|Ліверпула]]» на «[[Энфілд Роўд|Энфілдзе]]», чым здабыў для клуба перамогу з лікам 0:1. == Міжнародная кар’ера == Марцінес з 2017 года пачаў прыцягвацца да зборных Аргенціны розных узростаў. 12 сакавіка 2018 года Марцінес атрымаў свой першы выклік у [[Зборная Аргенціны па футболе|нацыянальную зборную Аргенціны]] на таварыскія матчы супраць зборных [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]] і [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180304104503/http://www.afa.org.ar/9134/lista-de-convocados- «Lista de convocados»]. AFA.</ref>. 27 сакавіка ён дэбютаваў у матчы супраць іспанцаў, замяніўшы на пляцоўцы [[Гансала Ігуаін]]а<ref>[https://www.si.com/soccer/2018/03/27/spain-argentina-friendly-goals-video-diego-costa-asensio-higuain-di-maria «WATCH: Isco Hat Trick Leads Spain’s 6-1 Rout Over Messi-Less Argentina»]. Sports Illustrated</ref>. У маі 2018 года ён быў далучыны да заўякі зборнай Аргенціны на [[чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянат свету 2018]], але пазней быў выкраслены са спісу<ref>[https://www.goal.com/en-gb/news/revealed-every-world-cup-2018-squad-23-man-preliminary-lists/oa0atsduflsv1nsf6oqk576rb «Revealed: Every World Cup 2018 squad»]. Goal.</ref><ref>[http://www.goal.com/en/news/icardi-cut-from-argentinas-23-man-world-cup-squad/lo0f6fig55ih1jh7w9v4enau6 «Icardi cut from Argentina’s 23-man World Cup squad»]. Goal.</ref>. У таварыскім матчы ў канцы 2018 года супраць [[Зборная Ірака па футболе|зборнай Ірака]] забіў свой першы гол за зборную<ref>Creek, Stephen (12 October 2018). [http://www.goal.com/en/news/inters-lautaro-martinez-thrilled-with-debut-argentina-goal/10f5lsppt42r91wu6g9x6l0t48 «Inter’s Lautaro Martinez thrilled with debut Argentina goal»]. Goal.</ref>. Наступным годам дэбютаваў у розыгрышы [[Кубак Амерыкі па футболе 2019 года|Кубка Амерыкі 2019]], дзе поруч з таварышамі здабыў бронзавыя медалі. 10 верасня 2019 года ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Мексікі па футболе|зборнай Мексікі]] адзначыўся хет-трыкам (4:0). == Дасягненні == '''«Інтэрнацыянале»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2021 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (2): 2022, 2023 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]] (2): 2021, 2022 '''Зборная Аргенціны:''' * [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубка Амерыкі]]: [[Кубак Амерыкі па футболе 2021|2021]] * Пераможца [[Фіналісіма|Фіналісімы]]: [[Фіналісіма 2022|2022]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Інтэрнацыянале}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Аргенціна|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Аргенціны |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2019 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на Кубку Амерыкі 2021 |Склад зборнай Аргенціны па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{DEFAULTSORT:Марцінес Лаўтара}} [[Катэгорыя:Футбалісты Аргенціны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Аргенціны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Расінг Авельянеда]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе]] s9s2gwj3s2yzs8iv98xjul0evx55qre Дом Цмока 0 725974 5178049 5174710 2026-08-10T02:09:29Z Stephan1000000 88014 5178049 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Тэлесерыял|жанр={{ubl|[[Баявік (кінажанр)|баявік]]|[[прыгоды]]|[[фэнтэзі]]<ref>{{cite news |last1=Jarvey |first1=Natalie |title=In the Battle of the Genre Shows, Does House of the Dragon or Rings of Power Take the Crown? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |access-date=October 24, 2022 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=October 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024124058/https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |archive-date=October 24, 2022}}</ref>|[[Драма (жанр)|драма]]}}|сайт=https://www.hbo.com/house-of-the-dragon|imdb_id=11198330|беларуская_назва=Дом Цмока|OrigTitle=англ. House of the dragon|сцэнарыст=Джордж Рэйманд Рычард Марцін Раян Кандал Сара Хесс Шармен Деграте|рэжысёр=Мігель Сапочнік|у ролях=Пэдзі Кансідайн Мэт Сміт Алівія Кук Эма Д'Арсі Рыс Іванс Стыў Тусэн Іў Бэст Саная Мідзуна Фаб'ен Франкель Мілі Алкок Эмілі Кэры Грэм Мактавіш Мэцью Ніхэм Джэферсан Холруен Гары Коллет Том Глін-Карані Юэн Мітчэл Бэтані Антонія Фібі Кэмпбэл Фія Сабан|country=ЗША|сезонаў=3|студыя=HBO Entertainment|Звязаныя шоу=Гульня Тронаў |num_episodes=26|выява=House_of_the_dragon_logo.png}} '''«Дом Цмока»''' ({{Lang-en|House of the Dragon}}) — амерыканскі [[Фэнтэзі|фэнтэзійны]] тэлесерыял у жанры фэнтэзі, які з’яўляецца незалежным прыквелам «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульні тронаў]]» (2011—2019) і другім серыялам у франшызе «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Праект створаны [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджам Р. Р. Марцінам]] і {{Не перакладзена 4|Кондал, Райан|Райанам Кондалам|en|Ryan Condal}} для тэлеканала [[HBO]]. Абодва серыялы заснаваны на серыі раманаў Марціна «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Кондал і [[Сапочнік, Мігель|Мігель Сапочнік]] выступаюць шоуранерамі праекта. «Дом Цмока» заснаваны на некаторых частках рамана «Полымя і кроў» і яго дзеянні разгортваюцца прыкладна за 200 гадоў да падзей «Гульні тронаў», за 172 гады да нараджэння Дайнэрыс Таргарыен, нашчадка аднайменнага каралеўскага дома, і праз 100 гадоў пасля аб’яднання сямі каралеўстваў дзякуючы заваяванням Таргарыенаў. У серыяле апавядаецца пра пачатак канца Дома Таргарыенаў, падзеях, якія прывялі да грамадзянскай вайны за трон, вядомую як «Танец Драконаў», і пра саму вайну. Заказ на стварэнне «Дома цмока» паступіў у кастрычніку 2019 года, кастынг стартаваў у ліпені 2020 года, а асноўныя здымкі пачаліся ў красавіку 2021 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Прэм’ера серыяла адбылася 21 жніўня 2022 года, першы сезон складаецца з дзесяці серый. Праз пяць дзён пасля прэм’еры серыял быў падоўжаны на другі сезон. Сапочнік пасля першага сезона пакінуў пасаду шоуранера, пакінуўшы Кондала адзіным шоуранерам на другі сезон. Першы сезон атрымаў досыць станоўчыя водгукі, эксперты адзначылі аркі персанажаў, сцэнарый, музыку і акцёрскую ігру (асабліва Кансідайна, Сміта, Д’арсі, Алкок і Кук). Аднак тэмп апавядання, асабліва часовыя скокі, і асвятленне ў некаторых сцэнах падвергліся крытыцы. Прэм’еру серыяла на HBO Max і кабельных каналах паглядзелі больш за 10 мільёнаў гледачоў, што стала самым вялікім паказчыкам у гісторыі HBO. == Сюжэт == Серыял распавядае пра падзеі на выдуманым кантыненце [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вэстэросе]], якія адбываліся прыкладна за 200 гадоў да падзей «гульні тронаў». Сюжэт сканцэнтраваны на «Скокі Драконаў»- грамадзянскай вайне (129—131 год ад заваёвы Эйегона I), прычынай якой стала барацьба паміж двума галінамі дома Таргарыенаў. «Скокі» пачалася пасля балючай смерці караля Візерыса I, калі прынцэса Рэйніра, падтрыманая партыяй «чорных», і Эйгон Таргарыен, падтрыманы партыяй «зялёных», адначасова абвясцілі аб сваіх правах на Жалезны трон. === Выхад на хатніх носьбітах === Першы сезон выйдзе ў фарматах [[4K UHD Blu-ray]], стандартным [[Blu-ray]] і [[DVD]] 20 снежня 2022 года і будзе ўтрымліваць больш за гадзіну закулісных інтэрв’ю і відэа. == Гл. таксама == * Аповесць «[[Прынцэса і каралева]]» (2013) і яе прыквел «[[Прынц-разбойнік]]» (2014), напісаныя Джорджам Р. Р. Марцінам, пазней былі ўключаны ў сюжэтную лінію «Скокі драконаў» у рамане «Полымя і кроў». {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў фантастыкі]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2022 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя тэлесерыялы]] 0xp7mz314mm8hvq4gknif1pn8ugxu0i Лабуан-Баджа 0 725992 5178059 5040973 2026-08-10T04:08:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178059 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лабуан-Баджа |арыгінальная назва = Labuan Bajo |Падначаленне = |краіна = Інданезія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Labuan Bajo, a port in West Flores, Nusa Tenggara, Indonesia; January 2020.jpg |подпіс = Порт |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 28|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 119|lon_min = 52|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Усходняя Нуса-Тэнгара |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 13,79 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = [[інданезійская мова]] |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 6973 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = [[мангарай]], [[баджа]] |канфесійны склад = [[хрысціянства]], [[іслам]] |часавы пояс = +8 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Labuan Bajo |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Лабуан-Баджа''' ({{lang-id|Labuan Bajo}}) — [[горад]] на паўночным захадзе вострава [[Флорэс (востраў)|Флорэс]] у [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Усходняя Нуса-Тэнгара]]. Насельніцтва ([[2021]] г.) — 6 973 чал. Лабуан-Баджа месціцца за 1448 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы Інданезіі. Назва значыць прыбярэжную вёску [[Баджа (народ)|баджа]]. Прадстаўнікі баджа сапраўды складаюць значную частку насельніцтва, займаюцца [[рыбалоўства]]м і [[транспарт]]ыроўкай па моры. Аднак большасць мясцовых жыхароў — [[мангарай]]. Лабуан-Баджа — важны [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчы]], транзітны і [[турызм|турыстычны]] цэнтр правінцыі Усходняя Нуса-Тэнгара. Ён дае 44% рэгіянальнага ўнутранага прадукту. Лабуан-Баджа з'яўляецца галоўным адпраўным пунктам для наведвальнікаў [[Нацыянальны парк Камода|Нацыянальнага парка Камода]]. Вакол горада існуе некалькі [[пляж]]аў, марская [[пячора]], [[вадаспад]]. Працуюць мясцовы [[порт]] і міжнародны [[аэрапорт]] Камода. == Спасылкі == {{Wikivoyage|Labuan Bajo}} * [http://econochannelfeunj.com/2021/06/mengenal-labuan-bajo/ MENGENAL LABUAN BAJO] * [https://www.indonesia.travel/id/id/destinasi/bali-nusa-tenggara/labuan-bajo Labuan Bajo, Sepetak Surga yang Terletak di Indonesia Timur] * [https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ PULAU FLORES INDAH ALAM DAN KAYA SUMBER DAYA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221121195822/https://www.prahu-hub.com/pulau-flores-indah-alam-dan-kaya-sumber-daya/ |date=21 лістапада 2022 }} [[Катэгорыя:Гарады Інданезіі]] i0qhfvr4l4czep26q7rizvziu5a7q5c Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка 4 729024 5177851 5177720 2026-08-09T15:18:16Z MocnyDuham 99818 вынікі 5177851 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Dzejka == {{закрыта}} Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == {{закрыта}} Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] cjl1dk87zihphc5q59noyy0thcybdon Удзельнік:IshaBarnes 2 730194 5178028 5153929 2026-08-09T23:38:19Z IshaBarnes 124956 5178028 wikitext text/x-wiki [[Вікіпедыя:Што рабіць]] {{Заданні для даглядчыкаў}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} o0qbt9hdf0kqhfn8mq1e1lg4tzlpptq Кушыцкія мовы 0 730824 5178045 4374270 2026-08-10T01:47:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178045 wikitext text/x-wiki {{Моўная група |назва = Кушыцкія |прарадзіма = |таксон =сям'я |статус = |арэал = [[Усходняя Афрыка]] |колькасць носьбітаў = 24 млн |знікла = |катэгорыя = [[Мовы Афрыкі]] |класіфікацыя = [[Афразійскія мовы]] :Кушыцкія мовы |падзяляецца на = беджа, агаў, дулай, усходнія кушыцкія, паўднёвыя кушыцкія |час распаду = |працэнт супадзенняў = |ISO2=cus |ISO5=cus }} [[Файл:Cushitic_map.svg|thumb|Кушыцкія мовы]] '''Кушы́цкія мовы''' — сям'я [[Афразійскія мовы|афразійскіх моў]], распаўсюджаная ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. У нашы дні на кушыцкіх мовах размаўляе каля 24 мільёнаў чалавек. Згодна асноўнай гіпотэзе, кушыцкія мовы склаліся на тэрыторыі [[Нубія|Нубіі]] або ў раёне паміж далінай [[Ніл]]а і [[Чырвонае мора|Чырвоным морам]] ужо ў канцы [[мезаліт]]а — [[неаліт|неаліце]]. У нашы дні падзяляюцца на некалькі асноўных галін: беджа, агау, дулай, усходнія кушыцкія, паўднёвыя кушыцкія. У 1970-я гг. заходнекушыцкія мовы былі вылучаны [[мовазнаўства|лінгвістамі]] ў самастойную сям'ю [[Амоцкія мовы|амоцкіх моў]]. Большасць носьбітаў жыве ў [[Самалі]], [[Эфіопія|Эфіопіі]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Джыбуці]]. [[Кушыцкія народы]] таксама насяляюць поўдзень [[Егіпет|Егіпта]], [[Судан]], [[Паўднёвы Судан]], [[Кенія|Кенію]], [[Уганда|Уганду]], поўнач [[Танзанія|Танзаніі]]. [[Самалійская мова]] мае [[дзяржаўная мова|дзяржаўны]] статус у Самалі. == Спасылкі == * [https://african-languages.com/cushitic-languages/ Cushitic languages] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230129164803/https://african-languages.com/cushitic-languages/ |date=29 студзеня 2023 }} * [https://www.mustgo.com/worldlanguages/cushitic-branch/ Cushitic Branch] * [https://artsandculture.google.com/story/the-language-of-kenya-the-nilotic-bantu-and-cushitic-language-groups/2AJCwOhG6x7aIQ The Nilotic, Bantu and Cushitic Language Groups] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кушыцкія мовы| ]] [[Катэгорыя:Афразійскія мовы]] [[Катэгорыя:Кушыты]] 88y05wu3dvsq7ytj3tm540baun2wo45 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5177869 5177233 2026-08-09T15:51:35Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177869 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Каланізацыя Венеры|2026-08-08T18:28:08Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны мастацкі музей|2026-08-06T06:31:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жэром Эжэн Каджа|2026-08-05T10:38:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей Адама Міцкевіча (Вільня)|2026-08-05T07:39:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Музей акупацыі і барацьбы за свабоду|2026-08-05T07:30:08Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|2026-08-05T07:21:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі чыгуначны музей|2026-08-05T07:10:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эторэ Пайс|2026-08-05T06:51:00Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2pk6vumcrx60j7z0z4d0psa3uqujl75 Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5177867 5177231 2026-08-09T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177867 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Алакнанда|2026-08-06T08:36:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рудрапраяг|2026-08-06T06:17:08Z|~2026-40856-89}} {{Новы артыкул|Казімір Галоўка|2026-08-05T14:34:04Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fku9tgrdjk7c6l65ph06f0ir0rr8upv Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5177866 5177544 2026-08-09T15:50:42Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5177866 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мікола Бусел|2026-08-07T19:46:25Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Віктар Андрэевіч Палагін|2026-08-07T13:06:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817)|2026-08-07T07:32:10Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Валянцін Пятровіч Пакаташкін|2026-08-07T05:39:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сабіна Брыло|2026-08-06T20:46:21Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Юзаф Неміровіч-Шчыт|2026-08-06T14:29:37Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Ігнацы Касакоўскі|2026-08-06T12:35:58Z|Kanstas}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4mz63lxh7sdvapegaikewsl0v7v3sf4 Кацярына Сяргееўна Дунцова 0 754448 5177893 4770092 2026-08-09T17:06:42Z 5177893 wikitext text/x-wiki {{дзяржаўны дзеяч}} '''Кацярына Сяргееўна Дунцова''' ({{lang-ru|Екатери‌на Серге‌евна Дунцо‌ва}}; нар. {{ДН|24|4|1983}}, {{МН|Краснаярск}}) — расійская палітык, журналістка і юрыстка. Займала пасаду дэпутата Ржэўскай гарадской Думы [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]] з 2019 па 2022 год<ref name="ekho">{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Портрет дня: Екатерина Дунцова — решившая выдвинуться кандидатом в президенты России журналистка из Ржева |url=https://echofm.online/portret-dnya/portret-dnya-ekaterina-dunczova-reshivshaya-vydvinutsya-kandidatom-v-prezidenty-rossii-zhurnalistka-iz-rzheva |url-status= |access-date=2023-11-30 |website=ЭХО |language=ru}}</ref>. 16 лістапада 2023 года абвясціла аб вылучэнні сваёй кандыдатуры на [[Прэзідэнцкія выбары ў Расіі (2024)|прэзідэнцкія выбары 2024 года]]<ref name="reuters">{{Cite news |last=Faulconbridge |first=Guy |last2= |first2= |date=2023-11-27 |title=In Russia, war and fear trouble one presidential hopeful |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-war-fear-trouble-one-presidential-hopeful-2023-11-27/ |access-date=2023-11-30}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Latypova |first=Leyla |date=2023-11-22 |title=Meet Putin’s Possible Election Opponent: A Single Mother of 3 Calling for Peace |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/11/22/meet-putins-possible-election-opponent-a-single-mother-of-3-calling-for-peace-a83181 |access-date=2023-11-30 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася [[24 красавіка]] [[1983]] года ў [[Краснаярск]]у. У 1995 годзе пераехала ў [[Ржэў]] ([[Цвярская вобласць]]), дзе скончыла сярэднюю школу. У 2008 годзе скончыла Дзяржаўную адукацыйную ўстанову вышэйшай прафесійнай адукацыі «Цвярскі дзяржаўны ўніверсітэт»<ref name="elections">https://elections.istra-da.ru/person/39845/</ref>. Пачала сваю кар’еру ў 2003 годзе, працуючы каля года ў муніцыпальнай тэлевізійнай кампаніі Ржэва. Шмат гадоў была кіраўніком школьнай тэлевізійнай студыі. З 2006 па 2022 гады была галоўным рэдактарам Ржэўскай тэлестудыі «РиТ»<ref>https://ru.euronews.com/2023/12/11/russian-presidential-duntsova</ref> (RiT) (была закрыта ў 2022 годзе) — незалежнай тэлевізійнай кампаніі, уласнага праекта, які яна вяла разам з мужам. У тэлекампаніі яна асвятляла праблемы муніцыпальнага ўзроўню: жыллёва-камунальная гаспадарка, беззаконне чыноўнікаў і злачыннасць<ref name="ekho" /><ref name="meduza">{{Cite web|title=Журналістка з Ржэва заявіла, што выставіць сваю кандыдатуру на выбарах прэзідэнта Расіі. Яе выклікалі ў пракуратуру |url=https://meduza.io/news/2023/11/21/zhurnalistka-iz-rzheva-zayavila-chto-vystavit-svoyu-kandidaturu-na-vyborah-prezidenta-rossii-ee-vyzvali-v-prokuraturu |access-date=2023-11-30 |website=Meduza |language=ru}}</ref>. У 2009 годзе Дунцова сабрала больш за чатыры тысячы подпісаў супраць адмены выбараў мэра Ржэва<ref name="meduza" />. У 2016 годзе скончыла Федэральную дзяржаўную бюджэтную адукацыйную ўстанову вышэйшай адукацыі «Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інстытут кіно і тэлебачання»<ref name="elections"/>. З 2019 па 2022 год была членам Ржэўскай гарадской Думы<ref name="meduza" />. Па стане на снежань 2023 года Кацярына Дунцова працуе як журналістка і каардынуе працу добраахвотнай пошукава-выратавальнай групы ў Ржэве<ref name="mediazona">{{Cite web |title=Журналістку з Ржэва, якая абвясціла аб планах вылучыць сваю кандыдатуру на выбары прэзідэнта, выклікалі ў пракуратуру і пыталі аб вайне |url=https://zona.media/news/2023/11/21/duncova |access-date=2023-11-30 |website=Медыязона |language=ru}}</ref>. Удзельнічала ў прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2024 года, але яе ініцыятыўная група не была зарэгістравана. 31 мая 2024 года Міністэрства юстыцыі Расіі ўключыла Кацярыну Дунцову ў рэестр замежных агентаў. == Выбарчая кампанія 2024 == 16 лістапада<ref name="meduza_20231206">https://meduza.io/news/2023/12/06/zhurnalistke-ekaterine-duntsovoy-zayavivshey-o-namerenii-ballotirovatsya-na-post-prezidenta-rf-zablokirovali-bankovskie-perevody</ref> 2023 года Дунцова аб’явіла аб сваім намеры балатавацца на пасаду Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў якасці незалежнага кандыдата<ref>{{Cite web |title=40-year-old single mother aims to beat Putin in Presidential race |url=https://www.dagens.com/news/40-year-old-single-mother-aims-to-beat-putin-in-presidential-race |access-date=2023-11-30 |website=www.dagens.com |language=en}}</ref>. У той жа дзень яна аб’явіла аб зборы подпісаў. Кацярына Дунцова патлумачыла свой намер балатавацца на пасаду прэзідэнта, сказаўшы, што «Расія рухалася ў няправільным кірунку ў апошнія дзесяць гадоў: курс накіраваны не на развіццё, а на самазнішчэнне»<ref name="meduza" />. Дзяячка выступае за спыненне [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны з Украінай]], дэмакратычныя рэформы, вызваленне палітычных зняволеных, у тым ліку [[Аляксей Навальны|Аляксея Навальнага]], аднаўленне адносін з краінамі свету, з якім Расія ўступіла ў канфрантацыю, змяненне бюджэтных прыярытэтаў і падтрымку меншасцяў, уключаючы ЛГБТ-супольнасць<ref name="reuters" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-11-28 |title=Yekaterina Duntsova: A New Contender in Russia's 2024 Presidential Race |url=https://bnn.network/politics/yekaterina-duntsova-a-new-contender-in-russias-2024-presidential-race/ |access-date=2023-11-30 |website=BNN Breaking |language=en-US |archive-date=3 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203124727/https://bnn.network/politics/yekaterina-duntsova-a-new-contender-in-russias-2024-presidential-race |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Times |first=The Moscow |date=2023-11-30 |title=Russian Presidential Hopeful Condemns ‘Extremist’ Designation of LGBT Community |url=https://www.themoscowtimes.com/2023/11/30/russian-presidential-hopeful-condemns-extremist-designation-of-lgbt-community-a83271 |access-date=2023-11-30 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shields |first=Alan |date=2023-11-24 |title=Russian mum-of-three launches anti-war campaign to oust Putin |url=https://metro.co.uk/2023/11/24/russian-mum-takes-ousting-putin-power-kremlin-19873299/ |access-date=2023-11-30 |website=Metro |language=en}}</ref>. 20 лістапада Дунцову выклікалі ў пракуратуру, дзе запатрабавалі растлумачыць яе пазіцыю па канфлікце ва Украіне<ref>{{Cite web |date=2023-11-21 |title=Журналістку з Ржэва, якая вырашыла вылучыць сваю кандыдатуру на выбары прэзідэнта, выклікалі ў пракуратуру |url=https://www.currenttime.tv/a/vyzvali-v-prokuraturu/32694301.html |access-date=2023-11-30 |website=Настоящее Время |language=ru}}</ref><ref name="mediazona" /><ref>{{Cite web |last=Post |first=Kyiv |title=Russian Woman Declares Presidential Candidacy – Then is Called for Questioning |url=https://www.kyivpost.com/post/24546 |access-date=2023-11-30 |website=Get the Latest Ukraine News Today - KyivPost |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Russian Prosecutors Summon Local Politician Planning Presidential Run |url=https://www.barrons.com/news/russian-prosecutors-summon-local-politician-planning-presidential-run-7b658884 |access-date=2023-11-30 |website=BARRON'S |language=en-US}}</ref>. 6 снежня Банк ЗГБ заблакаваў грашовыя пераводы журналістцы<ref name="meduza_20231206"/>. 10 снежня паведаміла Цэнтрвыбаркаму РФ аб жаданні пазмагацца за крэсла прэзідэнта Расіі<ref>https://kuzpress.ru/election/10-12-2023/98378.html</ref>. Цэнтральная выбарчая камісія адмовіла ў рэгістрацыі ініцыятыўнай групы Кацярыны Дунцовай праз шэраг працэсуальных памылак. Дунцова звярнулася па дапамогу да партыі «Яблоко», але там вылучыць яе ад партыі адмовіліся<ref>[https://ru.euronews.com/2023/12/23/russia-politics euronews.com]</ref>. Руская служба [[BBC|Бі-бі-сі]] назвала Кацярыну Дунцову «адзіным нечаканым кандыдатам» на выбарах<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cp4pg1nrqrvo|title=Путин пятый раз идет на выборы. Вот как к ним готовятся власть и оппозиция|date=2023-12-08|website=Русская служба Би-би-си}}</ref>. == Сям’я == Кацярына Дунцова выхоўвае траіх дзяцей<ref name=":0" />. == Заўвага == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Дунцова Кацярына Сяргееўна}} qxcstemncl5tlyjhocjd2fe0zzc68m3 Лесэ 0 757472 5178089 4667732 2026-08-10T08:18:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178089 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Лесэ<br /> | image = | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 132000 (2024 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} | langs = лесэ | rels = [[анімізм]], [[хрысціянства]] | related = [[Эфэ (пігмеі)|эфэ]], [[мангбету]] }} '''Лесэ́''' ({{lang-fr|Lese}}) — [[Афрыка|афрыканскі]] народ, што насяляе лес [[Ітуры (лес)|Ітуры]] на паўночным усходзе [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]. Агульная колькасць (2024 г.) — 132 000 чалавек.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/13043/CG Lese in Congo, Democratic Republic of]</ref>. Лесэ размаўляюць на мове [[Цэнтральна-суданскія мовы|цэнтральна-суданскага]] паходжання. Іх продкі мігрыравалі ў лес Ітуры з поўначы. У мінулым яны займаліся падсечным [[земляробства]]м, [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м, што вымушала іх перыядычна мяняць месца паселішча, каб уладкавацца на новых урадлівых тэрыторыях. Асноўнай палітычнай арганізацыяй былі саюзы буйных родаў. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. насельнікі Ітуры былі падпарадкаваны [[Бельгійскае Конга|бельгійскай каланіяльнай]] адміністрацыяй. Для палягчэння сваёй дзейнасці яна аб'яднала роды, якія размаўлялі на супольных мовах, у адзіныя адміністрацыйныя раёны на чале прызначаных правадыроў. Дадзеная імі назва '''лесэ''' мае нявызначанае паходжанне. У нашы дні лесэ працягваюць весці адносна ізаляваны лад жыцця. Вырошчванне камерцыйных культур і праца па-за межамі хатніх гаспадарак мае абмежаваны характар. Хаця родавыя арганізацыі ў папярэднім выглядзе больш не існуюць, нашчадкі розных родаў захоўваюць уяўленні пра прыналежнасць да іх, што часам прыводзіць да канфліктаў паміж тэрытарыяльнымі групамі. Лесэ вядомы тым, што падтрымліваюць шчыльныя адносіны з [[пігмеі|пігмеямі]]-[[эфэ (пігмеі)|эфэ]], якія імкнуцца сяліцца каля іх вёсак. Звычайна паміж пэўнымі [[Сям’я|сем'ямі]] прадстаўнікоў двух народаў узнікаюць саюзы, што доўжацца на працягу пакаленняў. Эфэ аказваюць дапамогу пры апрацоўцы палеткаў і наўзамен атрымоўваюць харчаванне або [[рамяство|рамесныя]] тавары, вядуць абмен прадуктаў палявання і збіральніцтва, удзельнічаюць у сямейных [[абрад]]ах і [[свята]]х. У такіх саюзах лесэ разглядаюць эфэ як малодчых чальцоў сваёй сям'і, але не лічаць іх паўнапраўнай часткай свайго грамадства. Каля паловы вернікаў спавядае [[хрысціянства]]. Тым не меней, захоўваюцца [[анімізм|анімістычныя]] ўяўленні, шанаванне духаў лесу і продкаў. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Grinker, R.|частка = |загаловак = Houses in the Rain Forest. Ethnicity and Inequality among Farmers and Foragers in Central Africa|арыгінал = |спасылка = https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft6q2nb3zj;brand=ucpress|адказны = |выданне = |месца = Berkeley,|выдавецтва = University of California Press|год = 1994|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0520089754|тыраж = |ref = |archive-date = 28 студзеня 2024|archive-url = https://web.archive.org/web/20240128155324/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft6q2nb3zj;brand=ucpress}} * {{кніга|аўтар = Wheeler, W.|частка = |загаловак = Efe Pygmies: Archers of the African Rain Forest|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = New York|выдавецтва = Rizzoli|год = 2000|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0847821624|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190519070228/https://scholarworks.umass.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2410&context=dissertations_1 Gilda Ann Morelli A comparative study of Efe (Pygmy) and Lese one-, two- and three-year-olds of the Ituri forest of northeastern Zaire] * [https://doi.org/10.1002/ajpa.1330780402 Robert C. Bailey, Irven Devore Research on the Efe and Lese populations of the Ituri forest, Zaire] * [https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/68389/1/ASM_S_25_123.pdf Hideaki TERASHIMA HONEY AND HOLIDAYS] [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] 6qxihh5w5wiawd1vkwheo29sbzn8bys Героіў Праці (станцыя метро) 0 772390 5177872 4829485 2026-08-09T16:00:20Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Салціўская (станцыя метро)]] 5177872 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Салціўская (станцыя метро)]] 63lzkvzn1cc4stxp93bf19kzta3ggiq Леанід Сямёнавіч Кароль 0 775382 5178081 5145138 2026-08-10T07:26:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178081 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}}{{Асоба}} '''Леванід Кароль''', часам '''Лявон Кароль''', поўнае імя '''Леанід Сямёнавіч Кароль''' (1922—1998) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст. == Біяграфія == {{Падвойная выява|злева|Сямён Вікенцьевіч Кароль.jpg|4=Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|6=Сымон і Зінаіда — бацькі Леаніда Караля.|100|5=100}} Нарадзіўся на Валожыншчыне ў сям’і настаўнікаў [[Сямён Вікенцьевіч Кароль|Сямёна]] і Зінаіды Каралёў, з 1931 года жыў у [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]].<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/ikh-lyosy-zvyazany-z-vilnyay-sharetski-syamyon|аўтар=Сямён Шарэцкі|загаловак=Іх лёсы звязаны з Вільняй|год=2002|месца=Вільня|archive-date=24 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124200113/https://kamunikat.org/ikh-lyosy-zvyazany-z-vilnyay-sharetski-syamyon}}</ref> Выключаны з чацвёртага курса інстытута як брат «ворага народу» [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада Караля]]. Давучваўся на завочным аддзяленні, адначасова працаваў на заводзе. У 1958 годзе атрымаў вышэйшую адукацыю ў галіне хіміі.<ref name=":0" /> Пасля дыплома да пенсіі працаваў у {{нп5|Навукова-даследчы інстытут электраграфіі|Навукова-даследчым інстытуце электраграфіі|lt|Elektrografijos mokslinio tyrimo institutas}} ў Вільні, дзе распрацоўвалі капіравальныя апараты, у тым ліку капіравальную машыну «ERA». Аўтар 17 патэнтаў на вынаходніцтвы.<ref name=":0" /> З 1980-х гадоў актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці [[Беларусы Літвы|беларускай грамады ў Літве]]. На Устаноўчым з’едзе [[Таварыства беларускай культуры ў Літве|Таварыства беларускай культуры ў Літве (ТБК)]] 4 лютага 1989 года абраны сябрам Рады ТБК. Разам з [[Хведар Нюнька|Хведарам Нюнькам]], [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]] і [[Аляксей Сцяпанавіч Анішчык|Аляксеем Анішчыкам]] уваходзіў у рэдакцыйную раду штотыднёвіка «[[Беларус Віленшчыны]]».<ref name=":0" /> Памёр у 1998 годзе. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] у Вільні.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/06A0F053-111C-4CD1-8266-B351F66CF645|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Леанід Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] c6fo2k5cw535v0yt77yip1gd5qa3b1r Кастусь Шавель 0 775748 5177836 5160707 2026-08-09T14:05:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177836 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шавель}} {{Пісьменнік}} '''Кастусь (Канстанцін Міхайлавіч) Ша́вель'''{{sfn|БелЭн|2003}} ({{ДН|5|6|1912}}—{{ДС|19|8|1987}}) — савецкі і беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Кухцічы]] (зараз ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў Кухціцкую пачатковую школу<ref name="У">[http://uzdalib.by/уздзеншчына-літаратурная/ Кастусь Шавель // ДУК «Уздзенская цэнтральная раённая бібліятэка імя П. Труса»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 1928 года вучыўся ў [[Мінскі гарадскі педагагічны каледж|Мінскім педагагічным тэхнікуме імя У. Ігнатоўскага]]<ref name="У" />. У 1938 годзе скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут]]. Працаваў настаўнікам, выкладаў беларускую мову і літаратуру ў [[Негарэлае|Негарэльскай]] сярэдняй школе{{sfn|БП|1994}}. У 1942—1943 гадах на пасадзе дырэктара Сямёнавіцкай сямігадовай школы<ref name="У" />. У 1943—1944 гадах К. Шавель сувязны партызанскага атрада імя С. Лазо, распаўсюджваў лістоўкі, перадаваў паперу для газет<ref name="У" />. У 1944 годзе быў прызваны ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]. Пасля быў арыштаваны за [[калабарацыянізм]] і пакараны дзясяццю гадамі зняволення<ref name="У" />. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1944—1945 гадах<ref name="У" />. З 1956 года працаваў [[бухгалтар]]ам у калгасе імя Ільіча (у вёсцы [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]]<ref name="У" />). З 1969 года жыў у вёсцы Кухцічы, працаваў у калгасе<ref name="У" />. Памёр Кастусь Шавель 19 жніўня 1987 года. Пахаваны ў вёсцы Кухцічы<ref name="У" />. == Творчасць == Друкавацца пачаў у 1927 годзе ў часопісе «[[Беларускі піянер]]». У творчасці Кастуся Шавеля адлюстраваны тэмы любві да Бацькаўшчыны, кахання, сувязі з прыродай. Аўтар кніг паэзіі «Мой кут салаўіны» (1967), «Музыка нівы» (1977), «Пахне бяроста» (1978), «Цалуйце хлеб» (1981), «Асеннія пракосы» (1983), «Край мой там, дзе Нёман льецца» (1994). === Выданні === * Цалуйце хлеб. Вершы і паэмы — Мінск : [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1981. — 110, [2] с. * Асеннія пракосы. Вершы і паэма — Мінск : Мастацкая літаратура, 1983. — 61, [2] с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|17|Ша́вель Кастусь (Канстанцін Міхайлавіч)||355}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Кастусь Шавель|592}} == Спасылкі == * [http://uzdalib.by/уздзеншчына-літаратурная/ Уздзеншчына літаратурная. Пісьменнікі-землякі. Кастусь Шавель // ДУК «Уздзенская цэнтральная раённая бібліятэка імя П. Труса»]{{Недаступная спасылка}} * [http://uzdadb.by/кастусь-шавель/ Кастусь Шавель // Дзіцяча-юнацкі аддзел ДУК «Уздзенская цэнтральная раённая бібліятэка імя П. Труса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240722035746/http://uzdadb.by/%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C/ |date=22 ліпеня 2024 }} * ''[[Ніл Гілевіч]]'' [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/hil2402ec.html Між роспаччу і надзеяй] // Часопіс "[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] a1f6mbax5j5i64p67zg7jubp5fnqs5c Размовы з удзельнікам:Mickie-Mickie 3 780918 5178051 5174718 2026-08-10T02:24:42Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-33 */ новы падраздзел 5178051 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Renovating Action Party]]'''<br /> <small>''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Facial age estimation]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div>--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Plot of Prats de Molló]]'''<br /> <small>''([[:ca:Fets de Prats de Molló]])&#32;([[:es:Complot de Prats de Molló]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''plot of Prats de Molló''' was an attempted military invasion of Catalonia carried out from France to achieve its independence planned by Francesc Macià and the leadership of the Estat Català party, discovered and aborted in 1926. The plan consisted of the penetration of two columns (one from Saint-Laurent-de-Cerdans, the other from Coll d'Ares), which were to occupy Olot and proclaim the Catalan Republic. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:11, 3 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30879613 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Composizione VII]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Composizione VII''' (Композиция VII o Zu Komposition 7) è un olio su tela del 1913, realizzato dal pittore russo Vasilij Vasil'evič Kandinskij e conservato nella Galleria Tret'jakov di Mosca. Prodotto centrale del pittore russo nel periodo 1910-1915, essa è considerata l'opera che certificò la raggiunta maturità creativa da parte di Kandinskij, rappresentando anche l'apice della sua energia creativa. È considerato il più rappresentativo tra i lavori completati durante l'anno del successo internazionale dell'artista, simboleggiando il punto di emancipazione definitivo dell'Astrattismo. Opera più grande mai realizzata dall'artista per dimensione, facente parte della serie denominata Composizioni, rappresenta un'allegoria dell'Apocalisse, di cui riprende il tema e lo propone in una versione astratta, trasfigurata dalla realtà in una forma composta da sole linee e colori. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 10 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30889664 --> nkaob8lm1qfn9g8dmzneifeutkbucnu Кодэкс Станіслава Аўгуста 0 781903 5177922 4930774 2026-08-09T19:32:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177922 wikitext text/x-wiki '''Ко́дэкс Станісла́ва А́ўгуста''' — праект кадыфікацыі [[Цывільнае права|грамадзянскага]], [[Крымінальнае права|крымінальнага]] і [[Працэсуальнае права|працэсуальнага]] права [[Рэч Паспалітая|I Рэчы Паспалітай]]. Названы паводле ініцыятара ўкладання караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. == Перадумовы == Дзейнае права ў Рэчы Паспалітай не было кадыфікавана з прычыны супраціву [[Шляхта|шляхты]], якая асцерагалася ўзмацнення ўлады караля (хоць колькі разоў былі спробы пераадолець супраціўленне сойма). Разам з пачаткам пасяджэнняў [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовага Сойма]] з’явіўся план кадыфікацыі дзейнага права. Для падрыхтоўкі кодэксу ў 1789 была створана камісія на чале з камянецкім біскупам [[Адам Станіслаў Красінскі (біскуп камянецкі)|Адамам Красінскім]]. Пасля прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Урадавага закону 3 мая]] была выдадзена Соймавая дэкларацыя 5 мая, якая абвясціла прыняты закон адзінай крыніцай права. Гэта азначала спыненне дзеяння ў тым ліку і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статуту Вялікага Княства Літоўскага]]. == Распрацоўка == Паслы ад ВКЛ выступілі супраць скасавання аўтаноміі і 28 чэрвеня дамагліся стварэння асобных для двух дзяржаў камісіяў для падрыхтоўкі кодэксаў грамадзянскага і крымінальнага права. Камісію для [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] ачоліў [[Гуга Калантай]], а для [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] — [[біскуп інфлянцкі]] [[Юзаф Казімір Касакоўскі]]. У склад камісій уваходзілі [[прафесар]]ы права, пісары і сябры сойма, між іншага: * [[Геранім Страйноўскі]] — прафесар, рэктар [[Віленскі ўніверсітэт|Галоўнай школы ў Вільні]], прыхільнік [[фізіякратыя|фізіякратыі]]; * {{нп5|Юзаф Янушэвіч||d|Q100956057}} — першы прафесар польскага {{нп5|Айчыннае права|айчыннага права|d|Q3753511}} ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскай акадэміі]]; * [[Юзаф Шыманоўскі (паэт)|Юзаф Шыманоўскі]] — будучы старшыня Юрыдычнага аддзела ў [[Найвышэйшая нацыянальная рада|Найвышэйшай нацыянальнай радзе]] (1794); * [[Францішак Барс]] — варшаўскі адвакат; * [[Тэадор Астроўскі]] — прафесар права. Камісіі не здолелі завяршыць сваю працу з прычыны [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|выбуху вайны з Расіяй]], таму кодэкс так і не набыў моцы. Камісія ВКЛ падрыхтавала толькі праекты законаў аб трыбунальскіх і земскіх судах. == Умовы == Праект меў прагрэсіўны характар. Паводле яго права заставалася [[Феадалізм|феадальным]], аднак ужо ўключала асобныя капіталістычныя элементы. Захоўваўся [[Стан (сацыяльная група)|саслоўны]] падзел грамадства, аднак працягваліся і развіваліся рэформы Чатырохгадовага Сойма, напрыклад: * забяспечвалася прававая абарона [[Сялянства|сялян]] ** прадугледжвалася абмежаваная асабістая свабода і неадарванасць ад зямлі ** прымалася правіла трымання дагавораў між панам і падданымі * для сялян уводзіўся дзяржаўны суд * намервалася абмежаваць самавольства феадалаў == Літаратура == * Wojciech Szafrański. [http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego-r2002-t7/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego-r2002-t7-s223-233/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego-r2002-t7-s223-233.pdf Opieka w projekcie Wojciecha Prus Olszowskiego do Kodeksu Stanisława Augusta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250109112234/https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego-r2002-t7/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego-r2002-t7-s223-233/Studia_z_Dziejow_Panstwa_i_Prawa_Polskiego-r2002-t7-s223-233.pdf |date=9 студзеня 2025 }} * [http://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=152015 Кодэкс Станіслава Аўгуста: збор дакументаў] // Варшава, 1938 == Спасылкі == * {{vkl.by|2068|Кодэкс Станіслава Аўгуста|аўтар=[[Яўген Анішчанка]]}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-03}} [[Катэгорыя:Гісторыя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Гісторыя права Польшчы]] [[Катэгорыя:Кодэксы Польшчы]] [[Катэгорыя:Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] 7bidau6znepkea5p6htks25e5kea3yk Кентэрберыйскія аповеды 0 786999 5177909 4983778 2026-08-09T17:56:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177909 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''Кентэрберыйскія аповеды''' — зборнік дваццаці чатырох [[Апавяданне|апавяданняў]], пададзеных як {{нп5|рамачная кампазіцыя||en|Frame story}}. Напісаны [[Джэфры Чосер]]ам на [[Сярэднеанглійская мова|сярэднеанглійскай мове]] ў 1387—1400 гадах<ref name="britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/The-Canterbury-Tales|title=The Canterbury Tales — Summary, Characters, & Facts — Britannica}}</ref>. Пачынаецца з пралогу, дзе аўтар расказвае і дае характарыстыку большасці з трыццаці пілігрымаў, што сабраліся ў карчме {{нп5|Табард|Табард|en|The Tabard}} у {{нп5|Садэрк|Садэрку|en|Southwark}} (цяпер раён [[Лондан]]а) каб выправіцца адтуль у падарожжа ў [[Кентэрберы]] да труны святога [[Томас Бекет|Томаса Бекета]]. На сваім шляху пілігрымы бавяць час апавяданнем гісторый. Наступныя дваццаць чатыры гісторыі спалучаюцца паміж сабой кароткімі сцэнамі размоў паміж падарожнымі<ref name="britannica"/>. Чосер не давяршыў зборнік, бо ў ім няма гісторый некаторых пілігрымаў, а таксама засталося ненапісаным вяртанне з Кентэрберы<ref name="britannica"/>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://prajdzisvet.org/texts/poetry/kenterberyijskiya-apovedyi-pralog.html Урывак пралогу], перакладзены на беларускую мову [[Антон Францішак Брыль|Антонам Францішкам Брылём]] і апублікаваны ў часопісе «[[ПрайдзіСвет]]». * [https://chaucer.fas.harvard.edu/pages/text-and-translations Арыгінальны тэкст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220110001545/https://chaucer.fas.harvard.edu/pages/text-and-translations |date=10 студзеня 2022 }} на сярэднеанглійскай мове з паралельным перакладам на сучасную англійскую на сайце Harvard’s Geoffrey Chaucer Website. [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кентэрберы]] [[Катэгорыя:Рамачная кампазіцыя]] [[Катэгорыя:Паэмы]] n8qrywf6cy3t2b7pwhx11kibcfx2a4h Класічная палітычная эканоміка 0 787801 5177914 5007605 2026-08-09T18:19:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177914 wikitext text/x-wiki '''Класічная палітычная эканоміка''', або '''класічная эканоміка''', або '''класічная эканамічная школа''' ({{lang-en|Classical economics}}) — школа эканамічнай думкі, якая ўзнікла ў [[18 стагоддзе|канцы XVIII стагоддзя]] і дамінавала ў [[эканамічная тэорыя|эканамічнай тэорыі]] да сярэдзіны XIX стагоддзя. Асноўнымі прадстаўнікамі класічнай эканомікі былі [[Адам Сміт]], [[Давід Рыкарда]], [[Томас Мальтус]], [[Жан-Батыст Сэй]] і [[Джон Сцюарт Міль]]. == Асноўныя ідэі == Класічныя эканамісты лічылі, што: * Эканоміка функцыянуе як самарэгуляваная сістэма, і [[рынак]] здольны дасягнуць раўнавагі без умяшання дзяржавы. * [[Працоўная тэорыя кошту]] тлумачыла, што вартасць тавару вызначаецца колькасцю [[праца|працы]], неабходнай для яго вытворчасці. * [[Закон Сэя]]: прапанову стварае свой уласны попыт. * Дзяржава павінна ўмешвацца ў эканоміку як мага менш, галоўныя функцыі – абарона правоў уласнасці і бяспека. == Развіццё і ўплыў == Аснову класічнай эканомікі заклаў [[Адам Сміт]] у сваёй працы ''[[Багацце народаў]]'' (1776), дзе ўвёў паняцце [[Нябачная рука|нябачнай рукі рынку]]. У XIX стагоддзі класічную тэорыю развіў [[Давід Рыкарда|Дэвід Рыкарда]], які сфармуляваў тэорыю [[параўнальная перавага|параўнальных пераваг]] у [[знешняя гандаль|знешнім гандлі]], а таксама аналізаваў размеркаванне [[даход]]аў паміж класамі. == Крытыка і спадчына == Класічную эканоміку крытыкавалі: * [[Карл Маркс]], які выкарыстаў некаторыя яе прынцыпы для пабудовы [[марксізм|марксісцкай]] тэорыі, але адначасова падверг жорсткай крытыцы яе ўяўленні пра капітал і працу. * [[Джон Мейнард Кейнс]], які сцвярджаў, што самарэгуляцыя рынку не працуе падчас [[эканамічны крызіс|крызісаў]] і абгрунтаваў неабходнасць [[Кейнсіянства|дзяржаўнага рэгулявання]]. Тым не менш, ідэі класікаў ляглі ў аснову неакласічнай эканомікі і застаюцца ўплывовымі ў сучасных тэорыях [[рынкавая эканоміка|рынкавай эканомікі]]. == Неакласічная эканоміка == {{Асноўны артыкул|Неакласічная эканоміка}} Неакласічная эканамічная школа акцэнтуе ўвагу на прыняцці рашэнняў індывідуумамі і прадпрыемствамі ва ўмовах абмежаваных рэсурсаў. Яе прадстаўнікі шырока выкарыстоўваюць маржыналісцкі аналіз — падыход, які заснаваны на разглядзе гранічнай карысці і гранічных выдаткаў. Неакласічная тэорыя зыходзіць з дапушчэння, што эканамічныя агенты дзейнічаюць рацыянальна і імкнуцца максімізаваць сваю карысць (для спажыўцоў) або прыбытак (для вытворцаў). Асноўныя прынцыпы неакласічнай школы ўключаюць: * '''Рацыянальны выбар''' (англ. ''rational choice'') — дапушчэнне, што людзі прымаюць рашэнні, зыходзячы з аналізу выдаткаў і выгадаў, каб дасягнуць максімальнай карысці. * '''Эфектыўнае функцыянаванне рынку''' — меркаванне, што ў ідэальных умовах рынак здольны самастойна забяспечваць эфектыўнае размеркаванне рэсурсаў. * '''Раўнавага''' — аналіз эканамічных працэсаў праз прызму статычнай або дынамічнай раўнавагі паміж попытам і прапановай. * '''Маржынальны аналіз''' — прыняцце рашэнняў на падставе параўнання дадатковай карысці (гранічнай карысці) і дадатковых выдаткаў. * '''Метадалагічны індывідуалізм''' — падыход, пры якім эканамічныя працэсы тлумачацца праз паводзіны і мэты асобных індывідаў. Неакласічная школа мела значны ўплыў на развіццё сучаснай эканамічнай думкі, асабліва ў галіне мікраэканомікі, тэорыі спажывецкага выбару і фармавання рынкавых раўнаваг. Яна працягвае заставацца адной з асноўных плыняў у эканамічнай навуцы, нягледзячы на крытыку і ўзнікненне альтэрнатыўных тэарэтычных падыходаў. == Гл. таксама == * [[Адам Сміт]] * [[Закон Сэя]] * [[Кейнсіянства]] * [[Марксізм]] == Літаратура == * Bowden, Bradley (2018) Economic Foundations: Adam Smith and the Classical School of Economics, The Palgrave Handbook of Management History: 1-22. * {{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/ekanomika-berdshow-dzhon-post-10356|аўтар=Джон Бэрдшоў|загаловак=ЭКАНОМІКА|год=1999|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|isbn=985-62-34-778|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324030114/https://kamunikat.org/ekanomika-berdshow-dzhon-post-10356}} {{Эканамічная навука}} [[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]] [[Катэгорыя:Эканамічныя вучэнні, кірункі і школы]] sguogg5jyipv2tf1ecrvixl3ribecu8 За адзнаку (нагрудны знак Міністэрства юстыцыі Беларусі) 0 791578 5178091 5132397 2026-08-10T08:28:59Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178091 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Нагрудны знак Міністэрства юстыцыі «За адзнаку» |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = «За адзнаку» |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[нагрудны знак]] |Каму ўручаецца = работнікі Міністэрства юстыцыі і арганізацый яго сістэмы; іншыя асобы за заслугі ў развіцці сферы юстыцыі |Кім уручаецца = [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі]] або яго намеснікі |Падставы = узорнае выкананне службовых абавязкаў, высокія вынікі працы, значны ўклад у рэалізацыю дзяржаўнай палітыкі ў сферы юстыцыі |Аўтар праекта = |Дата заснавання = [[29 верасня]] [[2006]] |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = метал залацістага або серабрыстага колеру |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''«За адзнаку»''' — [[нагрудны знак]] [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Зацверджаны [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 29 верасня 2006 года № 588<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=11031&p0=P30600588|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 29 верасня 2006 г. № 588 «Аб заснаванні нагруднага знака Міністэрства юстыцыі "За адзнаку"»|website=pravo.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. У 2013 годзе ў палажэнне ўнесены змены<ref name=":0" />. I ступень нагруднага знака зарэгістраваная ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Беларусі|Дзяржаўным геральдычным рэгістры]] 18 лістапада 2008 года пад № А-120, II ступень — пад № А-121<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=12592&lang=be|title=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь – Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}</ref>. == Статут == Нагрудным знакам узнагароджваюцца работнікі [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]] і арганізацый яго сістэмы за ўзорнае выкананне службовых абавязкаў, дасягненне высокіх вынікаў у працы<ref name=":0" />. Нагрудным знакам могуць быць узнагароджаныя таксама іншыя асобы, якія ўнеслі значны ўклад і аказалі эфектыўнае садзейнічанне ў рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў сферы [[юстыцыя|юстыцыі]]<ref name=":0" />. Нагрудны знак мае дзве ступені. Вышэйшай з’яўляецца I ступень. Узнагароджанне адбываецца паслядоўна: спачатку II ступенню, затым I ступенню. Паўторнае ўзнагароджанне адной і той жа ступенню не прадугледжана<ref name=":0" />. Парадак прадстаўлення да ўзнагароды вызначаецца [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністрам юстыцыі]]. Рашэнне аб узнагароджанні афармляецца загадам Міністра<ref name=":0" />. Знак і пасведчанне ўручаюцца асабіста [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністрам юстыцыі]] або яго намеснікамі ва [[Урачыстасць|ўрачыстай абстаноўцы]]<ref name=":0" />. Асобы, узнагароджаныя нагрудным знакам, якія ўчынілі [[Намер (права)|наўмыснае]] [[злачынства]] або дапусцілі [[дысцыплінарная правіна|дысцыплінарную правіну]], рашэннем Міністэрства юстыцыі могуць быць пазбаўленыя ўзнагароды<ref name=":0" />. Запісы пра ўзнагароджанне і пазбаўленне заносяцца ў [[працоўная кніжка|працоўную кніжку]]<ref name=":0" />. Нагрудны знак носіцца на форменным або цывільным адзенні і размяшчаецца на правым баку грудзей пасля [[ордэн]]аў і [[медаль|медалёў]], а пры іх адсутнасці — на іх месцы<ref name=":0" />. Пры страце нагруднага знака або пасведчання [[дублікат]]ы не выдаюцца<ref name=":0" />. == Апісанне == Нагрудны знак мае выгляд стылізаванай [[Васьмігранная зорка|васьміграннай зоркі]] (I ступень — [[Залацісты колер|залацістага колеру]], II ступень — [[Серабрысты колер|серабрыстага колеру]]). На ёй размешчаны [[Чырвоны колер|чырвоны]] фігурны [[шчыт]] з аблямоўкай (I ступень — серабрыстага, II ступень — залацістага колеру), які сімвалізуе абарону правоў і свабод грамадзян<ref name=":0" />. У цэнтры шчыта — [[калона]] (I ступень — залацістага, II ступень — серабрыстага колеру), увянчаная выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]], што ўвасабляе [[закон]] і [[справядлівасць]]. Пасярэдзіне калоны размешчаная таблічка з надпісам «ЗАКОН» (I ступень — залацістага, II ступень — серабрыстага колеру), ніжэй — [[зялёны колер|зялёная]] [[стужка]] з надпісам «ЗА АДЗНАКУ»<ref name=":0" />. Шчыт і калонку абрамляе [[лаўровы вянок]] (I ступень — залацістага, II ступень — серабрыстага колеру). Паверх вянка шчыт абрамлены па баках і знізу [[чырвоны колер|чырвонай]] стужкай з надпісам «МІНІСТЭРСТВА ЮСТЫЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ», падзелены ўнізе падставай калоны. На падножжы калоны размешчана [[Рымскія лічбы|рымская лічба]] «I» або «II» чырвонага колеру, якая абазначае ступень узнагароды<ref name=":0" />. Знак вырабляецца з [[метал]]у (I ступень — залацістага, II ступень — серабрыстага колеру). Памер знака — 48 × 40 мм<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нагрудныя знакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:2006 год у Беларусі]] osdxhbu654uf7t2qgc6w44f6699hlgf Ганаровы работнік юстыцыі Беларусі 0 791579 5178090 5149430 2026-08-10T08:28:35Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178090 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Нагрудны знак адрознення Міністэрства юстыцыі «Ганаровы работнік юстыцыі Беларусі» |Выява =Нагрудны знак адрознення «Ганаровы работнік юстыцыі Беларусі».png |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = «Ганаровы работнiк юстыцыi Беларусi» |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[нагрудны знак]] |Каму ўручаецца = работнікі Міністэрства юстыцыі і арганізацый яго сістэмы; іншыя асобы за заслугі ў развіцці сферы юстыцыі |Кім уручаецца = [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі]] або яго намеснікі |Падставы = узорнае выкананне службовых абавязкаў, паспяховае выкананне задач, стаж працы не менш за 10 гадоў |Аўтар праекта = |Дата заснавання = [[24 мая]] [[2012]] |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = метал залацістага і серабрыстага колеру, эмаль |Вага = |Памеры = дыяметр 35 мм; калодка 26 × 25 мм |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''«Ганаровы работнік юстыцыі Беларусі»''' — [[нагрудны знак]] адрознення [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Зацверджаны [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 24 мая 2012 года № 238<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31200238|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 24 мая 2012 г. № 238 «Аб заснаванні нагруднага знака адрознення Міністэрства юстыцыі "Ганаровы работнік юстыцыі Беларусі"»|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}</ref>. Зарэгістраваны ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Беларусі|Дзяржаўным геральдычным рэгістры]] 6 лютага 2014 года пад № А-187<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=12592&lang=be|title=Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь – Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}</ref>. == Статут == Нагрудным знакам узнагароджваюцца работнікі [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]] і арганізацый яго сістэмы, якія праслужылі ў іх, як правіла, не менш за 10 гадоў, за ўзорнае выкананне службовых абавязкаў і паспяховае выкананне задач, што стаяць перад гэтымі арганізацыямі<ref name=":0" />. Нагрудным знакам могуць быць узнагароджаныя і іншыя асобы, якія ўнеслі значны ўклад у рэалізацыю дзяржаўнай палітыкі ў сферы [[юстыцыя|юстыцыі]]<ref name=":0" />. Парадак прадстаўлення да ўзнагароды і форма пасведчання вызначаюцца [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністрам юстыцыі]]. Узнагароджанне ажыццяўляецца на падставе загада Міністра<ref name=":0" />. Знак і пасведчанне ўручаюцца [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністрам юстыцыі]] або яго намеснікамі асабіста, ва [[Урачыстасць|ўрачыстай абстаноўцы]]<ref name=":0" />. Асобы, узнагароджаныя нагрудным знакам, якія ўчынілі [[Намер (права)|наўмыснае]] [[злачынства]] або дапусцілі грубыя [[дысцыплінарная правіна|дысцыплінарныя правіны]], загадам Міністра юстыцыі могуць быць пазбаўленыя нагруднага знака<ref name=":0" />. Запісы пра ўзнагароджанне і пазбаўленне заносяцца ў [[працоўная кніжка|працоўную кніжку]]<ref name=":0" />. Знак носіцца на правай грудзі форменнай або грамадзянскай вопраткі, пасля [[ордэн]]аў і [[медаль|медалёў]], а пры іх адсутнасці — на іх месцы<ref name=":0" />. Паўторнае ўзнагароджанне не прадугледжана, [[дублікат]]ы пры страце не выдаюцца<ref name=":0" />. == Апісанне == Нагрудны знак мае выгляд [[зорка|васьміпрамянёвай зоркі]] [[залацісты колер|залацістага колеру]] з асновай [[Сіні колер|цёмна-сіняга колеру]] ў цэнтры. На ёй размешчаны [[чырвоны колер|чырвоны]] фігурны [[шчыт]] з [[аблямоўка]]й [[серабрысты колер|серабрыстага колеру]] з [[Заклёпка|заклёпкамі]]. У цэнтры шчыта — [[калона]] серабрыстага колеру, увянчаная [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|дзяржаўным гербам Рэспублікі Беларусь]]. Пад [[Капітэль|капітэллю]] калоны змешчаная таблічка з надпісам «ЗАКОН». У ніжняй частцы шчыта — [[чырвоны колер|чырвоная]] дэвізная [[стужка]] з надпісам у дзве радкі «ГАНАРОВЫ РАБОТНІК ЮСТЫЦЫІ БЕЛАРУСІ». Шчыт і калона абрамлены [[лаўровы вянок|лаўровым вянком]] [[залацісты колер|залацістага колеру]]<ref name=":0" />. Адваротны бок мае гладкую паверхню з рэльефным надпісам «МІНІСТЭРСТВА ЮСТЫЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» у два радкі і парадкавым нумарам знака<ref name=":0" />. Дыяметр нагруднага знака — 35 мм<ref name=":0" />. Знак злучаецца пры дапамозе вушка і кольца з [[ордэнская калодка|калодкай]] прамавугольнай формы (26 × 25 мм). На калодцы замацаваная [[муаравая стужка]] [[Сіні колер|цёмна-сіняга колеру]], па краях якой праходзяць па дзве [[вертыкальная лінія|вертыкальныя палосы]] [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[зялёны колер|зялёнага]] колеру (шырыня палос — 2 мм). У ніжняй частцы калодкі знаходзіцца [[планка]] [[залацісты колер|залацістага колеру]] з выгравіраваным [[Беларускі парламент|беларускім арнаментам]]. На адваротным баку калодкі — [[шпілька]] для мацавання<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нагрудныя знакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:2012 год у Беларусі]] 7c8xe2id93n07mheregm990bt67dl5v Ганаровы архівіст Беларусі 0 791702 5178092 5044356 2026-08-10T08:29:19Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5178092 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Нагрудны знак Дэпартамента па архівах і справаводстве «Ганаровы архівіст Беларусі» |Выява = |Выява стужка = |Памер выявы = |Арыгінальная назва = |Краіна = |Тып = |Каму ўручаецца = супрацоўнікі архіўных устаноў і арганізацый; іншыя асобы, у тым ліку замежныя грамадзяне, за ўклад у архіўную справу і справаводства |Кім уручаецца = |Падставы = значны асабісты ўклад у архіўную справу і справаводства, шматгадовая праца, прафесіяналізм |Дата заснавання = |Статус = уручаецца |Матэрыял = метал жоўтага і белага колеру, эмаль |Памеры = дыяметр 30 мм |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Вікісховішча = }} '''«Ганаровы архівіст Беларусі»''' — [[нагрудны знак]] адрознення [[Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Дэпартамента па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі]]. Заснаваны пастановай Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь ад 2 ліпеня 2024 года № 45<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=W22441880|title=Пастанова Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь ад 2 ліпеня 2024 г. № 45 «Аб нагрудным знаку адрознення Дэпартамента па архівах і справаводству Міністэрства юстыцыі "Ганаровы архівіст Беларусі"»|website=pravo.by|access-date=2025-09-02}}</ref>. == Гісторыя == Першы раз нагрудны знак «Ганаровы архівіст Беларусі» заснаваны [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 23 ліпеня 2003 года № 317. Аднак ужо ў 2007 годзе ён скасаваны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 12 студзеня 2007 года № 23<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=P30700023|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 12 студзеня 2007 г. № 23 «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у ўказы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, прызнанні страціўшымі сілу некаторых указаў і асобных палажэнняў указаў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»|website=pravo.by|access-date=2025-09-02}}</ref>. У 2024 годзе знак адноўлены на ўзроўні ведамаснага акта — пастановай Міністэрства юстыцыі № 45<ref name=":0" />. == Статут == Нагрудным знакам узнагароджваюцца супрацоўнікі архіўных устаноў і іншых арганізацый, а таксама іншыя асобы, у тым ліку замежныя грамадзяне, якія ўнеслі значны асабісты ўклад у развіццё архіўнай справы і справаводства<ref name=":0" />. Рашэнне аб узнагароджанні прымаецца Міністэрствам юстыцыі. Узнагароджанне адбываецца ва [[ўрачыстасць|ўрачыстай абстаноўцы]]. Работнікі Дэпартамента і рэспубліканскіх архіўных устаноў разам са знакам атрымліваюць грашовае заахвочванне ў памеры дзесяці [[базавая велічыня|базавых велічынь]]<ref name=":0" />. Знак носіцца на правым баку грудзей пасля дзяржаўных узнагарод і ведамасных нагрудных знакаў Міністэрства юстыцыі<ref name=":0" />. == Апісанне == Нагрудны знак мае выгляд [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвескі]]-[[Медальён (архітэктура)|медальёна]] дыяметрам 30 мм. У цэнтры размешчаны выявы [[Пяро|пяра]], [[Скрутак|скрутка]] і [[Папера|лістоў паперы]], што ўтвараюць літару «[[А]]». Кампазіцыя аздоблена стылізаваным [[Лаўровы вянок|вянком]]. Элементы выкананыя з [[метал]]у жоўтага і белага колеру з рэльефнай прапрацоўкай дэталяў<ref name=":0" />. Знак пры дапамозе вушка і кольца злучаецца з [[Ордэнская калодка|калодкай]] прамавугольнай формы памерам 23 × 11 мм, пакрытай [[Чырвоны колер|чырвонай]] [[Эмаль|эмаллю]]. На калодцы замацавана металічная [[Лаўровая галіна|лаўровая галінка]] жоўтага колеру. На адваротным баку калодкі знаходзіцца [[шпілька]] для мацавання да адзення<ref name=":0" />. Адваротны бок знака мае гладкую паверхню з рэльефным надпісам «ДЭПАРТАМЕНТ ПА АРХІВАХ І СПРАВАВОДСТВЕ МІНІСТЭРСТВА ЮСТЫЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» і пазнакай «№», пад якой гравіруецца парадкавы нумар узнагароды<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нагрудныя знакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:2003 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:2024 год у Беларусі]] szwizpx1ab0wxq8brqywah2abfp7aeh Крушэнне фунікулёра ў Лісабоне (2025) 0 792048 5177935 5152120 2026-08-09T21:49:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177935 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[3 верасня]] [[2025]] года каля 18:05 (па [[Заходнееўрапейскі час|заходнееўрапейскім летнім часе]]) вагон [[фунікулёр]]а «Глорыя» ў [[Лісабон]]е ([[Партугалія]]) сышоў з рэек і разбіўся, у выніку чаго 16 чалавек загінулі<ref name=rtp-sep4-fatality-count/><ref name=bbc-sep4-fatality-count/> і 23 былі паранены. Калі вагон сышоў з рэек, ён знаходзіўся на вяршыні пагорка і потым некантралявана імчаўся ўніз, пакуль не ўрэзаўся ў будынак ля падножжа пагорка. Упраўленне па прадухіленні і расследаванні аварый грамадзянскай авіяцыі і чыгуначнага транспарту, а таксама кампанія Carris, аператар грамадскага транспарту Лісабона, пачалі расследаванне аварыі. Пасля інцыдэнту ў краіне была абвешчана трохдзённая жалоба. == Гісторыя == Фунікулёр «Глорыя» ({{lang-pt|Ascensor da Glória}}) — адна з трох фунікулёрных ліній на вуліцах Лісабона. Кожны вагон умяшчальнасцю 43 пасажыры курсуе паміж раёнам Байру-Алту і плошчай Рэштаўрадорэш<ref name=":0">{{Cite web |last1=Atkinson |first1=Emily |last2=Cursino |first2=Malu |last3=Jackson |first3=Patrick |date=2025-09-03 |title=What we know about fatal Lisbon funicular derailment |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn95l12epxzo |access-date=2025-09-03 |work=BBC News |publisher= |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903215600/https://www.bbc.com/news/articles/cn95l12epxzo |url-status=live }}</ref><ref name="sky1">{{cite web |title=At least 15 killed after Lisbon's iconic Gloria funicular derails |url=https://news.sky.com/story/at-least-three-killed-after-lisbons-iconic-gloria-funicular-derails-13424490 |access-date=2025-09-03 |work=Sky News |date=2025-09-03 |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903211909/https://news.sky.com/story/at-least-three-killed-after-lisbons-iconic-gloria-funicular-derails-13424490 |url-status=live }}</ref>. Два вагоны, злучаныя тросам, рухаюцца з дапамогай электрарухавікоў<ref name="inde1">{{cite web |last1=Ross |first1=Alex |last2=Whittaker |first2=Rebecca |title=Death toll rises to 15 with many more injured after Lisbon's Gloria funicular derails: Latest updates |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/lisbon-crash-gloria-funicular-live-updates-b2819562.html |access-date=2025-09-03 |work=The Independent |date=2025-09-03 |archive-date=2025-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904001139/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/lisbon-crash-gloria-funicular-live-updates-b2819562.html |url-status=live }}</ref>. Маршрут працягласцю каля 265 метраў праходзіць па схіле. У 2002 годзе ён быў прызнаны нацыянальным помнікам і з’яўляецца папулярным відам транспарту для турыстаў і мясцовых жыхароў<ref>{{cite web |title=Descarrilamento do elevador da Glória faz 15 mortos e 18 feridos em Lisboa |language=pt |trans-title=Elevator derailment kills 15 and injures 18 in Lisbon |url=https://www.rfi.fr/pt/mundo/20250903-descarrilamento-do-elevador-da-gl%C3%B3ria-faz-15-mortos-e-18-feridos-em-lisboa |access-date=2025-09-03 |work=Radio France Internationale |date=2025-09-03}}</ref>. Тэхнічнае абслугоўванне фунікулёраў Лісабона з 2011 года было перададзена на [[аўтсорсінг]]. Адкрыты тэндар на тэхнічнае абслугоўванне апошні раз аб’яўлялі ў 2022 годзе, заяўкі на тэндар падалі чатыры кампаніі, пасля чаго Carris падпісала кантракт на 1 млн евро з кампаніяй MAIN — Maintenance Engineering<ref name="PPulse">{{Cite web |date=2025-09-03 |title=Maintenance of derailed tram is ensured "scrupulously" |url=https://www.portugalpulse.com/maintenance-of-derailed-tram-is-ensured-scrupulously/ |access-date=2025-09-04 |website=Portugal Pulse |language=en |quote=president of Carris stated that the maintenance… has been undertaken by an external company, Main Energy, for 14 years, and an investigation is underway to determine if a maintenance issue was involved. “The maintenance protocol was scrupulously followed,” stated Brito Bogas, emphasizing that the last major maintenance of the Elevador da Glória occurred in 2022, with general maintenance scheduled every four years. The plan also includes weekly, monthly, and daily inspections, all of which were performed. |archive-date=7 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907125338/https://www.portugalpulse.com/maintenance-of-derailed-tram-is-ensured-scrupulously/ |url-status=dead }}</ref>. Кантракт прадугледжвае абслугоўванне фунікулёраў «Глорыя», «Біка» і «Лаўра», а таксама ліфта Санта-Жушта. Па звестках прафсаюза працаўнікоў Carris, супрацоўнікі кампаніі не аднойчы скардзіліся на няякаснае тэхнічнае абслугоўванне з боку MAIN<ref>{{cite web |last=Martins |first=Ruben |date=2025-09-03 |title=Elevador da Glória: cabo de segurança partiu e originou acidente que provocou mortes |url=https://www.publico.pt/2025/09/03/tecnologia/noticia/elevador-gloria-cabo-seguranca-partiu-originou-acidente-provocou-mortes-2145928 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903231804/https://www.publico.pt/2025/09/03/tecnologia/noticia/elevador-gloria-cabo-seguranca-partiu-originou-acidente-provocou-mortes-2145928 |archive-date=2025-09-03 |access-date=2025-09-03 |website=Público |language=pt}}</ref>. Апошні раз фунікулёр «Глорыя» праходзіў агульны тэхнічны агляд, які праводзіцца кожныя чатыры гады, у 2022 годзе. Апошні тэрміновы тэхнічны агляд, які праводзіцца кожныя два гады, быў праведзены ў перыяд з 26 жніўня па 30 верасня 2024 года<ref>{{cite web |last1=Moura dos Santos |first1=António |last2=Costa |first2=Cátia Andrea |date=2025-09-03 |title=Em direto/ Elevador da Glória em Lisboa descarrilou após cabo partir-se. PSP confirma que há mortos e Marcelo quer que acidente "seja rapidamente esclarecido" |url=https://observador.pt/liveblogs/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou-apos-cabo-partir-se-ha-pelo-menos-20-feridos-a-registar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903231138/https://observador.pt/liveblogs/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou-apos-cabo-partir-se-ha-pelo-menos-20-feridos-a-registar/ |archive-date=2025-09-03 |access-date=2025-09-03 |website=Observador |language=pt}}</ref><ref>{{cite web|access-date=2025-09-04 |date=2025-09-04 |language=en |title=Portugal holds day of mourning for 17 people killed in Lisbon funicular crash |url=https://www.france24.com/en/europe/20250904-portugal-holds-day-of-mourning-for-15-people-killed-in-train-derailment |website=France 24}}</ref>. За дзевяць гадзін да аварыі быў праведзены штодзённы візуальны агляд<ref name="foreigners"/>. Праз некалькі гадзін пасля катастрофы 2025 года генеральны дырэктар Carris Педра дэ Брыта Богаш (на пасадзе з мая 2022 года)<ref>{{cite web |date=23 May 2022 |title=Câmara de Lisboa aprova Pedro Bogas como presidente da Carris para mandato 2021-2025 |trans-title=Lisbon City Council approves Pedro Bogas for CEO of Carris for the 2021–2025 term |url=https://observador.pt/2022/05/23/camara-de-lisboa-aprova-pedro-bogas-como-presidente-da-carris-para-mandato-2021-2025/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216005728/https://observador.pt/2022/05/23/camara-de-lisboa-aprova-pedro-bogas-como-presidente-da-carris-para-mandato-2021-2025/ |archive-date=16 снежня 2022 |access-date=2025-09-04 |work=Observador |language=pt}}</ref><ref>{{cite report |date=2023-03-13 |title=Relatório de Governo Societário 2022 |url=https://www.carris.pt/media/zsujhlpw/relatorio-governo-societario-2022.pdf |trans-title=Corporate Governance Report 2022 |page=19 |language=pt |location=Lisbon, Portugal |publisher=Carris |access-date=2025-09-04 |archive-date=2025-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722225931/https://www.carris.pt/media/zsujhlpw/relatorio-governo-societario-2022.pdf |url-status=live }}</ref> заявіў, што MAIN «дакладна выконвала пратакол тэхнічнага абслугоўвання», у які ўваходзілі штомесячныя, штотыднёвыя і штодзённыя праверкі<ref name="PPulse" /><ref>{{cite web |date=2025-09-03 |title=Carris assegura que foram "respeitados todos os protocolos de manutenção" do elevador da Glória |url=https://eco.sapo.pt/2025/09/03/carris-assegura-que-foram-respeitados-todos-os-protocolos-de-manutencao-do-elevador-da-gloria/ |trans-title=Carris assures that "all maintenance protocols were followed" for the Glória funicular |language=pt |work=ECO |access-date=2025-09-04}}</ref>. Раней, у маі 2018 года, адзін з вагонаў сышоў з [[Рэйка|рэек]] з-за адсутнасці тэхнічнага абслугоўвання колаў; назва пастаўшчыка паслуг тэхнічнага абслугоўвання не згадвалася ў прэсе<ref>{{Cite web |first=Carlos |last=Cipriano |title=O elevador da Glória descarrilou e ninguém disse nada |lang=pt |trans-title=The Gloria elevator derailed and no one said anything |publisher=Público |date=2018-05-17 |url=https://www.publico.pt/2018/05/17/local/noticia/o-elevador-da-gloria-descarrilou-e-ninguem-disse-nada-1830288 |url-access=subscription |access-date=2025-09-06}}</ref>. Ніхто не пацярпеў<ref>{{Cite web |last=Newman |first=Peter |date=2025-09-04 |title=Tragedy has struck Lisbon's funicular railway. A transport expert explains how these old-fashioned trains work |url=http://theconversation.com/tragedy-has-struck-lisbons-funicular-railway-a-transport-expert-explains-how-these-old-fashioned-trains-work-264574 |access-date=2025-09-04 |website=The Conversation |language=en}}</ref>. == Аварыя == Фунікулёр сышоў з рэек каля 18:05 (па заходнееўрапейскім часе), на пачатку вячэрняй гадзіны пік<ref name="sky1" />. Вагон № 1<ref name="Car Number Image">{{cite web |last=Hennell |first=Phoebe |date=2025-09-04 |title=Overtourism blamed for funicular crash that killed 16 in Lisbon |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/09/04/overtourism-blamed-cable-car-crash-killed-17-lisbon/ |access-date=2025-09-04 |work=The Telegraph}}</ref>, які ў той час спускаўся з верхняй часткі схілу, урэзаўся ў будынак<ref name="contacto1">{{cite web |title=Descarrilamento do elevador da Glória fez 15 mortos e 18 feridos. Governo decreta luto nacional |trans-title=The Glória elevator derailment killed 15 people and injured 18. The government declared national mourning. |url=https://www.contacto.lu/portugal/descarrilamento-do-elevador-da-gloria-fez-15-mortos-e-18-feridos.-governo-decreta-luto-nacional/87982086.html |access-date=2025-09-03 |work=Contacto |language=pt |date=2025-09-03 |url-status=dead }}</ref>. Адначасова вагон № 2 паднімаўся з ніжняй часткі схілу. Па сведчаннях відавочцаў, вагон № 2 рэзка перамяніў напрамак руху і ўрэзаўся ў ходнік. Пакуль мінакі спрабавалі вызваліць пасажыраў з вагона № 2, які спыніўся<ref name="Car Number Image" />, вагон № 1 пачаў некантралявана спускацца па схіле, пасля чаго ўрэзаўся ў будынак<ref name="4 September 2025">{{cite web |last1=Whittaker |first1=Rebecca |title=Passengers on Lisbon's Gloria funicular 'screamed with fear', say horrified witnesses to crash |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/lisbon-funicular-crash-witnesses-reports-b2819632.html |access-date=2025-09-04 |work=The Independent}}</ref> на павароце<ref name=":1">{{cite web |title=Famed streetcar in Lisbon, Portugal, derails and crashes, killing 15 people |url=https://apnews.com/article/streetcar-derails-lisbon-d63600ff5092969b088507bbccf44aab |access-date=2025-09-04 |work=AP News |date=2025-09-04 |archive-date=2025-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904120309/https://apnews.com/article/streetcar-derails-lisbon-d63600ff5092969b088507bbccf44aab |url-status=live }}</ref> ўздоўж Calçada da Glória каля Avenida da Liberdade, непадалёк ад канцавога прыпынку лініі<ref name="shock">{{cite web |last1=Roberts |first1=Alison |last2=Rawnsley |first2=Jessica |date=2025-09-04 |title=Lisbon in shock after funicular crash leaves 15 dead |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1jzlgj915no |access-date=2025-09-04 |work=BBC News |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903215600/https://www.bbc.com/news/articles/c1jzlgj915no |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Lisbon's Gloria funicular derails: What we know about the cause and victims |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/4/lisbons-gloria-funicular-derails-what-we-know-about-cause-and-victims |access-date=2025-09-04 |work=Al Jazeera |date=2025-09-04 |archive-date=2025-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904121006/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/4/lisbons-gloria-funicular-derails-what-we-know-about-cause-and-victims |url-status=live }}</ref>. Аднаго чалавека на ходніку збіў вагон, які перакуліўся<ref name="apknow">{{cite web |title=What to know about the streetcar derailment in Lisbon |url=https://apnews.com/article/lisbon-streetcar-deadly-derailment-what-to-know-c3637a52a4df5e3dd3563e845a342278 |access-date=2025-09-04 |work=AP News |date=2025-09-04}}</ref>. Другі вагон ля падножжа пагорка не зазнаў пашкоджанняў, але некаторыя з яго пасажыраў выскачылі з акон<ref name="inde1" />. На момант аварыі агулам у абодвух вагонах знаходзілася больш за 40 чалавек<ref name="rtp1">{{cite web |last1=Moreira Santos |first1=Inês |last2=Alexandre Amaral |first2=Paulo |date=2025-09-03 |title=15 mortos. PSP confirma balanço trágico do acidente com Elevador da Glória |trans-title=15 dead. PSP confirms tragic toll of Glória Elevator accident |url=https://www.rtp.pt/noticias/pais/15-mortos-psp-confirma-balanco-tragico-do-acidente-com-elevador-da-gloria_n1681077 |access-date=2025-09-03 |work=Rádio e Televisão de Portugal |language=pt |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903204244/https://www.rtp.pt/noticias/pais/15-mortos-psp-confirma-balanco-tragico-do-acidente-com-elevador-da-gloria_n1681077 |url-status=live }}</ref>. Партугальская газета Observador і пажарная служба Лісабона паведамілі, што ў выніку аслаблення троса вагон страціў кіраванне і ўрэзаўся ў будынак<ref>{{cite web |last1=Atkinson |first1=Emily |last2=Lowen |first2=Mark |title=At least fifteen dead after Lisbon's historic funicular derails |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1jzlgj915no |access-date=2025-09-03 |work=BBC News |date=2025-09-03 |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903193838/https://www.bbc.com/news/articles/c1jzlgj915no |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Portugal holds day of mourning after Lisbon funicular accident kills 17 |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/3/at-least-15-killed-when-funicular-derails-in-portugals-capital-lisbon |access-date=2025-09-04 |work=Al Jazeera |date=2025-09-04 |archive-date=2025-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904105701/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/3/at-least-15-killed-when-funicular-derails-in-portugals-capital-lisbon |url-status=live }}</ref>. == Ахвяры == У выніку аварыі 16 чалавек загінулі<ref name="rtp-sep4-fatality-count">{{cite web |author= |date=2025-09-04 |title=Primeiro-ministro diz que estão confirmados 16 mortos e cinco feridos em estado crítico |url=https://www.rtp.pt/noticias/pais/primeiro-ministro-diz-que-estao-confirmados-16-mortos-e-cinco-feridos-em-estado-critico_n1681328 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250904125138/https://www.rtp.pt/noticias/pais/primeiro-ministro-diz-que-estao-confirmados-16-mortos-e-cinco-feridos-em-estado-critico_n1681328 |archivedate=2025-09-04 |accessdate=2025-09-04 |website=Rádio e Televisão de Portugal |language=pt}}</ref><ref name="bbc-sep4-fatality-count">{{cite web |author= |date=2025-09-04 |title=Death toll stands at 16, prime minister says |url=https://www.bbc.com/news/live/cpqnnllppnpt#asset:4a72bd9a-fafd-4589-b021-214bb8243118 |accessdate=2025-09-04 |website=BBC News |archive-date=2025-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904130059/https://www.bbc.com/news/live/cpqnnllppnpt#asset:4a72bd9a-fafd-4589-b021-214bb8243118 |url-status=live }}</ref> і 23 былі паранены<ref name="apknow" />, у тым ліку пяцёра знаходзіліся ў крытычным стане<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web |title=15 mortos em descarrilamento no Elevador da Glória. 18 feridos: 5 em estado grave, 13 ligeiros (incluindo uma criança de 3 anos). Decretado luto nacional |url=https://cnnportugal.iol.pt/geral/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou/20250903/68b8785fd34ef72ee44a1f76 |access-date=2025-09-04 |website=CNN Portugal |language=pt}}</ref><ref>{{cite web |date=2025-09-03 |title=At least 15 killed in a streetcar derailment in Lisbon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250903-at-least-15-killed-in-a-streetcar-derailment-in-lisbon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904001148/https://www.france24.com/en/live-news/20250903-at-least-15-killed-in-a-streetcar-derailment-in-lisbon |archive-date=2025-09-04 |access-date=2025-09-03 |work=France 24}}</ref>. Семярых параненых даставілі ў шпіталь Сан-Жазэ, а астатнія атрымалі медыцынскую дапамогу ў шпіталях Санта-Марыя і Сан-Францыска-Ксаўе<ref name="cnn1">{{cite web |title=15 mortos em descarrilamento no Elevador da Glória. 18 feridos: 5 em estado grave, 13 ligeiros (incluindo uma criança). "É uma tragédia" |trans-title=15 dead in Glória Elevator derailment. 18 injured: 5 seriously, 13 slightly (including a child). "It's a tragedy." |language=pt |url=https://cnnportugal.iol.pt/geral/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou/20250903/68b8785fd34ef72ee44a1f76 |access-date=2025-09-03 |work=CNN Portugal |date=2025-09-03 |archive-date=2025-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903172541/https://cnnportugal.iol.pt/geral/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou/20250903/68b8785fd34ef72ee44a1f76 |url-status=live }}</ref>. Сярод загінулых пяцёра партугальцаў і 11 грамадзян іншых краін, усе дарослыя<ref name="foreigners">{{Cite web |date=2025-09-05 |title=Most of those killed in Lisbon streetcar derailment were foreigners, police say |url=https://apnews.com/article/portugal-streetcar-derailed-investigations-8801dc8a29cd67a70140dab288a24a07 |access-date=2025-09-05 |work=AP News |language=en}}</ref><ref name="ccfl-brakeperson">{{cite web|url=https://www.carris.pt/descubra/noticias/comunicado-nota-funebre/|archivedate=2025-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250904105014/https://www.carris.pt/descubra/noticias/comunicado-nota-funebre/|url-status=live|title=Nota fúnebre|work=Companhia Carris de Ferro de Lisboa|date=2025-09-04|access-date=2025-09-04}}</ref>. Сярод параненых пяцёра партугальцаў, астатнія — замежнікі<ref name="apknow"/><ref name="aj1">{{cite web |title=Lisbon's Gloria funicular derails: What we know about cause and victims |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/4/lisbons-gloria-funicular-derails-what-we-know-about-cause-and-victims |access-date=2025-09-04 |work=Al Jazeera |date=2025-09-04 |archive-date=2025-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904121006/https://www.aljazeera.com/news/2025/9/4/lisbons-gloria-funicular-derails-what-we-know-about-cause-and-victims |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Gateno |first=Daniel |date=2025-09-04 |title=Acidente em Lisboa: brasileiro tem ferimentos leves em descarrilamento do Elevador da Glória |url=https://www.estadao.com.br/internacional/acidente-em-lisboa-brasileiro-tem-ferimentos-leves-em-descarrilamento-do-elevador-da-gloria/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250904155427/https://www.estadao.com.br/internacional/acidente-em-lisboa-brasileiro-tem-ferimentos-leves-em-descarrilamento-do-elevador-da-gloria/ |archive-date=2025-09-04 |access-date=2025-09-04 |work=O Estado de S. Paulo |language=pt}}</ref>. Было паранена трохгадовае дзіця<ref>{{cite web |last=Hatton |first=Barry |last2=Naishadham |first2=Suman |date=2025-09-04 |title=Portuguese investigators search for cause of Lisbon streetcar crash that killed 16 |url=https://apnews.com/article/lisbon-portugal-streetcar-funicular-accident-a12688b21b2059d18cab6c2117a376af |access-date=2025-09-04 |work=AP News}}</ref>. == Расследаванне == Партугальскае ўпраўленне па прадухіленні і расследаванні аварый грамадзянскай авіяцыі і чыгуначнага транспарту пачало расследаванне аварыі. Кампанія Carris прынесла выбачэнні<ref>{{Cite web |title='We are very sorry about what happened... we need to get to the bottom of it', says tramways company head |url=https://www.bbc.com/news/live/cpqnnllppnpt?post=asset%3A82a562ca-40d0-47cc-bb25-e17994f04d7f#post |website=BBC}}</ref> і паведаміла, што, апрача работ па тэхнічным абслугоўванні ў 2024 годзе, праводзіліся рэгулярныя штомесячныя і штотыднёвыя праверкі, і што будзе пачата ўласнае расследаванне. == Рэакцыя == У Лісабоне былі спынены ўсе фунікулёры, мясцовыя ўлады загадалі неадкладна іх праверыць. Паліцыя абвясціла аб стварэнні тэлефоннага нумара і адраса электроннай пошты для атрымання інфармацыі пра інцыдэнт<ref>{{Cite web |date=2025-09-04 |title=Em direto/ Acidente com Elevador da Glória faz 17 mortos e pelo menos 21 feridos. Primeira vítima mortal identificada é o guarda-freio do elevador |url=https://observador.pt/liveblogs/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou-apos-cabo-partir-se-ha-pelo-menos-20-feridos-a-registar/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903231138/https://observador.pt/liveblogs/elevador-da-gloria-em-lisboa-descarrilou-apos-cabo-partir-se-ha-pelo-menos-20-feridos-a-registar/ |archive-date=2025-09-03 |access-date=2025-09-04 |website=Observador |language=pt}}</ref>. Абломкі з месца аварыі былі прыбраны да 5 верасня. 4 верасня ў Партугаліі быў абвешчаны нацыянальны дзень жалобы, а ў Лісабоне — трохдзённая жалоба<ref name="rtp1" />. Увечары 4 верасня ў царкве Сан-Дамінгуш у Лісабоне адслужылі імшу ў памяць аб загінулых<ref name="foreigners"/>. Яшчэ адна мемарыяльная цырымонія прайшла 5 верасня ў царкве Святога Роха ў Лісабоне<ref>{{Cite web |last=Naishadham |first=Suman |last2=Hernan |first2=Munoz |date=2025-09-06 |title=Portuguese victims of streetcar crash mourned by colleagues, friends and local residents |url=https://apnews.com/article/portugal-streetcar-crash-victims-mass-ad14dc3ae85d6e6a1ee4d2d36df01543 |access-date=2025-09-06 |website=AP News |language=en}}</ref>. На знак жалобы [[Еўрапейскі парламент]] прыспусціў сцягі. == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:2025 год у Партугаліі]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:Транспартныя здарэнні 2025 года]] 6ckujt3oudfiihf4iqm0nf8c7thttsc Размовы з удзельнікам:Dzejka 3 792213 5177853 5145965 2026-08-09T15:20:15Z MocnyDuham 99818 /* Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка */ new topic ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5177853 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:35, 11 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:47, 7 лютага 2026 (+03) == Нядбай == Вітаю, @[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]]. Апошнімі праўкамі ўтварылі дубль, цяпер дзве аспірантуры ў Любліне, а паміж імі магістратура ў Вільні. Калі ведаеце сапраўдную храналогію, калі ласка, упарадкуйце тэкст. Калі не ведаеце, проста з логікі магістратура (калі яна была) мусіць быць перад аспірантурай. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == Пазначэнне крыніцы міжвікі перакладу == Добра дня. Здаецца, пры пераносе з be на be-tarask Вы сістэматычна ніяк гэта не пазначаеце, парушаеце ўмовы ліцэнзіі, ні ў радку апісання змен (мінімалістычная норма), ні шаблонам на старонцы размоў, ні якім іншым чынам. Трэба гэта выпраўляць. Умовы ліцэнзіі Вы яўна ведаеце, пры пераносе з be-tarask на be таксама сістэматычна паводле іх крыніцу пазначаеце. Выглядае не дужа каб прыгожа, калега. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:42, 24 мая 2026 (+03) == Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка == Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:20, 9 жніўня 2026 (+03) m7afhmb8ocekayp1zxgoxkpld0h6y67 Размовы з удзельнікам:Ciepiersia 3 797941 5177852 5077513 2026-08-09T15:20:12Z MocnyDuham 99818 /* Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка */ new topic ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5177852 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:26, 7 студзеня 2026 (+03) == Катэгарызацыя == [[:Катэгорыя:Спісы жывёл Беларусі]] цалкам можа быць уключана ў катэгорыю Заалогія ў Беларусі. Усе спісы таккім чынам дададуцца за адзін раз. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:42, 7 студзеня 2026 (+03) Вітаю. Уключэнне [[Спіс блішчанак Беларусі]] ў [[:Катэгорыя:Калеаптэралогія ў Беларусі]] і ўсе падобныя ўключэнні -- памылкі катэгарызацыі, бо калеаптэралогія вывучае не менавіта [[Спіс блішчанак Беларусі]] і не нават не блішчанак у Беларусі, а ў тым ліку блішчанак, у тым ліку ў Беларусі. Нейкая вышэйшая біялагічная катэгорыя можа быць уключана як прадмет вывучэння ў [[:Катэгорыя:Калеаптэралогія]]. Калі рабіць іначай, усё можна ўключыць ва ўсё і сэнсу ў катэгорыях не будзе. Таму большасць правак па катэгарызацыі будзе адменена. -- == Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка == Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:20, 9 жніўня 2026 (+03) eggt122unepykczlr9jj2sjj3sn0fra 5177854 5177852 2026-08-09T15:24:58Z Ciepiersia 162280 /* Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка */ дапаўненне 5177854 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:26, 7 студзеня 2026 (+03) == Катэгарызацыя == [[:Катэгорыя:Спісы жывёл Беларусі]] цалкам можа быць уключана ў катэгорыю Заалогія ў Беларусі. Усе спісы таккім чынам дададуцца за адзін раз. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:42, 7 студзеня 2026 (+03) Вітаю. Уключэнне [[Спіс блішчанак Беларусі]] ў [[:Катэгорыя:Калеаптэралогія ў Беларусі]] і ўсе падобныя ўключэнні -- памылкі катэгарызацыі, бо калеаптэралогія вывучае не менавіта [[Спіс блішчанак Беларусі]] і не нават не блішчанак у Беларусі, а ў тым ліку блішчанак, у тым ліку ў Беларусі. Нейкая вышэйшая біялагічная катэгорыя можа быць уключана як прадмет вывучэння ў [[:Катэгорыя:Калеаптэралогія]]. Калі рабіць іначай, усё можна ўключыць ва ўсё і сэнсу ў катэгорыях не будзе. Таму большасць правак па катэгарызацыі будзе адменена. -- == Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка == Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:20, 9 жніўня 2026 (+03) : Дзякуй вялікі--[[Удзельнік:Ciepiersia|Ciepiersia]] ([[Размовы з удзельнікам:Ciepiersia|размовы]]) 18:24, 9 жніўня 2026 (+03) a4qefaiult2w09boq76qgwwct46bk1o Катаванні ў Беларусі (з 2020) 0 802930 5177863 5151714 2026-08-09T15:47:03Z 5177863 wikitext text/x-wiki '''Масавыя катаванні ў Беларусі''' — сістэматычныя і мэтанакіраваныя акты [[Гвалт|гвалту]], жорсткага, бесчалавечнага і прыніжальнага для годнасці абыходжання з грамадзянамі з боку [[Праваахоўныя органы|сілавых структур]] [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якія набылі беспрэцэдэнтны маштаб пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=5}}. Паводле шматлікіх публікацый са спасылкай на сведкаў і пацярпелых ад падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|беларускіх пратэстаў 2020 года]], падзеі суправаджаліся надзвычайным [[Жорсткасць паліцыі|міліцэйскім гвалтам]] і сістэматычным парушэннем [[Правы чалавека ў Беларусі|правоў чалавека]] на ўсіх этапах працэсу [[Затрыманне|затрымання]], уключаючы шырокае прымяненне празмернай [[Фізічная сіла|фізічнай сілы]], [[Катаванні|катаванняў]], адмову ў [[Медыцынская дапамога|медыцынскай дапамозе]], [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]] і пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтаваннем]]<ref name="tut_13_August">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/696444.html |title="Там творится какой-то ад". Истории людей, которые побывали в изоляторе на Окрестина после выборов |publisher=[[TUT.BY]] |date=13 жніўня 2020 |lang=ru |url-status=dead |access-date=28 мая 2026 |archive-date=21 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421194725/https://news.tut.by/society/696444.html }}</ref><ref name="znak_12_August">{{cite web |url=https://www.znak.com/2020-08-12/belorusskiy_pravozachitnik_o_zaderzhaniyah_zhurnalistov_usloviyah_v_tyurmah_i_sudah_pod_kopirku |title=Белорусский правозащитник — о задержаниях людей, пытках в тюрьмах и конвейерных судах |publisher=Znak |date=12 жніўня 2020 |lang=ru |url-status=dead |access-date=28 мая 2026 |archive-date=20 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820081718/https://www.znak.com/2020-08-12/belorusskiy_pravozachitnik_o_zaderzhaniyah_zhurnalistov_usloviyah_v_tyurmah_i_sudah_pod_kopirku }}</ref>. У далейшых дакладах [[Фонд правоў чалавека|Фонду правоў чалавека]], [[Сусветная арганізацыя супраць катаванняў|Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў]] і незалежных праваабарончых ініцыятыў была дадзена [[Прававая ацэнка|прававая кваліфікацыя]] гэтых падзей як [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынстваў супраць чалавечнасці]], паколькі яны ўяўлялі сабой шырокамаштабны і сістэматычны напад на [[Цывільнае насельніцтва|цывільнае насельніцтва]] пры падтрымцы і па прамым загадзе [[Дзяржава|дзяржаўных уладаў]]<ref name="OMCT">{{cite web |url=https://www.omct.org/statements/belarus/2020/08/d26028/ |title=Belarus: Widespread torture of protesters suggests crimes against humanity |publisher=[[Сусветная арганізацыя супраць катаванняў]] |date=14 жніўня 2020 |lang=en}}</ref>{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=9}}. Ужо 1 верасня 2020 года ў афіцыйнай заяве [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|Упраўлення па правах чалавека ААН]] згадвалася больш за 450 задакументаваных выпадкаў катаванняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, у тым ліку [[Сексуальны гвалт|сексуальнага гвалту]]<ref name="UN_1_September">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26199&LangID=E |title=UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances |publisher=[[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]] |date=1 верасня 2020 |lang=en}}</ref>. У 2024 годзе [[Камітэт ААН супраць катаванняў]] апублікаваў даклад, у якім прыйшоў да неабвержнай высновы аб тым, што прымяненне катаванняў з'яўляецца сістэматычнай дзяржаўнай практыкай у Беларусі<ref name="UN_CAT">{{cite web |url=https://www.ungeneva.org/ru/news-media/news/2024/05/93336/komitet-oon-pytki-sistematicheskaya-praktika-v-belarusi |title=Комитет ООН: пытки – «систематическая практика» в Беларуси |publisher=UN Geneva |date=2024-05-10 |lang=ru |accessdate=21 лютага 2026 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя дзеянні сілавікоў, якія карыстаюцца поўнай [[Беспакаранасць|беспакаранасцю]], могуць быць кваліфікаваныя як злачынствы супраць чалавечнасці<ref name="OHCHR">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/03/belarus-un-report-details-scale-and-patterns-human-rights-violations |title=Belarus: UN report details scale and patterns of human rights violations committed with impunity |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека |date=2022-03-09 |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. == Перадумовы і пачатак масавага гвалту == {{Асноўны артыкул|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}} Дзявятага жніўня 2020 года, адразу пасля заканчэння галасавання на прэзідэнцкіх выбарах, якія беларускае грамадства і [[Палiтычная апазіцыя|апазіцыя]] палічылі сфальсіфікаванымі, у Мінску і іншых буйных гарадах Беларусі пачалі фармавацца масавыя сходы пратэстоўцаў. У наступныя ночы першапачаткова мірныя акцыі пратэсту перараслі ў поўнамаштабнае супрацьстаянне паміж мітынгоўцамі і беларускімі сілавікамі. Толькі за першыя чатыры дні былі арыштаваныя больш за 7000 чалавек<ref name="foreignpolicy">{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2020/08/10/belarus-elections-lukashenko-protests-tikhanovskaya-europe/ |title=Meltdown in Minsk |publisher=[[Foreign Policy]] |date=10 жніўня 2020 |lang=en}}</ref>. Адкрытая канфрантацыя працягвалася на працягу некалькіх дзён, пасля чаго пратэсты набылі выключна мірны характар ([[Маршы салідарнасці|маршы салідарнасці]], жаночыя і студэнцкія маршы). Дзяржава адказала на мірныя пратэсты хваляй масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|рэпрэсій]], якія ўключалі ў сябе брутальныя затрыманні, збіцці, выкарыстанне спецсродкаў ([[Светлашумавая граната|светлашумавых гранат]], [[Гумовая куля|гумовых куляў]], [[Вадамёт|вадамётаў]]) і сістэматычныя катаванні ў месцах [[Зняволенне|зняволення]]{{sfn|Першая справаздача|2020|с=9-10}}. Гвалт насіў высокаарганізаваны характар і кіраваўся непасрэдна найвышэйшымі службовымі асобамі дзяржавы. Аляксандр Лукашэнка пазней публічна прызнаваў, што асабіста аддаваў загады на жорсткія дзеянні сілавікоў, заяўляючы ўвосень 2020 года аб тым, што ў палон нікога не бяруць, і загадваючы сілавікам дзейнічаць такім чынам, каб пратэстоўцы сыходзілі «як мінімум без рук»{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=31}}. На аўдыязапісах, апублікаваных ініцыятывай былых сілавікоў «[[BYPOL]]», тагачасны намеснік міністра ўнутраных спраў [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] прама трансляваў падначаленым загад выкарыстоўваць [[Агнястрэльная зброя|зброю на паражэнне]], каб калечыць і забіваць удзельнікаў акцый. Ён таксама распавядаў пра стварэнне спецыяльных [[Канцэнтрацыйны лагер|лагераў]], абнесеных [[Калючы дрот|калючым дротам]], для доўгатэрміновай ізаляцыі палітычна актыўных грамадзян{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=33}}. Былы міністр унутраных спраў [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў|Юрый Караеў]] таксама аддаваў указанні на фізічнае знішчэнне пратэстоўцаў, называючы іх «тварамі» і галоўнай пагрозай дзяржаве{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=32-33}}. У той жа час вышэйшыя службовыя асобы публічна адмаўлялі факты [[Катаванні|катаванняў]]. Аляксандр Лукашэнка называў інфармацыю пра збіцці «фэйкам» і сцвярджаў, што сінякі пратэстоўцам «намалявалі сіняй фарбай». Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] заяўляла, што ніхто не пацярпеў, а намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]], выходзячы з [[Акрэсціна|ізалятара на Акрэсціна]], сцвярджаў, што «нікога не білі»<ref name="Belsat_leak">{{cite web |url=https://belsat.eu/news/24-11-2023-ranej-nevyadomyya-dokazy-masavyh-katavannyau-i-zbivannyau-9-13-zhniunya-2020-ga-i-patsverdzhanne-zgvaltavannya |title=Раней невядомыя доказы масавых катаванняў і збіванняў 9–13 жніўня 2020-га. У тым ліку пацверджанне згвалтавання |publisher=[[Белсат]] |date=24 лістапада 2023 |lang=be|accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. Аднак, дзякуючы працы «Альянсу расследавальнікаў Беларусі» і хакераў з групоўкі «[[Кіберпартызаны]]», была ўзламаная ўнутраная база [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] «102», якая фіксуе паведамленні медыкаў аб цялесных пашкоджаннях. Толькі за перыяд з 9 па 13 жніўня ў базе было знойдзена каля 600 запісаў з падрабязным апісаннем цяжкіх траўмаў затрыманых, у тым ліку 101 [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавая траўма]], 43 пераломы, і сотні іншых пашкоджанняў<ref name="Belsat_leak" />. == Затрыманні і транспарціроўка == Парушэнні правоў чалавека пачыналіся ўжо на самым першым этапе. Сілавікі (пераважна супрацоўнікі [[Атрад міліцыі асаблівага прызначэння|АМАПа]], [[Унутраныя войскі МУС Беларусі|унутраных войскаў]] і асобы ў цывільным без апазнавальных знакаў — так званыя «[[Ціхары|ціхары]]») дзейнічалі з максімальнай [[Агрэсія|агрэсіяй]] і непрапарцыйным выкарыстаннем сілы. Грамадзян, у тым ліку выпадковых мінакоў, жанчын, непаўналетніх і асоб сталага ўзросту, жорстка збівалі [[Гумовая дубінка|гумовымі дубінкамі]], нагамі і рукамі, пасля чаго закідвалі ў [[Аўтазак|аўтазакі]] і [[Мікрааўтобус|мікрааўтобусы]] без нумарных знакаў. Затрыманні часта насілі характар выкраданняў: сілавікі хавалі свае твары пад [[Балаклава (галаўныя ўборы)|балаклавамі]], не прадстаўляліся і не называлі прычын абмежавання свабоды{{sfn|Другая справаздача|2020|с=5}}. У транспартных сродках практыкавалася масавае збіццё і пачатковыя этапы катаванняў. Затрыманых прымушалі стаяць на каленях на падлозе, упіраючыся галавой у сядзенні або ў падлогу, рукі жорстка фіксаваліся за спінай [[Пластыкавая сцяжка|пластыкавымі будаўнічымі сцяжкамі]], якія моцна перацягвалі запясці. Гэта выклікала парушэнне кровазвароту, аняменне і доўгатэрміновыя пашкоджанні [[Нерв|нерваў]] і [[Сухажылле|сухажылляў]]. З-за недахопу месца людзейк часта ўкладвалі на падлогу «штабелямі» ў некалькі слаёў (адно на аднаго). У аддзяленнях аўтазакаў («стаканах»), разлічаных выключна на аднаго чалавека (плошчай каля 1-1,5 квадратных метра), змяшчалі па пяць-шэсць асоб. У такіх умовах востра не хапала [[Кісларод|кіслароду]], людзі задыхаліся і часта гублялі [[Прытомнасць|прытомнасць]]. [[Вентыляцыя]] не ўключалася нават у летнюю спякоту, а ў халодны час года дзверы аўтазакаў наўмысна адчынялі, каб затрыманыя мерзлі{{sfn|Другая справаздача|2020|с=17}}. Пры транспарціроўцы сілавікі праводзілі незаконныя дагляды [[Тэлефон|тэлефонаў]]. Калі чалавек адмаўляўся назваць пароль, яго пачыналі жорстка катаваць, у тым ліку з выкарыстаннем [[Электрашокавая зброя|электрашокераў]] і дубінак, пагражалі прастрэліць калені або згвалціць. Тых, у каго знаходзілі падпіскі на незалежныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] або фота з пратэстаў, пазначалі фарбай з балончыкаў (малявалі крыжы на спіне, ілбе ці вопратцы). Гэтая пазнака служыла своеасаблівым сігналам для іншых сілавікоў аб неабходнасці прымянення да дадзенага чалавека асабліва жорсткіх катаванняў пры выгрузцы ў пастарунках. Таксама асобнай жорсткасці падвяргаліся людзі з нацыянальнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белымі сцягамі]], гербам «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]»), [[Татуіроўка|татуіроўкамі]], доўгімі валасамі або [[Дрэды|дрэдамі]]. На падлозе аўтазакаў і РУУС часта рассцілалі нацыянальныя сцягі і прымушалі затрыманых таптацца па іх{{sfn|Цэнтральны РУУС|2024|с=29}}. == Катаванні ў раённых упраўленнях унутраных спраў (РУУС) == Пры выгрузцы ў [[Раённае ўпраўленне ўнутраных спраў|раённых упраўленнях унутраных спраў]] горада Мінска (Савецкім, Фрунзенскім, Цэнтральным, Маскоўскім, Кастрычніцкім, Партызанскім і іншых) затрыманых праганялі праз так званыя «калідоры смерці» або «калідоры ганьбы» — строй супрацоўнікаў міліцыі і АМАПа, якія з абодвух бакоў наносілі ўдары дубінкамі, нагамі і шчытамі па ўсіх частках цела людзей, што прабягалі міма. Тых, хто спатыкаўся і падаў, працягвалі жорстка збіваць на зямлі{{sfn|Фрунзенскі РУУС|2022|с=11}}. З-за вялікай колькасці затрыманых іх размяшчалі ў непрыстасаваных для гэтага месцах: у адкрытых унутраных дворыках, неацяпляемых гаражах, спартыўных і актавых залах, цірах і падвалах. Людзей прымушалі стаяць на так званай «расцяжцы» (ногі максімальна шырока, рукі высока на сцяне, галава ўніз) або стаяць на каленях з упёртай у бетонную падлогу галавой і рукамі, звязанымі за спінай (пазіцыя «[[Ластаўка (поза)|ластаўка]]»). У такіх ненатуральных і пакутлівых позах грамадзян утрымлівалі па 15—24 гадзіны. Любая спроба змяніць позу, павярнуць галаву ці папрасіць вады жорстка каралася ўдарамі дубінкай па суставах, [[Ныркі|нырках]], галаве або спіне{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=10}}{{sfn|Савецкі РУУС|2021|с=16}}. Падчас знаходжання ў РУУС затрыманым цалкам не давалі ежы на працягу некалькіх сутак. Доступ да пітной вады быў максімальна абмежаваны (часта выдавалася адна-дзве пластыкавыя бутэлькі на дзясяткі чалавек). У наведванні прыбіральні адмаўлялася, з-за чаго многія, у тым ліку сталыя людзі і жанчыны, былі вымушаныя спраўляць натуральныя патрэбы прама пад сябе на вачах у іншых і пад здзекі сілавікоў. Медыцынская дапамога практычна не надавалася нават пры відавочных пераломах, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмах]] і прыступах [[Эпілепсія|эпілепсіі]] або сардэчных хвароб. Хуткую дапамогу выклікалі толькі ў крытычных станах, калі чалавек знаходзіўся на мяжы смерці{{sfn|Скаардынаваная палітыка|2021|с=8}}. Допыты ў РУУС суправаджаліся гвалтам і патрабаваннем падпісаць загадзя сфальсіфікаваныя пратаколы аб адміністрацыйных правапарушэннях (часцей за ўсё па артыкуле 23.34 [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|КаАП РБ]]). За адмову падпісаць дакумент не гледзячы чалавека пачыналі катаваць. Пры гэтым супрацоўнікі РУУС і АМАПа спаборнічалі ў жорсткасці, прымушаючы затрыманых спяваць [[Гімн Беларусі|дзяржаўны гімн]] або выкрыкваць лозунгі ў падтрымку Аляксандра Лукашэнкі{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=14}}. Аналіз уцечкі з базы звестак «102 МУС» паказаў, што масавыя збіцці адбываліся пад кіраўніцтвам канкрэтных начальнікаў [[Раённае ўпраўленне ўнутраных спраў|РУУС]]. Зафіксаваныя выпадкі збіцця: у Ленінскім РУУС (начальнік [[Віталь Капілевіч]]), у Заводскім РУУС ([[Кірыл Кіслоў]]), Кастрычніцкім ([[Аляксандр Рыдзецкі]]), Маскоўскім (Сяргей Варэйка), Савецкім (Сяргей Каліннік), Першамайскім (Андрэй Бакач), Партызанскім (Дзмітрый Бурдзюк), Цэнтральным (Артур Шахлай) і Фрунзенскім РУУС (Аляксандр Палулех). Таксама ў збіццях удзельнічалі супрацоўнікі [[Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ДАІ]] пад кіраўніцтвам Сяргея Бабіча<ref name="Belsat_leak" />. == Умовы і катаванні на Акрэсціна і ў Жодзіне == {{Асноўны артыкул|Акрэсціна}} {{Асноўны артыкул|Следчая турма № 8}} [[Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў]] (ЦІП) і [[Ізалятар часовага ўтрымання]] (ІЧУ) у завулку Акрэсціна ў Мінску, а таксама Следчы ізалятар і ІЧУ ў горадзе [[Жодзіна]] сталі асноўнымі месцамі масавых катаванняў і бесчалавечнага ўтрымання палітычных зняволеных. У жніўні 2020 года праз ЦІП на Акрэсціна, разлічаны на 110 чалавек, за некалькі дзён прайшло больш за тры тысячы затрыманых{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=4}}. Камеры былі перапоўненыя ў 5—10 разоў: у чатырохмясцовыя камеры змяшчалі да 40—50 чалавек. З-за недахопу кіслароду сцены былі мокрымі ад кандэнсату, дыхаць было практычна немагчыма, людзі гублялі прытомнасць. Сон быў магчымы толькі стоячы або па чарзе на бетоннай падлозе. Наглядчыкі катэгарычна адмаўляліся адчыняць вокны для ветрання. Наадварот, у якасці метаду катавання ў перапоўненыя душныя камеры на падлогу вылівалі вёдры вады з высокай канцэнтрацыяй хлоркі ([[Хлорная вада|хлорнай вады]]). Ядавітыя выпарэнні выклікалі апёкі дыхальных шляхоў і вачэй, людзі пачыналі задыхацца і кашляць{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=16, 29-30}}. З восені 2020 года кіраўніцтва [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], у прыватнасці, па ініцыятыве [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]] і [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандра Барсукова]], пачало свядома і сістэматычна пагаршаць умовы ўтрымання для асоб, арыштаваных па палітычных матывах. Гэтая практыка ўключала поўнае адабранне матрацаў, падушак і пасцельнай бялізны; забарону сядзець і ляжаць на ложках з 6:00 да 22:00; пазбаўленне прагулак і магчымасці прыняць душ. Ноччу ў камерах пастаянна гарэла яркае святло, а наглядчыкі будзілі арыштаваных па два-тры разы за ноч (прыкладна ў 2:00 і 4:00), прымушаючы ўскокваць, называць сваё прозвішча і артыкул. Гэта з'яўляецца класічнай формай катавання [[Дэпрывацыя сну|дэпрывацыяй сну]]{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=30}}. Былі цалкам забароненыя перадачы ад сваякоў: людзі не маглі атрымаць зменную бялізну, сродкі гігіены (у тым ліку зубныя шчоткі, мыла і туалетную паперу), цёплыя рэчы і нават жыццёва неабходныя лекі. У зімовы перыяд у камерах часта наўмысна адключалі ацяпленне, прымушаючы людзей мерзнуць на бетоннай падлозе. У выніку [[Антысанітарыя|антысанітарыі]] і адсутнасці вентыляцыі ў камерах хутка распаўсюджваліся [[вошы]], [[Блашчыцы|блашчыцы]] і [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйныя захворванні]], у тым ліку [[COVID-19]]. Хворых не ізалявалі ад здаровых, медыцынская дапамога не надавалася, што прыводзіла да масавага заражэння ўсіх зняволеных{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=35}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=19}}. == Сексуалізаваны гвалт і катаванні жанчын == {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт стаў адным са сродкаў запалохвання і прыніжэння пратэстоўцаў. Затрыманым мужчынам супрацоўнікі АМАПа неаднаразова пагражалі згвалтаваннем міліцэйскай дубінкай, часта суправаджаючы гэта рассяканнем штаноў і бялізны. Зафіксаваныя выпадкі рэальнага згвалтавання мужчын шляхам пранікнення дубінкай у анальную адтуліну. У дачыненні да жанчын сілавікі таксама пастаянна выкарыстоўвалі пагрозы групавога згвалтавання, [[Абраза|абразы]] з сексуальным падтэкстам («[[Прастытутка|прастытуткі]]», «[[Шлюха|шлюхі]]») і прымусовае распрананне падчас даглядаў. Часта такія дагляды жанчын праводзіліся ў прысутнасці супрацоўнікаў-мужчын або нават здымаліся імі на відэа{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=21}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=20}}. Жанчыны, затрыманыя за мірныя пратэсты, праходзілі праз тыя ж катаванні ўмовамі ўтрымання, што і мужчыны. Іх пазбаўлялі сродкаў гігіены падчас [[Менструацыя|менструацыі]] (забаранялася перадаваць [[Гігіенічныя пракладкі|гігіенічныя пракладкі]]), прапаноўваючы «выцірацца майкамі» або выкарыстоўваць адзін кавалак ваты на ўсю камеру. З-за доўгага знаходжання на халоднай падлозе і адсутнасці матрацаў многія жанчыны атрымлівалі запаленне прыдаткаў і [[Цыстыт|цыстыт]]{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=17}}. == Пераслед прадстаўнікоў ЛГБТК+ == {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТ-людзей ў Беларусі (з 2020 года)}} [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] на дзяржаўным узроўні сталі дадатковым трыгерам для найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення. Любое адхіленне ад стэрэатыпнага ўяўлення сілавікоў пра «нарматыўную» знешнасць (кароткія валасы і [[пірсінг]] у жанчын, доўгія ці афарбаваныя валасы і макіяж у мужчын) прыводзіла да абвінавачванняў у прыналежнасці да [[ЛГБТ]]-супольнасці і, як вынік, да ўзмоцненага фізічнага і псіхалагічнага гвалту{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6, 12, 14}}. Супрацоўнікі міліцыі мэтанакіравана зневажалі такіх затрыманых, выкарыстоўваючы словы нянавісці («[[Підар|підары]]», «[[Петух (абраза)|петухі]]»), пагражалі сексуальным гвалтам, гвалтоўна абстрыгалі валасы. Трансгендарных асоб змяшчалі ў камеры ў адпаведнасці з біялагічным полам і падвяргалі асаблівым здзекам, прымушаючы распранацца перад іншымі для дэманстрацыі геніталій. У 2021—2022 гадах ГУБАЗіК пачаў актыўна выкарыстоўваць [[Аўтынг|прымусовы «аўтынг»]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра сексуальную арыентацыю ці гендарную ідэнтычнасць без згоды) на «[[Пакаяннае відэа|пакаянных відэа]]», прымушаючы людзей пад фізічным ціскам называць сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]], каб дадаткова дыскрэдытаваць і прынізіць іх у вачах грамадства{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. == Дзейнасць ГУБАЗіК == {{Асноўны артыкул|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй}} [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Рэспублікі Беларусь]] (ГУБАЗіК) пасля выбараў 2020 года было ператворана ў асноўны інструмент палітычнага вышуку і тэрору супраць грамадзянскай супольнасці. Супрацоўнікі ГУБАЗіК (на чале з [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалаем Карпянковым]], а пасля [[Андрэй Яўгенавіч Паршын|Андрэем Паршыным]] і іншымі) асабіста ўдзельнічалі ў брутальных разгонах пратэстаў, збіцці людзей і пагромах прыватных кватэр пратэстоўцаў{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=3-4, 29}}. Менавіта ГУБАЗіК увёў практыку запісу так званых «[[Пакаяннае відэа|пакаянных відэа]]», якія з'яўляюцца формай псіхалагічнага катавання і публічнага прыніжэння. Затрыманых пад пагрозамі, а часта і пасля жорсткага збіцця, прымушалі называць на камеру памер свайго заробку, паведамляць інфармацыю пра сваё асабістае жыццё, прызнавацца ў падпісцы на «экстрэмісцкія» [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] і прасіць прабачэння перад сілавікамі. Відэа суправаджаліся абразлівымі тытрамі і публікаваліся ў праўладных медыя-рэсурсах{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]] менавіта ГУБАЗіК узначаліў паляванне на грамадзян Беларусі, якія выказвалі антываенную пазіцыю. Найбольш жорстка дзейнічалі супраць так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]» — людзей, якія спрабавалі выводзіць з ладу чыгуначную інфраструктуру, каб запаволіць рух расійскай ваеннай тэхнікі. Пры затрыманні такіх асоб у [[Бабруйск]]у і іншых гарадах сілавікі наўмысна стралялі ім у каленныя суставы баявой зброяй, хоць тыя не аказвалі ніякага супраціву{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Удзел рэжыму ў вайне ва Украіне і антываенны супраціў == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Беларускі рэжым прадаставіў тэрыторыю, ваенныя базы, аэрадромы і чыгуначную інфраструктуру [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеным сілам Расійскай Федэрацыі]] для здзяйснення акту агрэсіі супраць [[Украіна|Украіны]] ў лютым 2022 года. З тэрыторыі Беларусі наносіліся ракетныя і авіяцыйныя ўдары па ўкраінскіх гарадах{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=10-12}}. Беларускае грамадства, нягледзячы на беспрэцэдэнтны ўзровень рэпрэсій папярэдніх двух гадоў, адказала на гэта антываеннымі акцыямі і дыверсіямі. 27 і 28 лютага 2022 года, у дзень правядзення [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуму па змене Канстытуцыі]], па ўсёй краіне прайшлі мітынгі супраць вайны, на якіх былі затрыманыя каля 1100 чалавек. Стаўленне да затрыманых антываенных актывістаў было такім жа жорсткім, як і ў жніўні 2020 года. Іх утрымлівалі ў перапоўненых [[Карцар|карцарах]] без ежы, вады і сродкаў гігіены, збівалі і аблівалі хлоркай{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава адказала на антываенны супраціў увядзеннем вышэйшай меры пакарання ([[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]]) за замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]], пад які сталі падводзіць дзеянні «рэйкавых партызан»{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Суды і Пракуратура == Судовая і праваахоўная сістэмы Беларусі сталі неад'емнай часткай механізма масавых катаванняў. У жніўні 2020 года суды над затрыманымі праводзіліся непасрэдна ў сценах ізалятараў на Акрэсціна і ў Жодзіне (так званыя «выязныя суды»). Пасяджэнні доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі бачылі перад сабой жорстка збітых людзей з ірванымі ранамі, сінякамі і пераломамі, чулі іх заявы пра катаванні, але ігнаравалі гэтыя факты, выносячы стандартныя пастановы аб адміністрацыйным арышце на падставе сфальсіфікаваных рапартаў супрацоўнікаў міліцыі, якія выступалі ў судзе пад выдуманымі імёнамі і ў масках{{sfn|Даклад НДА|2021|с=47}}. [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] цалкам праігнаравалі каля 5000 афіцыйных заяў грамадзян аб катаваннях і жорсткім абыходжанні. На працягу 2020—2021 гадоў не было ўзбуджана ніводнай крымінальнай справы супраць сілавікоў па фактах гвалту. Замест гэтага Следчы камітэт пачаў масава ўзбуджаць крымінальныя справы супраць саміх пацярпелых, абвінавачваючы іх у «арганізацыі масавых беспарадкаў» або «супраціве супрацоўнікам міліцыі». Прадстаўнікі пракуратуры (у тым ліку Генеральны пракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]]) публічна падтрымлівалі дзеянні сілавых структур і апраўдвалі гвалт неабходнасцю захавання дзяржаўнага ладу{{sfn|Савецкі РУУС|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. Дзеянні праваахоўных органаў цалкам супярэчылі артыкулу 128 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Злачынствы супраць бяспекі чалавецтва»){{sfn|Даклад НДА|2021|с=27-28}}. == Наступствы і ахвяры == {{Асноўны артыкул|Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)}} Масавыя катаванні прывялі да цяжкіх наступстваў для фізічнага і псіхічнага здароўя дзясяткаў тысяч беларусаў. [[Судова-медыцынская экспертыза|Судова-медыцынскія экспертызы]], праведзеныя на падставе фатаграфій і выпісак з бальніц незалежнымі міжнароднымі спецыялістамі, пацвердзілі шырокі спектр траўм: закрытыя [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пераломы рэбраў і канечнасцяў, разрывы ўнутраных органаў, шырокія гематомы, што займалі да 80 % паверхні цела. Многія пацярпелыя атрымалі цяжкі [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|посттраўматычны стрэсавы разлад]] (ПТСР), [[Дэпрэсія|дэпрэсію]] і [[Суіцыд|суіцыдальныя думкі]]{{sfn|Скаардынаваная палітыка|2021|с=12-13}}. У выніку непасрэдных дзеянняў сілавікоў пры падаўленні пратэстаў і катаванняў у міліцыі былі забітыя некалькі чалавек. У прыватнасці, [[Аляксандр Тарайкоўскі]] быў застрэлены 10 жніўня 2020 года ў Мінску супрацоўнікамі спецпадраздзяленняў (меркавана, [[Спецыяльнае падраздзяленне па барацьбе з тэрарызмам «Алмаз»|«Алмаз»]] або [[Група «Альфа» КДБ Беларусі|«Альфа» КДБ]]). [[Аляксандр Віхор]] сканаў 12 жніўня 2020 года ў Гомелі пасля жорсткага збіцця і адмовы ў медыцынскай дапамозе ў міліцэйскім фургоне і ІЧУ. [[Генадзь Шутаў]] быў застрэлены ў патыліцу 11 жніўня 2020 года ў Брэсце вайскоўцам сіл спецыяльных аперацый. [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]] быў збіты да смерці 11 лістапада 2020 года ў Мінску асобамі, блізкімі да атачэння Аляксандра Лукашэнкі, і перададзены сілавікам (памёр у рэанімацыі). Ніводная з гэтых смерцяў не была належным чынам расследаваная дзяржавай, а вінаватыя не панеслі пакарання{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=59-62}}. == Інкамунікада і гвалтоўныя знікненні == З пачатку 2023 года беларускія ўлады пачалі шырока прымяняць практыку поўнай ізаляцыі ([[Інкамунікада|інкамунікада]]) ключавых фігур апазіцыі. Больш за год адсутнічала любая сувязь у выглядзе лістоў, тэлефонных званкоў, візітаў адвакатаў або сваякоў з такімі палітыкамі і актывістамі, як [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]], [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] і [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]]<ref name="Amnesty_2024">{{cite web |url=https://www.amnesty.org/es/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/belarus/report-belarus/ |title=Bielorrusia 2024 (Report) |publisher=Amnesty International |date=2024 |lang=es|accessdate=21 лютага 2026}}</ref><ref name="AP_deaths">{{cite web |url=https://apnews.com/article/belarus-prisoner-deaths-lukashenko-e20232aca4d0894dedade382441a4520 |title=UN calls on Belarus to investigate torture and death of politicial prisoners |publisher=Associated Press |date=2024-06-06 |author=Yuras Karmanau |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. [[Спецыяльны дакладчык ААН па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі адзначаюць, што такая працяглая ізаляцыя з'яўляецца формай катаванняў і можа прыраўноўвацца да [[Гвалтоўнае знікненне|гвалтўнага знікнення асобы]]<ref name="Amnesty_2024" /><ref name="AP_deaths" />. == Міжнародная і прававая рэакцыя == Міжнародная супольнасць, у тым ліку [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], [[Савет Еўропы]] і шматлікія міжнародныя праваабарончыя арганізацыі («[[Amnesty International]]», «[[Human Rights Watch]]», «[[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі]]»), прызналі факты масавых катаванняў у Беларусі і кваліфікавалі іх як злачынствы супраць чалавечнасці. Было ўстаноўлена, што гвалт насіў не спарадычны, а сістэматычны і загадзя спланаваны характар<ref name="OMCT" />{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=21-22}}. У сувязі з поўным [[Прававы дэфолт у Беларусі|прававым дэфолтам]] унутры Беларусі, калі нацыянальная судовая сістэма абараняе злачынцаў, праваабаронцы і пацярпелыя пачалі звяртацца ў суды еўрапейскіх краін ([[Літва]], [[Польшча]], [[Германія]], [[Чэхія]]) з заявамі аб узбуджэнні крымінальных спраў супраць беларускіх сілавікоў па прынцыпе [[Універсальная юрысдыкцыя|ўніверсальнай юрысдыкцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=81-83}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масавыя катаванні ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрорызм]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (з 1991 года)]] ribnjcyv6ca4rvvkcm755wwdxvr6k2f Леан Сулькевіч 0 804545 5178018 5152504 2026-08-09T22:41:08Z IshaBarnes 124956 спасылка 5178018 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леон Хузьман-мірза Сулькевіч, Леон Сулькевіч, Леон Гузьман Сулькевіч''' ({{lang-pl|Leon Hózman-Mirza Sulkiewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[палкоўнік]] артылерыі Войска Польскага і Узброеных Сіл Польскіх, двойчы кавалер [[Virtuti Militari|Ордэна Virtuti Militari]]. == Біяграфія == Ён паходзіў з [[Беларускія татары|татарскага]] княжага роду (мірзаў)<ref>{{Cite web|url=http://www.tatarzy.pl/historia/epizod.html|title=Historia|website=tatarzy.pl|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081415/http://www.tatarzy.pl/historia/epizod.html|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://stanislawow.net/wspomnienia/czeslawa_scheffs.htm|title=Nigdy nie byłam w Stanisławowie|website=stanislawow.net|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=19 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119034305/http://stanislawow.net/wspomnienia/czeslawa_scheffs.htm|url-status=dead}}</ref>, які жыў у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] . Нарадзіўся 14 лютага 1897 года ў сям’і Давіда і Феліцыі, народжанай Сабалеўскай{{Sfn|Kolekcja VM|loc=s. 1}} <ref>{{Cite web|url=http://www.muzeumwp.pl/oficerowie/?letter=H&page=18|title=Oficerowie|website=[[Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie]]|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=19 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119091038/http://www.muzeumwp.pl/oficerowie/?letter=H&page=18|url-status=dead}}</ref> . Яго прадзедам па жаночай лініі быў палкоўнік [[Мустафа Ахматовіч]], афіцэр 4-га палка пярэдняй варты Вялікага княства Літоўскага і заснавальнік [[Эскадрон літоўскіх татар|Эскадрона літоўскіх татар]] у Напалеонаўскай арміі. У гонар свайго продка ён і шэраг іншых маладых татарскіх арстакратаў назвалі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|Татарскі кавалерыйскі полк]] у кавалерыі Сярэдняй Літвы, а потым Другой Польскай Рэспублікі . Яго дзядамі былі Мацей Ахматовіч (1820—1901) паэт і маёр 5-га палка ўланаў, і Ялена, народжаная [[Туган-Бараноўскія|Туган-Мірза Бараноўская]]). Яго братамі і сёстрамі былі Аляксандр, Стэфан, Богдан, Канстанцін, Марыя, Эва і Эльжбета <ref name="SH16" />. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і аднаўлення незалежнасці Польшчы ён быў прыняты ў Польскую армію. Яму было прысвоена званне [[капітан]]а артылерыі. Падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайны]], 10 лютага 1920 года, ён стаў камандзірам 1-й коннай артылерыйскай дывізіі {{Sfn|Kolekcja VM|loc=s. 4}}, а 3 сакавіка 1920 года — камандзірам дывізійнай артылерыі ў складзе 20-й пяхотнай брыгады . За ваенныя дзеянні ў бітве пад Камаровым 31 жніўня 1920 года ён быў узнагароджаны [[Virtuti Militari|ордэнам Virtuti Militari]] <ref>{{Cite web|url=http://www.radiownet.pl/publikacje/sulkiewiczowie-zasluzony-dla-polski-rod-tatarski|title=Sulkiewiczowie. Zasłużony dla Polski ród tatarski|website=[[Radio Wnet]]|date=2013-10-07}}</ref> . 1 чэрвеня 1919 года яму было прысвоена званне [[капітан]]а артылерыі са старшынством {{Sfn|Rocznik Oficerski|1923}}, а затым 1 ліпеня 1923 года — званне [[маёр]]а артылерыі са старшынством {{Sfn|Rocznik Oficerski|1924}} {{Sfn|Rocznik Oficerski|1928}} . У 1920-я гады ён заставаўся афіцэрам 1-й коннай артылерыйскай дывізіі, размешчанай у [[Варшава|Варшаўскім]] гарнізоне, дзе ў 1923 годзе выконваў абавязкі намесніка камандзіра дывізіі ў званні капітана {{Sfn|Rocznik Oficerski|1923}}, а ў 1924 годзе быў кватэрмайстрам у званні маёра {{Sfn|Rocznik Oficerski|1924}} . З 10 красавіка 1927 года па красавік 1934 года ён служыў камандзірам 6-й коннай артылерыйскай дывізіі ў [[Івана-Франкоўск|Станіславове]] {{Sfn|Rocznik Oficerski|1928}} {{Sfn|Rocznik Oficerski|1932}} {{Sfn|Kolekcja VM|loc=s. 4}} . За гэты час ён быў павышаны да звання [[падпалкоўнік]]а артылерыі са старшынствам 1 студзеня 1929 года {{Sfn|Rocznik Oficerski|1932}} . Затым ён быў павышаны да звання [[палкоўнік]]а артылерыі. З 30 красавіка 1934 года па 18 лютага 1938 года займаў пасаду камандзіра 4-га Куяўскага лёгкага артылерыйскага палка ў [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]] . З 1938 года служыў камандзірам дывізійнай артылерыі 20-й пяхотнай дывізіі ў Баранавіцкім гарнізоне. [[Файл:Leon Sulkiewicz płk kawaler VM.jpg|міні|злева|Леон Сулькевіч — палкоўнік, кавалер Вірытуці Мілітары]] Да канца [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэспублікі]] ў 1939 годзе ён быў уладальнікам маёнтка Ластаі II у гміне Крэва [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] (у гэтай мясцовасці, у гміне Паляны, уладальніцай маёнтка [[Лэйлубка|Лейлубка]] або Стэчкоўшчына была Ялена Гозьман Сулькевіч) <ref>{{Cite web|url=http://kresy.genealodzy.pl/programy/wykaz_z_kresow2.pdf|title=Wykaz z nazwami majątków oraz z imionami i nazwiskami ich właścicieli z województw: Nowogródzkiego, Białostockiego, Poleskiego, Wileńskiego, Wołyńskiego|pages=15, 37}}</ref> . Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны,]] падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|Вераснёўскай кампаніі,]] ён камандаваў артылерыяй 20-й пяхотнай дывізіі, удзельнічаў у бітве пад Млавай 1-3 верасня 1939 года і ў [[Абарона Варшавы (1939)|абароне Варшавы]] <ref>{{Cite web|url=http://www.spotkania-na-wschodzie.pl/teksty/31/2/historia/32/7/|title=Historia, Białoruś|website=spotkania-na-wschodzie.pl|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=19 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119023706/http://www.spotkania-na-wschodzie.pl/teksty/31/2/historia/32/7/|url-status=dead}}</ref> . Пазней ён быў афіцэрам Польскіх узброеных сіл у шэрагах 12-га палка Падольскіх уланаў. Пасля вайны ён заставаўся ў выгнанні ў Вялікабрытаніі. Памёр у 1960 годзе ў [[Лестэр]]ы {{R|słownik}}. 19 сакавіка 1929 года ў Вільні муфтый Рэспублікі Польшча доктар [[Якуб Шынкевіч]] дабраславіў шлюб падпалкоўніка Леона Хузмана Сулькевіча з паннай Марыяй Ахматовічаўнай, (дачкой суддзі апеляцыйнага суда Багдана Ахматовіча і Гэлены Ахматовіч, народжанай Бучацкай). == Ордэны і ўзнагароды == * Залаты крыж [[Virtuti Militari|ордэна Virtuti Militari]] № 151 * Сярэбраны крыж [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]] № 3086 (1922) {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 2 z 18 lutego 1922, s. 105 – wskazany jako kpt. Hozman-mirza-Sulkiewicz Leon}} {{R|sl}} * Рыцарскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (9 лістапада 1931 г.) <ref>{{Monitor Polski|1931|260|345}} «za zasługi na polu wyszkolenia wojska».</ref> * [[Крыж Храбрых|Крыж Доблесці]] {{R|sl}} * Залаты Крыж Заслугі (11 лістапада 1937 г.) <ref>{{Monitor Polski|1937|260|411}} «za zasługi w służbie wojskowej».</ref> * Медаль Незалежнасці (23 снежня 1933 г.) <ref>{{Monitor Polski|1934|6|12}} «za pracę w dziele odzyskania niepodległości».</ref> * Сярэбраны крыж Заслугі (15 сакавіка 1927 г.) * Памятны медаль вайны 1918—1921 гг. {{R|sl}} * Медаль Дзесятай гадавіны адноўленай незалежнасці {{R|sl}} * Памятны знак конных артылерыйскіх дывізій Другой Польскай Рэспублікі * Медаль Перамогі (Médaille Interalliée) {{R|sl}} * Медаль 10-й гадавіны вайны за незалежнасць (Латвія, 1929 г.) {{R|sl}} == Зноскі == <references> <ref name="słownik">{{Cite book}}</ref> </references> == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.12-798.pdf|title=Leon Hózman-mirza Sulkiewicz|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Aleksander Miśkiewicz. Tatarzy — żołnierze polscy podczas II wojny światowej. «Przegląd Tatarski». 3, s. 10, 12, 2010.  * Sławomir Hordejuk. Tatarski poeta. «Przegląd Tatarski». 3, s. 15-16, 2011.  * {{Cite web|url=http://www.radiownet.pl/publikacje/sulkiewiczowie-zasluzony-dla-polski-rod-tatarski|title=Sulkiewiczowie. Zasłużony dla Polski ród tatarski|website=[[Radio Wnet]]|date=2013-10-07}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} {{DEFAULTSORT:Сулькевіч Л}} p57odvvvcp12zujlqgce9qyjb1qalv2 Канстанцін Сулькевіч 0 804583 5178021 5160597 2026-08-09T22:47:58Z IshaBarnes 124956 спасылка 5178021 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Канстанцін Сулькевіч, Konstanty Sulkiewicz''' Mirza Hożman (нар. [[10 верасня]] [[1888|1888 г.]] у [[Сувалкі|Сувалках]], загінуў [[1940|у 1940 г.]] у сталінскіх рэпрэсіях у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] ) — [[Польшча|польскі]] [[Права|юрыст]], [[падпаручнік]] рэзерву кавалерыі Войска Польскага, ахвяра [[Катынскі расстрэл|Катынскага злачынства]] . == Біяграфія == Ён нарадзіўся 10 верасня 1888 года ў Сувалках у [[Беларускія татары|татарскай]] княжаскай (мірзы, мурзы) сям'і {{Sfn|Rocznik Oficerski Rezerw|1934}} <ref>{{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pl/skanydetale_wyszukiwarka_bazy_personalne/89909/|title=Konstanty Hoźman-Mirza-Sulkiewicz|website=wbh.wp.mil.pl|access-date=22 сакавіка 2026|archive-date=19 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119190111/https://wbh.wp.mil.pl/pl/skanydetale_wyszukiwarka_bazy_personalne/89909/|url-status=dead}}</ref> <ref name="RC">{{Cite web|url=https://naszeblogi.pl/57750-czwarty-katyn|title=Czwarty Katyń|website=naszeblogi.pl|date=2015-10-12}}</ref>. Яго радавыя маёнткі ляжалі ў [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім]] павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] . Яго прадзедам быў палкоўнік [[Мустафа Ахматовіч]], афіцэр 4-га палка пярэдняй варты ВКЛ, у гонар якога быў названы [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|Татарскі]] кавалерыйскі полк Другой Польскай Рэспублікі . Яго бацькамі былі Мацей Ахматовіч (1820–1901, паэт і маёр 5-га палка ўланаў) і Хэлена, народжаная [[Туган-Бараноўскія|Туган-Бараноўская]] . Яго братамі і сёстрамі былі [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандр]], Стэфан, Богдан, [[Леон Сулькевіч|Леон]] (1897–1960), Марыя, Эва і Эльжбета<ref name="SH16" />. Паспяхова скончыў універсітэт з дыпломам [[Права|юрыдычнага факультэта]] . Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пачаў імклівую цывільную кар'еру. У 1918 годзе ён служыў намеснікам дырэктара канцылярыі Міністэрства замежных спраў у [[Азербайджан|Азербайджане]]<ref>{{Cite web|url=http://nowyprometeusz.pl/tatarzy-polscy-w-ruchu-prometejskim/|title=Tatarzy polscy w ruchu prometejskim|website=nowyprometeusz.pl/|access-date=22 сакавіка 2026|archive-date=19 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119040825/http://nowyprometeusz.pl/tatarzy-polscy-w-ruchu-prometejskim/|url-status=dead}}</ref>. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы ён быў прыняты ў Польскае войска. 1 чэрвеня 1919 года яму было прысвоена званне [[Падпаручнік|другога лейтэнанта]] кавалерыйскага рэзерву са старшынствам. У 1923 і 1924 гадах у якасці афіцэра рэзерву ён быў прызначаны ў 23-і ўланскі полк [[Вільня|Віленскага]] гарнізона. У 1934 годзе ў якасці падпаручніка кавалерыйскага рэзерву ён быў прызначаны ў афіцэрскія кадры акругі № III у якасці ''афіцэра па аб'яўленні на 12 месяцаў'', на працягу якіх ён заставаўся на ўліку Віленскага гарадскога акруговай каманды па прызыве. {{Sfn|Rocznik Oficerski Rezerw|1934}} Быў братам [[Аляксандр Сулькевіч|Аляксандра]], сябра [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], які загінуў у 1916 г. У мірны час заняўся юрыдычнай працай у судах. Падчас [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэспублікі]] ён быў адвакатам у Варшаве <ref name="RC"/> і намеснікам пракурора акруговага суда ў Вільні <ref name="MP">{{Monitor Polski|1932|259|297}} „za zasługi na polu administracji sądownictwa i wymiaru sprawiedliwości”.</ref> . Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|агрэсіі СССР супраць Польшчы]] 17 верасня 1939 года ён быў арыштаваны саветамі. У 1940 годзе яго інтэрнавалі на Украіны і растраляны супрацоўнікамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] у рамках [[Катынскі расстрэл|Катынскага расправы,]] на тэрыторыі Украіны<ref>{{Кніга|спасылка=http://katyn.ipn.gov.pl/download/42/13503/ZESZYT04-StraceninaUkrainie.pdf|загаловак=Konstanty Sulkiewicz: Ukraińska Lista Katyńska. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1994. s. 91. [dostęp 2015-11-15].|archive-date=31 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331224951/http://katyn.ipn.gov.pl/download/42/13503/ZESZYT04-StraceninaUkrainie.pdf}}</ref>. Канстанцін Сулькевіч быў пахаваны на Польскіх ваенных могілках у [[Кіеў|Кіеве]] - Быкоўні, адкрытых у 2012 годзе <ref name="RC"/> . == Упрыгожванне == * Залаты Крыж Заслугі (9 лістапада 1932 г.) <ref name="MP">{{Monitor Polski|1932|259|297}} „za zasługi na polu administracji sądownictwa i wymiaru sprawiedliwości”.</ref> == Глядзіце таксама == * [[Аляксандр Сулькевіч]] * [[Леон Сулькевіч]] == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1934. * Sławomir Hordejuk. Tatarski poeta. „Przegląd Tatarski”. Nr 3, s. 15-16, 2011.  [[Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Юрысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Варшавы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалках]] 1sbv6jwh967dfm0dvbwnc7wk3hjjpto Партызанскі рух у Беларусі падчас Першай сусветнай вайны 0 804956 5177923 5142406 2026-08-09T19:47:49Z Rotondus 11765 пунктуацыя 5177923 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусь у Першай сусветнай вайне}} [[Партызан|Партызанскі рух]] у [[Беларусь|Беларусі]] ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] не меў такой масавасці і сёння менш вядомы, чым [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|часоў Вялікай Айчыннай вайны]]. Супраціў кайзераўскай арміі на захопленых тэрыторыях аказвалі кавалерыйскія [[атрады асаблівай важнасці]] са складу [[Руская імператарская армія|царскай арміі]] і ўзброеныя групы мясцовага насельніцтва, а таксама [[бальшавікі|бальшавікоў]]. == Гісторыя == Першыя вайсковыя партызанскія фарміраванні ў Беларусі былі створаны 25 жніўня 1915 г. пры [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронце]] царскай арміі. Яны ўяўлялі з сябе кавалерыйскія атрады, прызначаныя для аперацый у тыле праціўніка. Усяго такіх атрадаў было 11, у кожным з іх налічвалася па 2—3 афіцэра і 70—80 радавых, якія залічваліся ў партызаны на добраахвотнай аснове{{sfn|Бондаренко|2014|loc=Партизаны}}. Восенню 1915 г. атрады правялі шэраг паспяховых аперацыі. Так, напрыклад, у ноч з 14 на 15 лістапада восем аб’яднаных партызанскіх атрадаў вызвалілі ад немцаў вёску [[Невель (Пінскі раён)|Невель]] (цяпер у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Падчас гэтага налёту быў захоплены ў палон варожы генерал, знішчаны 20 афіцэраў і 600 салдат праціўніка, трафеямі партызан сталі дзве гарматы. У баі загінуў капітан [[Сцяпан Георгіевіч Лявонцьеў|С. Лявонцьеў]] з [[Магілёў|Магілёв]]а. Пасмяротна ён быў выраблены ў падпалкоўнікі і ўдастоены [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія 3-й ступені]]{{sfn|Бондаренко|2014|loc=Партизаны}}. Аднак, па словах [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|А. Брусілава]], партызанскія атрады не прыносілі ніякай карысці. На іх забеспячэнне была выдзелена вялікая колькасць сродкаў. Акрамя таго, неаднаразова байцы абвінавачваліся ў рабаваннях і згвалтаваннях, за што падвяргаліся судоваму пераследу з боку камандавання. Ужо ў 1916 г. Генеральны штаб стаў паступова спыняць рэйды ў тыл. Асноўнымі прычынамі такога рашэння сталі цяжкасці пераадолення лініі фронту; слабая падтрымка ў тыле з боку мясцовых партызанскіх атрадаў; канфлікты з мясцовым насельніцтвам; нежаданне супрацоўнічаць і праводзіць сумесныя баявыя дзеянні з асноўнымі войскамі на фронце і г. д.{{sfn|Цуба|2011}} Узімку 1918 г., калі немцы ў ходзе новага наступлення, на гэты раз супраць [[РСФСР|Савецкай Расіі]], захапілі большую частку краіны, акупанты зрабілі больш жорсткім парадак на падкантрольнай тэрыторыі. Кайзераўская адміністрацыя адмяніла дэкрэты савецкай улады, падпарадкавала гаспадарчую сістэму Беларусі патрэбам і інтарэсам [[Германская імперыя|Германіі]]. Акупацыйны рэжым выклікаў моцны супраціў насельніцтва, у сувязі з чым пачалося разгортванне дзейнасці падпольных патрыятычных арганізацый. Па іх ініцыятыве на фабрыках і заводах пракацілася хваля забастовак. У многіх месцах забастоўкі перараслі ва ўзброеную барацьбу. Узброеныя сутыкненні рабочых з немцамі адбыліся ў [[Гомель|Гомелі]], [[Гродна|Гродні]], [[Жлобін]]е, [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых гарадах. Увесну адбыліся сялянскія паўстанні ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім]], [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкім]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]] і іншых паветах{{sfn|Новик|2012}}. У жніўні ў [[Смаленск]]у адбылася 1-я канферэнцыя камуністычных арганізацый акупаванай тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і Беларусі. Галоўнай задачай падпольных арганізацый канферэнцыя прызнала падрыхтоўку паўстання ў тыле германскіх войскаў і каардынацыю дзеянняў партызанскіх атрадаў. Да восені антыгерманскі рух разгарнуўся на ўсёй захопленай тэрыторыі. У [[Мінскі павет|Мінскім]], [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскім]], [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]], [[Гомельскі павет|Гомельскім]], Рэчыцкім, [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], Слуцкім і Быхаўскім паветах дзейнічала больш за 100 атрадаў{{sfn|Новик|2012}}. У Бабруйскім павеце была створана так званая «[[Рудабельская рэспубліка]]»{{sfn|Новик|2012}}. == Праблемы == З-за розных абставін ([[тактыка выпаленай зямлі]], бежанства, перанаселенасць беларускіх населеных пунктаў войскамі) партызанскі рух не карыстаўся ўсеагульнай падтрымкай сярод насельніцтва і не дасягнуў досыць значных маштабаў у параўнанні з іншымі войнамі{{sfn|Цуба|2011}}. Гісторык Віталь Макарэвіч звярнуў увагу, што ў заходняй частцы Беларусі, якая была акупаваная нямецкімі войскамі, значную частку насельніцтва складалі [[каталіцызм у Беларусі|каталікі]]. Лозунг «[[За Веру, Цара і Айчыну]]», папулярны ў [[праваслаўе ў Расіі|праваслаўнай Расійскай імперыі]], не выклікаў такіх моцных патрыятычных пачуццяў у заходніх беларусаў. Акрамя таго, жыхары акупаваных тэрыторый часцяком станавіліся вымушанымі ўнутранымі бежанцамі і рассяляліся па ўсёй тэрыторыі Расіі, і таму ў значнай ступені акупаваныя землі станавіліся бязлюднымі, што не спрыяла арганізацыі народнага супраціву. Тым не менш грамадзянскае насельніцтва, справакаванае марадзёрствамі і рабаваннямі, часам супраціўлялася акупантам<ref>[https://belta.by/society/view/belarus-v-pervoj-mirovoj-vojne-kakim-byl-oblik-vojny-i-gde-proshli-samye-krupnye-srazhenija-772066-2026/ Беларусь в Первой мировой войне: каким был облик войны и где прошли самые крупные сражения]</ref>. == Асвятленне== Па тэме Першай сусветнай у Беларусі да гэтага часу існуе мноства недастаткова вывучаных праблем, мноства неразвітых падыходаў. Вывучэнне партызанскага руху таксама ставіцца да гэтага. У савецкія гады існавала меркаванне, што партызанскі рух змог у нейкай меры праявіцца толькі ў апошні год вайны, а ўсё, што існавала да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], лічылася непапулярным, паколькі асацыявалася з [[царызм|царызмам]]. Акрамя таго, [[Другая сусветная вайна]] па сваіх маштабах значна перасягнула Першую сусветную вайну, якая была некалькі забытая{{sfn|Цуба|2011}}. == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура== * {{h|Новик|2012|Новик, Е.К. История Беларуси, 1917 — 1945 гг.: учеб. пособие для 10-го кл. учреждений общ. сред. образования с рус. яз. обучения / Е.К. Новик ; автор метод. аппарата В.В. Гинчук ; пер. с белорус. яз. Н.Л. Стрехи. — Минск : Нар. асвета, 2012.}} * {{h|Бондаренко|2014|Бондаренко В. В. Во имя памяти святой... : первая мировая война на белорусской земле. — Минск: Беларус. Энцыкл. iмя П. Броукi, 2014.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/partyzanski-ruh-na-pinshchyne-gady-pershay-susvetnay-vayny|загаловак=Партызанскі рух на Піншчыне ў гады Першай сусветнай вайны|аўтар=Цуба М. В.|выданне=Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук|год=2011|ref=Цуба}} [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] g74i5nvpl0m4gk312tkwlez8oyagh2j Лабубу 0 806962 5178060 5135097 2026-08-10T04:08:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178060 wikitext text/x-wiki '''Лабу́бу''' ({{Lang-zh|拉布布}}, {{Lang-en|Labubu}}) — брэнд калекцыйных плюшавых цацак у выглядзе монстраў. Створаны дызайнерам з Ганконга Лун Касінам<ref name="inv-lung">{{Cite web|lang=en|url=https://www.invaluable.com/auction-lot/kasing-lung-hong-kong-311-c-a8747dcb6a|title=Lot 311: 龍家昇 Kasing Lung(Hong Kong)|website=Invaluable|access-date=2025-05-28}}</ref>. Цацкі прадаюцца выключна ў крамах кітайскай рознічнай гандлёвай сеткі '''Pop Mart'''. Лабубу — гэта таксама імя галоўнай гераіні серыі. Персанаж Лабубу — дзяўчынка, у яе ёсць хлопец: Тайкока, монстар-вегетарыянец, падобны на шкілет. Лабубу апісваюць як «эльфійскую істоту», і, па словах Pop Mart, «нягледзячы на гарэзны выгляд, яна добрая і заўсёды хоча дапамагчы, але часта выпадкова дамагаецца супрацьлеглага». Яна можа выглядаць маленькай і страшнай, але ў яе добрыя намеры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/select/shopping/what-is-a-labubu-rcna210622|title=Что такое Лабубу? Почему она так популярна?|author=Ребекка Родригес|website=NBC Select|date=2025-06-03}}</ref>. [[Файл:Labubu_pop-up_store_at_Beijing-20250617.png|міні|300x300пкс|Цацкі Лабубу прадаюцца ў крамах Pop Mart з 2019 года]] Першапачаткова Лабубу была створана Лун Касінам<ref name="kkg-lung">{{Cite web|lang=en|url=https://en.gallery-kaikaikiki.com/2020/10/bio_kasing-lung/|title=Kasing Lung Biography|website=Kaikai Kiki Gallery|access-date=2025-05-28}}</ref>, мастаком з Ганконга, які вырас у [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Лабубу была часткай серыі апавяданняў «Монстры», на якую аказаў уплыў скандынаўскі фальклор<ref name="CNA">{{Cite web|lang=en|url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/trending/things-know-about-labubu-pop-mart-409246|title=4 things to know about Labubu, the popular Pop Mart figure with fans including Blackpink's Lisa|author=Sukri|first=Hazeeq|date=2024-09-26|publisher=CNA Lifestyle|access-date=2025-05-18}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=en-MY|url=https://www.prestigeonline.com/my/lifestyle/culture-plus-entertainment/what-is-labubu-faq-where-to-buy-origins-price-kasing-lung-lalisa-manobal/|title=Decoding the Labubu hype from its origins to creator and celebrity endorsements|author=Surbano|first=Eric E.|website=Prestige Online - Malaysia|date=2024-09-21|access-date=2024-11-19}}</ref> і міфалогія, якой ён захапляўся ў дзяцінстве (акрамя Лабубу з'явіліся Зімома, Тайкока, Спукі, Пато)<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://tribune.net.ph/2024/10/22/labubu-mania-sweeps-the-philippines-celebrities-cant-get-enough-of-these-whimsical-toys|title=Labubu mania sweeps the Philippines: Celebrities can’t get enough of these whimsical toys|author=Fernando|first=Jeff|website=Daily Tribune|date=2024-10-23|access-date=2024-11-19}}</ref>. Лабубу ўпершыню была прадстаўлена ў 2015 годзе<ref name=":2"/> разам з фігуркамі «Монстры», вырабленымі кампаніяй How2Work<ref name="kkg-lung"/>; цацка стала больш вядомая ў 2019 годзе пасля супрацоўніцтва з Pop Mart<ref name=":6">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/what-are-labubu-dolls|title=“I was told they were sold out. I wanted one immediately”: Why countless guys are obsessed with those weird and wild Labubu dolls|author=Cheung|first=Adam.|website=British GQ|date=2025-04-30|access-date=2025-04-30}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://jingdaily.com/posts/from-bangkok-to-la-how-the-world-caught-labubu-mania|title=Blackpink’s Lisa’s favorite Pop Mart toy Labubu causes global mania {{!}} Jing Daily|author=Bargeron|first=Sadie|website=jingdaily.com|access-date=2024-11-19|archive-date=9 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241109040602/https://jingdaily.com/posts/from-bangkok-to-la-how-the-world-caught-labubu-mania|url-status=dead}}</ref>. == Дызайн == Лабубу апісваюцца як істота з гуллівым, але трохі лютым выглядам, з круглымі, пухнатымі целамі, шырока адкрытымі вачыма, завостранымі вушамі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.businessinsider.com/inside-rise-labubu-monsters-popmart-toy-adults-china-sold-out-2024-11|title=A fluffy, $85 toy is taking Asia by storm and sparking legions of knockoffs. Inside the meteoric rise of Labubu.|author=Bharade|first=Aditi|website=Business Insider|date=2024-11-15|access-date=2024-11-19|last2=Liam|first2=Erin}}</ref> і дзевяццю вострымі зубамі, якія ўтвараюць гарэзную ўсмешку<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/all-you-need-to-know-labubu-hottest-collectible-right-no|title=All You Need to Know:Labubu 'hottest collectible' right now|author=Tabiolo|first=Jewil Anne M.|website=SunStar Publishing Inc.|date=2024-10-19|access-date=2024-11-19}}</ref><ref name=":3"/>. == Папулярнасць == Цацка прыцягнула ўсеагульную ўвагу ў красавіку 2024 года пасля ўдзелу паўднёвакарэйскай жаночай [[K-pop]] групы [[Blackpink]] [[Ліса (рэперка)|Ліса]] была заўважаная з бірулькай Лабубу на сумцы<ref name=":6"/><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/business/story/2024-11-05/labubu-craze|title=Overnight lines, mall fights and instant sellouts: Labubu toy mania comes to America|author=Chang|first=Andrea|website=Los Angeles Times|date=2024-11-05|access-date=2024-11-19}}</ref>. Гэта спарадзіла тэндэнцыю, якая хутка спрыяла расце папулярнасці ў Тайландзе, Сінгапуры і іншых краінах Паўднёва-Усходняй і Усходняй Азіі<ref name=":1"/>. З-за віруснай папулярнасці Лабубу ў Тайландзе многія тайцы пачалі верыць, што Лабубу можа прынесці багацце і поспех, і сталі рабіць будыйскія кудмені і іншыя прадметы культу з выявай гэтай цацакі <ref>{{Cite web|lang=th|url=https://www.thairath.co.th/scoop/interview/2786767|title=ยันต์ลาบูบู้ เรียกทรัพย์ เมินดราม่าสายมูต่อแถวรอสัก ย้ำซอฟต์พาวเวอร์คนจีนชอบ|website=www.thairath.co.th|date=2024-05-19|access-date=2025-06-25}}</ref>. Прыкладна ў гэты ж час, з-за росту папулярнасці Лабубу, назіраецца рост продажаў падробных Лабубу (т.я. афіцыйна права на выраб цацак з Лабубу ёсць толькі ў Pop Mart). Лабубу выкарыстоўваўся нават для палітычнай агітацыі. Так, члены кіруючай сінгапурскай партыі "Народнае дзеянне" падчас акцыі па раздачы прадуктаў пенсіянерам прадставілі ляльку Лабубу ў колерах партыі, і пазней выкарыстоўвалі яе для рэкламы партыі ў Facebook і TikTok <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://mothership.sg/2024/09/pap-sengkang-team-labubu-doll/|title=PAP Sengkang team debuts PAP Labubu doll during senior citizen grocery drive|website=mothership.sg|access-date=2025-06-25}}</ref>. == Крытыка == У асноўным крытыка цацак Лабубу звязваецца з продажам падробных Лабубу, часам нізкай якасці, ці нават зробленых з прымяненнем небяспечных матэрыялаў (у прыватнасці у ЗША і Велікабрытаніі). === Расія === У 2025 годзе плюшавыя цацкі Лабубу ў Расіі апынуліся ў цэнтры скандалу. Намеснік старшыні Камітэта па навуцы, адукацыі і культуры Савета Федэрацыі Кацярына Алтабаева заявіла, што фігуркі, якія нагадваюць монстраў з зубастымі ўхмылкамі, выклікаюць у дзяцей пачуццё страху. Яна заклікала Расспажыўнагляд і Рособрнадзор разгледзець пытанне аб іх забароне<ref name="multiple">{{Cite web|lang=ru|url=https://kanobu.ru/news/v-rossii-predlozhili-zapretit-modnyie-figurki-labubu-senator-schitaet-ih-vrednyimi-dlya-psihiki-501216/|title=В России предложили запретить модные фигурки Лабубу — сенатор считает их вредными для психики|website=Kanobu.ru|date=2025-05-29|access-date=2025-06-02}}</ref>. Першая намесніца старшыні Камітэта Дзяржаўнай Думы ў абароне сям'і Таццяна Буцкая заявіла, што Лабубу прадаюцца ў Расіі з парушэннямі. З яе слоў, на цацках няма ніводнага слова па-руску і нават знак маркіроўкі стаіць не расійскі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.pravilamag.ru/news/society-news/01-06-2025/750579-roskachestvo-nachalo-proverku-labubu-iz-za-ih-ogromnoi-populyarnosti-v-dume-gotovyat-zakonoproekt-o-pravilnyh-igrushkah/|title=Роскачество начало проверку Labubu. Из-за их огромной популярности в Думе готовят законопроект о «правильных игрушках»|website=www.pravilamag.ru|access-date=2025-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/obshchestvo/30052025/801877|title=Депутат Буцкая заявила, что игрушки Labubu продаются в РФ с нарушениями|website=m24.ru|access-date=2025-06-02}}</ref>. Пры гэтым кампанія-вытворца афіцыйна не пазіцыянуе цацку як дзіцячую: на яе ўстаноўлена ўзроставае абмежаванне ад 15 гадоў. Па дакументах гэта калекцыйных лялька-бірулька для дарослых, прызначаная як аксесуар для нашэння на жаночай сумцы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://aif.ru/society/akademik-ran-onishchenko-prizval-markirovat-breloki-labubu-pometkoy-14|title=Академик РАН Онищенко призвал маркировать брелоки Лабубу пометкой «14+»|author=Кристина Романова|website=AIF.RU|date=2025-07-16}}</ref>. === ЗША === У жніўні 2025 года Камісія па бяспецы спажывецкіх тавараў ЗША выпусціла інструкцыю для выяўлення падробленых Лабубу, а таксама апублікавала папярэджанне аб небяспецы падробленых цацак для маленькіх дзяцей<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20250819/ssha-2036215392.html|title=Американцев призвали избегать поддельных игрушек Лабубу|publisher=ria.ru|access-date=2025-09-12}}</ref>. Спецыялісты звязваюць рызыку з тым, што падробленыя версія можа быць невялікага памеру альбо распадацца пры паломцы на дробныя дэталі, якія пры трапленні ў рот могуць перакрываць дыхальныя шляхі маленькіх дзяцей. Ужо ў верасні памежна-мытная служба ЗША канфіскавала ў міжнародным аэрапорце Сіэтл  партыю з 11 134 падробленых цацак на агульную суму (меркаванага) кошту $513 937<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2025/09/03/26641730.shtml|title=В США изъяли более 11 тысяч поддельных лабубу на более $500 млн|publisher=www.gazeta.ru|access-date=2025-09-12}}</ref>. === Лівія === У Лівіі служба бяспекі канфіскавала і знішчыла вялікую колькасць цацак Лабубу (арыгінальных, вырабленых кампаніяй Pop Mart). Улады назвалі гэты трэнд «адмоўнай з'явай, якая супярэчыць сацыяльным і ісламскім каштоўнасцям»<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://mixnews.lv/v-mire/2025/08/25/toksichnost-i-poddelki-v-kakih-stranah-zapretili-kukol-labubu/|title=«Токсичность и подделки»: в каких странах запретили кукол Labubu}}</ref>. Аднак гэта распаўсюдзілася толькі на муніцыпалітэт Сабха. == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-26}} [[Катэгорыя:Мяккія цацкі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rals6j8a133zp2ktrn7q5dqkreqya59 Курганны могільнік (Малое Стахава) 0 807365 5178039 5136406 2026-08-10T01:26:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178039 wikitext text/x-wiki [[Файл:Курган_ля_в._Малое_Стахава.jpg|thumb|Курганны могільнік.]] '''Курганны могільнік''' — помнік археалогіі ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]], знаходзіцца за 3 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Малое Стахава]], на левым беразе р. [[Бярэзіна]], побач з сучаснымі могілкамі. Захавалася 40 курганоў. Курганы насыпаны на месцы [[селішча (археалогія)|селішча]] [[жалезны век|жалезнага веку]]. Датуецца VIII—IX стагоддзямі. У 1931 г. [[А. М. Ляўданскі]] даследаваў 3 курганы. Былі знойдзены перапаленыя косткі, рэшткі перапаленых бронзавых упрыгожанняў, шкляныя пацеркі і ляпны посуд. У 1971 г. [[Г. В. Штыхаў]] раскапаў 1 курган, у якім пахаванне не было выяўлена. Былі знойдзены ляпная і ганчарная кераміка, кавалак патэльні. == Спасылкі == {{ГККРБ|613В000030}} * [https://heritage.gov.by/catalog/kurganny-mogilnik-00030 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260313054258/https://heritage.gov.by/catalog/kurganny-mogilnik-00030 |date=13 сакавіка 2026 }} [[Катэгорыя:Курганныя могільнікі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Могільнікі Барысаўскага раёна]] rs5ufyj6uh028pkv4tb029cylrlep60 Крыжаўзвіжанская капліца (Ракаў) 0 807403 5177936 5136731 2026-08-09T22:01:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177936 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rakau017.jpg|thumb|Капліца.]] '''Крыжаўзвіжанская капліца''' — помнiк культавай архiтэктуры пач. XX ст. на тэрыторыі былой [[Крыжаўзвіжанская царква (Ракаў)|Крыжаўзвіжанскай царквы]] ў межах рэшткаў агароджы, на шашы [[Ракаў]] — [[Кучкуны (Валожынскі раён)]]. Пабудавана каменная [[капліца]] ў [[1906]] годзе на арачных слупах адкрытага тыпу на [[Ракаўская крыніца|крыніцы]], побач з Крыжаўзвіжанскай царквой. Будаўніцтва здзейснена стараннямі настаяцеля прыхода святара Канстанціна Акаловіча і на сродкі прыхаджан [[Спаса-Праабражэнская царква (Ракаў)|Праабражэнскага храма]] мястэчка Ракаў. У 1993 годзе намаганнямі настаяцеля прыхода святара Паўла Латушка на ахвяраванні арганізацый і прыхаджан была адноўлена па фотаздымках. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000098}} {{Commons|Category:}} * [https://heritage.gov.by/catalog/kaplitca-na-terytoryi-byloi-kryzhauzvizhanskai-tcarkvy-u-mezhakh-reshtkau-agarodzhy heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260517212006/https://heritage.gov.by/catalog/kaplitca-na-terytoryi-byloi-kryzhauzvizhanskai-tcarkvy-u-mezhakh-reshtkau-agarodzhy |date=17 мая 2026 }} [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Ракава]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]] rroudxl4e6vd7hp7hirpkmj49ixrvar Леў Мікалаевіч Гарэлаў 0 808672 5178097 5152631 2026-08-10T08:54:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5178097 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-лейтэнант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х Хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Сям’я == Жонка Клаўдзія Панцялееўна, дачка Наталля і сын Юры. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1]{{Недаступная спасылка}} [http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110818190434/http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481 |date=18 жніўня 2011 }}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101227133918/http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo |date=27 снежня 2010 }}, [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250715160702/http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general |date=15 ліпеня 2025 }} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] la1tbsn1flw8uiwep4vqz8zp4o1cjf9 Крупскі веснік (газета) 0 808852 5177934 5149564 2026-08-09T21:40:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177934 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Крупскі веснік |арыгінальная назва = Камуністычны шлях |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 30 верасня 1931 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Крупскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = Марына Мікалаеўна Барадаўка |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Крупкі]], [[Савецкая вуліца (Крупкі)|Савецкая]], 11 |ISSN = |вэб-сайт = https://krupki.by/ }} '''Крупскі веснік''' — беларуская газета [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], заснаваная 30 верасня 1931 г. пад назвай «Камуністычны шлях». У гады [[ВАВ]] выходзіла ў форме лістовак, з 1943 пад назвай «Партызанскі шлях». У 1944 г. атрымала назву «Голас калгасніка», у 1960 г. навай назвай стала «Зара камунізму», з сакавіка 1968 г. «Ленінскім курсам» і ў 2003 г. атрымала цяперашнюю назву<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251213105435/https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya |date=13 снежня 2025 }} // Крупскі веснік</ref>. Выдаецца на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай мовах]]. У 2006 г. выданне перамагло ў конкурсе «Лепшая раённая газета<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/krupski_vesnik/ Крупскі веснік] // СМІ Беларусі</ref>». == Вядомыя асобы выдання == Згодна гісторыі газеты, апісанай на яе сайце: "Наша раёнка ўзгадавала і блаславіла на нялёгкі творчы шлях такіх вядомых літаратараў, прызнаных майстроў слова, як [[Міхась Калачынскі]], [[Іван Цітавіч Шуцько|Іван Шуцько]], [[Васіль Зуёнак]], [[Васіль Сцяпанавіч Макарэвіч|Васіль Макарэвіч]], [[Валерый Мікалаевіч Грышановіч|Валерый Грышановіч]], Міхась Пацёмкін. Іх адметныя стылі аказалі свой уплыў на творчасць мясцовых журналістаў наступных пакаленняў<ref>[https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya Гісторыя ў газетных радках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251213105435/https://krupki.by/index.php/gazeta/istoriya |date=13 снежня 2025 }} // Крупскі веснік</ref>". == Радыёпраграма «Гавораць Крупкі» == Пры рэдакцыі газеты выходзіла радыёпраграма «Гавораць Крупкі» на рускай і беларускай мовах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/gavorat_krupki/ Гавораць Крупкі] // СМІ Беларусі</ref>. Відавочна, выходзіла на мясцовай радыёстанцыі, але з 15 верасня 2015 г. перайшла на хвалю 102,6 МГц радыё «[[Мінская хваля]]», дзе выходзіла 4 разы ў тыдзень (аўторак-пятніца 7:00-7:15)<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/1868-krupskoe-radio-pereshlo-na-minskuyu-volnu Крупское радио перешло на «Минскую волну»]{{Недаступная спасылка}} // Крупскі веснік, 16.09.2015</ref>. Потым час змясціўся на 6:15-6:30 у тыя ж дні<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Па стане на люты 2018 г. праграма выходзіла ў аўторак і пятніцу з 6:40 па 6:50 з вядучай Святланай Міхайлаўнай Грынь на той жа хвалі<ref>[https://krupki.by/index.php/component/k2/7028-programma-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki Программа районного радиовещания «Гавораць Крупкі»]{{Недаступная спасылка}} // Крупскі веснік, 27.02.2018</ref>. 1 студзеня 2023 г. спыніла сваё вяшчанне па прычынах немагчымасці далейшай арэнды радыёхвалі, на гэты момант праграма выходзіла па аўторках і пятніцах з 6:40 да 6:45<ref>[https://krupki.by/index.php/novosti-rajona/18571-s-1-yanvarya-2023-goda-prekrashchen-vypusk-programmy-rajonnogo-radioveshchaniya-gavorats-krupki С 1 января 2023 года прекращен выпуск программы районного радиовещания «Гавораць Крупкі»]{{Недаступная спасылка}} // Крупскі веснік, 11.01.2023</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://krupki.by/ Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260617164253/https://krupki.by/ |date=17 чэрвеня 2026 }} * [https://vk.com/krupski_vestnik Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/krupki.by/ Facebook] * [https://www.youtube.com/channel/UCzs_wa1h7UL0J9sIWJdcXHQ YouTube канал] * [https://ok.ru/group/55203803693231 Старонка на Аднакласніках] * [https://belkiosk.by/items/archive/140 Крупскі веснік. Архив номеров] * [https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Воранаўскі раён]] q2p5dv13da3waap53rl1cb0mvd6hexl Electric Callboy 0 809140 5178115 5176766 2026-08-10T09:59:25Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ 5178115 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2010—цяпер | Іншыя назвы = Eskimo Callboy (2010—2022)</br> Electric Bassboy }} '''Electric Callboy''' (раней — '''Eskimo Callboy''') — нямецкі [[электронікор]]-гурт, створаны ў [[Кастрап-Раўксель|Кастрап-Раўкселі]] ў 2010 годзе. Першапачаткова вядомы сваімі сур'ёзнымі тэкстамі і пост-хардкорным гучаннем, яны змянілі склад і назву ў пачатку 2020-х гадоў і з тых часоў прыцягнулі ўвагу шырокай публікі сваімі камедыйнымі песнямі, жывымі выступамі і музычнымі кліпамі. Яны таксама часам выступаюць [[DJ-мікс|як дыджэі]] пад назвай '''Electric Bassboy'''.<ref>{{Cite web|url=https://www.impericon.com/blogs/magazine/electric-callboy-electric-bassboy-party-photos-setlist-from-rock-am-ring-2025|title=Electric Callboy & Electric Bassboy: Party Photos & Setlist from Rock am Ring 2025!|website=Impericon}}</ref> == Музычны стыль і ўплывы == Музычны стыль гурта можна ахарактарызаваць як электронікор,<ref name="AllMusic Genres">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/eskimo-callboy-mn0002663488/biography|title=Eskimo Callboy Biography|author=Heaney|first=Gregory|website=AllMusic|access-date=15 February 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-ca|url=https://loudwire.com/eskimo-callboy-pump-it-song-lyrics-video/|title=We Can't Tell If Eskimo Callboy Are Serious About New Gym Rat Anthem 'Pump It'|author=DiVita|first=Joe|website=Loudwire|date=3 December 2021|access-date=26 December 2021}}</ref><ref name="rockfreaks">{{Cite web|lang=en-ca|url=http://rockfreaks.net/albums/6546|title=Eskimo Callboy We Are The Mess|author=Jani L.|website=Rock Freaks|date=1 January 2014|access-date=26 December 2021}}</ref><ref name="rockflesh">{{Cite web|lang=en-ca|url=https://www.rockflesh.com/live-reviews/live-review-attila-academy-club-manchester-october-22nd-2018|title=Live Review : Attila + Eskimo Callboy + Browning @ Academy Club, Manchester on October 22nd 2018|author=Lucas|first=Stewart|website=Rock Flesh|date=22 October 2018|access-date=26 December 2021}}</ref> [[металкор]],<ref name="AllMusic Genres" /><ref name="Kill Your Stereo HateLove">{{Cite web|lang=en-US|url=https://killyourstereo.com/news/so-i-finally-listened-to-hypa-hypa-by-eskimo-callboy/Hgw6MDMyNTQ/23-07-20|title=So I finally listened to 'Hypa Hypa' by Eskimo Callboy|author=Sievers|first=Alex|website=Kill Your Stereo|date=23 July 2020|access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="Tuonela">{{Cite web|lang=en-ca|url=https://tuonelamagazine.com/review-eskimo-callboy-mmxx/|title=Review: Eskimo Callboy - MMXX|author=Jani L.|website=Tuonela Magazine|date=3 October 2020|access-date=26 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/10-german-bands-you-should-be-listening-to-right-now-by-eskimo-callboy|title=10 German bands you should be listening to right now, by Eskimo Callboy|website=Louder Sound|date=2 September 2017|access-date=30 April 2022}}</ref> [[меладычны металкор]],<ref name="rockflesh" /><ref>{{Cite web|url=https://thesoundboardreviews.com/2019/10/31/album-review-rehab-by-eskimo-callboy/|title=Album Review: 'Rehab' by Eskimo Callboy|website=The Soundboard|date=31 October 2019|access-date=1 May 2022}}</ref> [[пост-хардкор]],<ref name="rockfreaks" /><ref>{{Cite web|url=https://tuonelamagazine.com/electric-callboy-with-blind-channel-and-one-morning-left-will-rock-poland-in-april/|title=Electric Callboy with Blind Channel and One Morning Left will rock Poland in April!|author=Alexandra A.|website=Tuonela Magazine|date=21 April 2022|access-date=1 May 2022}}</ref><ref name="AllMusic Genres" /><ref name="Tuonela" /> камедыйны рок,<ref name="Tuonela" /> [[дабстэп]],<ref name="rockfreaks" /> і [[Электра (музыка)|электра]].<ref name="rockfreaks" /> Музыкі назвалі такія гурты, як [[Asking Alexandria]] і Attack Attack!, сваімі музычнымі ўплывамі. Іх вакаліст заявіў, што музыкі не адчуваюць сябе часткай «сцэны хардкор-музыкі».<ref name="FUZE1">Thomas Renz: [[Ox-Fanzine|FUZE Magazine]] Nr. 33 Apr./Mai 2012, page 37: ''Reviews''</ref> Тэксты песень закранаюць такія тэмы, як п'янства, вечарынкі і сэкс.<ref>Kai Butterweck: [[Laut.de]]: [http://www.laut.de/Eskimo-Callboy/Bury-Me-In-Vegas-(Album) ''Bury Me in Vegas'' von ''Eskimo Callboy''] (German)</ref> Гурт называе сваю музыку «порна-метал». У інтэрв'ю нямецкаму часопісу ''FUZE'' вакаліст Себасцьян Біслер сказаў, што ў іх тэкстах выкарыстоўваюцца клішэ толькі ў сатырычным ключы.<ref>{{Cite web|url=https://redfield-records.com/|title=Redfield Records / Kursaal / Redfield Digital / Redfield Publishing|website=Redfield Records}}</ref> Нямецкі часопіс ''Metal Hammer'' апублікаваў станоўчы водгук пра гурт, напісаўшы:«Вось чаму Eskimo Callboy прыемныя: таму што яны адмахваюцца ад сябе і дазваляюць весялосці кіраваць».<ref>Florian Krapp: Review for Eskimo Callboy – ''Bury Me in Vegas'' at [[Metal Hammer]] issue 04/2012. (German)</ref> == Удзельнікі == <gallery perrow="6" widths="180" heights="180"> Файл:Eskimo_Callboy_With_Full_Force_2018_03.jpg|alt=Kevin Ratajczak| Кевін Ратайчак Файл:To_the_Rats_and_Wolves_-_Bochum_Total_-_160715LEOKR072507050000.jpg|alt=Nico Sallach| Ніка Салах Файл:14-08-08_Taubertal_Eskimo_Callboy_Daniel_Haniss_2.JPG|alt=Daniel "Danskimo" Haniß| Даніэль «Данскіма» Ханіс Файл:Eskimo_Callboy_With_Full_Force_2018_16.jpg|alt=Pascal Schillo| Паскаль Шыла Файл:Eskimo_Callboy_With_Full_Force_2018_01.jpg|alt=Daniel Klossek| Даніэль Клосек </gallery>'''Дзеючыя''' * Даніэль «Danskimo» Ханіс — сола-гітара (2010—цяпер) * Даніэль Клосек — бас-гітара, бэк-вакал (2010—цяпер) * Кевін Ратайчак — вакал, клавішныя, праграмаванне (2010—цяпер) * Паскаль Шыла — рытм-гітара, бэк-вакал (2010—цяпер) * Ніка Салах — вакал (2020—цяпер) '''Канцэртныя''' * Фрэнк Зумо — ударныя (2024; 2025—цяпер) == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''Bury Me in Vegas'' (2012) * ''We Are the Mess'' (2014) * ''Crystals'' (2015) * ''The Scene'' (2017) * ''Rehab'' (2019) * ''TEKKNO'' (2022) * ''[[Tanzneid]]'' (2026) === Міні-альбомы === * ''Eskimo Callboy'' (2010) * ''MMXX'' (2020) === Сінглы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ ! scope="col" |Назва ! scope="col" |Год ! scope="col" |Альбом |- ! scope="row" |"Is Anyone Up?" |2011 |''Bury Me in Vegas'' |- ! scope="row" |"We Are the Mess" |2013 |''We Are the Mess'' |- ! scope="row" |"Best Day" |2015 |''Crystals'' |- ! scope="row" |"MC Thunder" |2017 |''The Scene'' |- ! scope="row" |"Hurricane" | rowspan="3" |2019 | rowspan="3" |''Rehab'' |- ! scope="row" |"Nice Boi" |- ! scope="row" |"Prism" |- ! scope="row" |"Hypa Hypa" | rowspan="2" |2020 | rowspan="2" |''MMXX'' |- ! scope="row" |"Hate/Love" |- ! scope="row" |"We Got the Moves" | rowspan="2" |2021 | rowspan="5" |''Tekkno'' |- ! scope="row" |"Pump It" |- ! scope="row" |"Spaceman" {{Small|(з удзелам [[Finch (рэпер)|Finch]])}} | rowspan="3" |2022 |- ! scope="row" |"Fuckboi" {{Small|(з удзелам [[Conquer Divide]])}} |- ! scope="row" |"Hurrikan" |- ! scope="row" |"Ratatata" {{Small|(з удзелам [[Babymetal]])}} |2024 |''Metal Forth'' |- ! scope="row" |"Elevator Operator" | rowspan="4" |2025 | rowspan="4" |''Tanzneid'' |- ! scope="row" |"Revery" |- ! scope="row" |"Tanzneid" |- ! scope="row" |"Let The Good Times Roll" {{Small|(з удзелам [[The Offspring]])}} |} === Каверы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" | Назва ! scope="col" | Арыгінальны выканаўца ! scope="col" | Год |- ! scope="row" |"California Gurls" | [[Кэці Перы]] | 2010 |- ! scope="row" |"Cinema" | Бэні Бенасі і [[Skrillex]] | 2013 |- ! scope="row" |"Everytime We Touch" | Cascada | 2023 |- ! scope="row" |"Crawling" | [[Linkin Park]] | rowspan="2" | 2025 |- ! scope="row" |"Still Waiting" | [[Sum 41]] |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://www.electriccallboy.com Афіцыйны сайт] * {{Allmusic new}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Металкор-гурты Германіі]] [[Катэгорыя:Электронікор-гурты]] 27hkbb2i4skywhffm8zq0gcx7nqcrqm Удзельнік:DzBar/Чарнавік 2 809431 5177805 5177788 2026-08-09T12:15:42Z DzBar 156353 5177805 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лейбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{#if:{{{Шырына лагатыпа|}}}|{{{Шырына лагатыпа}}}|220px}}|from={{{from|}}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{Шырына|}}}|caption={{{Подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформація}} |метка2 = Уладальнік |текст2 = {{{Уладальнік|}}}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |текст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |текст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |текст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |текст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |текст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар|}}}{{{Дістрібьюторы|}}}|Дістрібьютор|Дістрібьюторы|from={{{from|}}}}} |текст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = {{{Жанры|}}} |текст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = {{#if:{{{Страны|}}}|Страны|Страна}} |текст10 = {{#if:{{{Страна|}}}|{{Сцягафікацыя|{{{Страна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}}|{{{Страны|}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |текст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> fewupag0dlanhurs1cjhyzpmrnt55ko 5177806 5177805 2026-08-09T12:17:13Z DzBar 156353 5177806 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лейбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{#if:{{{Шырына лагатыпа|}}}|{{{Шырына лагатыпа}}}|220px}}|from={{{from|}}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{Шырына|}}}|caption={{{Подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар|}}}{{{Дістрібьюторы|}}}|Дістрібьютор|Дістрібьюторы|from={{{from|}}}}} |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = {{{Жанры|}}} |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = {{#if:{{{Страны|}}}|Страны|Страна}} |тэкст10 = {{#if:{{{Страна|}}}|{{Сцягафікацыя|{{{Страна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}}|{{{Страны|}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> i4myg393pj732ak55zwsz4y7u2txlth 5177807 5177806 2026-08-09T12:22:37Z DzBar 156353 5177807 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{#if:{{{Шырына лагатыпа|}}}|{{{Шырына лагатыпа}}}|220px}}|from={{{from|}}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{Шырына|}}}|caption={{{Подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафікацыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}}|{{{Краіны|}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> ot6ihwrh617l39aehu6ob7t5ekzuj53 5177808 5177807 2026-08-09T12:25:50Z DzBar 156353 5177808 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{#if:{{{Шырына лагатыпа|}}}|{{{Шырына лагатыпа}}}|220px}}|from={{{from|}}}}} |выява2 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{Шырына|}}}|caption={{{Подпіс|}}}|from={{{from|}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафікацыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}|{{{Краіны|}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> nd3cxqaytan0q2q1g4omgptntzrljtm 5177809 5177808 2026-08-09T12:28:58Z DzBar 156353 5177809 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня_лагатыпа|}}}|caption={{{подпіс|}}}}} |клас_выявы = logo |выява3 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня_выявы|{{{памер выявы|}}}}}}|caption={{{апісанне_выявы|{{{подпіс выявы|}}}}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафікацыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}|{{{Краіны|}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> pigasifc4z5w22jntl8nzcoh6g0ukqq 5177810 5177809 2026-08-09T12:32:54Z DzBar 156353 5177810 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня_лагатыпа|}}}|caption={{{подпіс|}}}}} |клас_выявы = logo |выява3 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня_выявы|{{{памер выявы|}}}}}}|caption={{{апісанне_выявы|{{{подпіс выявы|}}}}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафіцыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> laq5butetnp53vciuy5h1sgtm25xbi5 5177811 5177810 2026-08-09T12:33:57Z DzBar 156353 5177811 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |імя = Музычны лэйбл |from = {{{from|}}} |назва = {{Картка/назва|{{{назва|}}}|from={{{from|}}}}} |выява = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{{шырыня_лагатыпа|}}}|caption={{{подпіс|}}}}} |клас_выявы = logo |выява3 = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня_выявы|{{{памер выявы|}}}}}}|caption={{{апісанне_выявы|{{{подпіс выявы|}}}}}}}} |загаловак1 = {{#if:{{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p18|{{{выява|}}}|plain=1|from={{{from|}}}}}|Асноўная інформацыя}} |метка2 = Уладальнік |тэкст2 = {{{Уладальнік|}}} |вікіданыя2 = P749 |метка3 = Дата заснавання |тэкст3 = {{{Заснаваны|}}} |вікіданыя3 = P571 |метка4 = Заснавальнік |тэкст4 = {{{Заснавальнік|}}} |вікіданыя4 = P112 |метка5 = Дата закрыцця |тэкст5 = {{{Закрыты|}}} |вікіданыя5 = P576 |метка6 = Статус |тэкст6 = {{{Статус|}}} |вікіданыя6 = |метка7 = Іншыя назвы |тэкст7 = {{{Іншыя назвы|}}} |вікіданыя7 = |метка8 = Дыстрыб'ютар |тэкст8 = {{{Дыстрыб'ютар|}}} |вікіданыя8 = P750 |метка9 = Жанры |тэкст9 = {{{Жанры|}}} |вікіданыя9 = P136 |метка10 = Краіна |тэкст10 = {{#if:{{{Краіна|}}}|{{Сцягафіцыя|{{{Краіна|}}}|{{{Варыянт сцяга|}}}}}}} |вікіданыя10 = P17 |метка11 = Месцазнаходжанне |тэкст11 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |вікіданыя11 = P159 |унізе = {{wikidata|p856|{{{Сайт|}}}|from={{{from|}}}}} |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча|from={{{from|}}}}} }}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]<!-- -->[[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу паводле алфавіта]]}} }} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> m9bzg0ir7chi4feq40ae8kqbydc82si Картачныя гульні з біткамі 0 810688 5177825 5165877 2026-08-09T13:18:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5177825 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belote-exemple1-9.jpg|200px|міні|справа|Прыклад розыгрышу біткі: пачатак розыгрышу]] [[Файл:Belote-exemple2-9.jpg|200px|міні|справа|Прыклад розыгрышу біткі: пасля першай біткі]] '''Картачныя гульні з біткамі''' — клас [[картачная гульня|картачных гульняў]], у якіх асноўная задача гульцоў — набраць аптымальную колькасць бітак або ачкоў, звязаных з біткамі. Механіка гульні грунтуецца вакол цыкла: адзін гулец кладзе карту, пасля чаго астатнія гульцы па чарзе кладуць карты адпаведнай масці, а пераможца забірае бітку — усе сыграныя карты. == Гісторыя == Картачныя гульні з біткамі — гэта найстарэйшы від картачных гульняў. Першапачаткова яны паходзяць з тэрыторыі [[Кітай|Кітая]] і распаўсюдзіліся на захад у пачатку другога тысячагоддзя. У тагачасных гульнях не было [[козыр]]аў і не было абавязку хадзіць той жа масцю, з якой зрабіў заход першы гулец. Бітку выігрывала найвышэйшая карта той масці, з якой быў зроблены заход. Парадак карт быў адваротны — меншыя карты білі большыя. Ход ішоў супраць гадзіннікавай стрэлкі<ref name="DummettGame">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=qqm1AAAAIAAJ |title=The Game of Tarot: From Ferrara to Salt Lake City |isbn=9780715610145 |last1=Dummett |first1=Michael A. E |last2=Mann |first2=Sylvia |year=1980 |publisher=Duckworth }}</ref>. Карнёфель ({{lang-de|Karnöffel}}) — найстарэйшая вядомая еўрапейская гульня з біткамі. Упершыню яна згадваецца ў 1426 годзе ў баварскім горадзе [[Нёрдлінген]] прыкладна праз паўстагоддзя пасля з’яўлення ігральных карт у Еўропе. У еўрапейскіх гульнях з біткамі адбыліся дзве рэвалюцыі, якія прывялі да развіцця больш складаных картачных гульняў: * вынаходства козыраў і патрабаванне хадзіць у масць (XV стагоддзе); * вынаходства таргоў за казырную масць (XVII стагоддзе). [[Файл:The Four Friends Playing Hombre.JPG|міні|«Чацвёра сяброў гуляюць у Ломбер», 1888, аўтар Мальтэ Энгельстэт.]] Вынаходства таргаў за казырную масць прыпісваюць [[ломбер]]у, найпапулярнейшай картачнай гульні XVII стагоддзя. Замест каб выпадкова выбраць казырную масць, гульцы праводзяць аўкцыён. == Правілы == Перад чарговым кругам гульні аднолькавая колькасць карт раздаецца кожнаму гульцу. Для многіх гульняў з біткамі характэрны два этапы: таргі за права прызначыць кантракт і розыгрыш<ref>У артыкуле ўжыта тэрміналогія прэферансу і брыджу</ref>. ''Таргі'' (або ''аўкцыён'') — частка розыгрышу, у якой вызначаецца, хто з гульцоў (або каманд), зрабіўшы самую высокую заяўку, атрымлівае права на розыгрыш кантракта і выбар козыра (калі гэта прадугледжана правіламі гульні). ''Розыгрыш'' складаецца з некалькіх кругоў, дзе разыгрываюцца біткі гульцоў. Гульцы выкладваюць карты на стол плячыма ўніз па гадзіннікавай стрэлцы, у адпаведнасці з правіламі канкрэтнай гульні вызначаецца пераможца, пасля чаго ён забірае бітку (усе сыграныя карты)<ref name=prefrule1>[http://bridge-preferance.ru/PrefContestRules.htm правила проведения соревнований по преферансу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214160938/http://bridge-preferance.ru/PrefContestRules.htm |date=14 лютага 2010 }} {{v|15|3|2010}}</ref>. Колькасць кругоў вызначаецца колькасцю карт у гульні. У прэферансе 10 кругоў (10 карт × 3 гульцоў + 2 карты ў прыкупе). У брыджы 13 кругоў (13 × 4 = 52). == Класіфікацыя == У залежнасці ад правіл гульні з біткамі можна падзяліць іх паводле прынцыпу ацэнкі кошту біткі і розыгрышу кантракта<ref name=pagat1>[http://www.pagat.com/class/trick.html Card Games: Trick Taking Games by John McLeod] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130821163107/http://www.pagat.com/class/trick.html |date=21 жніўня 2013 }} {{v|15|3|2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://xn--80aba5e.xn--p1ai/2_0_k_na_vzyatki.htm|title=Карточные игры на взятки, классификация карточных игр - БУБА.рф|publisher=xn--80aba5e.xn--p1ai|access-date=2018-05-30|archive-date=2018-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180530130709/http://xn--80aba5e.xn--p1ai/2_0_k_na_vzyatki.htm|url-status=live}}</ref>. === Паводле колькасці бітак === Пераможцу, згодна з кантрактам, неабходна ўзяць максімальную або мінімальную колькасць бітак, альбо колькасць, дакладна роўную заказанай пры таргах. У гульне [[Кінг (картачная гульня)|кінг]] неабходна ўзяць адну канкрэтную бітку. Прыклады гульняў: * [[прэферанс]]; * [[брыдж]]; * [[Кінг (картачная гульня)|кінг]]; * [[Віст (картачная гульня)|віст]]; * [[Блэкаўт (картачная гульня)|блэкаўт]]. === Паводле колькасці ачкоў === Кожная бітка прыносіць гульцу, які яе забраў, некаторую колькасць ачкоў у залежнасці ад кошту карт, прынятага ў канкрэтнай гульні. Звычайныя кошты карт: туз — 11 ачкоў, дзясятка — 10, кароль — 4, дама — 3, валет — 2, дзявятка і ніжэй — 0. Прыклады гульняў: * [[Тысяча (картачная гульня)|тысяча]]; * [[дэберц]]; * [[белот]]; * [[Скат (картачная гульня)|скат]]; * [[Карты таро#Гульня|французскае таро]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Казьмин В. Д.'' Популярные карточные игры. — М.: «АСТ», 2001. — 448 с. — ISBN 5-17-008687-3 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Картачныя гульні]] fjvic4wnac6s6etmdew60308u9if05m Дзяніс Трусаў 0 811859 5177823 5177796 2026-08-09T13:16:09Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5177823 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў была апублікавана пад літаратурным псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней быў перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} tkp7a7l059edjya8dfvmot5otx46j6i 5177824 5177823 2026-08-09T13:17:07Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5177824 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў апублікавана пад псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычны аналіз англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} f9uw9dwt4jlwmbyehb1xdbbjk9afx5x 5177826 5177824 2026-08-09T13:20:19Z M.L.Bot 261 /* Навуковая дзейнасць */ 5177826 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў апублікавана пад псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычныя асаблівасці англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' стаў прадметам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} mfi9bzyr1n8q0ohp30fet1cd5jbzgm5 5177829 5177826 2026-08-09T13:35:21Z M.L.Bot 261 /* Крытыка і рэцэпцыя */ 5177829 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў апублікавана пад псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычныя асаблівасці англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' быў аб'ектам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} p60smj416m2cvmhcckuf2mu5g5u34nu 5178112 5177829 2026-08-10T09:48:29Z Librarum 171886 удакладненне 5178112 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Дзяніс Трусаў | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь | род дзейнасці = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык | мова = беларуская, руская, англійская }} '''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.<ref name="taubin">{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/ |title=Дзяніс Трусаў |website=Taubin |language=be |access-date=2026-07-30 }}</ref> У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.<ref name="taubin"/> У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.<ref>{{cite journal |title=Epea |volume=1 |place=Białystok |year=2002 |isbn=83-88248-67-7 |pages=120–124 |url=https://pbc.biaman.pl/Content/19862/PDF/Epea_T.I.pdf }}</ref> З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).<ref>{{cite web |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025 |website=VNU International School |language=vi |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Творчасць == Частка ранніх паэтычных твораў апублікавана пад псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.<ref name="taubin"/> У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.<ref>{{cite book |author=Дина Мележ |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений |place=Гродно |publisher=Гродзенская тыпаграфія |year=2008 |isbn=978-985-6835-48-6 }}</ref> У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''. == Навуковая дзейнасць == Даследуе культурную семантыку і лінгвістычныя асаблівасці англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi |website=Academia.edu |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Музычная дзейнасць == У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]]. Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.<ref>{{cite web |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio |title=Лучшие белорусские альбомы 2017 |website=Experty.by |language=ru |access-date=2026-07-30 }}</ref> Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.<ref>{{cite web |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/ |title=Best of Belarus 2017 |website=Beehype |language=en |access-date=2026-07-30 }}</ref> == Крытыка і рэцэпцыя == Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' быў аб'ектам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і Яўген Аснарэўскі.<ref>{{cite web |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі |website=Apple Podcasts |date=2023-10-11 |language=be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-31}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}} o2imgi4zv0o5z1w0ih5byvnayfd8axt Беларускае кавальства 0 812006 5177803 5177793 2026-08-09T12:13:26Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177803 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] rrn4u17jqlg9lj74r7xnuyz6kjzi82w 5177828 5177803 2026-08-09T13:33:52Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177828 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у Мінску і Пінску яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), Слуцку — чацвёткую (119), Магілёве і Полацку — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 4zeg1tz1qxgjvtwnh2fwy70qzqug5qo 5177834 5177828 2026-08-09T13:54:22Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5177834 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб падкоў, вухналёў (цвікоў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: клямкі, завесы, крукі, зашчэпкі, замкі, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] e5cg6tnpatl8dyzs9qmsbzs4981c8q5 5177840 5177834 2026-08-09T14:17:13Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ вікіфікацыя, дапаўненне 5177840 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала агароджы і рашоткі брамаў, балконаў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя парэнчы, разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, засаўкі і клямкі<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне карэт, скрынь, куфэркаў, выраб зброі, замкоў, падсвечнікаў, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі ліхтары з дэкорам расліннага характару, жалезныя падстаўкі пад вазоны, крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 5lvpfptnxlymj86br7a1zrfo0obmmlu 5177856 5177840 2026-08-09T15:29:01Z Ciepiersia 162280 /* Замкі і ключы */ афармленне 5177856 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала агароджы і рашоткі брамаў, балконаў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя парэнчы, разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, засаўкі і клямкі<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне карэт, скрынь, куфэркаў, выраб зброі, замкоў, падсвечнікаў, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі ліхтары з дэкорам расліннага характару, жалезныя падстаўкі пад вазоны, крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] d305cw3ss0xh5hzlxonenoenfhkc82j 5177857 5177856 2026-08-09T15:29:29Z Ciepiersia 162280 /* Уладкаванне кузні */ афармленне 5177857 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала агароджы і рашоткі брамаў, балконаў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя парэнчы, разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, засаўкі і клямкі<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне карэт, скрынь, куфэркаў, выраб зброі, замкоў, падсвечнікаў, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі ліхтары з дэкорам расліннага характару, жалезныя падстаўкі пад вазоны, крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 2bw80vpwwzbnyo38evctr9g23717c91 5177858 5177857 2026-08-09T15:30:19Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ афармленне 5177858 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала агароджы і рашоткі брамаў, балконаў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя парэнчы, разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, засаўкі і клямкі<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне карэт, скрынь, куфэркаў, выраб зброі, замкоў, падсвечнікаў, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі ліхтары з дэкорам расліннага характару, жалезныя падстаўкі пад вазоны, крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ( {{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] qtptycgk4m0jc3rxep9hthdnmqcju8f 5177860 5177858 2026-08-09T15:33:36Z Ciepiersia 162280 афармленне 5177860 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала агароджы і рашоткі брамаў, балконаў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя парэнчы, разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, засаўкі і клямкі<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне карэт, скрынь, куфэркаў, выраб зброі, замкоў, падсвечнікаў, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі ліхтары з дэкорам расліннага характару, жалезныя падстаўкі пад вазоны, крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — калёс, саней, брычак, вазоў. Для іх выраблялі восі, шворны, атосы, шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — плугі, бароны, сярпы, косы, матыкі і іншае, вырабы бытавога прызначэння — секачы, кавені (качэргі), рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] f66miqtb0a46eqxd8k9bvh165f4m5r4 5177882 5177860 2026-08-09T16:42:47Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ вікіфікацыя 5177882 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя [[парэнчы]], разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, [[падсвечнік]]аў, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[вазон]]ы, крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп5||кавені (качэргі)|en|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] sokgyknvuhmi42lfhhmd70n897y2xta 5177886 5177882 2026-08-09T16:55:12Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ вікіфікацыя, дапаўненне 5177886 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, лесвічныя [[парэнчы]], разнастайныя крыжы, флюгеры, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] pfkq0wyai3rdelkc1qm44nrwthd4wqi 5177890 5177886 2026-08-09T16:59:14Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ вікіфікацыя 5177890 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]], [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 0wwqctfewv7bdgxjs55r5ajdhvu6lpn 5177891 5177890 2026-08-09T17:05:38Z Ciepiersia 162280 /* Сыравіна */ пунктуацыя 5177891 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя), разьбяры ([[Іван Дракула]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] o36c9235f912cy39y6z828jq3854tu3 5177895 5177891 2026-08-09T17:16:50Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5177895 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9210ifyokx4ijlp4s4je9r6xjlg78dy 5177899 5177895 2026-08-09T17:31:46Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ ілюстрацыя 5177899 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === {{main|Замок (прылада)}} [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== {{main|Навясны замок}} У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 05kszbep7jrc0ehnd1p6x4bl8dlvnh1 5177901 5177899 2026-08-09T17:33:17Z Ciepiersia 162280 /* Замкі і ключы */ афармленне 5177901 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 52n4y0e6lu426co8ntr08qwo2zej8ck 5177902 5177901 2026-08-09T17:35:41Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя вырабы */ дапаўненне 5177902 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з'яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] okmcii83jei1pssf3lyo5xvgn9zbpfy 5177905 5177902 2026-08-09T17:43:58Z Ciepiersia 162280 /* Рашоткі */ дапаўненне, ілюстрацыя, вікіфікацыя 5177905 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]] '''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. У беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам. == Гісторыя == [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесницкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. == Сыравіна == [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі<ref name="ЭтнБел"/>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з'яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Замкі і ключы === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замки ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 0z2nwamxi9uf7lvuj4mbexafud46z9f Мустафа Ахматовіч 0 812226 5178019 5176831 2026-08-09T22:41:53Z IshaBarnes 124956 шаблон 5178019 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|без крыніц і афармлення}} {{Ваенны дзеяч}} '''Мустафа Ахматовіч''' (?-11 снежня 1812, [[Вільня]]) — вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]] падпалкоўнікам, верагодна ўдзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] — у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[маёр]]ам. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі татарскі кавалерыйскі полк. {{няма катэгорый|date=2026-08-07}} e6u1ys7zxep8mu4tylv7lcvgk0z9n1d 5178026 5178019 2026-08-09T23:35:07Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5178026 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|без крыніц і афармлення}} {{Ваенны дзеяч}} '''Мустафа Мурза Ахматовіч''' (1760 — 11 снежня 1812, [[Вільня]]) — вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татараў]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. Шляхціч гербу {{нп5|Ахмат (герб)|Ахмат|pl|Achmat}}.<ref name="ipsb">{{cite web|author = Stanisław Kryczyński |url = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/mustafa-murza-achmatowicz-zm-1812-tatar-litewski-podpulkownik|title = Mustafa Murza Achmatowicz (zm. 1812) Tatar litewski, podpulkownik |publisher = Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date = 2026-08-10|language = pl }}</ref> За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]]. У 1786 годзе быў ратмістрам ў 4-ым палку пярэдняй варты Вялікага Княства Літоўскага, у 1794 годзе — падпалкоўнік у тым жа палку.<ref name="ipsb"/> Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] — у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[маёр]]ам. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|татарскі кавалерыйскі полк]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Літоўскае войска ў вайне 1812 года]] p6qzprwdugazu2f8ap766kw6md73nrp 5178029 5178026 2026-08-09T23:47:03Z IshaBarnes 124956 вычытка 5178029 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|без крыніц і афармлення}} {{Ваенны дзеяч}} '''Мустафа Мурза Ахматовіч''' (1760 — 11 снежня 1812, [[Вільня]]) — вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татар]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. Шляхціч гербу {{нп5|Ахмат (герб)|Ахмат|pl|Achmat}}.<ref name="ipsb">{{cite web|author = Stanisław Kryczyński |url = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/mustafa-murza-achmatowicz-zm-1812-tatar-litewski-podpulkownik|title = Mustafa Murza Achmatowicz (zm. 1812) Tatar litewski, podpulkownik |publisher = Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date = 2026-08-10|language = pl }}</ref> За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]]. У 1786 годзе быў ратмістрам ў 4-ым палку пярэдняй варты Вялікага Княства Літоўскага, у 1794 годзе — падпалкоўнік у тым жа палку.<ref name="ipsb"/> Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] — у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[маёр]]ам. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|татарскі кавалерыйскі полк]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Літоўскае войска ў вайне 1812 года]] 70mytl8ewqm36w502x9iwa574f9eo0p 5178030 5178029 2026-08-10T00:12:06Z IshaBarnes 124956 шаблон 5178030 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|без крыніц і афармлення}} {{Ваенны дзеяч}} '''Мустафа Мурза Ахматовіч''' (1760 — 11 снежня 1812, [[Вільня]]) — вядомы ваенны дзеяч з роду [[Беларускія татары|літоўскіх татар]], камандзір [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрону літоўскіх татар]]. Шляхціч гербу {{нп5|Ахмат (герб)|Ахмат|pl|Achmat}}.<ref name="ipsb">{{cite web|author = Stanisław Kryczyński |url = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/mustafa-murza-achmatowicz-zm-1812-tatar-litewski-podpulkownik|title = Mustafa Murza Achmatowicz (zm. 1812) Tatar litewski, podpulkownik |publisher = Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date = 2026-08-10|language = pl }}</ref> За [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] служыў у [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай кавалерыі]]. У 1786 годзе быў ратмістрам ў 4-ым палку пярэдняй варты Вялікага Княства Літоўскага, у 1794 годзе — падпалкоўнік у тым жа палку.<ref name="ipsb"/> Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]], за [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскім часам]] — у 8-м шэвалежэрскім палку (былы 2-гі ўланскі полк віслянскага легіёну) [[маёр]]ам. Прызначаны на пасаду камандзіра сфарміраванага эскадрона літоўскіх татараў 24 жніўня 1812 года. Загінуў падчас абароны Вільні 11 снежня 1812 года. Імем Мустафы Ахматовіча ў 1920 годзе названы польскі [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|татарскі кавалерыйскі полк]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Літоўскае войска ў вайне 1812 года]] 26ccck92x78gt4aep1npdns3sydvr2p Юзаф Серакоўскі 0 812245 5178102 5176685 2026-08-10T09:15:13Z IshaBarnes 124956 вычытка 5178102 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Юзаф Серакоўскі''' ({{lang-pl|Józef Sierakowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] і [[Польская Карона|польскі]] [[дыпламат]], дзяржаўны дзеяч, палітык, гісторык. == Біяграфія == З роду Серакоўскіх герба [[Даленга (герб)|Даленга]]. Нарадзіўся ў 1765 годзе ў [[Аполе]] (на той час[[Каралеўства Прусія]]). У 1789—1792 гадах быў сакратаром польскага пасольства ў [[Стакгольм]]е. З’яўляўся рэспубліканцам і супраціўнікам [[Расійская імперыя|Расіі]], пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] жыў у [[Еўропа|Еўропе]]. Чалец літоўскай дэпутацыі да імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Падчас другой польскай кампаніі Серакоўскі 18 ліпеня 1812 года быў прызначаны Напалеонам першым главой Камісіі часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. 24 жніўня быў паніжаны да аднаго з чальцоў урада, саступіўшы пасаду старшыні [[Станіслаў Солтан|Станіславу Солтану]]. Пасля паражэння Напалеона пакінуў Расію, аднак быў амніставаны царом [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]], разам з іншымі членамі ўрада. У далейшым пражываў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], дзе стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] I ступені (1821) і членам Дзяржаўнай рады (1830). Да таго часу ўжо з’яўляўся [[Мальтыйскі Ордэн|мальтыйскім рыцарам]] і афіцэрам [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]]. Цікавіўся [[гісторыя]]й і [[міфалогія]]й. Выпусціў працу «Аб міфалогіі славян» ({{lang-pl|O mitologii Słowian}}), займаўся выданнем гістарычных крыніц. Памёр у 1831 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://www.gutenberg.czyz.org/index.php?word=71354 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Gutenberga (1934—1939)] * [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-sierakowski-h-dolega-1765-1831 Sierakowski Józef h. Dołęga. Polski Słownik Biograficzny t. XXXVII/1996-1997] * Stanisław Łoza, Kawalerowie orderu św. Stanisława (1. XII. 1815 — 29. XI. 1830), «Miesięcznik Heraldyczny», nr 5, r. IX, Warszawa, sierpień 1930, s. 99. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўскі Юзаф}} qw5da37maha0367u733ypn1sqfv9ljx 5178103 5178102 2026-08-10T09:15:40Z IshaBarnes 124956 вычытка 5178103 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Юзаф Серакоўскі''' ({{lang-pl|Józef Sierakowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] і [[Польская Карона|польскі]] [[дыпламат]], дзяржаўны дзеяч, палітык, гісторык. == Біяграфія == З роду Серакоўскіх герба [[Даленга (герб)|Даленга]]. Нарадзіўся ў 1765 годзе ў [[Аполе]] (на той час [[Каралеўства Прусія]]). У 1789—1792 гадах быў сакратаром польскага пасольства ў [[Стакгольм]]е. З’яўляўся рэспубліканцам і супраціўнікам [[Расійская імперыя|Расіі]], пасля паразы [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] жыў у [[Еўропа|Еўропе]]. Чалец літоўскай дэпутацыі да імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Падчас другой польскай кампаніі Серакоўскі 18 ліпеня 1812 года быў прызначаны Напалеонам першым главой Камісіі часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. 24 жніўня быў паніжаны да аднаго з чальцоў урада, саступіўшы пасаду старшыні [[Станіслаў Солтан|Станіславу Солтану]]. Пасля паражэння Напалеона пакінуў Расію, аднак быў амніставаны царом [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]], разам з іншымі членамі ўрада. У далейшым пражываў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]], дзе стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] I ступені (1821) і членам Дзяржаўнай рады (1830). Да таго часу ўжо з’яўляўся [[Мальтыйскі Ордэн|мальтыйскім рыцарам]] і афіцэрам [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]]. Цікавіўся [[гісторыя]]й і [[міфалогія]]й. Выпусціў працу «Аб міфалогіі славян» ({{lang-pl|O mitologii Słowian}}), займаўся выданнем гістарычных крыніц. Памёр у 1831 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://www.gutenberg.czyz.org/index.php?word=71354 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Gutenberga (1934—1939)] * [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-sierakowski-h-dolega-1765-1831 Sierakowski Józef h. Dołęga. Polski Słownik Biograficzny t. XXXVII/1996-1997] * Stanisław Łoza, Kawalerowie orderu św. Stanisława (1. XII. 1815 — 29. XI. 1830), «Miesięcznik Heraldyczny», nr 5, r. IX, Warszawa, sierpień 1930, s. 99. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўскі Юзаф}} lnbt90jy0ncfgps6tbw7j04ky4b1soh Юзаф Неміровіч-Шчыт (пам. паміж 1808 і 1817) 0 812284 5177848 5177455 2026-08-09T15:09:35Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5177848 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Неміровіч-Шчыт | месца смерці = Вільня | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Jastrzębiec herb.svg }} '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (памёр паміж 1808 і 1817 гг.) — [[Кашталяны берасцейскія|кашталян берасцейскі]] (1783—1790), дарадца [[Пастаянная Рада|пастаяннай рады]], дэпутат сейма, член сеймавага суда (1784—1786), [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] (з 1773 г.), кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія), уладара [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна полацкага Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук Крыштафа Бенедыкта Неміровіча-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанкі. Пляменнік [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчытта]], кашталяна [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]], і брат Крыштафа, [[Староста|старосты]] вітагольскага. == Грамадская дзейнасць == Як акруговы саветнік [[Пінск|пінскі]] ў 1767 падпісаў у [[Вільня|Вільні]] акт [[Радамская канфедэрацыя|генеральнай (Радамскай) канфедэрацыі]]. У тым жа годзе на абласным савеце ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ён быў абраны другім пасланнікам ад [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Літва (зямля)|Літвы]] (аднак пасля змен, уведзеных [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам,]] ён прадстаўляў толькі Лівонію). У 1767—1768 гадах дэлегацкі сойм прызначыў яго ў камісію па справе [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] і яго жонкі Караліны з Аўгусцінскім ордэнам і пераемнікамі Беліковічаў. У 1773 годзе ён стаў [[камергер]]ам [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|караля Станіслава Аўгуста]] . У 1782 годзе на правінцыйным сходзе плоцкага ваяводства у Рацёнжы быў абраны дэпутатам Варшаўскага сейма таго ж года, дзе быў абраны дарадцам ад Літоўскай правінцыі ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]] . У 1783 годзе ён стаў [[кашталян]]ам Брэста. У 1784 годзе на Гродзенскім сейме Сенат прызначыў яго кіраўніком [[Адукацыйная камісія|Камісіі народнай адукацыі]] . Ён стаў парламенцкім суддзёй на другі тэрмін (1785). У 1786 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] даручыў яму кіраўніцтва каралеўскай партыяй у [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Літвы. У 1786 годзе ён быў абраны ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]], у якой праслужыў два тэрміны (1786—1788). У 1787 годзе ён быў прызначаны ў камісію [[Пастаянная Рада|Пастаяннай рады]] па праверцы рахункаў [[генерал]]а [[Артылерыя|артылерыі]] Алаізы Фрыдрыха Бруля . У 80-х гадах стала жыў у Варшаве, карыстаючыся даверам прымаса Міхала Ежы Панятоўскага . У 1788 годзе ён падпісаў акт аб Усеагульнай Канфедэрацыі Двух Нацый. На [[Чатырохгадовы сойм|Вялікім Сейме]] ён прадстаўляў пазіцыю раялістаў і абараняў Пастаянную раду. У 1791 годзе ён быў вылучаны Сенатам у Канстытуцыйную дэпутацыю і абраны камісарам [[Камісія паліцыі абодвух народаў|Паліцэйскай камісіі Двух Нацый]] . Член Літоўскай шпітальнай дэпутацыі (1792). У 1793 годзе на Гродзенскім сейме (у якім ён не ўдзельнічаў) быў прызначаны Сенатам старшынёй камісіі па дэмаркацыя польска-расійскай мяжы. У 1784 годзе ён стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]], а ў 1788 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]] . == Нерухомасць і падмуркі == Ён валодаў значнымі зямельнымі ўладаннямі, у тым ліку: з боку маці Людвікі Пац — Вяльбутаў і Гедэйкі ([[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]]), разам з братам Крыштафам — вялікія ўладанні ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], дзе ў сярэдзіне 18-га стагоддзя быў пабудаваны палац Неміровічаў-Шчыт, [[Бастынь]], а таксама маёмасць яго жонкі Тэклі Матушэвіч: Кустынь, Яцкавічы і Матыкалы, а таксама ў плоцкім ваяводстве: ​​Цяхціна (уключаючы Цяхціна, Госьліцы і Гасьлічкі), Загробы (уключаючы Чудзіна, Дабруск і Мячэнскае Кмеце), Мячэніна, Бенбнаў. Таксама ў плоцкім ваяводзтве ў 1789 г. ён набыў Ляшчыну Ксенжэ і маёнтак Чорж. У Цяхціне разам са сваёй жонкай Тэкляй ён у 1775 годзе заснаваў драўляны касцёл,<ref>{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20071219064120/http://www.diecezja.plock.pl/index.php?show=parafia&dekanat=28&parafia=122|title=Ciachcin. Parafia pw. św. Stanisława BM|website=diecezja.plock.pl}}</ref> а ў Госліцах меў мураваны панскі дом. Ён жыў у [[Вялікія Матыкалы|Матыкалах]], потым у [[Варшава|Варшаве]], а на пачатку 19 стагоддзя пераехаў у [[Бастынь]] . Тэкла Неміровіч-Шчыт, народжаная Матушэвіч, жонка кашталяна з Брэста, была адной з самых шчодрых ахвярадаўцаў у гісторыі шпіталя св. Тройцы ў [[Плоцк]]у. == Сям’я == Ажаніўся з Тэкляй Матушэвіч, дачкой Юзафа, [[стольнік]]а берасцейскага, і Канстанцыі, народжанай Кучынскай, стольніка дрогіцкага. Тэкля рана засталася сіратой і атрымала ў спадчыну значны маёнтак. Яе законным апекуном стаў дзядзька [[Марцін Матушэвіч]] . З Тэкляй у яго быў адзіны сын — Нікадзім (каля 1777-каля 1797), які памёр маладым і бяздзетным. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Andrzej Haratym, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 47. Warszawa-Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności — Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 561—563. ISBN 978-83-88909-93-1. * Aleksander Czaja, Aleksander Czaja, Między tronem, buławą i dworem petersburskim, Warszawa 1988 * Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705—2008, 2008 {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] g7qcvdssayy2lhzyh6l107z1day0uqa 5177849 5177848 2026-08-09T15:10:54Z JerzyKundrat 174 /* Бібліяграфія */ 5177849 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Дзяржаўны дзеяч | поўнае імя = Юзаф Неміровіч-Шчыт | месца смерці = Вільня | прыналежнасць = [[Рэч Паспалітая]] , [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Commons = | Rodovid = | сувязі = | роспіс = | герб = Jastrzębiec herb.svg }} '''Юзаф Неміровіч-Шчыт''' герба [[Ястрабец (герб)|Ястрабец]] (памёр паміж 1808 і 1817 гг.) — [[Кашталяны берасцейскія|кашталян берасцейскі]] (1783—1790), дарадца [[Пастаянная Рада|пастаяннай рады]], дэпутат сейма, член сеймавага суда (1784—1786), [[камергер]] Яго Каралеўскай Вялікасці [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] (з 1773 г.), кавалер [[Ордэн Белага Арла|Ордэна Белага Арла]] . Сын Яна Крыштафа (Яна Антонія), уладара [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]], і Людвікі, народжанай Пац, дачкі кашталяна полацкага Міхала Казіміра Паца і Кацярыны, народжанай Карась. Унук Крыштафа Бенедыкта Неміровіча-Шчыта і яго трэцяй жонкі Ганны Кежгайла-Завішанкі. Пляменнік [[Юзаф Неміровіч-Шчыт|Юзафа Неміровіча-Шчытта]], кашталяна [[Мсціслаўскае ваяводства|мсціслаўскага]], і брат Крыштафа, [[Староста|старосты]] вітагольскага. == Грамадская дзейнасць == Як акруговы саветнік [[Пінск|пінскі]] ў 1767 падпісаў у [[Вільня|Вільні]] акт [[Радамская канфедэрацыя|генеральнай (Радамскай) канфедэрацыі]]. У тым жа годзе на абласным савеце ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] ён быў абраны другім пасланнікам ад [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Літва (зямля)|Літвы]] (аднак пасля змен, уведзеных [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам,]] ён прадстаўляў толькі Лівонію). У 1767—1768 гадах дэлегацкі сойм прызначыў яго ў камісію па справе [[Станіслаў Радзівіл (1722—1787)|Станіслава Радзівіла]] і яго жонкі Караліны з Аўгусцінскім ордэнам і пераемнікамі Беліковічаў. У 1773 годзе ён стаў [[камергер]]ам [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|караля Станіслава Аўгуста]] . У 1782 годзе на правінцыйным сходзе плоцкага ваяводства у Рацёнжы быў абраны дэпутатам Варшаўскага сейма таго ж года, дзе быў абраны дарадцам ад Літоўскай правінцыі ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]] . У 1783 годзе ён стаў [[кашталян]]ам Брэста. У 1784 годзе на Гродзенскім сейме Сенат прызначыў яго кіраўніком [[Адукацыйная камісія|Камісіі народнай адукацыі]] . Ён стаў парламенцкім суддзёй на другі тэрмін (1785). У 1786 годзе кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] даручыў яму кіраўніцтва каралеўскай партыяй у [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Літвы. У 1786 годзе ён быў абраны ў [[Пастаянная Рада|Пастаянную раду]], у якой праслужыў два тэрміны (1786—1788). У 1787 годзе ён быў прызначаны ў камісію [[Пастаянная Рада|Пастаяннай рады]] па праверцы рахункаў [[генерал]]а [[Артылерыя|артылерыі]] Алаізы Фрыдрыха Бруля . У 80-х гадах стала жыў у Варшаве, карыстаючыся даверам прымаса Міхала Ежы Панятоўскага . У 1788 годзе ён падпісаў акт аб Усеагульнай Канфедэрацыі Двух Нацый. На [[Чатырохгадовы сойм|Вялікім Сейме]] ён прадстаўляў пазіцыю раялістаў і абараняў Пастаянную раду. У 1791 годзе ён быў вылучаны Сенатам у Канстытуцыйную дэпутацыю і абраны камісарам [[Камісія паліцыі абодвух народаў|Паліцэйскай камісіі Двух Нацый]] . Член Літоўскай шпітальнай дэпутацыі (1792). У 1793 годзе на Гродзенскім сейме (у якім ён не ўдзельнічаў) быў прызначаны Сенатам старшынёй камісіі па дэмаркацыя польска-расійскай мяжы. У 1784 годзе ён стаў кавалерам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]], а ў 1788 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Белага Арла|ордэнам Белага Арла]] . == Нерухомасць і падмуркі == Ён валодаў значнымі зямельнымі ўладаннямі, у тым ліку: з боку маці Людвікі Пац — Вяльбутаў і Гедэйкі ([[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]]), разам з братам Крыштафам — вялікія ўладанні ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], дзе ў сярэдзіне 18-га стагоддзя быў пабудаваны палац Неміровічаў-Шчыт, [[Бастынь]], а таксама маёмасць яго жонкі Тэклі Матушэвіч: Кустынь, Яцкавічы і Матыкалы, а таксама ў плоцкім ваяводстве: ​​Цяхціна (уключаючы Цяхціна, Госьліцы і Гасьлічкі), Загробы (уключаючы Чудзіна, Дабруск і Мячэнскае Кмеце), Мячэніна, Бенбнаў. Таксама ў плоцкім ваяводзтве ў 1789 г. ён набыў Ляшчыну Ксенжэ і маёнтак Чорж. У Цяхціне разам са сваёй жонкай Тэкляй ён у 1775 годзе заснаваў драўляны касцёл,<ref>{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20071219064120/http://www.diecezja.plock.pl/index.php?show=parafia&dekanat=28&parafia=122|title=Ciachcin. Parafia pw. św. Stanisława BM|website=diecezja.plock.pl}}</ref> а ў Госліцах меў мураваны панскі дом. Ён жыў у [[Вялікія Матыкалы|Матыкалах]], потым у [[Варшава|Варшаве]], а на пачатку 19 стагоддзя пераехаў у [[Бастынь]] . Тэкла Неміровіч-Шчыт, народжаная Матушэвіч, жонка кашталяна з Брэста, была адной з самых шчодрых ахвярадаўцаў у гісторыі шпіталя св. Тройцы ў [[Плоцк]]у. == Сям’я == Ажаніўся з Тэкляй Матушэвіч, дачкой Юзафа, [[стольнік]]а берасцейскага, і Канстанцыі, народжанай Кучынскай, стольніка дрогіцкага. Тэкля рана засталася сіратой і атрымала ў спадчыну значны маёнтак. Яе законным апекуном стаў дзядзька [[Марцін Матушэвіч]] . З Тэкляй у яго быў адзіны сын — Нікадзім (каля 1777-каля 1797), які памёр маладым і бяздзетным. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Andrzej Haratym, w: Polski Słownik Biograficzny. T. 47. Warszawa-Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności — Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 561—563. ISBN 978-83-88909-93-1. * Aleksander Czaja, Aleksander Czaja, Między tronem, buławą i dworem petersburskim, Warszawa 1988 * Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705—2008, 2008 {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-08}} {{DEFAULTSORT:Неміровіч-Шчыт Юзаф}} [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы|Юзаф]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Белага арла (Рэч Паспалітая)]] [[Катэгорыя:Кашталяны берасцейскія]] [[Катэгорыя:Канфедэраты Чатырохгадовага сойма]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] e1osn40fg21x84z7vqehpqi4vxzvz8g Расціслаў Андрэевіч Братунь 0 812341 5177831 5177465 2026-08-09T13:39:08Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177831 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Расцісла́ў Андрэ́евіч Брату́нь''' ({{ДН|7|1|1927}}, [[Любамль]], [[Валынскае ваяводства (1921—1939)|Валынскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] — {{ДН|8|3|1995}}, [[Львоў]], [[Украіна]]) — украінскі паэт, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-09}} [[Катэгорыя:Паэты Украіны]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Украіны]] 5joslntnqbdwdd04wji38w4ledmvpiq Эрых фон Дэнікен 0 812342 5177830 5177467 2026-08-09T13:39:03Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5177830 wikitext text/x-wiki  {{Асоба | арыгінал імя = Erich Anton Paul von Däniken }} '''Эрых Антон Паўль фон Дэнікен''' ({{IPAc-en|ˈ|ɛr|ɪ|k|_|f|ɒ|n|_|ˈ|d|ɛ|n|ɪ|k|ə|n}} ; {{ВД-Прэамбула}}) — швейцарскі аўтар некалькіх [[Псеўданавука|псеўданавуковых]] кніг, у якіх сцвярджалася пра ўплыў [[Пазаземнае жыццё|пазаземных істот]] на раннюю чалавечую культуру, у тым ліку бэстсэлера ''«Калясніцы багоў» (''{{Lang-en|Chariots of the Gods?}}''),'' апублікаванай у 1968 годзе. Дэнікен быў адной з галоўных фігур, адказных за папулярызацыю гіпотэз «палеакантакту» і старажытных касманаўтаў . Ідэі, выкладзеныя ў яго кнігах, адхіляюцца практычна ўсімі навукоўцамі і выкладчыкамі, якія класіфікуюць яго працы як псеўдагісторыю, [[Псеўдаархеалогія|псеўдаархеалогію]] і [[Псеўданавука|псеўданавуку]].<ref>{{cite book|last=Fagan|first=Brian M.|title=In the beginning: An introduction to archaeology|year=2000|edition=10th|publisher=Prentice-Hall|isbn=978-0130307316|pages=17–18|quote=… Flamboyant pseudoarchaeology of the type espoused by Däniken and Hancock will always appeal to people who are impatient …}}</ref><ref>{{cite book|last=Orser|first=Charles E.|title=Race and practice in archaeological interpretation|year=2003|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0812237504|url=https://books.google.com/books?id=EU7Z_jCXh5kC&pg=PA73|page=73}}</ref>{{sfn|Fritze|2009|pp=[https://archive.org/details/inventedknowledg00frit/page/n14 13], 200, 201}} На пачатку сваёй кар'еры ён быў асуджаны і адбыў тэрмін па некалькіх пунктах [[Махлярства|абвінавачвання ў махлярстве]] або растраце{{sfn|Fritze|2009|pp=[https://archive.org/details/inventedknowledg00frit/page/n14 13], 200, 201}} і напісаў адну са сваіх кніг у турме. == Зноскі == <references /> == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-09}} [[Катэгорыя:Аўтары неакадэмічных даследаванняў у гісторыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1935 годзе]] [[Катэгорыя:Уфолагі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] 6yg40qq0ci1zblq23bed7cpdj4kovko Def Jam Recordings 0 812359 5177812 5177802 2026-08-09T12:34:27Z DzBar 156353 праверка 5177812 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл|заснаваны={{start date and age|1984}}<ref name="billboard.com">{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|title=A Timeline of the Major Events That Defined Def Jam's Legacy in Hip-Hop|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=June 8, 2022|archive-date=June 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608212504/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|url-status=live}}</ref>}} {{Удзельнік:DzBar/Чарнавік}} '''Def Jam Recordings''' (таксама вядомы як '''Def Jam''' або '''Def Jam Records''') — амерыканскі транснацыянальны [[Лэйбл гуказапісу|лэйбл гуказапісу,]] які належыць [[Universal Music Group]]. Ён знаходзіцца на Манхэтэне, Нью-Ёрк, і спецыялізуецца пераважна на [[Хіп-хоп|хіп-хопе]], сучасным R&amp;amp;B, соуле і [[Поп-музыка|поп-музыцы]]. Лэйбл мае філіял у Лондане пад назвай '''0207 Def Jam''' (раней '''Def Jam UK''').<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/universal-music-uk-restructures-merging-island-and-emi-labels-while-launching-new-audience-and-media-division/|title=Universal Music UK restructures, merging Island and EMI labels while launching new Audience and Media Division|author=Ingham|first=Tim|website=Music Business Worldwide|date=2024-07-09|access-date=2026-05-22}}</ref> У яго ёсць філіял пад назвай '''Def Jam Africa''', размешчаны ў Ёханэсбургу (Паўднёвая Афрыка) і Лагосе (Нігерыя). == Цяперашнія артысты == {| | * 070 Shake * Alessia Cara * Big Sean * Chris Patrick * Chuck D * Coco Jones * Elmiene * Fabolous * Fridayy * GELO * Jadakiss * Jae Stephens * Jai'Len Josey * Jeezy * Jhené Aiko | * [[Джасцін Бібер]] * Leven Kali * Liamani Segura * LL Cool J * Muni Long * Nonso Amadi * Odumodublvck * PartyOf2 * [[Public Enemy]] * Skip Marley * Teyana Taylor * ThankGod4Cody * Wale |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-лэйблы]] iqz0o24k59h6dtq1zpyra7yvgmeuvmk 5177813 5177812 2026-08-09T12:36:19Z DzBar 156353 5177813 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл|заснаваны={{start date and age|1984}}<ref name="billboard.com">{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|title=A Timeline of the Major Events That Defined Def Jam's Legacy in Hip-Hop|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=June 8, 2022|archive-date=June 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608212504/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/def-jam-history-timeline-paul-rosenberg-8096177/|url-status=live}}</ref>}} {{Удзельнік:DzBar/Чарнавік|Жанры=хіп-хоп}} '''Def Jam Recordings''' (таксама вядомы як '''Def Jam''' або '''Def Jam Records''') — амерыканскі транснацыянальны [[Лэйбл гуказапісу|лэйбл гуказапісу,]] які належыць [[Universal Music Group]]. Ён знаходзіцца на Манхэтэне, Нью-Ёрк, і спецыялізуецца пераважна на [[Хіп-хоп|хіп-хопе]], сучасным R&amp;amp;B, соуле і [[Поп-музыка|поп-музыцы]]. Лэйбл мае філіял у Лондане пад назвай '''0207 Def Jam''' (раней '''Def Jam UK''').<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/universal-music-uk-restructures-merging-island-and-emi-labels-while-launching-new-audience-and-media-division/|title=Universal Music UK restructures, merging Island and EMI labels while launching new Audience and Media Division|author=Ingham|first=Tim|website=Music Business Worldwide|date=2024-07-09|access-date=2026-05-22}}</ref> У яго ёсць філіял пад назвай '''Def Jam Africa''', размешчаны ў Ёханэсбургу (Паўднёвая Афрыка) і Лагосе (Нігерыя). == Цяперашнія артысты == {| | * 070 Shake * Alessia Cara * Big Sean * Chris Patrick * Chuck D * Coco Jones * Elmiene * Fabolous * Fridayy * GELO * Jadakiss * Jae Stephens * Jai'Len Josey * Jeezy * Jhené Aiko | * [[Джасцін Бібер]] * Leven Kali * Liamani Segura * LL Cool J * Muni Long * Nonso Amadi * Odumodublvck * PartyOf2 * [[Public Enemy]] * Skip Marley * Teyana Taylor * ThankGod4Cody * Wale |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-лэйблы]] 4w0nnchix79bec0m7h38uo3shi88odu 5177816 5177813 2026-08-09T12:41:15Z DzBar 156353 5177816 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл}} '''Def Jam Recordings''' (таксама вядомы як '''Def Jam''' або '''Def Jam Records''') — амерыканскі транснацыянальны [[Лэйбл гуказапісу|лэйбл гуказапісу,]] які належыць [[Universal Music Group]]. Ён знаходзіцца на Манхэтэне, Нью-Ёрк, і спецыялізуецца пераважна на [[Хіп-хоп|хіп-хопе]], сучасным R&amp;amp;B, соуле і [[Поп-музыка|поп-музыцы]]. Лэйбл мае філіял у Лондане пад назвай '''0207 Def Jam''' (раней '''Def Jam UK''').<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/universal-music-uk-restructures-merging-island-and-emi-labels-while-launching-new-audience-and-media-division/|title=Universal Music UK restructures, merging Island and EMI labels while launching new Audience and Media Division|author=Ingham|first=Tim|website=Music Business Worldwide|date=2024-07-09|access-date=2026-05-22}}</ref> У яго ёсць філіял пад назвай '''Def Jam Africa''', размешчаны ў Ёханэсбургу (Паўднёвая Афрыка) і Лагосе (Нігерыя). == Цяперашнія артысты == {| | * 070 Shake * Alessia Cara * Big Sean * Chris Patrick * Chuck D * Coco Jones * Elmiene * Fabolous * Fridayy * GELO * Jadakiss * Jae Stephens * Jai'Len Josey * Jeezy * Jhené Aiko | * [[Джасцін Бібер]] * Leven Kali * Liamani Segura * LL Cool J * Muni Long * Nonso Amadi * Odumodublvck * PartyOf2 * [[Public Enemy]] * Skip Marley * Teyana Taylor * ThankGod4Cody * Wale |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-лэйблы]] msa2y1rzsb5qqav7cwgx8oohhi2ii06 5177818 5177816 2026-08-09T12:47:35Z DzBar 156353 5177818 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл}} '''Def Jam Recordings''' (таксама вядомы як '''Def Jam''' або '''Def Jam Records''') — амерыканскі транснацыянальны [[Лэйбл гуказапісу|лэйбл гуказапісу,]] які належыць [[Universal Music Group]]. Ён знаходзіцца на Манхэтэне, Нью-Ёрк, і спецыялізуецца пераважна на [[Хіп-хоп|хіп-хопе]], сучасным R&amp;B, соуле і [[Поп-музыка|поп-музыцы]]. Лэйбл мае філіял у Лондане пад назвай '''0207 Def Jam''' (раней '''Def Jam UK''').<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.musicbusinessworldwide.com/universal-music-uk-restructures-merging-island-and-emi-labels-while-launching-new-audience-and-media-division/|title=Universal Music UK restructures, merging Island and EMI labels while launching new Audience and Media Division|author=Ingham|first=Tim|website=Music Business Worldwide|date=2024-07-09|access-date=2026-05-22}}</ref> У яго ёсць філіял пад назвай '''Def Jam Africa''', размешчаны ў Ёханэсбургу (Паўднёвая Афрыка) і Лагосе (Нігерыя). == Цяперашнія артысты == {| | * 070 Shake * Alessia Cara * Big Sean * Chris Patrick * Chuck D * Coco Jones * Elmiene * Fabolous * Fridayy * GELO * Jadakiss * Jae Stephens * Jai'Len Josey * Jeezy * Jhené Aiko | * [[Джасцін Бібер]] * Leven Kali * Liamani Segura * LL Cool J * Muni Long * Nonso Amadi * Odumodublvck * PartyOf2 * [[Public Enemy]] * Skip Marley * Teyana Taylor * ThankGod4Cody * Wale |} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нью-Ёрка]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-лэйблы]] t0zp7zjllucodqweo6z80bdptuq8458 Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні 0 812361 5177833 2026-08-09T13:52:52Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/154040160|Государственный комитет СССР по телевидению и радиовещанию]]» 5177833 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|lat_dir=N|lat_deg=55.7415|lon_dir=E|lon_deg=37.6287|CoordScale=2000|region=RU|арыгінальная назва=Государственный комитет СССР по телевидению и радиовещанию<br> Гостелерадио СССР}}'''Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні''' ('''Дзяржтэлерадыё СССР''') — дзяржаўны орган СССР, які ажыццяўляў кіраўніцтва ўсім тэлебачаннем і радыёвяшчаннем з 10 верасня 1931 года па 27 снежня 1991 года, галоўная вяшчальная арганізацыя краіны. == Старшыня == Дзяржтэлерадыё СССР узначальвалася старшынёй, які прызначаўся [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]], пры старшыні магла быць кансультатыўная калегія<ref>{{Cite web|url=http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=203&sid=1152256|title=Государственный комитет СССР по телевидению и радиовещанию (Гостелерадио СССР)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107094231/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=203&sid=1152256|archivedate=2016-11-07|accessdate=2016-11-06|url-status=dead|subtitle=1933—1991}}</ref>{{sfn|popsa.info, 2006}}{{sfn|Постановление Совмина СССР от 15.10.1988 № 1207}}. * 1931-1933 — Ф. Я. Кон * 1933-1936 — П. М. Кержанцаў * 1936-1939 — Да. А. Мальцаў * 1939-1941 — Г. І. Стукаў * 1941-1944 — Д. А. Палікарпаў * 1944-1949/53 — А. А. Пузін (радыёінфармацыя); 1950-1953 — С. А. Вінаградаў (радыёвяшчанне) * 1957-1959 — Д. І. Часнакоў * 1959-1962 — С. В. Кафтанаў * 1962-1964 — М. А. Харламаў * 1964-1970 — М. М. Месяцаў * 1970-1985 — С. Г. Лапін * 1985-1989 — [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|А.]] [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Н.]] [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў]] * 1989-1990 — М. Ф. Нянашаў * 14 лістапада 1990 — 8 лютага 1991 — Л. П. Краўчанка == Прадукцыя == Тэлепраграмы: * «[[Песня года]]» * «[[Клуб вясёлых і знаходлівых|КВЗ]]» * «[[Што? Дзе? Калі?]]» * «[[Клуб падарожнікаў]]» * «[[:ru:Время_(телепрограмма)|Время]]» * «[[:ru:Международная_панорама|Международная панорама]]» * «[[:ru:Кинопанорама|Кинопанорама]]» * «[[:ru:Голубой_огонёк|Голубой огонёк]]» * «[[:ru:Спокойной_ночи,_малыши|Спокойной ночи, малыши]]» * «[[:ru:В_гостях_у_сказки|В гостях у сказки]]» * «[[:ru:До_16_и_старше|До 16 и старше]]» * «[[:ru:Взгляд_(телепрограмма)|Взгляд]]» * «[[:ru:В_мире_животных|В мире животных]]» * «[[:ru:Очевидное_—_невероятное|Очевидное — невероятное]]» * «[[:ru:Здоровье_(телепередача)|Здоровье]]» * «[[:ru:Футбольное_обозрение|Футбольное обозрение]]» Тэлеспектаклі: * «Кабачок "13 стульев"» * «Следствие ведут знатоки» Радыёпраграмы: * «Последние известия» * «С добрым утром!» * «Клуб знаменитых капитанов» * «В рабочий полдень» * «КОАПП» * «Радионяня» == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Радиожурналистика&nbsp;&#x2F;&nbsp;Под ред. проф. A. A. Шереля. Рекоменд. Министерством образования РФ в качестве учебника для ВУЗов по специальности «Журналистика».&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Издательство Московского университета, 2000. * Телевидение и радиовещание в СССР&nbsp;&#x2F;&nbsp;Колл. авт. Алексеев С. П. и др. Под общ. ред. А.П. Болгарева. Сост.: В.П. Волков, В.Н. Козловский, А.Н. Приходько.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Искусство, 1979. * ''Ершов Ю. М.'' [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/manager/Repository/vtls:000470337 Телевидение регионов в поиске моделей развития] [текст] / Ю. М. Ершов. — М.: Издательство Московского университета, 2012. — 300 с. — <nowiki>ISBN 978-5-211-05793-8</nowiki>. == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://istmat.org/node/38000|title=Постановление Совета Народных комиссаров СССР от 27 ноября 1933г. № 2574. «Положение о Всесоюзном комитете по радиофикации и радиовещанию при СНК Союза ССР» // Опубликовано в «Известия ЦИК Союза ССР и ВЦИК». — 1933. — 29 ноября (№ 290).|publisher=— цит. по сайту «ИСТорические МАТериалы» (istmat.info)|access-date=2019-12-04|ref=Постановление СНК СССР от 27.11.1933 № 2754}} * {{Cite web|url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=23970;frame=51|title=Постановление Совмина СССР от 15.10.1988 № 1207 «О генеральной схеме управления телевидением и радиовещанием»|publisher=— цит. по справочной правовой системе «КонсультантПлюс» (consultant.ru)|access-date=2019-12-04|ref=Постановление Совмина СССР от 15.10.1988 № 1207}} * {{Cite web|url=http://popsa.info/smi/gosteleradio.html|title=Гостелерадио СССР. История и структура|date=2006|publisher=// Сайт «Популярная советская песня» © (popsa.info)|access-date=2019-12-04|ref=popsa.info, 2006}} * {{Cite web|url=http://www.tvmuseum.ru/|title=Сайт «Музей телевидения и радио в Интернете» (www.tvmuseum.ru)|access-date=2019-12-04|ref=www.tvmuseum.ru}} * {{Cite web|url=http://www.museum.unn.ru/|title=Сайт Музея Нижегородского государственного университета им. Н. И. Лобачевского (www.museum.unn.ru)|access-date=2019-12-04|ref=www.museum.unn.ru}} [[Катэгорыя:Тэлебачанне ў СССР]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя камітэты СССР]] mlsw0uuz42866u4qt47axgi8j3fzr50 Дзяржтэлерадыё СССР 0 812362 5177835 2026-08-09T13:55:57Z DzBar 156353 Перасылае да [[Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні]] 5177835 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні]] 8h5c3rz4psao4nw8t55m49qyz3sr9cf Размовы:Выцягорскі раён 1 812366 5178034 2026-08-10T00:33:04Z ~2026-43888-11 172396 /* топоним */ новы падраздзел 5178034 wikitext text/x-wiki == топоним == озера Онежское, Лопозеро, Индоман [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-43888-11|&#126;2026-43888-11]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-43888-11|размова]]) 03:33, 10 жніўня 2026 (+03) qr8x9tthl8pw36mipjsqu2rtf4dj7h5 Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Qwartz 14 812367 5178075 2026-08-10T06:16:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Перакласці|en|Qwartz Electronic Music Awards}}{{DEFAULTSORT:Qwartz}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэмій Францыі]] [[Катэгорыя:Музычныя прэміі Францыі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі музычных прэмій]]» 5178075 wikitext text/x-wiki {{Перакласці|en|Qwartz Electronic Music Awards}}{{DEFAULTSORT:Qwartz}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэмій Францыі]] [[Катэгорыя:Музычныя прэміі Францыі]] [[Катэгорыя:Уладальнікі музычных прэмій]] b4t9x3la2seg1ubap40jbb29yvb2du0 Катэгорыя:Выстаўкі сучаснага мастацтва 14 812368 5178084 2026-08-10T07:56:39Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сучаснае мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацкія выстаўкі]]» 5178084 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Сучаснае мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацкія выстаўкі]] h2218esv2ic5v59x9pi4o87qzjmn845 Катэгорыя:Забаронены горад 14 812369 5178085 2026-08-10T08:04:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Пекіна]] [[Катэгорыя:Палацы Кітая]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі]]» 5178085 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Пекіна]] [[Катэгорыя:Палацы Кітая]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі]] jk5sekw5tm8qgu35fsscnw8ylrm78it Катэгорыя:Злучэнні натрыю 14 812370 5178086 2026-08-10T08:14:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Натрый]] [[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў|Натрый]]» 5178086 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Натрый]] [[Катэгорыя:Хімічныя злучэнні паводле элементаў|Натрый]] pzmcvtjqxycis851e7eybvogq0l8r8l Катэгорыя:Натрый 14 812371 5178088 2026-08-10T08:18:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]]» 5178088 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі хімічных элементаў]] [[Катэгорыя:Шчолачныя металы]] 7j95n9o4v3mupaog4qye3gxdwbwkg03 Катэгорыя:Міністэрства народнай асветы 14 812372 5178094 2026-08-10T08:32:16Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі]]» 5178094 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Міністэрствы Расійскай імперыі]] dx3tvraj86yeroy9scy7dqmrkby1t5q Tanzneid 0 812373 5178113 2026-08-10T09:52:09Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:it:Special:Redirect/revision/151950639|Tanzneid]]» 5178113 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Папярэдні альбом=[[Tekkno]]|Пап_год=2022|Храналогія=студыйных альбомаў|Іншае={{Спіс сінглаў | Назва = Tanzneid | Тып = студыйны альбом | Сінгл 1 = Ratatata | Сінгл 1 дата = 23 траўня 2024 | Сінгл 2 = Elevator Operator | Сінгл 2 дата = 9 студзеня 2025 | Сінгл 3 = Revery | Сінгл 3 дата = 23 траўня 2025 | Сінгл 4 = Still Waiting | Сінгл 4 дата = 22 жніўня 2025 | Сінгл 5 = Tanzneid | Сінгл 5 дата = 31 кастрычніка 2025 | Сінгл 6 = Hypercharged | Сінгл 6 дата = 16 красавіка 2026 | Сінгл 7 = Let the Good Times Roll | Сінгл 7 дата = 5 чэрвеня 2026 | Сінгл 8 = The Way You Are | Сінгл 8 дата = 28 ліпеня 2026 }}|Назва=Tanzneid}}   '''''Tanzneid''''' — сёмы [[студыйны альбом]] [[Германія|нямецкага]] [[Музычны калектыў|гурта]] [[Electric Callboy]], выпушчаны 7 жніўня 2026 года лэйблам [[Century Media Records]].<ref>{{Cite web|url=https://chaoszine.net/electric-callboy-release-highly-anticipated-new-album-tanzneid/|title=Electric Callboy release highly anticipated new album 'Tanzneid'|author=Simmaco Munno|date=7 agosto 2026}}</ref> == Трэкліст == {{tracklist|extra_column=|total_length=44:11|title1=Tanzneid|note1=|length1=3:05|title2=Ratatata|note2=[[Babymetal]] x Electric Callboy|lyrics2=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, MK-Metal|music2=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Norimetal|length2=3:36|title3=Hypercharged|note3=Electric Callboy x [[Brawl Stars]]|length3=3:06|title4=Let the Good Times Roll|note4=feat. [[The Offspring]]|lyrics4=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Christoph Wieczorek|music4=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Christoph Wieczorek|length4=3:30|title5=Elevator Operator|note5=|length5=3:09|title6=Heartclub|note6=|length6=3:07|title7=The Way You Are|note7=|length7=2:26|title8=Still Waiting|note8=кавер на песню гурта [[Sum 41]]|lyrics8=Greig Andrew Nori, Deryck Jason Whibley|music8=Greig Andrew Nori, Deryck Jason Whibley|length8=2:40|title9=The Savior|note9=|length9=3:13|title10=Revery|note10=|length10=3:13|title11=We Got the Moves|note11=Sullivan King Remix|length11=3:03|title12=Tanzneid|note12=Paolo Ferrara Remix|length12=3:41|title13=Hypercharged|note13=Paul Elstak Remix|length13=3:17|title14=Revery|note14=Sullivan King Remix|length14=3:05}} ; {{Tracklist|note15=Live in Berlin 2025|note16=Live in Stuttgart 2025|title15=Tanzneid|title16=Revery|headline=Бонус-трэкі ў японскім выданні}} == Удзельнікі запісу == Згодна з заўвагамі на вокладцы, у запісе ўдзельнічалі:<ref>{{Cite AV media notes|title=Tanzneid}}</ref> ; Гурт<ref>{{Cite web|url=https://centurymedia.bandcamp.com/album/tanzneid-24-bit-hd-audio|title=TANZNEID (24-bit HD audio) by Electric Callboy}}</ref><ref name="Qobuz">{{Cite web|url=https://www.qobuz.com/it-it/album/tanzneid-electric-callboy/fft2wg9lsdzll|title=TANZNEID di Electric Callboy}}</ref><nowiki>:</nowiki> * Кевін Ратайчак — [[Спеў|вакал]], клавішы * Ніка Салах — вакал * Даніэль «Danskimo» Ханіс — [[гітара]] * Даніэль Клосек — бас-гітара * Паскаль Шыла — гітара * Фрэнк Зумо — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] (акрамя трэкаў 2 і 5) ; Іншыя музыкі<ref name="Qobuz">{{Cite web|url=https://www.qobuz.com/it-it/album/tanzneid-electric-callboy/fft2wg9lsdzll|title=TANZNEID di Electric Callboy}}</ref><nowiki>:</nowiki> * Давід-Карл Фрыдрых — ударныя (трэкі 2 і 5) * [[Babymetal]] — вакал (трэк 2) * [[Дэкстэр Холанд]] — дадатковы вакал (трэк 4) * Марні Кінтіш — вакал (трэк 10) ; <nowiki>Вытворчасць:</nowiki> * Даніэль Ханіс — [[Музычны прадзюсар|прадзюсаванне]], звядзенне (трэк 2) * Паскаль Шыла — прадзюсар * Кевін Ратайчак — прадзюсар * Ніка Салах — прадзюсар * Christoph Wieczorek — мастэрынг, сапрадзюсар (трэкі 3, 4 і 6) * Kobametal — прадзюсаванне (трэк 2) * Мануэль Рэнер — сапрадзюсар (трэк 2) == Зноскі == <references /> == Cпасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2026 года]] 98yxtdimkf1izwapaffaqoqaunn9q3l 5178114 5178113 2026-08-10T09:58:16Z DzBar 156353 афармленне 5178114 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Папярэдні альбом=[[Tekkno]]|Пап_год=2022|Храналогія=студыйных альбомаў|Іншае={{Спіс сінглаў | Назва = Tanzneid | Тып = студыйны альбом | Сінгл 1 = Ratatata | Сінгл 1 дата = 23 траўня 2024 | Сінгл 2 = Elevator Operator | Сінгл 2 дата = 9 студзеня 2025 | Сінгл 3 = Revery | Сінгл 3 дата = 23 траўня 2025 | Сінгл 4 = Still Waiting | Сінгл 4 дата = 22 жніўня 2025 | Сінгл 5 = Tanzneid | Сінгл 5 дата = 31 кастрычніка 2025 | Сінгл 6 = Hypercharged | Сінгл 6 дата = 16 красавіка 2026 | Сінгл 7 = Let the Good Times Roll | Сінгл 7 дата = 5 чэрвеня 2026 | Сінгл 8 = The Way You Are | Сінгл 8 дата = 28 ліпеня 2026 }}|Назва=Tanzneid|Лэйбл=Century Media Records}} '''''Tanzneid''''' — сёмы [[студыйны альбом]] [[Германія|нямецкага]] [[Музычны калектыў|гурта]] [[Electric Callboy]], выпушчаны 7 жніўня 2026 года лэйблам [[Century Media Records]].<ref>{{Cite web|url=https://chaoszine.net/electric-callboy-release-highly-anticipated-new-album-tanzneid/|title=Electric Callboy release highly anticipated new album 'Tanzneid'|author=Simmaco Munno|date=7 agosto 2026}}</ref> == Трэкліст == {{tracklist|extra_column=|total_length=44:11|title1=Tanzneid|note1=|length1=3:05|title2=Ratatata|note2=[[Babymetal]] x Electric Callboy|lyrics2=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, MK-Metal|music2=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Norimetal|length2=3:36|title3=Hypercharged|note3=Electric Callboy x [[Brawl Stars]]|length3=3:06|title4=Let the Good Times Roll|note4=feat. [[The Offspring]]|lyrics4=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Christoph Wieczorek|music4=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Christoph Wieczorek|length4=3:30|title5=Elevator Operator|note5=|length5=3:09|title6=Heartclub|note6=|length6=3:07|title7=The Way You Are|note7=|length7=2:26|title8=Still Waiting|note8=кавер на песню гурта [[Sum 41]]|lyrics8=Greig Andrew Nori, Deryck Jason Whibley|music8=Greig Andrew Nori, Deryck Jason Whibley|length8=2:40|title9=The Savior|note9=|length9=3:13|title10=Revery|note10=|length10=3:13|title11=We Got the Moves|note11=Sullivan King Remix|length11=3:03|title12=Tanzneid|note12=Paolo Ferrara Remix|length12=3:41|title13=Hypercharged|note13=Paul Elstak Remix|length13=3:17|title14=Revery|note14=Sullivan King Remix|length14=3:05}} ; {{Tracklist|note15=Live in Berlin 2025|note16=Live in Stuttgart 2025|title15=Tanzneid|title16=Revery|headline=Бонус-трэкі ў японскім выданні}} == Удзельнікі запісу == Згодна з заўвагамі на вокладцы, у запісе ўдзельнічалі:<ref>{{Cite AV media notes|title=Tanzneid}}</ref> ; Гурт<ref>{{Cite web|url=https://centurymedia.bandcamp.com/album/tanzneid-24-bit-hd-audio|title=TANZNEID (24-bit HD audio) by Electric Callboy}}</ref><ref name="Qobuz">{{Cite web|url=https://www.qobuz.com/it-it/album/tanzneid-electric-callboy/fft2wg9lsdzll|title=TANZNEID di Electric Callboy}}</ref><nowiki>:</nowiki> * Кевін Ратайчак — [[Спеў|вакал]], клавішы * Ніка Салах — вакал * Даніэль «Danskimo» Ханіс — [[гітара]] * Даніэль Клосек — бас-гітара * Паскаль Шыла — гітара * Фрэнк Зумо — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] (акрамя трэкаў 2 і 5) ; Іншыя музыкі<ref name="Qobuz">{{Cite web|url=https://www.qobuz.com/it-it/album/tanzneid-electric-callboy/fft2wg9lsdzll|title=TANZNEID di Electric Callboy}}</ref><nowiki>:</nowiki> * Давід-Карл Фрыдрых — ударныя (трэкі 2 і 5) * [[Babymetal]] — вакал (трэк 2) * [[Дэкстэр Холанд]] — дадатковы вакал (трэк 4) * Марні Кінтіш — вакал (трэк 10) ; <nowiki>Вытворчасць:</nowiki> * Даніэль Ханіс — [[Музычны прадзюсар|прадзюсаванне]], звядзенне (трэк 2) * Паскаль Шыла — прадзюсар * Кевін Ратайчак — прадзюсар * Ніка Салах — прадзюсар * Christoph Wieczorek — мастэрынг, сапрадзюсар (трэкі 3, 4 і 6) * Kobametal — прадзюсаванне (трэк 2) * Мануэль Рэнер — сапрадзюсар (трэк 2) == Зноскі == <references /> == Cпасылкі == * [https://knotfest.com/blogs/news/embracing-the-uncomfortable-how-electric-callboy-explored-new-extremes-on-tanzneid Embracing The Uncomfortable: How Electric Callboy Explored New Extremes On ‘TANZNEID’] (англ.) — артыкул пра альбом<br /> {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2026 года]] tv9wa1vo27881n9sk8vl3dtjyoklguq 5178123 5178114 2026-08-10T11:05:50Z DzBar 156353 5178123 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Папярэдні альбом=[[Tekkno]]|Пап_год=2022|Храналогія=студыйных альбомаў|Іншае={{Спіс сінглаў | Назва = Tanzneid | Тып = студыйны альбом | Сінгл 1 = Ratatata | Сінгл 1 дата = 23 мая 2024 | Сінгл 2 = Elevator Operator | Сінгл 2 дата = 9 студзеня 2025 | Сінгл 3 = Revery | Сінгл 3 дата = 23 мая 2025 | Сінгл 4 = Still Waiting | Сінгл 4 дата = 22 жніўня 2025 | Сінгл 5 = Tanzneid | Сінгл 5 дата = 31 кастрычніка 2025 | Сінгл 6 = Hypercharged | Сінгл 6 дата = 16 красавіка 2026 | Сінгл 7 = Let the Good Times Roll | Сінгл 7 дата = 5 чэрвеня 2026 | Сінгл 8 = The Way You Are | Сінгл 8 дата = 28 ліпеня 2026 }}|Назва=Tanzneid|Лэйбл=Century Media Records}} '''''Tanzneid''''' — сёмы [[студыйны альбом]] [[Германія|нямецкага]] [[Музычны калектыў|гурта]] [[Electric Callboy]], выпушчаны 7 жніўня 2026 года лэйблам [[Century Media Records]].<ref>{{Cite web|url=https://chaoszine.net/electric-callboy-release-highly-anticipated-new-album-tanzneid/|title=Electric Callboy release highly anticipated new album 'Tanzneid'|author=Simmaco Munno|date=7 agosto 2026}}</ref> == Трэкліст == {{tracklist|extra_column=|total_length=44:11|title1=Tanzneid|note1=|length1=3:05|title2=Ratatata|note2=[[Babymetal]] x Electric Callboy|lyrics2=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, MK-Metal|music2=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Norimetal|length2=3:36|title3=Hypercharged|note3=Electric Callboy x [[Brawl Stars]]|length3=3:06|title4=Let the Good Times Roll|note4=feat. [[The Offspring]]|lyrics4=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Christoph Wieczorek|music4=Kevin Ratajczak, Nico Sallach, Pascal Schillo, Daniel Haniß, Christoph Wieczorek|length4=3:30|title5=Elevator Operator|note5=|length5=3:09|title6=Heartclub|note6=|length6=3:07|title7=The Way You Are|note7=|length7=2:26|title8=Still Waiting|note8=кавер на песню гурта [[Sum 41]]|lyrics8=Greig Andrew Nori, Deryck Jason Whibley|music8=Greig Andrew Nori, Deryck Jason Whibley|length8=2:40|title9=The Savior|note9=|length9=3:13|title10=Revery|note10=|length10=3:13|title11=We Got the Moves|note11=Sullivan King Remix|length11=3:03|title12=Tanzneid|note12=Paolo Ferrara Remix|length12=3:41|title13=Hypercharged|note13=Paul Elstak Remix|length13=3:17|title14=Revery|note14=Sullivan King Remix|length14=3:05}} {{Tracklist|note15=Live in Berlin 2025|note16=Live in Stuttgart 2025|title15=Tanzneid|title16=Revery|headline=Бонус-трэкі ў японскім выданні}} == Удзельнікі запісу == Згодна з заўвагамі на вокладцы, у запісе ўдзельнічалі:<ref>{{Cite AV media notes|title=Tanzneid}}</ref> Гурт<ref>{{Cite web|url=https://centurymedia.bandcamp.com/album/tanzneid-24-bit-hd-audio|title=TANZNEID (24-bit HD audio) by Electric Callboy}}</ref><ref name="Qobuz">{{Cite web|url=https://www.qobuz.com/it-it/album/tanzneid-electric-callboy/fft2wg9lsdzll|title=TANZNEID di Electric Callboy}}</ref><nowiki>:</nowiki> * Кевін Ратайчак — [[Спеў|вакал]], клавішы * Ніка Салах — вакал * Даніэль «Danskimo» Ханіс — [[гітара]] * Даніэль Клосек — бас-гітара * Паскаль Шыла — гітара * Фрэнк Зумо — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] (акрамя трэкаў 2 і 5) Іншыя музыкі<ref name="Qobuz">{{Cite web|url=https://www.qobuz.com/it-it/album/tanzneid-electric-callboy/fft2wg9lsdzll|title=TANZNEID di Electric Callboy}}</ref><nowiki>:</nowiki> * Давід-Карл Фрыдрых — ударныя (трэкі 2 і 5) * [[Babymetal]] — вакал (трэк 2) * [[Дэкстэр Холанд]] — дадатковы вакал (трэк 4) * Марні Кінтіш — вакал (трэк 10) Вытворчасць: * Даніэль Ханіс — [[Музычны прадзюсар|прадзюсаванне]], звядзенне (трэк 2) * Паскаль Шыла — прадзюсар * Кевін Ратайчак — прадзюсар * Ніка Салах — прадзюсар * Christoph Wieczorek — мастэрынг, сапрадзюсар (трэкі 3, 4 і 6) * Kobametal — прадзюсаванне (трэк 2) * Мануэль Рэнер — сапрадзюсар (трэк 2) == Зноскі == <references /> == Cпасылкі == * [https://knotfest.com/blogs/news/embracing-the-uncomfortable-how-electric-callboy-explored-new-extremes-on-tanzneid Embracing The Uncomfortable: How Electric Callboy Explored New Extremes On ‘TANZNEID’] (англ.) — артыкул пра альбом<br /> {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2026 года]] q0oheztefap8kfqi9zutr2tzwgzhe21 Стэфан Нарэмбскі 0 812374 5178124 2026-08-10T11:07:07Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79283013|Stefan Narębski]]» 5178124 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} [[Файл:Stefan_Narebski_House_in_Vilnius2.JPG|міні| Мемарыяльная дошка ў гонар архітэктара на сцяне яго дома ў Вільні]] '''Стэфан Нарэбскі''' ([[2 лютага]] [[1892]], [[Грозны]] - [[16 лістапада]] [[1966]], [[Варшава]]) — польскі архітэктар. == Біяграфія == У 1911 годзе скончыў [[Віленскае рэальнае вучылішча]] і пачаў вучыцца ў Інстытуце грамадзянскага будаўніцтва ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] . Скончыў вучобу ў 1916 годзе і працаваў тэхнікам у ваенных інстытутах [[Кіеў|Кіева]] і [[Віцебск|Віцебска]]. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы ён пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе працаваў у праектным бюро прадстаўнічых будынкаў (у 1918–1921 гадах). Таксама вучыўся ў [[Варшаўскі політэхнічны ўніверсітэт|Варшаўскім політэхнічным універсітэце]], дзе яго выкладалі Станіслаў Наакоўскі і [[Оскар Сасноўскі]]. У 1922 годзе ён атрымаў дыплом архітэктара і пераехаў у [[Улацлавак]], дзе пачаў працаваць у праектным бюро свайго цесця, Антонія Альшакоўскага. У 1925–1926 гадах выкладаў маляванне ў гуманітарнай гімназіі імя Ян Длугаша, а ў 1927–1928 гадах займаў пасаду гарадскога архітэктара Улацлаўка. У гэты час ён спраектаваў будынак Музея Куяўска-Добжынскага рэгіёна ва Улацлаўку на вуліцы Славацкага, пабудаваны ў 1927–1930 гадах. У 1928 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пасаду гарадскога архітэктара. Займаў гэтую пасаду да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. За гэты час, сярод іншага, пабудаваў школу на Антокалі, займаўся рэнавацыяй [[Віленская ратуша|ратушы]] і [[Прэзідэнцкі палац (Вільня)|Прэзідэнцкага палаца]]. З 1935 года чытаў лекцыі па замове ва [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэце Стэфана Баторыя]]. У 1937 годзе быў прызначаны прафесарам і загадчыкам кафедры дызайну інтэр'ераў на факультэце выяўленчых мастацтваў. Таксама чытаў лекцыі па сельскай архітэктуры на факультэце матэматыкі і прыродазнаўчых навук. Падчас вайны працаваў у праектным бюро «Промпраект» у Вільні (1940-1941), затым ацэншчыкам у антыкварнай кнігарні Нецецкага. Удзельнічаў у тайнай выкладчыцкай дзейнасці і руху супраціву. У 1943 годзе яго арыштавалі, зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]] і адправілі ў лагер у Правенішках . У 1944–1945 гадах працаваў галоўным інжынерам у канторы «Лістройпраект». Пасля вайны пераехаў у [[Торунь]], дзе 1 кастрычніка 1945 года пачаў працаваць ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка,]] які тады быў створаны. Арганізаваў факультэт выяўленчых мастацтваў, быў яго дэканам (у 1946–1948, 1951–1952 гадах) і намеснікам дэкана (1945–1946). З 1945 года да выхаду на пенсію ў 1962 годзе ўзначальваў кафедру дызайну інтэр'ераў. == Прыватнае жыццё == У яго было трое дзяцей: Барбара (1921–2000), мастачка-графік, Войцех (1925–2023), геолаг, і Юліуш (1927–1993), фізіёлаг і неўролаг. == Выбраныя працы == * Будынак Музея Куяўска-Добжынскага рэгіёна ў горадзе Улацлавак (1927–1930) * Будынак школы ў раёне Антакаль у Вільні (1930–1931) * Рэстаўрацыя [[Віленская ратуша|Віленскай ратушы]] (1936–1939) * Кансервацыйныя работы ў [[Прэзідэнцкі палац (Вільня)|Прэзідэнцкім палацы ў Вільні]] * Рэстаўрацыя бенедыктынскага манастыра ў [[Грудзёндз|Грудзёндзе]] * Адаптацыя Старой ратушы ў Торуні пад музейныя патрэбы * Рэканструкцыя карчмы «Пад блакітным фартухом» у Торуні * Дызайн інтэр'еру будынка Паморскай філармоніі ў Быдгашчы * Драўляныя касцёлы ў Крэве і Віленскай калоніі [[Катэгорыя:Памерлі ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Грозным]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Архітэктары Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскай палітэхнікі]] ivs4g95ibeq1269uyn61i9r8a5ypw0d 5178125 5178124 2026-08-10T11:08:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5178125 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} [[Файл:Stefan_Narebski_House_in_Vilnius2.JPG|міні| Мемарыяльная дошка ў гонар архітэктара на сцяне яго дома ў Вільні]] '''Стэфан Нарэбскі''' ([[2 лютага]] [[1892]], [[Грозны]] - [[16 лістапада]] [[1966]], [[Варшава]]) — польскі архітэктар. == Біяграфія == У 1911 годзе скончыў [[Віленскае рэальнае вучылішча]] і пачаў вучыцца ў Інстытуце грамадзянскага будаўніцтва ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] . Скончыў вучобу ў 1916 годзе і працаваў тэхнікам у ваенных інстытутах [[Кіеў|Кіева]] і [[Віцебск|Віцебска]]. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы ён пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе працаваў у праектным бюро прадстаўнічых будынкаў (у 1918–1921 гадах). Таксама вучыўся ў [[Варшаўскі політэхнічны ўніверсітэт|Варшаўскім політэхнічным універсітэце]], дзе яго выкладалі Станіслаў Наакоўскі і [[Оскар Сасноўскі]]. У 1922 годзе ён атрымаў дыплом архітэктара і пераехаў у [[Улацлавак]], дзе пачаў працаваць у праектным бюро свайго цесця, Антонія Альшакоўскага. У 1925–1926 гадах выкладаў маляванне ў гуманітарнай гімназіі імя Ян Длугаша, а ў 1927–1928 гадах займаў пасаду гарадскога архітэктара Улацлаўка. У гэты час ён спраектаваў будынак Музея Куяўска-Добжынскага рэгіёна ва Улацлаўку на вуліцы Славацкага, пабудаваны ў 1927–1930 гадах. У 1928 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пасаду гарадскога архітэктара. Займаў гэтую пасаду да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. За гэты час, сярод іншага, пабудаваў школу на Антокалі, займаўся рэнавацыяй [[Віленская ратуша|ратушы]] і [[Прэзідэнцкі палац (Вільня)|Прэзідэнцкага палаца]]. З 1935 года чытаў лекцыі па замове ва [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэце Стэфана Баторыя]]. У 1937 годзе быў прызначаны прафесарам і загадчыкам кафедры дызайну інтэр'ераў на факультэце выяўленчых мастацтваў. Таксама чытаў лекцыі па сельскай архітэктуры на факультэце матэматыкі і прыродазнаўчых навук. Падчас вайны працаваў у праектным бюро «Промпраект» у Вільні (1940-1941), затым ацэншчыкам у антыкварнай кнігарні Нецецкага. Удзельнічаў у тайнай выкладчыцкай дзейнасці і руху супраціву. У 1943 годзе яго арыштавалі, зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]] і адправілі ў лагер у Правенішках . У 1944–1945 гадах працаваў галоўным інжынерам у канторы «Лістройпраект». Пасля вайны пераехаў у [[Торунь]], дзе 1 кастрычніка 1945 года пачаў працаваць ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка,]] які тады быў створаны. Арганізаваў факультэт выяўленчых мастацтваў, быў яго дэканам (у 1946–1948, 1951–1952 гадах) і намеснікам дэкана (1945–1946). З 1945 года да выхаду на пенсію ў 1962 годзе ўзначальваў кафедру дызайну інтэр'ераў. == Прыватнае жыццё == У яго было трое дзяцей: Барбара (1921–2000), мастачка-графік, Войцех (1925–2023), геолаг, і Юліуш (1927–1993), фізіёлаг і неўролаг. == Выбраныя працы == * Будынак Музея Куяўска-Добжынскага рэгіёна ў горадзе Улацлавак (1927–1930) * Будынак школы ў раёне Антакаль у Вільні (1930–1931) * Рэстаўрацыя [[Віленская ратуша|Віленскай ратушы]] (1936–1939) * Кансервацыйныя работы ў [[Прэзідэнцкі палац (Вільня)|Прэзідэнцкім палацы ў Вільні]] * Рэстаўрацыя бенедыктынскага манастыра ў [[Грудзёндз|Грудзёндзе]] * Адаптацыя Старой ратушы ў Торуні пад музейныя патрэбы * Рэканструкцыя карчмы «Пад блакітным фартухом» у Торуні * Дызайн інтэр'еру будынка Паморскай філармоніі ў Быдгашчы * Драўляныя касцёлы ў Крэве і Віленскай калоніі == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Нарэмбскі Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Грозным]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Архітэктары Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскай палітэхнікі]] 23bnh4cd4t31lo3vfhngm82osw3egth 5178133 5178125 2026-08-10T11:55:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5178133 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар|выява=[[File:Stefan Narębski.jpg|thumb|]]}} [[Файл:Stefan_Narebski_House_in_Vilnius2.JPG|міні| Мемарыяльная дошка ў гонар архітэктара на сцяне яго дома ў Вільні]] '''Стэфан Нарэмбскі''' ([[2 лютага]] [[1892]], [[Грозны]] - [[16 лістапада]] [[1966]], [[Варшава]]) — польскі архітэктар.<ref>{{Cite web|url=https://www.archimemory.pl/pokaz/stefan_narebski,2937#:~:text=Architekt%20Miejski%20Wilna%20(1928-39,wiejskiego%20na%20Wydziale%20Matematyczno-Przyrodniczym.|title=In memoriam - Pamięci Architektów Polskich - Stefan Narębski|website=www.archimemory.pl|access-date=2026-08-10}}</ref> == Біяграфія == У 1911 годзе скончыў [[Віленскае рэальнае вучылішча]] і пачаў вучыцца ў Інстытуце грамадзянскага будаўніцтва ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. Скончыў вучобу ў 1916 годзе і працаваў тэхнікам у ваенных інстытутах [[Кіеў|Кіева]] і [[Віцебск|Віцебска]]. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы ён пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе працаваў у праектным бюро прадстаўнічых будынкаў (у 1918–1921 гадах). Таксама вучыўся ў [[Варшаўскі політэхнічны ўніверсітэт|Варшаўскім політэхнічным універсітэце]], дзе яго выкладалі Станіслаў Наакоўскі і [[Оскар Сасноўскі]]. У 1922 годзе ён атрымаў дыплом архітэктара і пераехаў у [[Улацлавак]], дзе пачаў працаваць у праектным бюро свайго цесця, Антонія Альшакоўскага. У 1925–1926 гадах выкладаў маляванне ў гуманітарнай гімназіі імя Ян Длугаша, а ў 1927–1928 гадах займаў пасаду гарадскога архітэктара Улацлаўка. У гэты час ён спраектаваў будынак Музея Куяўска-Добжынскага рэгіёна ва Улацлаўку на вуліцы Славацкага, пабудаваны ў 1927–1930 гадах. У 1928 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пасаду гарадскога архітэктара. Займаў гэтую пасаду да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. За гэты час, сярод іншага, пабудаваў школу на Антокалі,<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://polonika.pl/polonik-tygodnia/antokol-budynek-szkoly|title=Gmach szkół powszechnych na Antokolu w Wilnie Polonika|website=Polonika|access-date=2026-08-10}}</ref> займаўся рэнавацыяй [[Віленская ратуша|ратушы,]] [[Прэзідэнцкі палац (Вільня)|Прэзідэнцкага палаца]], архіепіскапскага палаца на Кафедральной плошчы, крыпты [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] ў касцёле святога Міхала. Спраектаваў два драўляных касцёлы, у Віленскай Калоніі і Крэве. Архітэктуру крэўскага касцёла высока адзначаў Мар'ян Марэлёўскі: <blockquote>Гэта, несумненна, адзін з найлепшых твораў польскай драўлянай архітэктуры 20-га стагоддзя, які вылучаецца сваім чароўным сілуэтам і арыгінальным спосабам звароту да традыцый польскага барока і польскай драўлянай архітэктуры папярэдніх стагоддзяў.<ref>Morelowski Marian: Zarys sztuki wileńskiej z przewodnikiem po zabytkach między Niemnem a Dźwiną. Wilno, 1939. Ss. 333-334.</ref></blockquote>З 1935 года чытаў лекцыі па замове ва [[Віленскі ўніверсітэт|Універсітэце Стэфана Баторыя]]. У 1937 годзе быў прызначаны прафесарам і загадчыкам кафедры дызайну інтэр'ераў на факультэце выяўленчых мастацтваў. Таксама чытаў лекцыі па сельскай архітэктуры на факультэце матэматыкі і прыродазнаўчых навук. Падчас вайны працаваў у праектным бюро «Промпраект» у Вільні (1940-1941), затым ацэншчыкам у антыкварнай кнігарні Нецецкага. Удзельнічаў у тайнай выкладчыцкай дзейнасці і руху супраціву. У 1943 годзе яго арыштавалі, зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]] і адправілі ў лагер у Правенішках . У 1944–1945 гадах працаваў галоўным інжынерам у канторы «Лістройпраект». Пасля вайны пераехаў у [[Торунь]], дзе 1 кастрычніка 1945 года пачаў працаваць ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка,]] які тады быў створаны. Арганізаваў факультэт выяўленчых мастацтваў, быў яго дэканам (у 1946–1948, 1951–1952 гадах) і намеснікам дэкана (1945–1946). З 1945 года да выхаду на пенсію ў 1962 годзе ўзначальваў кафедру дызайну інтэр'ераў. == Прыватнае жыццё == У яго было трое дзяцей: Барбара (1921–2000), мастачка-графік, Войцех (1925–2023), геолаг, і Юліуш (1927–1993), фізіёлаг і неўролаг. == Выбраныя працы == * Будынак Музея Куяўска-Добжынскага рэгіёна ў горадзе Улацлавак (1927–1930) * Будынак школы ў раёне Антакаль у Вільні (1930–1931) * Рэстаўрацыя [[Віленская ратуша|Віленскай ратушы]] (1936–1939) * Кансервацыйныя работы ў [[Прэзідэнцкі палац (Вільня)|Прэзідэнцкім палацы ў Вільні]] * Рэстаўрацыя бенедыктынскага манастыра ў [[Грудзёндз|Грудзёндзе]] * Адаптацыя Старой ратушы ў Торуні пад музейныя патрэбы * Рэканструкцыя карчмы «Пад блакітным фартухом» у Торуні * Дызайн інтэр'еру будынка Паморскай філармоніі ў Быдгашчы * Драўляныя касцёлы ў Крэве і Віленскай калоніі == Выбраныя публікацыі == * Narębski Stefan, “Zarys urbanistycznego rozwoju Wilna i plan zabudowania jego z r. 1817”,: Prace i Materiały Sprawozdawcze Sekcji Historii Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie, Wilno, 1935, t. 2, pp. 339–344. * Narębski Stefan, Możliwości urbanistyczne Wilna, „Środy Literackie” 1936, nr 3, s. 1–6 * == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Нарэмбскі Стэфан}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Грозным]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Архітэктары Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскай палітэхнікі]] e7sf2e1xn69685cas0l1fxi17dq6e0p